Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 4.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari

Купить
Cho`llarda tabiatdan foydalanishning
geoekologik jihatlari
 
M U N D A R I J A
K   I   R   I   S   H  
T U S H U N T I R I S H   Q I S M I
I-BOB. GEOGRAFIK QOBIQDA LANDSHAFT TABAQALA-
SHUVI  VA CHO`LLAR GEOGRAFIYASI  .…………
1-1. Landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi va cho`llar	
……
1-2. Cho ` llarning  tasnifi  va geografiyasi ……………………
II-BOB. CHO`LLARDA TABIATDAN FOYDALANISH ..	
……
2-1. Cho`llarning tabiiy resurslari va ulardan foydalanish ..	
…
2-2. Cho`l lada atrof muhitni muhofaza qilish .	
………………
X    U    L    O    S    A. ............................................................................... .......
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .................................. ............... K    I    R    I    S    H
Mavzuning   dolzarbligi.   Quruqlikning   aridlashuv   muammosi
qurg`oqchillikning     tez-tez   takrolanishi   tufayli   turli   sohalarning   mutaxassislarida
qiziqish   o`yg`otish   bilan   bir   paytda   ularni   tashvishga   ham   solmoqda.   Bu
hududlarni ogohlantiruvchi tadbirlar o`tkazish uchun shuningdek, bu hududlardagi
yerlarning   hosildorligini   oshirish   maqsadida   сhuqur   va   har   tomonlama   o`rganish
zarur.
Insonning   tabiatga   ta`siri   kundan   –   kunga   о ` sib   bormoqda.   Tabiatdan
foydalanishning   katta   miqiyoslari   sayyoramizda   regional   va   global   ekologik
muammolarni   keskinlashuviga   hamda   ayrim   mintaqalarda   ekologik   tanazzulning
kelib   chiqishiga   sabab   bо`lmoqda.   Inson   tomonidan   uning   atrof   tabiiy   muhitga
kо`rsatilayotgan ta`sirini tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot va qulay tabiiy muhitni
saqlab   qolishning   о`zaro   ta`sirini   uyg`unlashtirish,   inson   va   tabiatning   о`zaro
munosabatlarda   muvozanatga   erishish   muammolari   borgan   sari   dolzarb   bо`lib
qolmoqda.  Ko`pgina   regionalarda   inson   tabiatdan  foydalanish   jarayonida   tabiiy   –
hududiy  komplekslarni  о ` zgartirmoqda. 
Muammoning   o`rgani lga nlik   darajasi.   Sayyoramiz   yuzasida   namoyon
bo`ladigan   geografik   zonallik   tusilmasida   cho`llarning   landshaftlari   o`ziga   xos
mavqega   ega.   Million   yillar   davomida   mujassamlashgan   va   mutanosiblashgan
cho`l   landshaftylarining   о`zgartirilishi   kо`pgina   salbiy   oqibatlarni   yuaga
keltirmoqda,   ekologik   –   x o` jalik   nuqtai   nazaridan   nomaqbul   bо ` lgan
jarayonlarning   kuchayishiga   va   katta   maydonlarda   tarqalishiga   olib   kelmoqda.
Bunday   jarayonlarni   oldini   olishda   yoki   qarshi   kurashda   majmua     sajiyaga   ega
bо`lgan   tadqiqotlar   muhim     amaliy   ahamyatga   ega.   Bunday   tadqiqotlar   tabiatan
komponentlarini   о ` zaro   bog`liqlikda   va   о ` zaro   ta`sirida   о ` rganadi.   Shu   asosda
ekspertizalar   о ` tkazish   va   prognozlar   berish   imkoniyatiga   ega   bо ` ladi.   Tabiatdan foydalanishni ilmiy asosda tashkil etishda yuqorida aytilgan tadqiqot usullariga ega
bо`lgan geografiya fanlari alohida mavqega ega. 
Bitiruv   malakaviy   ishning   tadqiqot   ob`yekti   va   predmeti.   Ishhning
tadqiqot   ob`yektini   jahonning   cho`l   hududlari   va   predmetini   esa   cho`l
landshaftlarining   xususiyatlari,   ulardan   foydalanish   va   muhofaza   qilish
muammolari   tashkil   etadi.   Bitiruv   malakaviy   ishni   bajarishda   qiosiy-geografik,
majmuiy-geografik   metodlardan,   dala   sharotlarida   to`plangan   ma`lumotlardan   va
kartografik materiallardan  foydalanildi.
Bitiruv   malakaviy   ishning   asosiy   maqsadi   va   vazifalari.   Geografik
qobiqda   landshaft   tabaqalashuvini     va   cho`llar   geografiyasini   hamda   cho`llarda
tabiatdan   foydalanish ni   tahlil   qilish   ishning   maqsadini   tashkil   etadi.   Mazkur
maqsadni amalgam oshirish uchun quyidagi asosiy vazifalar belgilangan: 
-  landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi va cho`llar; 
-  cho ` llarning  tasnifi  va geografiyasi ;  
- cho`llarning tabiiy resurslari va ulardan foydalanish; 
-  cho`l lada atrof muhitni muhofaza qilish.
Bitiruv   malakaviy   ishdagi   ilmiy   yangiliklar .   O`zbek   tilida   jahon
cho`llarining   tabiati   to`g`risida   ma`lumotlar   juda   kam.   Shu   sababli   mazkur   ishni
bajarishda   imkoniyat   darajasida   cho`llar   to`g`risidagi   o`zbek   va   horijiy   tillardagi
turli   manbalardan   foydalangan   holda   jahon   cho`llari   tabiatining   umumiy
xususiyarlarini, cho`l landshaftlarining dinamikasini va cho`llar tabiatini muhofaza
qilih muammolarini yoritishga harakat qilindi.
Bitiruv   malakaviy   ishning     amaliy   ahamiyati.   Ishda   o`zbek   tilidagi
geografik adabiyotlarda cho`llar tabiatiga doir bo`lmagan ma`lumotlar mavjud. Bu
ma`lumotlardan   talabalar   U m umiy   Yer   bilimi   va   M a t eriklar   va   okeanlar“ ” “
tabiiy geografiyai  o`quv fanlari bo`icha mustaqil topshiriqlarni   referat va kurs	
”	–
ishlarini bajarishda foydalanishlari mumkin.
Bitiruv   malakaviy   ishining   tuzilishi   va   hajmi.   Bitiruv   malakaviy   ish
K i r ish ,   T u s huntirish   qism   va   X u l osa d a n   iborat   bo`lib,   tushuntirish	
“ ” “ ” “ ”
qism   ikki   bob   va     to`rt   banddan   iborat.   Bitiruv   malakaviy   ish     kompyuter yozuvida  .bet  (kilobayt)   dan iborat  bo`lib, ishning  tushuntitish  qismi  taqriban… …
so`zda   bayon   qilingan.   Bitiruv   malakaviy   ishga   uning   mazmumini   ixchamroq
bayon   qilishga   imkon   beradigan   .jadval,   rasm   va       kartosxema   ilova   qlindi.	
… …
Bitiruv   malakaviy   ishini   bajarishda   tog`li   hududlar   tabiatining   muayyan   jihatlari
yoritilgan   o`zbek   va   horijiy   tillardagi   adabiyotlar   va   kartografik   manbalardagi
ilmiy-nazariy   va   amaliy   sajiyadagi   masalalar   o`rganildi   va   tahlil   qilindi.     Bitiruv
malakaviy   ishni   bajarishda   ish   mavzusiga   bevosita   bog`liq   bo`lgan   o`zbek   va
horijiy tillardagi  .nomdagi adabiyotdan, internet materiallaridan foydalanildi.	
… I BOB. GEOGRAFIK QOBIQDA LANDSHAFTLARNING
TABAQALASHUVI  VA CHO`LLAR GEOGRAFIYASI
I.1.  Landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi va cho`llar  
Yerning   sharsimon   shakli   va   uning   aylanma   harakatlari   Yer   yuzasida
energiya   va   moddaning   notekis   taqsimlanishiga   sabab   bo`ladi   hamda   geografik
qobiqning hududiy differensiatsiyasiga  (tabaqalashuviga)  olib keladi., Ekvatordan
qutblarga   tomon   barcha   tabiat   komponentlarining     qonuniy   o`zgarishi   zonallik ni
vujudga   keltiradi.   Zonallik   -   tabaqalashuvning     alohida   shaklidir.   Tabiat
komponentlarining ekvatordan qutblarga tomon   o`zgarishi  negizida Yerning turli
kenliklarida   Quyosh   eneriyasining   notekis   taqsimlanishi   turadi.   Shu   sababli   Yer
yuzasida 13 ta geografik (iqlim ham) mintaqa ajratiladi (1-chizma).
Har   bir   geografik   mintaqa   muayyan   havo   massalarining   ,   issiqlik
sharoitlarining     butun   yil   davomida   ustuvorligi   bilan   ifodalanadi.Geografik
mintaqalar   Quyosh   radiatsiyasining   Yer   yuzasiga   turli   miqdorda   tushishi   va   va
atmosfera sirkulyatsiyasidagitafovvutlarga bog`liq holda  kenglik yo`nalishiga ega.
Yerning turli kenglik iqlim mintaqalarining mavjudligi va va ulaning issiqlik rejimi
sayyoramizning   Quyoshga   nisbatanholati   va   uning   aylanish   o`qining   ekliptikaga
qiyaligi bilan ham bog`liq. Namning zonal taqsimlanishini ham  shu sabablar bilan
izohlash mumkin.
Sayyoraviy     kosmik   sabablar   taqozasi   bo`lgan   iqlim   mintaqalari   yoki–
issiqlik kenglik zonalligi   zonal qonuniyatlarning   va boshqa tabiat komponentlari
(suvlar, tuprolar, o`simliklar, hayvonot  dunyosi)  taqsimlanishining,  shuninmgdek,
yirik   tabiat   sistemalari    	
– landshaft   (tabiat,   geografik)     zonalari   vujudga
kelishining     birlamchi   omillaridir.   Yer   yuzasida   zonalartaqsimlanishining
xususiyatlari   gorizontal   va   balandlik   tabiiy   zonalligi   qonunlariga   bo`ysunadi.
Dastlab   zonallik   V.V.Dokuchayevning   Tabiat   zonalari   to`g`risidagi   ta`limotga	
“
doir  (1899) deb nomlangan ishida asoslangan edi.	
” 1-rasm. Geografik mintaqalar va zonalar ( K.K.Markov va b. ,1970) Uzoq   vaqt   davomida   tabiat   zonalari   tushunchasining   mazmuni   noaniq“ ”
bo`lib   keldi,   ularni   ajratishning   asoslangan   mezonlari   ham   yo`q   edi.L.S.Bergning
(194,   1952,   1955)   asarlarida   landshaft     geografik   zonalar	
–   deb   nom   oldi.   Bu
atoqli olim geografik (yoki landshaft) zonalari deb iqlim mintaqalariga mos holda
asosan   kenglik   yo`nalishida   cho`zilgan   va   shu   yo`nalishda   tabiatning   umumiy
qiyofasi   ozmi-ko-pmi   o`zgarmasdan   qolishi   bilan   farq   qiladigan   oblastlarni
tushungan edi.
L.S.Bergning   klassik   ta`rifini   rivojlantirgan   F.N.Milkov   (1964)   tabiat
zonasini   geografik   mintaqaning   landshaftning   (dash,   cho`l   va   b)biror   bir   zonal
tipining   ustunligi   bilan   farq   qiladigan   nisbatanyirik   qismi   sifatida   ta`riflagan.   Bu
ta`rifko`pchilik geograf- olimlar tomonidan qo`llab quvvatlanadi.
Landshaft   zonalaridan   har   biri   o`zining   landshaftlarning   muayyan   zonal
tipining   hukronligi   bilan   ajralib   turadi   va   uzoqlik   va   kenglik   bo`yicha   relyef,
tuproqlar,   o`simliklar,   tabiiy   resurslarning   farqlarida   ifodalanidigan   ichki   zonal
farqlarga ega.
Geograflar   geografik   qobiq   doirasida   miqyoslariga   ko`ra   turli   o`zaro
bo`ysunadigan   tabiiy   komplekslarga     (o`lkalar,   provinsiyalar,   oblastlar,
landshaftlar va b.) ajratishadilar.
  Tasniflashning   iyerarxik   sistemasiga   mos   holda   quruqlik   landshaftlari
tipologik   hamda   Geografik   qobiqning   gorizontal   xilma-xilligi   to`g`risidagi
tasavvur asosida  individual tasnifiy qatorda qaralishi mumkin.
Landshaft   tuzilmasida     o`   navbatida   landshaftning   farq   qiluvchi   belgilari
bo`lib xizmat  qiladigan tuproq - o`simlik qoplami  va hayvonot  dunyosi  unga xos
tashqi   ko`rinish   va   funksional   xususiyatlar   beradi   va   butun   tabiat   kompleksiga
ta`rif berishda foydalaniladi.
Geografik   qobiqning   gorizontal   xilma-xilligi   to`g`risidagi   tasavvur   asosida
gorizontal   geografik   zonallik   konsepsiyasi   turadi.   Bu   konsepsiya   antik
Yunonistonda vujudga kelgan bo`lsada, ilmiy jihatdan dastlab nemis tabiatshunosi
A.   Humboldt,   keyinroq   rus   tabiatshunosi   V.V.Dokuchayev     tomonidan   ilmiy jihatdan   asoslandi.   Geografik   zonallik   to`g`risidagi   ta`limotning   rivojilanishiga
keyinroq L.S.Berg va A.A.Grigorev  katta hissa qo`shdilar. Bu ta`limotning ayrim
jihatlari   G.D.   Rixter,   K.K   Markov,   M.I.   Budiko,   V.C.   Preobrajenskiy,       A.M.
Ryabchikov,   Y.N.   Lukashova,   D.V.   Bogdanov,   A.G.   Isachenko   va   F.N.   Milkov
tadqiqotlarining predmeti bo`lib xizmat qildi.
Geografik   qobiqning   okean   va   materiknurlariga   bo`linishidan   keyin   uning
xududiy   xilma-xilligining   ikkinchi   muhim   xususiyatini   uning   mintaqa   va
sektorlarga   bo`linishi   yoki   mintaqalanish   va   sektorlik   tashkil   etadi. Geografik
qobiq, uni tashkil etuvchi landshaftlar  va landshaft  komponentlarining ekvatordan
qutblarga   tomon   qonuniy   o`zgarishiga   zonallik   deyiladi.   Zonallik   (yun.   zone
kamar,   belbog`)   -   geografik   qobiq   tuzilmasining   eng   muhim   qonuniyatlaridan
biridir.   Zonallikning   barcha   komponentlarda   namoyon   bo`lishi   o`zaro   bog`liq
bo`lganligi   sababli   landshaftlarning   va   umuman   geosistemalarning   zonalligi
to`g`risida so`z yuritish mumkin. Geografik   zonallik   ekvatordan   qutblarga
tomon   turli   landshaft   tiplarining   almashininshida   va   turli   geografik   mintaqalar,
geografik zonalar va kichik zonalarning tarkib topishida ifodalanadi.
Yerning   shakli,   uning   Quyoshga   nisbatan   holati   va   qisman   o`lchamlari
zonallik ning asosiy sabablari bo`lib, Yer yuzasiga Quyosh nurlarining ekvatorning
har   ikkala   tomoniga   kichrayib   boradigan   burchak   ostida   tushishi   zonallikning
shart-sharoitidir (Kalesnik,1970).
Quyosh nur energiyasining zonal taqsimlanishi sababli Yerda   havo, suv va
tu proq   haroratlari,   bug`lanish   va   bulutlilik,   atmosfera   yog`inlari,   barik   relef   va
shamol larning tizimlari,havo massalarining xossalari, iqlimlar, gidrografik turning
sajiyasi   va   gidrologik   jarayonlar,   geokimyoviy  jarayonlar,  nurash   va   tuproq   hosil
bo`lishining   xususiyatlari,   o`simlik   tiplari   hamda   o`simlik   va   hayvonlarning
hayotiy   shakllari,   relefning   skulpturaviy   shakllari,   muayyan   darajada   cho`kindi
jinslarning tiplari va, nihoyat, geografik landshatlar zonal tarqalgan
Geografik qobiqda zonallikning namoyon bo`lishi Quyoshning Yer yuzasiga
tushadigan   energiyasi   hisobiga   sodir   bo`ladigan   jarayonlarning   tarqalish
chegaralari bilan cheklangan. Yer yuzasidan yuqori va quyi tomonga uzoqlashgan sari   zonallik   asta-sekin   yo`qola   boradi;   Dunyo   okeaning   tubida   va   atmosferaning
yuqori qatlam larida zonallik bo`lmaydi. Zonallikning eng yorqin namoyon bo`lishi
landshaft sferada kuzatiladi.
Geografik qobiqda zonal  xilma-xillik birinchi  navbatda Yerda geografik va
biologik jarayonlar   Quyosh radiatsiyasi, uning ta`siri tufayli vujudga keladigan–
atmosfera   sirkulyatsiyasi   va   bu   jarayonlarning   taqozasi   bo`lgan   nam   aylanishi
jarayonlarining energiyasining kenlik bo`ylab taqsimlanishining natijasidir.
Geografik   (landshaft)   zonallikning   haqqoniy   manzarasining   tahlili   Yer
yuzasini   dastlab   kenglik   mintaqalariga   ajratish   lozim   ekanligini   ko`rsatadi.   Bu
kenglik min taqalari geografik qobiqda issiqlik rejimi va asosiy havo massalarining
sirkulyatsiyasiga   monand   holda   ajratiladi.   Bu   mintaqalarning   har   biri   uchun
issiqlikning   taqsim lanishiga   bog`liq   holda   tabiiy   jarayonlarning   yo`nalishi   va
ritmlari   xos   bo`lganligi   sababli   geografik   mintaqalar   deb   hom   olgan.Geografi
mintaqalar   tabiatining   xususiyatlari   Yer   aylanish   o`qining   ekliptika   tekisligiga
qiyaligi   tufaylidir.   Shu   sababli   oraliq   mintaqalar     namning   mavsumiy   ritmlari	
–
yaqqol ifodalangan subekvatorial, issiqlik va namning mavsumiy ritmikasi yaqqol
ifodalangan   subtropik   va   issiqlikning   mavsumiy   ritmikasi   yaqqol   ifodalangan
subqutbiy mintaqalar vujudga keladi.
 Geografik qobiqning zonal xilma-xilligi va geografik mintaqalarning tarkib
topishi   endogen   jarayonlar   bilan   emas,   balki   Yerning   shakli   va   uning   yuzasida
dastavval kenglik bo`ylab geografik va biologik jarayonlar energiyasi  - atmosfera
sikulyatsiyasiga   va       bu   jarayonlar   bilan   bog`liq   bo`lgan   nam   aylanishiga   sabab
bo`ladigan   Quyosh   radiatsiyasining   taqsimlanishi   bilan   bog`liq.Geografik
mintaqalar Yerni uzluksiz halqalar bilan ishg`ol etadi, materiklarni ham, okeanlarni
ham   o`z   ichiga   oladi;   mintaqalarning   nomi   ularning   Yer   sharining   muayyan
kengliklaridagi holati bilan bog`liq.
S.V.   Kalesnik   (1970)   Yer   sharida   issiqlikning   taqsimlanishi   asosida   sovuq,
mu`tadil   va   issiq   mintaqalar ni   ajratgan   edi.   V.B.   Sochava   (1963)   esa   shimoliy
tropikdan tashqari, tropik va janubiy tropikdan tashqari  mintaqalar ni sayyoraviy
zonallikning asosiy bug`inlari, deb hisoblagan edi. I.P.Gerasimov har bir yarim sharda 4 ta:  qutbiy, boreal (mu`tadil), subtropik
va   tropik   mintaqalar ni   ajratadi.   A.A.Grigorev   esa   shimoliy   yarim   sharda   6   ta:
qutbiy,subarktika, boreal (mu`tadil), subtropik,   tropik va ekvatorial mintaqalar ni
ajratgan;   Y.N.Lukashova   va   A.M.Ryabchikov   arktika   (antarktika),   subarktika
(subantarktika),     mu`tadil,   subekvatorial,   tropik,   subekvatorial   va   ekvatorial
mintaqalar ni ajratishgan. Mu`tadil mintaqadan alohida  subboral   mintaqa ni ajratish
to`grisida fikrlar ham mavjud. U holda mintaqalar soni har bir yarim sharda  7 taga
yetedi.
L.P.Shubayev   (1977)   esa   Yer   tabiati   rivojlanishining   hozirgi   bosqichida
quyidagi   asosiy   planetar:   1)   issiq   va   nam   ekvatorial;   2)   issiq   va   quruq   tropik,   3)
shimoliy yarim sharda namlikning katta amplitudali va iliq, janubiy yarim  sharda
okean   iqlimli   mu`tadil;   4)   salqin   va   zax   boreal;   5)   ayoz   (sovyq)   va   zax   qutbiy
mintaqalarni  ajratadi. Bu olimning fikricha mu`tadil mintaqani  ikki   mu`tadil  va–
boreal mintaqaga ajratish maqsadga muvofiq. 
A.G.Isachenko   (1990)   ham   quruqlik   landshaftlarini   tasniflashda   boreal,
subboreal, subtropik, tropik subekvatorial va ekvatorial mintaqalar ni ajratadi.
Geografik   mintaqalar   geografik   qobiqning   eng   yirik   kenglik     zonallik	
–
bolinmasini,   ya`ni   zonallikning   eng   yuqori   pog`onasini   hosil   qiladi.Geografik
mintaqalar radiatsiya balansi  hamda atmosfera umumiy sirkulyatsiyasining  asosiy
tiplaridagi tafovvutlar asosida ajratiladi.   Har bir geografik min taqa asosan kenglik
yo`nalishi   bo`yicha   tarqaladigan   muayyan   havo   massasining   us tuvorligi   bilan
ifodalanadi.   Geografik   mintaqalar   geofizikaviy   asoslarda   ajratiladigan   va
joylashuviga   ko`ra   iqlim   mintaqalariga   tog`ri   keladi.   Geografik   mintaqalar
radiatsion   chegaralar   va   atmosfera   sirkulyatsiyasining   sajiyasi   bilan   bevosita
bog`liq   bo`lishi   tufayli   kenglik   yo`nalishiga   ega   va   iqlim   mintaqalariga   yaqin
turadi.
Har bir  yarim sharda 7 tadan,   jami  13 ta qeografik   mintaqa ajratiladi  (1 -
jadval).   Hozirgi   paytda   ko`pchilik   geograf   olimlar   iqlim   mintaqalariga   mos
tushadigan   qutbiy   (Arktika   va   Antarktika),   subqutbiy   (subarktika   va
subantarktika),   mu`tadil,   subtropik,   subekvatorial   (musson     passatli)   va	
– ekvatorial   mintaqalarni   ajratadilar.   Bunda   geografik   min taqa   deb   geografik
qobiqning   iqlim   taqoza   etadigan   bo`lagi   (qismi)   tushuniladi.Geografik
mintaqalarning nomlari ularning Yer sharining muayyan kengliklaridagi geografik
joylanishi   bilan   bog`liq.   Har   bir   asosiy   mintaqa   uchun   o`zining   havo   massasi,
oraliq   (sub)mintaqalar   uchun   esa   qo`shni   asosiy   mintaqalar   havo   massalarining
mavsumiy ustuvorligi xos.
  Geografik   mintaqalar   geofizikaviy   asoslarda   ajratiladigan   iqlim
mintaqalaridir. Har bir asosiy geografik mintaqa uchun muayyan havo massasining
ustuvorligi xos. Ammo, Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning oraliq - subarktika,
subtropik,   subekvatotial   mintaqalari   o`zlarining   havo   massalariga   ega   emas.   Bu
mintaqalarning  har  birida  ikkala  qo`shni   geografik  mintaqalarning  hukmron  havo
massalari   almashininb   hukmronlik   qiladi:   shimoliy   yarim   sharda   yilning   yozgi
yarmida     janubdan   qo`shni   bo`lgan   mintaqaning,     yilning   yozgi   yarmida   esa
shimoldan qo`shni bo`lgan mintaqaning havo massalari hukmronlik qiladi.
1- jadval. Geografik mintaqalar va ularning maydoni
Mintaqaning nomi Maydoni
mln.
km 2 %
Arktika   ..…………………………………………………………… 14,45 2.83
Subarktika   .	
………………………………………………………… 17,62 3.45
Mu`tadil  
…………………………………………………………… 53,22 10.44
Subtropik   ..
………………………………………………………… 39,72 7.79
Tropik   ...	
…………………………………………………………… 80,77 15,84
Subekvatorial  	
……………………………………………………… 38,65 7,58
Ekvatorial   .	
………………………………………………………… 22,07 4,33
Subekvatorial  	
……………………………………………………… 30,11 5,91
Tropik   ...	
…………………………………………………………… 95,10 18,63
Subtropik   ..	
………………………………………………………… 33,78 6,62
Mu`tadil  
…………………………………………………………… 34,47 6,76
Subantarktika  	
……………………………………………………… 23,93 4,69
Antarktika ………………………………………………………… 26,19 5,13
Yer yuzasi   .	
………………………………………………………… 510.08 100,00
Geografik   mintaqalar   kenlik   yo`nalishiga   ega   va   to`gri   halqa   shakliga   ega
emas.   Ular   materiklarda   relef     va   Dunyo   okeanida   okean   oqimlari   ta`sirida kengayishi   yoki   torayishi   mumkin.   Okean   ustida   geografik   mintaqa   ayniqsa   bir
xilligi bilan ifodalanadi.
Okean     atmosfera     materik   sistemasidagi   havo   massalari– –
almashinuvining   intensivligi   va   absolyut   kattaligiga   bog`liq   holda   quruqlikning
turli   qismlari     kamroq   yoki   ko`proq   issiqlik   hamda   namga   ega   va   mavsumiy
ritmlarning   sajiyasiga   ko`ra   farq   qiladi.   Quruqlikda   issiqlik   rejimi,   asosiy   havo
massalari   va   ularning   sirkulyatsiyasining   sajiyasiga   ko`ra   ajratiladigan   kenglik
bo`yicha   cho`zilgan   geografik   mintaqalar   namlanish,   kontinentallik   va
morfostrutura xususiyatlariga ko`ra ichki tavovutlarga ega. Geografik zonallikning
ichki   xilma     xilligining   asosiy   omili   bo`lgan   atmosfera   sirkulyatsiyasining	
–
umumiy   belgilari   asosida   geografik   mintaqalar   shimoldan   janubga   cho`zilgan
sektor lar ga   ajratiladi.   Shu   asosda   A.I.Yaunputnin   (1946)   qutbiy   va   qutbyoni
mintaqalaridan   tashqari   barcha   mintaqalarda   garbiy,   markaziy   va   sharqiy
sektorlarni, A.M. Ryabchikov (1973), L.P.Shubayev (1977) va b.  ikkita okeanbo`yi
va bitta kontinental sektorni  ajratgan. Materiklarda g`arbiy okeanbo`yi, kontinental
yoki   materik   ichkarisi   va   sharqiy   okeanbo`yi   sektorlari,   okeanlarda   esa   iliq   va
sovuq oqimlarga mos holda garbiy va sharqiy sektorlar ajratiladi.
Geografik mintaqalarning eng yirik tarkibiy   qismlarini   geografik   ( tabiiy 	
–
tarixiy,   tabiat,   landshaft)   zonalar   tashkil   etadi.   Geografik   zona   geografik
mintaqaning   landshaftning   bitta   zonal   tipi   ustuvorlik   qiladigan   yirik
qismidir.Geografik   zonalar   ko`pgina   hollarda   geobotanik   belgilari   asosida
nomlanadi, chunki o`simlik qoplami landshaftning  l i bosi d i r.  Ammo geografik	
“ ”
zonani   geobotanik   yoki   boshqa   biror-bir   komponent   hosil   qiladigan   zonaning
aynan   o`xshashi   deb   hisoblamaslik   kerak.     Zonalar   Yer   yuzasida   issiqlik   va
namning       birligi   yoki   ekvatorial   mintaqadan   bosqa   har   bir   mintaqada   atmosfera
namlanishining har xil bo`lishi tufayli vujudga   keladi.  Yer  yuzasining tuzilishiga
bog`liq holda geografik qobiqda ideal zonallik namoyon bo`la olmaydi. Geografik
zonalarning   chegaralari   juda   kam   hollardagina   parallellarga   mos   tushadi;   ayrim
hollarda   ularning   yo`nalishi   meridianlarning   yo`nalishiga   (masalan,   Shimoliy
Amerikada)   juda   yaqin.   Ko`pgina   zonalar   bo`laklangan   va   barcha   materik larda ham   tarqalmagan.   Geografik   qobiqning   zonal   tuzilmasi   materiklar   va   okeanlar,
relef,   tog`   jinslarining   moddiy   tarkibining   ta`siri   tufayli   murakkablashadi.
Ta`kidlash   joizki,   okeanda   quruqlikdagi   kabi   tor   polosalar   ko`rinishidagi   zonalar
yo`q.
A.A.Grigor y evning   yozishicha   (1964) ,   materiklarni   mintaqalarga   ajratish
asosida,   dastavval,   Yer   yuzasi   radiatsion   sharoitlarining   tafovvutlari,   zonalarga
ajratish   asosida   esa   radiatsiya   balansi   va   yog`inlar   yillik   jamining   tafavvutlari,
ya`ni   Yer   yuzasining     namlanishi   yotadi.  Geografik  zonalarni   ajratishda     Quyosh
radiatsiyasi   issiqligi   bilan   bir   qatorda     Yer   yuzasinng   namlanishi   ham   e`tiborga
olinadi   va   issiqlik   va   namning   har   bir   zona   uchun   xos   bo`lgan   nisbati
qaraladi.Geografik  mintaqalar   barcha  materiklar  va  okeanlarda,  geografik  zonalar
faqat materiklarda ajratiladi.
Geografik zonalar  maydoniga ko`ra turli  katalikka va turli yo`nalishga  ega.
Zonalar maydoninng katta-kichikligi va yo`nalishi materiklarning konfiguratsiyasi
va yirik relef shakllariga bog`liq.Masalan, Shimoliy Amerikada dasht zonalarining
kengligi ularning uzunligiga nisbatan kattaroq hamda meridional yo`nalishga ega.
O`rta   Osiyoda   chala   cho`llar   zonasi   yoy   shakliga   ega.   Geografik   zonallikning
xususiatlari   mufassalroq   o`rganilgan   sari   ajrati ladigan   geografik   zonalarning   soni
ham   ko`payib   bordi.   V.V.Dokuchayev   (1900)   7   ta,   L.S.Berg   (1938)   12   ta,
P.S.Makeyev   (1956)   30   taga   yaqin   va   A.M.Ryabchikov   (1972)   25   ta,
L.P.Shubayev (1977) 20 ta, A.M.Ryabchikov (1988) 34 ta  zonani ajratishgan (2, 3
jadval).–
Shimoliy   yarim   sharda   ko`pincha   muz,   tundra,   o`rmon-tundra,   igna   bargli
o`rmonlar   (taiga),   keng   bargli   o`rmonlar,   o`rmon-dasht,   dasht,   chala   cho`l,
mu`tadil   cho`llar,   subtropik   o`rmonlar,   tropik   cho`llar,   savannalar,   ekvatorial
o`rmonlar zonalari ajratiladi.
Garchi   Yerning   aylanish   o`qiga   perpendikulyar   holda   tabiiy
komponentlarning   bir   xil   majmuasi   band   qilgan   va   g`arbdan   sharqqa   cho`zilgan
polosa     zona   deb   atalsada,   zonalarning   maydoni   va   cho`zilishi   materiklarning
konfiguratsiyasi   va   ularning   makrorelefiga   bog`liq.Masalan,   Shimoliy   Amerikada dash zonalarining kengligi ularning uzunligiga nisbatan kattaroq hamda bu zonalar
meridional  yo`nalishga   ega.  O`rta  Osiyoda   chala  cho`llar   zonasi  yoy  ko`rinishiga
ega.
Materik   sektoridagi   zonalarning   har   biri   okeanbo`yi   sektorlarida   o`zining
analogiga   ega.   Ortiqcha   va   yetarli   namlanish   sharoitlarida   bitta   zonaninng   ikki
varianti   vujudga   keladi.   Masalan,   Skandinaviya   yarim   orolida   Atlantika   bo`yi
taygasi,   Sibirda   esa   kontinental   tayga   mavjud.   Yetishmaydigan   namlanishda   turli
zonalar analog bo`ladi, masalan, materik ichkarisidagi kontinental cho`llarga okean
yaqinidagi keng bargli o`rmonlar to`g`ri k e ladi. 
2- jadval. Geografik mintaqalar va ularning zonalari
(L.P.Shubayevdan, 1977)
Mintaqalar  Zonalar va yirik regionlar
Ekvatorial
Ikkita subekvatorial
Ikkita tropik
Ikkita subtropik 
Shimoliy mu`tadil
Shimoliy boreal
Janubiy mu`tyadil va boreal
Shimoliy subqutbiy
Ikkita qutbiy                       1) gileyalar;
2) subekvatorial o`rmonlar;
3) savannalar;
4) tropic cho`llar;
5) savannalar;
6) tropk o`rmonlar;
7) subtropik   doimiy   yashil   o`rmonlarva
butazorlar;
8) aralash o`rmonlar;
9) chala cho`llar;
10) subtropik cho`llar;
11) keng bargli o`rmonlar;
12) aralash o`rmonlar;
13) o`rmon dashtlar;
14) dastlar;
15) chala cho`llar;
16) mu`tadil cho`llar;
17) tayga;
18) yaproqli  daraxt  o`rmonlari  va   orolsimon
tundralarbubg bo`lak-bo`lak joylari;
19) tundra va o`rmondundra;
20) qutbiy sahrolar;
21) muz. 3- jadval. Quruqlikdagi tabiiy landshaftlarning asosiy tiplari
( A . M .  Ryabchikovdan ,1973)
Arktika (Antarktika)
Subarktika
Mu`tadil
Subtropik
Tropik
Subekvatorial
Ekvatorial 1.Arktika (antarktika) sahrolari
2. Tundra
3. O`rmon-tundra
4. Tayga
5. Aralash o`rmonlar
6. Keng bargli o`rmonlar
7. Hemihileyalar***
8.  O`rmon-dashtlar
9. Dashtlar
10.Chala cho`llar
11.Cho`llar
12.Hemihileyalar (nam sub -
tropik o`rmonlar)
13.Dag`al bargli (O`rta den -
gizbo`yi) o`rmonlar va 
bo`tazorlar
14.Aralsh musson o`rmonlar
15.Savannalar, preriylar va 
bo`tazorlar
16.Dashtlar
17.Chala cho`llar
18.Cho`llar
19.Tropik o`rmonlar
20.Savannalar, siyrak o`rmonlar
va bo`tazorlar
21.Chala cho`llar
22.Cho`llar
23.Subekvatorial musson 
o`rmonlar
24.Savannalar, siyrak o`rmonlar
va bo`tazorlar
25. Doimiy nam ekvatorial 
o`rmonlar (hileyalar) 3a. O`rmon-tundra
3b. Siyrak o`rmonlar **
8a. O`rmon-dashtlar
8b.Preriylar
15a.   Savannalar   va   bo`ta-
zorlar
15b.Preriylar
19a.Doimiy   nam   passat
o`rmonlari
19b.Mavsumiy   nam
o`rmonlar
20a.O`rmon-savannalar
20b.Siyrak o`rmonlar va 
bo`tazorlar
23a.Doimiy nam o`rmonlar
23b.   Mavsumiy   nam   o`r-
monlar
24a.Nam   baland   o`tli   sa -
vannalar   va   savanna
o`rmonlari
24b.Quruq   savannalar   va
siyrak o`rmonlar
24c.Cho`llashgan   savan-
nalar,  siyrak o`rmonlar va
bo`tazorlar
25a.Doimiy nam o`rmon-lar
25b.Barg   tashlaydigan-
doimiy yashil o`rmonlar Sovuq cho`lli
Tundra- sovuq cho`lli
O`rmon-tundrali
O`rmon-
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-dashtli
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-o`tloqi-dashtli
Siyrak o`rmon-dashtli
Cho`l-bo`tazorli
O`rmon-o`tloqli
Siyrak o`rmon-dashtli
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-dashtli
Hileyali-paramosli I.2.  Cho ` l landshaftining xususiyatlari  
XX   asrning   60-yillaridan   boshlab   cho`llarning   tabiiy   tabiiy   resurslaridan
foydalanish   sur`atlarining   oshishi   tufayli   inson   xo`jalik   faoliyatining     cho`l
landshaftlariga     bo`lgan   ta`siri   ham   kuchaydi.   Shu   munosabat   bilan   xo`jalikda
foydalanish   uchun   anchagina   tabiiy   imkoniyatlarga   ega   bo`lgan   cho`llarni
o`rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo`la boshladi.
Cho`l   landshaftlari   tarqalgan   mamlakatlarda   maxsus   ilmiy   tadqiqot
institulari,   laboratoriyalari   tashkil   topa   boshladi,   cho`l   lanshaftlarini   ilmiy   asosda
o`rganish yo`lga qo`yildi.
Jahondagi   cho`llarni   o`rganish   va   o`zlashtirish   muammosi   keyingi   yillarda
ko`pgina   mamlakatlarda   tabiatshunoslarning,   shu   shumladan   geograflarning   ham
jiddiy   e`tiborini   tortdi.   Cho`llarni   o`rganishda   BMT   YUNESKOning   arid   zona
bo`yicha   komissiyasining   faoliyati   ancha   katta   imkoniyat   yaratdi.   Bu   komissiya
1951-yildan   boshlab   Xalqaro   g   e   ografiya   ittifoqi   (GXI)   bilan   hamkorlikda
jahonning   qurg`oqchil   rayonlarini   o`rganish   va   o`zl a shtirishning   eng   muhim
muammolariga bag`ishlangan bir qator simpoziumlar o`tkazdi.
YUNESKO   Arid   zonasi   bo`yicha   komissiya   faoliyatining   va
simpoziumlarining   ilmiy   ma`ruzalari   va   tavsiyalari   Arid   zonani   tadqiq   qilish“
– Arid Zone Research  deb nomlangan 30 dan ziyod to`plamlarda chop etildi. Bu	
”
tadqiqotlarda   jahondagi   cho`llarni   o`rganish   va   ularning   tabiiy   imkoniyatlarini
xo`jalikda o`zlashtirish masalalariga doir qimmatbaho materiallar berilgan.
Ko`pgina   mamlakatlarda   cho`llar   tabiatini   o`rganishga   doir   boy   tajriba
to`plandi.   Xususan,   Markaziy   Osiyo   mamlakatlari   va   RFd Ошибка!   Ошибка   связи.
O`rta   Osiyo   cho`llarining   xususiyatlarini   o`rganish   va   ularning   tabiyy
imkoniyatlaridan   foydalanishga   doir   jiddiy   ilmiy-amaliy   tadqiqotlar   amalga
oshirildi.
Cho`l   landshaftlari   xususiyatlarini   o`tgab   uzoq   davrlar   va   so`ngi   davrda
uladani o`rganishga bo`lgan qisiqishning   Cho`l   yoki   cho`l   landshafti   tushunchalariga   berilgan   ta`rif   juda   ko`p,“ ” “ ”
ammo   ygona   yoki   ko`pchilik   tomonidan   e`tirof   etilgan   talqin   yo`q.   Chol
tushunchasini T.Mono (Th.Monod) mufassal sharhlagan.
N.Vebster   (Webster   N.,1953)   cho`l   tushunchasiga   dastlab   ta`rif	
“ ”
berganlardan   biri   bo`lib,   u   lugatda   juda   issiq   va   qurg`oqchillik   ning   uzoq
davrrlariga ega bo`lgan yoki atmosfera yog`inlari batamom bo`lmaydigan, o`simlik
nam   yetishmaydigan   sharoitlarga   moslashgan   qurg`oqchil   rayonlarni   cho`llarga
kiritadi.   Bu   rayonlar   suv   ta ` minotisiz   va   sug`ormasdan   aholi   istiqomat   qila
olmaydigan     yalang`och   yerlardir.   Bu   yerlarda   qoya   jinslari   yemirilgan   jinsdarga
nisbatan   ustunlik   qiladi,   sho`r   de p ressiyali     oqimsiz   oblastlar,   harakatdagi     qum
massivlari tarqalgan, yillik yog`inlarning miqdori odatda 250 mm dan kam. 
Taniqli   cho`lshunos   olim   M.P.Petrov   (1973)   cho`lni     doimiy   yoki	
“
mavsumiy issiq iqlimli va juda siyrakhamla kambag`al fitisenozlarga ega bo`lgan
oblastlarda vujudga keladigan landshat tiplari (xillari)dir  deb ta`ridlaydi.	
”
Geografik atamalarning qomusiy lug`ati da (rus tilida, M.,1968) “cho`llar 	
“ ”	–
mu`tadil, subtropik va tropik kengliklardagi nihoyat qurg`oqchil kontinental iqlimli
hududlardir deb ko`rsatilgan.	
”
A.G.Babayev   va   E.G.Freykin   (1977)   cho`llarga   shunday   ta`rif   beradi:
Cho`llar  deganda nihoyat  issiq va quruq iqlimli, kam yog`inli  va nisbatan siyrak	
“
o`simlikli   ulkan   tabiiy   oblastlar   tushuniladi.   Cho`llar   uchun   nafaqat   atmosfera
yog`inlarining   kamligi   (300   mm   gacha),   balki   ulrning   yil   mavsumlari   bo`yicha
notekis   taqsimlanishi   va   juda   ham   katta   o`zgaruvchanlik,   shuningdek   tushadiga
yog`inlarga nisbatan bug`lanishning ancha ko` pligi xosdir.Cho`llar uchun doimiy
yuza oqimining yo`qligi, quruq uzanlrning, muvaqqat suv oqimlarining  mavjudligi
va tuproq   gruntlarning  yuqori darajada sho`rligi xosdir .	
– ”
B.G.Rozanov   (1977)   ma`lumotlariga   ko`ra   1977-yilda   Nayrobi   shahrida
Birlashgam Millatlar tashkilotining cho`llashuv muammolari bo`yicha  o`tkazilgan
konferensiyasi   materiallarida   cho`llar   kambag`al   o`simlikli   yyoki   butunlay
o`simlik   o`smaydigan,   atmosfera   yog`inlari   tanqisligi   tufayli   kam   biologik
mahsuldorlikka ega bo`lgan hududlar ekanligini qayd etganini ta`kidlaydi. A.I.Solovyov   va   G.V.Karpov   tomonidan   tuzilgan   Tabiiy   geografiya“
bo`yicha   lug`at    ma`lumotnoma  da(rus tilida, M., 1983)  cho`lga quyidagicha	
– ”
ta`rif   beriladi:   Cho`l     doimiy   yoki   mavsumiy   issiq,   qurg`oqchil,   shuningdek
“	–
sovu`, quruq (tog`larda va tog`liklarda) iklimlar va siyrak, kambag`al fitosenozlar
tarqalgan oblastlardagi landshaft tipidir .	
”
A.D.Stempning   Umumgeografik   atamalarlug`ati da   (rus   tilida,   M.,   1976)	
“ ”
cho`l   -   kam   yog`inli     va   uzoq   muddatli   issiq   va   qurg`oqchil   sharoitlarga	
“
moslashgan o`simliklarga ega bo`lgan rayon; 0zmi-ko`pmi unumsiz bo`lib, sun`iy
suv   ta`minotisiz   ko`proq   miqdorda   aholi   yashashi   uchun   sharoitlarga   ega   emas ,	
”
deb ta`riflanadi.
N.F.Reymers   (1990)   nihoyat   qurg`oqchil   kontinental   iqlimi,   juda   siyrak	
“
o`simlik qoplamiga ega bo`lgan va ko`pgina hollarda kuchli sho`rlangan tuproqlar
tarqalgan   hududlarni   cho`l   deb   ta`riflaydi   hamda   cho`llar   landshaftlarning     nam	
”
(quruq, arid cho`l) yoki issiqlik (sovuq cho`l) tanqisligi sharoitlarida tarkib topgan
kambag`al fitosenozlar mavjud bo`lgan zona tipi ekanligini qayd qiladi.  
O`zbekiston   milliy   ensiklopediyasida   cho`l     o`simlik   dunyosining   yaxhi	
“	–
rivojlanishiga   yo`l   bermaydigan   doimiy   quruq   va   issiq   iqlimli   o`lkalaridagi   biom
tipi` deb ta`riflangan  (9-jild. T., 2005).	
”
Yaqin yillarga  qadar, ba`zan  hozirgi   paytda ham  o`zbek tilidagi   geografiya
va   biologiyaga   oid   adabiyotlarda,   gazetalarda   va   hatto   ilmiy   jurnallarda   cho`l	
“ ”
termini    dasht , termini o`rnida,  sahro termini esa hozirgi  cho`l  termini o`rnida	
“ ” “ ” “ ”
qo`llanilgan.   Atoqli   o`zbek   geografi   H.Hasanovning   ko`p   yillik   say`-harakatlari
natijasida   bunday   chalkashliklarga   chek   qo`yildi.   Ba`zi   geograflarimiz,   -   deb	
“
yozgan tdi H.Hasanov, - cho`l so`zini, xato ravishda, Ukrainadagi qora tuproqli yer
  степь”   so`zi   o`rnida   ishlatmoqdalar...   Rus   o`rtoqlarimiz   “cho`l”   sozini   faqat	
– “
O`rta Osiyoga nisbatan ishlatsalar , Ozbekistonlik ba`zi geograflar “cho`l” so`zini
O`rta   Osiyodan   tasharidagi   yerlarga   uzatib   yuboradilar...Bunday   xato   faqat...
o`zbek   terminologiyasida   mavjuddir...Tojik,   qozoq,   qirg`iz   va   turkmanlar   cho`l
so`zini saqlab qolganlar. Masalan, “ пуст ы ня ” so`zi  qozoq tilida “sho`l”, turkman
va   qirg`iz   tillarida   “chyol”   deb   olingan,   faqat   o`zbek   tilida     u   “sahro”ga aylantirilgan. Bu xatomizni tuzatish vaqti keldi. Endi   “ пуст ы ня ” so`zini  cho`l, “
“степь” so`zini “dasht” deb yozishga da`vat qilamiz”.
Shu   narsani   ta`kidash   lozimki,   “sahro”   so`zi   geografik   tushuncha   sifatida
saqlanib   qolishi   kerak.   Lekin   bu   atama   cho`l   zonalaridagi   deyarli   unumsiz,
o`simliklar o`smaydigan qumloq va toshloq yerlar uchun ishlatilishi mumkin.
Yuqorida   cho`l   tushunchsiga   berilgan   ta`riflar   asosida   cho`l   landshaftlari“ ”
uchun xos bo`lgan umumiy xususiyatlar quyidagilardan iborat: 
- barcha cho`llarda yillik yog`in miqdori  juda  kam, yog`in tushadigan  davr
juda   qisqa   yoki   aniq   ifodalanmagan,   ehtimoliy   bug`lanish   yillik   yog`inlarning
miqdoriga nisbatan juda katta bo`lgan sharoitlarda vujudga keladi;
- cho`llarda mahalliy suvlarning yuza oqimi nihoyat darajada qisqa  muddali
bo`ladi yoqi batamom shakllanmaydi. Sisot suvlari sho`rlangan;
-   tuproq   qoplami   juda   yupqa   bolib,   unda   tzli   erimalar   va
konsentratsiyalarining yuzaga ko`tarilishi sodir bo`ladi; 
- o`simliklar yer yuzasining yarmidan kamini siyrak holatda qoplaydi. Cho`l
o`simliklari   uchun   mumli   qoplama   (po`stlog`)   xos.   Chollar   uchun   asosan
efemerlar, efemeroidlar, sukkulentlar, psammofitlar, galofitlar xos.
- hayvonot olamining vakillari qurg`oqchil sharoitlarga moslashgan;
-cho`llarda dehqonchilik faqat sun`iy sug`orish qo`llanilgandagina yuritilishi
mumkin.
Xullas,   umumlashtirb   aytganda   cho`l   landshaftlarining   vujudga   kelishidagi
asosiy omil  iqlim  omilidir. 
Ma`lumki,   chollarning   vujudga   kelishi   va   hududiy   taqsimlanishi   Yer
yuzasida Quyosh nurlarining (radiatsiyasining) notekis taqsimlanishi bilan bog`liq
va   zonallik   qonuniga   bo`yunadi.   Demak,   Yer   sharining   quruqlik   qismida
cho`llarning tarqalishi va joylanishi zonal hodisadir.
Zonal cho`l boshqa geografik zonalar kabi biror geografik mintaqaning   bir
qismi  bo`lib, u geomorfologik jarayonlarning alohida sajiyasi,  iqlimi. O`simlik 	
–
tuproq qoplami va hayvonot dunyosining o`ziga xos tiplariga ega.  Cho`llada   relyefning   tarkib   topishida   fizikaviy   nurash   va   shamol
faoliyatining ahamiyati katta. Relyefning o`ziga xos shakllari oradida qum tetalari
(gryadalar)   va   barxanlar,   qoldiq   tog`lar,   oqimsiz   botiqlar,   daryolarning   quruq
uzalari ajralib turadi.
Cho`llarning tuproqlari kam chirindili, tez eruvchan tuzlar miqdori ko`p. Shu
sababli sho`rxoklar, karbonat   gipsli po`stlar keg tarqalgan.–
Cho`llarning   siyrak   o`simlik   qoplamida     o`tchil   efemerlar   va   kserofit
bo`talar   asosiy   rol   o`ynaydi.   Tuproqlar   sho`rlanganligi   sababli   galofitlar   keng
tarqalgan.
 Cho`llarning hayvonot dunyosi turlarga nisbatan kambag`al bo`lsada, ancha
xilma-xil.   Ayniqsa   kemiruvchilar,   tuyoqlilar,   sudralib   yuruvchilar   ancha   keng
raqalgan.
Cho`llar termik shroitlarga ko`ra sobuq va quruq (arid) cho`llarga ajratiladi.
Covuq cho`llar baland tog`liklarda tarqalgan
Cho`l   hududlari   tabiatini   chuqurroq   va   har   taraflama   o`rganish   uchun
qurg`oqchillikning  turli  darajasiga   ega  bo`lgan   rajonlarni   ajratish  bevosita   amaliy
ahamiyatga   ega.Geografik   zonalarning,   shu   jumladan   cho`llarning   chegaralarini
belgilashda     geotermik   koeffitsiyentni   ifodalovchi   bir   qator   formulalardan
foydalaniladi.
Iqlimning   arid   tiplarining   shakllanishda   nam   va   issiqlik   miqdorining
muayyan   kattaligi   asosiy   omillardir.   Geografik   mintaqalar   doirasida   zonalarni
ajratish   asosida   radiatsiya   balansi   va   jami   yillik   yog`inlarning   farqi,     ya`ni   Yer
yuza sining   namlanishi   turadi.   Geografik   zonalarni   ajratishda   Quyosh
radiatsiyasining is siqligi bilan bir qatorda Yer yuzasining namlanishi, ya`ni har bir
zona   uchun   xos   bo`lgan   issiqlik   va   namning   nisbati   ham   e`tiborga   olinadi
(Grigorev,   1964).   Geografik   zonalarning   issiqlik   va   nam   nisbatinining   miqdoriy
tavsiflashning   turli   usullari   qo`llaniladi.   A.A.   Grigorev   va         M.I.   Budiko   (1956)
zonallik   hodisasiga   fizikaviy   va   miqdoriy   asos   kiritgan   holda   geografik
zonallikning davriy qonuni ni asosladilar 1
. Bu qonun 3 ta mujassam o`zaro bog`liq
1
  Zonallikning davriy qonuni butun sayyorani qamrab olmaydi va geografik qobiqning ekvatorga nisbatan
dissimetriyasini inkor qiladi. omillarni     Yer   yuzasining   yillik   radiatsiya   balan– sini   ( R) ,   ya`ni   yuza   tomonidan
yutiladigan va chiqariladigan issiqliklar orasidagi far qni, atmosfera yog`inlarining
yillik   jamini   ( r),   qurg`oqchillikning   radiatsion   indeksini     (K)    
  hisobga   olishga
asoslangan. 
Geotermik   koeffisiyentni   hisoblashda   eng   ko`p   qo`llaniladigan
dormulalardan   biri   M.I.Budiko   taklif   etgan   qurg`oqchillikning     radiatsiya
indeksidir. Dastlab  M.I.Budiko bu indeksni   ko`rinishidagi formula bilan bilan
hisoblashni taklif etgan edi. Bu yerda: 
R 
– yillik radiatsiya balansi  (kkal/sm 2
  hisobida  );
L   
– yillik bug`lanishning yashirin issiqligi  (kkal/sm 2
  hisoboda );
r-   yillik yog` inlar (g/sm 2
  hisobida)  .  
Keyinroq  M.I.Budiko   ehtimoliy  bug`lanishni   hisoblashning   yanada   aniqroq
majmuiy   usluni   ishlab   chiqdi;   qurg`oqchillik   radiatsiya   indeksini       formulasi
bilan hisoblab chiqdi va kartalarini tuzdi. Bu formulada:
Ep   
– yillik ehtimoliy bug`lanish  (g/sm 2
  hisobida );
P   
– yillik yog`inlar miqdori  (g/sm 2
  hisobida );
R  -  yillik radiatsiya balansi  (kkal/sm 2
  hisobida  ).
Quruqlik   yuzasining   radiatsiya   balansi   (byujeti)     Quyosh   radiatsiyasi   nur	
–
en ergiyasining   kirim     chiqimidir.   Antarktida   va   Grenlandiyaning   muzlik	
–
yuzasidan tashqari, Yer yuzasining yillik radiatsiya balansi  hamma joyda musbat.
Yillik   radiat siya   balansi     ekvatordan   (bir   yilda   100   kkal/sm 2
)   qutblarga   tomon
kamayib boradi.
Shunday qilib, formulaning surati ( R)  geografik qobiqning muayyan joyidagi
issiqlikni,   mahrajdagi   yillik   yog`inlarning   miqdori   (r)   yuzaning   nam   bilan
ta`minlanish   darajasini   ifodalaydi.   Namning   bir   qismi   bug`lanadi.   Quyosh
issiqligining   bug`lanishga   sarflanadigan   miqdori   bug`lanishnng   yashirin   issiqligi
deyiladi.  Shu   sababli   formulaning  mahraji   buglanishnng   yashirin  issiqlik   miqdori
hamda yog`inlarning yillik miqdorining ko`paytmasidan ( Lr)  iborat. 2 - rasm. Shimoliy yarim sharda quruqlik geografik zonalligining grafigi
(A.A.Grigoryev va M.I.Budiko, 1956)
Binobarin,   formula   Yer   yuzasining   muayyan   joyda   issiqlik     va   namning
nisbatini   ifodalaydi.       rasmda   shi– moliy   yarim   shar   quruqligidagi   geografik
zonallikning   grafigi   ko`rsatilgan.   Grafikning   gorizontal   o`qidagi   raqamlar   turli
geografik   zonalar   uchun   qurgoqchillikning   radiatsiya   indeksini   ifodalaydi.
Grafikdan   ko`rinadiki,   qurg`oqchillikning   radiatsia   indeksi   tun dradan   cho`lga
tomon   0   dan   3,5   gacha   o`zgaradi.   Biroq,   qurg`oqchillik   indeksi   o`z   o`zidan	
–
geografik   zonalarni   yetarlicha   ifodalay   olmaydi.   ning   miqdori   turli   geografik
mintaqalarga   mansub   bo`lgan   zonalarda   takrorlanadi.   Bunda   K   ning   bir   xildagi
miqdoriy   ko`rsatkichi   turli   zonalar   uchun   xos.   K     ning   miqdori   landshaft
zohasining   tipini,   R   ning   miqdori   esa   zonaning   aniq   sajiyasini   va   qiyofasini
belgilaydi.   Masalan,   1,0   ga   yoki   unga     yaqin     bo`lgan     qurgoqchillik     indeksi
mu`tadil     mintaqaning   tayga,   keng   bargli   o`rmonlari   uchn   ham,   ekvatorial
ormonlar     gileyalar   uchun   ham   xosdir.   Qur	
– goqchillik   indeksi   1,5   bo`lgan
sharoitlarda   esa   Sharqiy   Yevropada   o`rmon     dashtlar,   Afrikada   esa   savannalar	
–
tarqalgan.   Shu   sababli   geografik   zonallikning   grafigida     yana   bir   qo`shimcha
ko`rsatkich   yuzaning namlanish darajasi ifodalaydigan yuza suvlari oqimimning	
–
miqdori     ham   berilgan.   Bu   qo`shimcha   ko`rsatkich   yuzadan   bir   yilda   oqib
o`tadigan suv qatlami miqdorini (sm/yil) ifodalaydi va turli geografik mintaqalarda
1 sm  dan 200 sm  gacha o`zgaradi. Umuman, grafikdagi  ma`lumotlar: 1) chapdan o`ngga   -   geografik   zonalar   iqlimi   qurg`oqchilligining   ortishini   va   2)   quyidan
yuqoriga     ra– diatsiya   va   issiqlik   byujetining   ekvatorga   yaqinlashgan   sari
ko`payishini ko`rsatadi.
Geografik zonallikning grafigi   geografik zonalarning tavsiflarini ifodalaydi
( - rasm) . Ularning jami esa geografik mintaqalarni hosil qiladi. Masalan, subtropik
o`rmonlar,   butazorlar,   preriylar,   chala   cho`llar   va   cho`llar   subtropik   mintaqani
hosil   qiladi.   Masal;an,   K   >   3   barcha   hollarda   cho`l   landshaftlarining   tipini
ko`rsatadi, ammo   R   ning kattaligiga, ya`ni issiqlik miqdoriga   bo`gliq holda cho`l
qiyofasi quyidagicha o`zgaradi: 
R  = 0   50 kkal/sm
– 2
 x yil   mu`tadil mintaqa cho`li;	–
R  = 55   75 kkal/sm	
– 2
 x yil   subtropik mintaqa cho`li va 	–
R  > 75 kkal/sm 2
 x yil   tropik mintaqa cho`li.	
–
Geografik   qobiq   komponentlarining   o`zaro   aloqalari   va   ta`siri   to`g`risidagi
hozirgi   ilmiy   tasavvurlar   bir   xil   ideal   materik   deb   ataladigan   quruqlikdagi
geografik   (landshaft)   zonalarining   nazariy   modelini   tuzish   imkonini   beradi   (1-
rasm).
Yer   yuzasida   zonallik   qonuniyatining   mavjudligi   bu   yerda   Quyosh
nurlarining   notekis   taqsimlanishi   bilan   bog`liq.   Atmosfera   tsirkulyatsiyasining
zonallik bilan esa namning aylanishi va namlanishning zonalligi bevosita bog`liq.
Shu   narsani   ta`kidlash   lozimki,   yog`inlarning   o`rtacha   yillik   miqdori   muayyan
hududning   tabiiy   namlanish   to`g`risida   to`liq   tasavvur   bera   olmaydi.   Masalan,
cho`llarda ham tundrada ham yillik yog`inlarning miqdori 100-300 mm ni tashkil
etadi.   Ammo   bu   zonalarning   landshaftlari   va   ularning   vujudga   kelish   sharoitlari
bir-biridan tubdan farq qiladi. Namlanish to`g`risida aniq tasavvurni shakllantirish
uchun   faqat   yog`in   miqdori   to`g`risida   bilish   kamlik   qiladi.   Buning   uchun
landshaftlarga   yil   davomida   tushadigan   yog`in   miqdorining   emas,   balki   ularning
optimal   holatda   mavjudligini   ta`minlaydigan   miqdorni   aniqlash   lozim.   Namga
bo`lgan   ehtiyojning   eng   yaxshi   ko`rsatkichini   ehtimoliy   bug`lanish   tashkil   etadi. Ehtimoliy   bug`lanish-bu   muayyan   iqlim   sharoitda   (namning   zahiralari
cheklanmagan   holda)   yer   yuzasidan   bug`lanishi   bo`lgan   suv   miqdoridir.   Turli
iqlim   sharoitlarida   landshaftlarning   o`simliklari   (shu   jumladan   madaniy   ekinlar)
uchun zarur bo`lgan imkoniyatlarni bag`ishlashda namlanish darajasini bilish juda
muhim amaliy ahamiyatga ega. Bunga o`z davrida rus olimi G.N.Visotskiy (1903),
iqlimshunos   N.N.Ivanov   (1939)   va   boshqa   ko`pgina   olimlar   o`z   e`tiborini
qaratganlar.
-rasm.   Gipotetik  materikda   geografik   mintaqalar   va   landshaftlarning   asosiy
tiplarining   tarhi.   Materik   konfiguryatsiyasi   quruqlikning   kenliklar   bo`yicha
qaqsinlanishiga   to`gri   keladi;   tog`lar   yo`q   deb   taxmin   qilinadi     (A.M.Ryabchikov
bo`yicha, 1972) 1903-yilda   G.N.Vsotskiyning   namlanish   (namlik   va   qurg`oqchilik   indeksi)
ko`rsatkichi   sifatida   ombroevaparometrik   korreletivni   taklif   etdi.   B u   korrelyativ
forma yordamida aniqlanadi: 
OK = ,  bu yerda:
ОК   -   ombroevaparometrik korrelyativ;
О   -   yillik yog`inlar miqdori mm.
Е   -   vild   bo`yicha   (ochiq   suv   havzasi   yuzasidan)   bug`lanish   miqdori,   mm
hisobida.
N.N.Ivanov   (1958)   G.N.   Visotskiyning   namlanish     to`g`risidagi   ilmiy
g`oyalarini rivojlantirgan holda namlanish koeffitsienti tushunchasini va ehtimoliy
bug`lanishni   aniqlash   formulasini   taklif   etdi.   Vild   bo`yicha   bug`lanishni   shu
formula yordamida aniqlanadigan ehtimoliy bug`lanish bilan almashtirishdir.
N.N.Ivanov   yarim   sharining   juda   kun   punktlari   uchun   namlanish
koeffitsientini   hisoblab   chiqdi   va   shu   asosda   namlanish   tiplarini   ajratdi.   U
namlanish koeffitsientini yillik yog`inlar miqdorining yillik ehtimoliy bug`lanishga
nisbati bilan hisoblanadigan quyidagi formuladan  foydalandi: 
Ki = ,  bu yerda:
Ki  - namlanish koeffitsienti
R  - yillik yog`inlar miqdori-mm
Ye   -   bir   yilda   bug`lanishi   mumkin   bo`lgan   suv   miqdori   (yillik   ehtimoliy
bug`lanish) mm.
N.N.Ivanov harorat va havoning nisbiy namligiga doir ma`lumotlar asosida
ochiq   chuchuk   suv   miqdorini   ehtimoliy   bug`lanishni   hisoblash   uchun   quyidagi
empirik formulani taklif etgan: 
T   -   havoning o`rtacha nisbiy namligi %
X   -   havoning o`rtacha nisbiy namligi %
Ye   -   ehtimoliy   bug`lanish   (Ye)   oylik   ko`rsatkichlarning   jamidan   iborat.
L.A.Moloch n ov,   N.N.Ivanovning   ehtimoliy   bug`lanishini   aniqlash   uchun   taklif etgan   empirik   formulaga   O`rta   Osiyo   sharoitlarda   e`tiborga   olingan   tuzatmani
kiritgan holda uni quyidagi ko`rinishda ifodalaydi.
Ye  =  0,00144 [ 25+ t 2
 ] x  [100+L] , bu yerda:
t 2
  -   havoning o`rtacha harorati
L   -   havoning o`rtacha nisbiy namligi %
Bu   formula   bo`icha   havoning   o`rtacha   harorati   va   nisbiy   namlik   o`rtacha
oylik hisobida bo`ladi.
N.N.Ivanov tomonidan namlik koeffitsientini aniqlash uchun taklif qilingan
formuladan   foydalanish   landshaftlarning   hududiy     tabaqalashuvidagi   iqlim   va
o`simlik   tuproq   qoplami   orasidagi   uzviy   bog`liqlikni   aniqlash   juda   qulaydir.
Shuning   uchun   bu   Qashqadaryo   havzasidagi   ayrim   meteorologik   stantsiyalarning
ma`lumotlari asosida ehtimoliy bug`lanish miqdorini va gidrotermik koeffitsientini
havzaning   tekislik   qismi   uchun   N.N.Ivanov   formulasi   asosida   ishlab   chiqdik.
Olingan   ma ` lumotlardan   landshaft   tiplarini   belgilashda   foydalandik.   Tog`li
rayonlarda   meteorologik   stantsiyalarning   namligi   tufayli   bu   rayonlarning
gidrotermik   koeffitsientini   Yu.G.Bulunikov   (1986)   tashkil   etgan   quyidagi   forma
asosida aniqladik.
Кв   =   0,576   х   (Мв-М)+К
Кв  -  meteorologik stntsiyadan yuqorida joylashgan biror joyning (punktning)
namlanish koeffitsienti:
Нв   -   meteorologik stantsiyaning dengiz sathidan balandligi;
N   -   namlanish   koeffitsienti   aniqlanadigan   punktning   dengiz   sathidan
balandligi.
Dastlab   G.N.Visotskiy,   keyinroq   N.N.Ivanov   namlanishi   koeffitsientini
quyidagi formula asosida hisoblashni talif etishganlar:  K = R/Er  , bu yerda:
R   oylik yog`inlarning miqdori (– mm  hisobida;
Ep - oylik ehtimoliy bug`lanish ( mm  hisobida).
Oylik ehtimoliy bug`lanishni N.N.Ivanov quyidagi empirik formula bo`yicha
hisoblab chiqqan:  Ep  = 0,0018 (25T)x(100-a), bu yerda:  Ep   – oylik ehtimoliy bug`lanish  (mm  hisobida );
T   
– o`rtacha oylik harorat  ( 0 
C  hisobida ) ;
A   
– psixrometr bo`yichs nisbiy namlik  (%  hisobida ).
Yillik   ehtimoliy   bug`lanish   miqdorioylik   ko`rsatkichlari   bo`yicha
hisoblanadi.   N.N.Ivanov   Yer   sharidagi   600   punkt   uchun   namlanish
koeffitsiyentimning   ko`rsatkichlarini   hisoblab   chiqqan   hamda   shu   ko`rsatkichlar
asosida   namlanish   koeffitsieyntining     kartakarini   tuzgan.   Bu   kartalarda   chol
landshaftlari   K>25%   no`lgan   hududlarda   tarqalgan.   1-jadvalda   adabiyotlar   va
kartalarni   tahlil   qilgan   holda   cho`l   landshaftlarining   miqdoriy   ko`rsatkichlari
keltirilgan.
V.S. Mezinsyev   va   I.V.Karnatsevich   (1969)   N.N.Ivanovning   namlanish
koeffitsientini   hisoblash   formulasiga   bir   oz   o`zgartirish   kiritgan   va   va   aridlik
koeffitsiynti   deb   atagan.   Bunday   holda   aridlik   ( namlanish )   koeffitsenti   quyidagi
formula bo`yicha aniqlanadi:  
                     Ka =    , yerda:
K a -   aridlik ( namlanish )  koeffitsienti ;
Kx   
– atmosfera yog`inlarining  o`rtacha yillik miqdori , mm;
-  aprel  oktyabrning o`rtacha harorati,	
–  C 0
.
A.X.Xabarov,   I.M.Ostrovskiy,   Y.V.Lobova   (1977)   V.S. Mezinsyev   va
I.V.Karnatsevichning   yuqorida   keltirilgan   formulasi   asosida   Yer   sharining
quruqlik qismi uchun aridlik koeffitsiyentini hisoblab chiqish uchun Avstraliyadagi
135,  Osiyodagi  600,  Shimoliy  Amerikadagi   300,  Afrikadagi  500  va  Yevropadagi
400   ta   meteorologik   stansiyalarning   ma`lumotlaridan   foydalanganlar.   Hisoblab
chiqilgan   koeffitsiyenlar   Jahonning   tuproq   kartasidagi   (masshtab   1:10   000   000)
tuproq   chegaralari   bilab   qiyoslangan.   Bunday   qiyoslash   va,   shuningdek,
landshaftlarni   baholash   va   aridlik   koeffitsiyentlarini   tahlil   qilish   natijasida dunyoning arid oblastlari kartasi tuzilgan va qurg`oqchilligiga ko`ra rayonlarning 6
guruhi ajratilgan:
1)   o`ta   ard   <   0,15;   2)   kuchli   arid     0,15     0,30;   3)   arid     0,30     0,4,5:– – – –
subarid     0,45   0,60;  kuchsiz arid  - 0,60   0,80; davriy arid - 0,80   1,0.	
– – – – –
Ajratilgan rayonlardab 3 tasi   o`ta arid, kuchli arid va arid rayonlar uchun	
–
cho`l landshaftlari xos.
Dunyoning   arid   oblastlari   kartasida     o`ta   arid   rayonlarda     reglar,
hammadalar,   primitiv   cho`l,   ,   qizg`ish   cho`l,   bo`z     qo`ng`ir   va   karbonatli   kam	
–
quvvat   qizil,   tabaqalashgan   qatlamli   cho`l   qizil   qatqaloqli,   gips   po`stli   cho`l
qizg`ish   qo`ng`ir tuproqlar, temirli qoldiq   lateritli qumlar va kvarsli   chala	
– – –
miktali   qumlar   ustuvorlik   qiladi.   Eng   kichik   koeffitsiyent   (<   0,01)   Sahroi
Kabirning hammadalari va reglari hamda  Arabiston yarim oroli uchun, eng yuqori
koeffitsiyen   esa   (0,10     0,15)   Markaziy   Qoraqum   va   Qizilqumning   bo`z  	
– –
qo`ng`ir tuproqlari va kvarsli   chala miktali qumlari muchun belgilangan.	
–
Kuchli   arid   hududlar   uchun   taqirsimon   va   bo`z     qo`ng`ir   tuproqlar,   qorq	
–
tropik (vertisollar), taqirlar, qo`ngir chala cho`l subtropik, qo`ng`ir va qizil qo`ng`ir
tropik,   yuqori   karbonatli   bo`z,   karbonatli   qizg`ish     qo`ng`ir     tuproqlar   va
–
bo`laklanmagan cho`llar xos.
  Arid   rayonlarda   bo`z   tuoroqlar,   Afrika   va   Avstraliyada   qizg`ish     bo`z	
–
tuproqlar va vertisollar, ko`pincha sho`rtob   karbonatli va gipsli turli kashtan va	
–
och kashtan  tuproqlar, Amerikada qo`ng`ir cala cho`l tuproqlar, janubiy karbonatli
qora   tuproqlar   sho`rtob   va   kam   quvvatli   ayrim   jigarrang   va   bo`z     jigarrang	
–
tuproqlar tarqalgan.
4 -jadval. Cho`l landshaftlarining o`rtacha yillik ko`rsatkichlari
Yillik radiatsiya balansi, kkal/sm 2
.................................................
Yillik yo`g`in miqdori mm.............................................................
Gidrotermik koeffisient .................................................................
       M.I.Budiko bo`yicha................................................................
       N.N.Ivanov bo`yicha ...............................................................
Vegetatasiya mavsumi (dekadalarda) ............................................
Biogidrotermik potensial (ballarda)............................................... 50   70
–
< 250
> 3,4
24
2,5 Fitomassaning miqdori, s/ga...........................................................
Maksimal transpiratsiyaning intensivligi ........................................ 40
1,5
 Kartalarni tahlil qilish shuni ko`rsatadiki, chol landshaftlari sayyoramizning
har   ikkala   yarim   sharida   gi   tropik   (yillik   radiatsiya   balansi   60   -70   kkal/sm 2
),
subtropik     (yillik   radiatsiya   balansi   50-60   kkal/sm 2
  va   mu`tadil     mintaqalarida
(yillik radiatsiya balansi  50-60 kkal/sm 2
), yillik yog`in miqdori 250 mm dan kam
bo`lgan   rayonlarda   tarqalgan.   Ammo,   bu   mintaqalarning   cho`llarid   nafaqat
radiatsiya   sharoitlari,   balki   eng   sovuq   oylarning     haroratlari   ham   farq   qiladi.
Masalan,  tropik  cho`llarda  eng  sovuq   oyning  harorati  10 0
  C  dan  past     bo`lmagan
holda   ,   subtropik   cho`llarda     bu   ko`rsatkich   4-5 0
  C   ni   tashkil   etadi,   mu`tadil
mintaqa cho`llarida esa ancha kunlar davomida sobuq bo`ladi.
Jahon   adabiyotlarida   arid   yerlar   (arid   lands)   yoki   arid   zonalar  “ ”
(arid   zones)   terminlari   ham   keng   qo`llanilmoqda.   Arid   hududlarga	
”
sayyoramizning   quruqlik   qismidagi   barcha   qurg`oqchil   oblastlar     mu`tadil,	
–
subtropik   va   tropik   mintaqalardagi   cho`llar,   chala   cho`llar,   dashtlar,   pampalar   va
savannalar kiritiladi. Bunday holda arid yerlar quruqlik maydonining 33   36 %ini	
–
tashkil etadi.
P.Meygs   (Meigs,   1957)   qurg`oqchil   (arid)   va   o`ta   qurg`oqchil   (exsraarid)
sharoitlarga   ega   bo`lgan   hududlarni   cho`llardaga   kiritadi.   Uning   hisobicha,
cho`llarning   maydoni   29   mln.   km 2
  ga   yaqin   yoki   quruqlikning   19   %ini   tashkil
etadi.
Birlashgan Millatlar Tashhkilotining YUNESKO va FAO tashkilotlarin ing
ma`lumotlarigako`ra,   ham   quruqlik   yuzasining   23   %i   \ni   tipik   arid   oblastlarga
kiritilishi mumkin.
Atoqli   cho`lshunos   olim   M.P.Petrovning   (1973)   hisoblariga   ko`ra,   cho`llar
va chala cho`llar (Arktika muz sahrolari bundan mustasno) quruqlik maydonining
23 %iga yaqinini yoki 31,4 mln. km 2
 ni tashkil etadi.
Taniqli   cho`lshunoslardan   yana   biri   turkmanistonlik   geograf
A.G.Babayevning   ma`lumotlari   bo`yicha,   cho`llar   quruqlik   maydoning   20   %ini
ishg`ol   etadi.   cho`llarga   jahonda   sug`oriladigan   yerlarning   40   %iga   yaqini   to`gri keladi,   170   mln   ga   yer   lalmikor   dehqonchilikda   va   3,6   mkn.ga   yer   yaylovlar
sifatida foydalaniladi. Cho`llarda dunyo aholisining taxminan 20 %i yoki  1 mlrd.
Kishi   istiqomat   qiladi   (Babayev,   Ovezliyev,   1986).   N.F.Reymersning
ma`lumotlariga   ko`ra   (1990)   tipik   cho`llar   quruqlik   yuzasining   23   %iga   yaqinini
ishg`ol etadi. 
I.  2.  CHO ` LLARNING  TASNIFI  VA GEOGRAFIYASI
Ilmiy tadqiqotlarda va adabiyotlarda tuhshunchalar, ob`yektlar, hodisalar va
jarayonlarni   tasnif   (klassifikatsiya)   qilish   muhim   nazariy   va   amaliy   ahamiyatga
ega.   Tasnif   bilim   yoki   inson   faoliyatining     biror   sohasiga   oid   o`zaro   bog`liq
tushunchalar (muayyan sinfga, guruhHga, qatorga va b.) mansub ob`yektlar tizimi,
shu   tushunchalar   o`rtasida   aloqa   o`rnatish   vositasi   bo`lib   xizmat   qiladi.
Tushunchalar   (ob`yektlar)   tasnif   qilinganda   quyidagi   qoidalarga   rioya   qilinadi:
a) har bir tasnifda faqat bitta asos qo`llaniladi; b) tasnif birliklarining hajmi tasnif
qilinayotgan   tushuncha   (ob`yekt)ning   hajmiga   teng   bo`lishi   lozim;   c)   tasnif
birliklari   bir-birini   o`zaro   mustasno   qiladi,   ya`ni   ma`lum   hajmdagi   tasnif   birligi
boshqa   birlik   hajmiga   kirmasligi   lozim;   d)   katta   birliklarning   kichik   birliklarga
bo`linishiuzluksiz bo`ladi (masalan, sinf   kichik sinf   otryad - ....).– –
Ilmiy tasnif insonning nazariy va amaliy faoliyatida   juda katta ahamiyatga
ega.   U   bizni   o`rab   turgan   olamning   predmet   va   hodisalarini   o`rganish   jarayonini
yengillashtiradi,   o`rganilayotgan   predmet   va   hodisalarning     rivojlanishi   va
o`zgarishini   belgilaydigan   ichki   qonuniyatlarni   tezroq   belgilash   imkoniyatini
beradi.
Tushuncha   (ob`yekt,   predmet,     hodisa)larni   tasnif   qilishning   maqsadi   va
asoslarining   xilnma-xilligi   tufayli   turli   xildir,   ya,ni   ma`lum   bir   ob`yekt     ozining
xususiyatlariga  va tadqiqiqot metodlariga ko`ra  turlicha tasnif qilinishi mumkin.
  Cho`l  landshaftlarining xilma-xil  bo`lishi  bir qtor omillar (geografik o`rni,
iqlim, relyef, yuza yotqiziqlari va tuproqlarning, o`simlik qoplami va b.) ta`siriga
bog`liq bo`lib, ular regional o`zgarishlar ta`sirida bo`ladi. Shu tufayli nafaqat cho`l tushunchasi, balki cho`llarni tasnif qilish va   murakkab va yetarlicha yechilmagan
muammodir.
Jahon adabiyotlarida cho`llarni tasnif ilishga doir ishlar talaygina, ammo bu
masalaning   yechimiga   doir   hozirga   qadar   yagona   tamoil   yo`q.   Cho`llarni   tanif
qilishda turli omillarga asoslanadilar.
Ayrim   materik;ardagi   va   regionlardagi   ch`ollarni   yoki   umuman   cho`l
landshaftlarini  P.Meigs (1955) iqlimga ko`ra,  A.V.Sidorenko (1950), T.Klyments
(1954),   B.A.Fedorovich   (1964),   J.Dresh   (1962)   morfogenezisiga   ko`ra,   K.S.Berg
(1911),   M.P.Petrov   (1973),   A.G.Babayev   .....,   ,   litoedafik   xususiyatlariga
Z.P.Korovin   (1962),   I.I.Granitov   (1964)   botanik     geografik   jihatdan   tasnif–
qilishgan.   N.F.Reymers   (1990)   vujudga   keltiruvchi   omillarning   sajiyasiga   ko`ra
cho`llarni tasnif qilgan (-rasm).
Cho`l   landshaftlarining   xilma-xil   bo`lishi   bir   qator   tabiiy   omillar   (iqlim,
relyef, yuza yotqiziqlari, tuproq-o`simlik qoplamining sajiyasi va b.)ga bog`liq. 
Cho`llarni   tasnifiga doir  adabiyotlardagi   ma`lumotlarni  o`rganish  cho`llarni
tasnif   qilish   muammolariga   doir   ikki   xil   yondashuv   qo`llanilishini   ko`rsatadi:   a0
bir   yoko   ikki   tipologik   ko`rsatkichlar   asosida     cho`llarni   ajratish   (juz`iy
qmdashuv). A.V. S idorenko cho`llarni ana shu yondoshuv asosida tasnif qilgan. Va
b)   cho`llarning   vujudga   kelishining     xilma-xil   omillari   e`tiborga   olinadigan
umumiy   (majmuiy)   yondashuvga   asoslangan   tasnis   (I.V.   Kozlov,   M.P.Petrov,
A.G.Babayev,   A.p.   Jumashov   va   b.).   Cho`llarni   tasnif   qilishga   doir   ayrim   ishlar
jadvalda keltirilgan.	
–
Cho`llar   sayyoramizdagi   quruqlik   yzasining   har   ikkala   pallasida   zonal
landshaft tiplarini hosil qiladi.
Chollar geografik zonallik xususiyatlariga ko`ra 3 ta katta toifaga ajratiladi:
1. Mu`tadil mintaqa cho`llari.
2. Subtropik mintaqa chollari. 
3. Tropik mintaqa cho`llari.
Subtropik cho`llar sektorlik xususiyatlariga ko`ra:
a)  kontinenta (materik ichkarisidagi) cho`llarga hamda b)   okean   (sohil)bo`yi)   cho`llariga   (Atakama,   Namin   va   b.)   cho`llarga
ajratiladi.
Cho`llar   sayyoramizdagi   quruqlik   yuzasining   20%ini   ishg`ol   etadi.
Tuproqlari va yuzani qoplagan yotqiziqlariga ko`ra  quyidagi cho`llar ajratiladui:
1. Qaqimiy allyuvial tekislilarning g`ovak jinslari ustidagi  qumli cho`llar .
2.   Gipsli   plato   va   tog`   oldi   tekisliklaridagi   shag`alli   va   qum-shag`alli
cho`llar .
3. Gipsli plato va tog` oldi tekisliklaridagi  chag`ir shag`alli gipsli cho`llar .
4.   Pasttog`   va   tepaliklaridagi   toshloq   cho`llar,   kam   karbonatli   qumoq
tuproqlar ustidagi  qumoq cho`llar .
5.   Tog`   etaklaridagi   tekisliklar   va   daryolarning   qadimiy   deltalari   o`rnidagi
gilli taqir cho`llar .
6. Sho`r mergel va gil jinslaridan tuzilgan tog`lardagi  gilli baland cho`llar .
7. Dengiz sohillari va sho`rxok depressiyalardagi  sho`rxok cho`llar .
(P.Q`ulomov. O`zME, 9-jild, 666-b.)
CHO`L
antropogen zonal
iqtisodiy quruq (arid) sovuq
“yashil” issiq Balandtog`
og
qumli toshli muzli gilli -rasm. Cho`llarning  tasnifi  (N.F.Reymers bo`yicha, 1990).
M.P.Petrov  Yer  sharining cho`llari  kitobida (1973, rus  tilida)  O`rta Osiyo“ ”
cho`llarining quyidagi 10 ta tipini ajratadi:
1.Qadimiy   allyuvial   tekisliklarning   g`ovvak   yotqiziqlaridagi   qumli   cho`llar
(Turon provinsiyasi doirasida rarqalgan).
2.   Gipslashgan   uchlamci   va   bo`r   dabrlari   strukturaviy   platolari   va   tog`oldi
tekisliklaridagi qum-shagalli va shag`alli cho`llar (Unguzorti Qoraqum, Qizilqum,
Beletog`, Uchtagan, Betpakdala ba b.).
3.   Uchlamchi   davr   platolarining   mayda   shag`alli   gipslashgan   cho`llari
(Ustyurt, Qoplonqir, Mang`ishloq va b.).
4. Tog`oldi tekisliklaridagi mayda shagalli cho`llar (Pomir, Oloy, Qoratog`,
Kopetdog` va b.).
5.   Past   tog`lardagi   va   mayd   tepaliklardagi   toshhloq   cho`llar   (Quljuqtog`,
Nurotatog`, Qoratog`, Katta Balxon, Kichik Balxon va b.).
6.   Kam   karbonatli   qoplama     suglinkalardagi   (daryolarning   deltalari   va
vodiylaridagi)   suglinkali   qumlar   (Amudaryo,   Cirdaryo,   Ural,   Tajen   va   b.
Daryolar).
7.   Tog`oldi   tekisliklaridagi   lyosli   cho`llar   (Nuratatog`,   Kuhitang,   Qoratog`
va b.).
8.  Tog`oldi   tekisliklaridagi   va  daryolarning  qadimiy  deltalaridagi   gilli   taqir
cho`llar (Meshed   Meseria, Janadaryo tekisliklari va b.).
–
9.   Turli   xil   yoshdagi   tuzli   mergellar   va   gillardan   tashkil   topgan   past
tog`lardagi gilli bedlend cho`llar (G`arbiy Kopetdog`, Gaurdak   Kuhutang rayoni	
–
va b.). harakatchil butali shuvoqli 10.   Sho`rlangan   botiqlardagi   va   dengiz   sohillaridagi   sho`rxokli
cho`llar )Orolbo`yi, Aydar, O`lik qo`ltiq, Kaspiy sohili va b.). 
A.G.Babayev   va   Z.G.Freykin   (1977)   O`rta   Osiyo   va   Janubiy   Qozog`iston
cho`llarni tuproq-grunt sajiyasiga ko`ra quyidagi litoedafik tiplarga ajratishganlar:
1. Qadimiy allyuvial tekisliklarning g`ovvak yotqiziqlaridagi qumli cho`llar .
2. Paleogen (uchlamchi) davrning gipslashgan strukturaviy platolari va tog`
oldi   tekisliklaridagi   qum-shag`alli   va   shag`alli   cho`llar   (Qoraqum,
Qizilqum, Betpaqdala va b.).
3. Paleogen   davrining   platolaridagi   shag`alli   va   gipslashgan   cho`llar
(Ustyurt, Qoplonqir, Mang`ishloq va b.) .
4. Past   tog`lardagi   va   mayda   tepaliklardagi   tog`loq   cho`llar   (Ko`ljuktog`,
Nurotatog`, Katta Balxon va b.) .
5. Kam   karbonatli   qoplama   suglinkalardagi   daryolarning   deltalari   gilli
cho`llar .
6. Tog` oldi tekisliklaridagi lyossli cho`llar .
7. Tog` oldi tekisliklaridagi va daryolarning qadimiy deltalaridagi gilli taqir
cho`llar .
8.  Botiqlardagi va dengiz sohillaridagi sho`rhok cho`llar.
Insonning   tabiatga   ta`siri   cho1llarga   ham   tarqalgan.Bu   ta`sir   tufayli
qimmatbaho o`simliklar (masalan, o`tin uchunfoydalaniladigan saksovul) yo`qolib
bormoqda,   avtotransport   qatnovining   ko`payishi   bilan   mahkamlangan   qumlarda
chimli qoplam buzilib bormoqdA, quduqlar qazish natijasida sizot suvlari kamayib
bormoqda. Gaz quvurlari bo`lab qumlarda keng polosalaro`simlik qoplamidan judo
bo`lmoqda. Ayni paytda vohalar hosil bo`lmoqda, suv ta`minotining yaxshilanishi
natijasida  qumli  yerlardan mahsuldor   yaylovlar  sifatida  foydalanish   imkoniyatlari
vujudga keldi.
Turli   geografik   mintaqalarda   mavjud   bo`lgan   cho`l   zonalarining
chegaralarini   belgilashda   turli   xil   indeks   (koeffitsiyent)   ko`rsatkichlardan
foydalaniladi. Bu indekslar asosida hududning qurhoqchillik darajasi aniqlanadi. 1-
jadvalda cho`l landshaftlarining ayrim o`rtacha yillik ko`rsatkichlari berilgan.  1-jadval . Cho`l landshaftlarining ayrim ko`rsatkichlari
1. Yillik radiatsiya balansi, kkal/ sm 2
50 - 70
2. Yillik yog`inlar miqdori, mm 250-300
3.   Gidrotermik   koeffitsiyent   (M.I.Budiko
bo`yicha) 3,4
4. Vegetatsiya mavsumi (dekadalarda) 24
5. Biogidrotermik salohiyat (ballarda) 2,5
6. Fitomassaning miqdori, s/ga 40
7.   Maksimal   transpiratsiyaning   intensivligi,
g/soat 1,5
8. Biologik mahsuldorlik , т/км 2
   >200 
Jahon   ilmiy   adabiyotlarida   arid   yerlar   yoki   arid   zonalar   terminlari   keng“ ” “ ”
qo`llanilmoqda.   Ammo   bu   terminlarni   cho`l   yoki   cho`l   landshaftlari
tushunchalarining   sinonimlari   sifatida   qaramaslik   kerak.   Chunki   arid   hududlarga
sayyoramiz quruqlik qismidagi barcha qo`rg`oqchil hududlar - mo`tadil, subtropik
va   tropik   mintaqadagi   cho`llar,   chala   cho`llar,   dashtlar,   pampalar   va   savannalar
ham kiritiladi. Bunday hududlar quruqlik maydonining 33-36% ini tashkil etadi.
Tropik   mintaqalar.   Tropik   mintaqalarning     cho`l   zonalari   mintaqaning
materik   ichkarisi   sektorida   katta   maydonlani   band   etadi.   Tropik   cho`llar   ayniqsa
Afrikada (Sahroi Kabir, Namib), Osiyoda (Arabiston yarim orolining 30 sh.k.dan
janubdagi   qismi)   va  Avstraliyada   (Katta   Qumli   cho`l,  Viktoriya  cho`li)   eng   katta
maydonlarni ishg`ol etadi.Shimoliy va Janubiy Amerikada cho`llar materiklarning
g`arbiy   chekkasi   bo`ylab   tarqalgan.   Bu   zona   iqlimning   yaqqol   ifodalangan
qurg`oqchilligi  (nisbiy namlik 39 %dan oshmaydi) bilan ajralib turadi. Iqlim juda
quruq,   yoz   juda   issiq,   kunlik   haroratlar   amplitudasi   katta   (40 0
  gacha,   qumli
cho`llarda Yer yuzasida 80 0
 gacha yetadi).  Havo haroratining absolyut maksimumi
+58 0
  (sayyoramizdagi   eng   yuqori   harorat),   absolyut   minimumi   0 0
  gacha   bo`ladi.
Yillik   yog`in   miqdori   100   mm   dan   ko`p   bo`lmaydi.   Tropik   cho`llar   uchun   issiq
(o`rtacha oylik haroratlar +35 0
 gacha), juda quruq va keskin continental iqlim bilan
ifodalanadi.Yuza   oqimi   deyarli   yo`q.   G`arbiy   okeanbo`yi   cho`llarida   (Namib, Atakama   va   b.cho`llar)   havoning   nisbiy   namligi   yuqor,   tuman   qoplaydi,   nisbatan
past haroratlar bo`ladi. Nam yetishmaydigan sharoitlarda nurash po`sti yupqa. 
Cho`llarning   o`simlik   dunyosi   juda   qashshoq.   O`simliklarning   ko`Pchiligi
kserofitlar, ya`ni quruq iqlimga moslashgan. Masalan, rangi ochiq po`st va barglar
qizib   ketishdan   asraydi,   tukliligi,   mum   bilan   qoplanganligi,   sertikonligi
bug`lanishni   kamaytiradi;   sukkulent   o`simliklar   (semiz   sho`ralar,   kaktuslar   va   b.)
tanasida suv to`playdi. Yomg`irlardan keyinn bir necha hafta efemerlar rivojlanadi.
Cho`llarning   Quyosh   nuri   va   issig`iga   boyligi   o`simliklarda   turli   moddalar   (efir,
shakar,   alkoloidlar,   oqsil   va   b.)ning   to`planishiga   imkoniyat   beradi.   Shu   sababli
cho`l   o`simliklari   yuqori   to`yimlikka   ega   va   ularning   ko`plari   texnikaviy,   oziq-
ovqat,   dorivor   va   boshqa   maqsadlarda   foydalaniladi.   O`simlik   massasining
umumiy   zahirasi   juda   kam.     Shu   sababli   migratsiya   va   elementlarning   to`planish
jarayonlarida   organik   modda   juda   ham   kam   ahamiyatga   ega.   Natijada   cho`llarda
primitiv, qalinligi  juda kichik bo`lgan va kam chirindili och, karbonatli, gipsli  va
sho`rxokli cho`l tuproqlari hosil bo`ladi. Ehtimoliy bug`lanish juda yuqori bo`lishi
tufayli   tuproqlarning   yuzasida   tez   eruvchan   tuzlar   to`planadi   va   tuproq
eritmalarining   yuqoriga   ko`tatiladigan   harakatlari   ustunlik   qiladi.     Cho`llarning
ayrim   joylarida   tuproq-o`simlik   qoplami   batamom   rivojlanmagan.   Cho`llarning
hayvonot   dunyosida   tuyoqlilarning   (antilopa   kiyigi,   ryabka)   juda   tez
harakatlanadigan turlari va kemiruvchilar tarqalgan.  
Relyef   rivojlanisining   omillari   orasida   haroratning   katta   kunlik   amplitudasi
(Sahroi Kabirda 60 0
  С  ga yetadi) bilan bog`liq bo`lgan nurash jarayonlari xos. Tog`
jinslarining   faol   nurashiga   kuchli   shamollar   imkon   beradi.   Tog`   jinslarining
nurashi   bilan   tog`larda   o`ziga   xos   shakllarga   ega   bo`lgan   (qo`ziqorinsimon,
ustunsimon, supasimon) qoyalar bog`liq.  Havoning   qurgoqchilligi   va
haroratlarning   keskin   kunlik   tebranishlari   fizikaviy   nurashga   imkon   beradi.
Jinslarning yorilishi  va yemirilishi  intensiv kechadi,  tosh bo`lakchalari  va qumlar
to`plamalari   hosil   bo`ladi.   Samol   faoliyati   ham   katta   ahamiyatga   ega   bo`ladi.
Qumli   cho`llarda   katta   maydonlar   (20%   gacha)   shamollarning   muayyan   rejimi sharoitlarida g`ovvak jinslarning to`planishi  bilan bog`liq bo`lgan eol  reyefi bilan
band.
Zonaning   hidrografik   to`ri   siyrak.   Yirik   daryolar   zona   tashqarisida
boshlanadi.   Mahalliy   hidrografik   to`r   qisqa   muddatli   yomg`irlar   yoqqan   davrda
hosil bo`ladigan muvaqqat (davriy) oqimlardan iborat. Tropik cho`llarda yuza suv
oqimi juda sust rivojlanadi. Yog`inlar juda kam yog`sada, juda intensiv bo`lishi va
toshqinlarga   sabab   bo`lishi   mumkin.   Odatda   yuza   oqimi   juda   kuchli   jalalardan
so`ng hosil bo`ladi. Bunday toshqinlar bir necha yilda bir marta bo`lishi mumkin.
Oqim   bir   necha   sost   yoki   kun   davom   etadi.   Oqim   Sahroi   Kabirda   vadilar,
Avstraliyada kriklar deb ataladigab vodiylarni yuzaga keltiradi. Sizot suvlari kuchli
minerallashgan   (tuz   miqdori   10   g/l   dan   ziyod)   va   chuqurda   joylashgan.   Chuchuk
suvlar faqat kristalli jinslarning yoriqlarida uchraydi.
Tropik  chala cho ` llar  zonalari   ham   Afrika,  Osiyo,  Avstraliya, Shimoliy va
Janubiy   Amerika   tropik   mintaqalarining   materik   ichkarisi   va   g`arbiy   okeanbo`yi
sektorlarida  joylashgan.  Bu   zonalar   issiq   quruq  iqlimga  (o`rtacha  oylik  haroratlar
+12 0
  dan   +35 0
  gacha)   ega.   Yog`inlar   yozda   qisqagina   davrda   tushadi   (yillik
yog`inlar   miqdori   100-200   mm).   Yozda   kuchsiz   yuza   oqimi   bo`ladi.     Kserofit
(asosan   ko`p   yillik)   boshoqli-butali   o`simliklar   tagida   nafis   qatlamli   qizg`ish-
qo`ng`ir tuproqlar rivojlanadi.
Materiklarning   g`arbiy   sektorlari   (Sahroi   Kabirning   g`arbir   sohili,
Kaliforniyaning  janubi, Janubiy  Amerikaning g`arbiy sohili   va  b.)   okeanga  yaqin
bo`lsada,   iqlimning   qurg`oqchilligi   bilan   ajralib   turadi.Bu   yerdagi   cho`llarda
materik ichkarisidagiga nisbatan ham yomg`ir kam yog`adi. Chunki bu hududlarda
materiklarning   ichki   qismlaridan   (sharqdan)   keladigan   passatlar   ko`rinishidagi
havo   oqimi   ustuvorlik   qiladi,   sohilllar   bo`ylab   sovuq   oqimlar   harakatlanadi.   Shu
sababli   tez-tez   tumanlar   qoplaydi   va   mo`l-ko`l   shudring   tushadi.   Bu   cho`llar
sohilbo`yi cho`llari deb ataladi.
  Umuman,   tropik   mintaqalar   uchun   cho`l   va   chala   cho`l   landshaftlarinig
keng   tarqalganligi   xos.   Tropik   cho`llar   va   chala   cho`llar   subtropik   va   mu`tadil
mintaqalarning   shunday   landshaftlari   bilan   birgalika   quru`lik   hududining   24,5   % ini ishg`ol etadi. Tropik cho`l  va chala cho`llarda yillik yog`inlarning miqdori 50
  200   mm,   hidrotermik   koeffisiyent   deyarli   butun   yil   avomida   2   dan   oshmaydi.–
O`simlik   qoplami   siyrak   va   sizot   suvlarining   sathi   baland   bo`lgan   joylar   bilan
bog`liq.   O`simliklar   uchun   chuqur   ildiz   sistemasi,   xujayralardagi   baland   osmotik
bosim va qurg`oqchilikka o`ta chidamlilik xos. 
Amerika,   Afrika   va   Avstraliyaning   tropik   cho`l   va   chala   cho`llari   uchun
sklerofitlar   bilan   bir   qatoda   sukkulentlar     -   kaktuslar,   daraxtsimon   sutlama
(ixroj)lar va boshqalar, Osiyo va Afrikada madaniy o`simliklardan xurmo xos.
Barqaror   passat   sirkulatsiyasi   tufayli   ekvatorial   va   subekvatorial
mintaqalardagi kabi tropik mintaqalarning ham g`arbiy okeanbo`yi sektorlari yo`q.
Cho`llar   okean   qirg`oqlarigacha   yetib   boradi.   Janubiy   yarim   sharda   kuchli   sovuq
oqimlar   barcha   mintaqalarning   chegaralari   (shu   jumladancho`llarning   chegaralari
ham)   g`arbiy   sohilda   shimol   tomonga   siljiydi.   Qirg`oq   cho`llari   kontinental
cho`llardan     havoning   yuqori   namligi   bilan   farq   qiladi   va   cho`llarning   alohida
zonal tipi sifatida ajratiladi.
Umuman,   cho`llar   va   chala   cho`llarning   asosiy   landshaft   tafovvutlari
namlanish   darajasi   va   rejimida,   o`simlik   qoplamining   siyrakligi   va   sajiyasida
namoyon bo`ladi. Cho`llar uchun GTK 2 dan kam, chala cho`llar uchun esa 2 dan
4   gacha.   Chala   cho`llarda   efemerlardan   tashqari   tuproqning   o`simlik   bilan
qiplanganligi  ba`zan 50% gacha yetadi, cho`llarda esa ancha kam. 
                      Kaynazoy   erasida   tropik   cho`llarning   maydoni   tropiklar   ichkarisida
qurg`oqchil   maydonlarning   kengayishi   va   savannalar   o`rnini   egallashi   hisobiga
ancha kengaygan.  Materik   ichkarisi   sektori   Afrika-Yevrosiyo   massivi   tropik
mintaqasining   eng   katta   hududini   ishg`ol   etadi.   Ammo,   har   ikkala   Amerika
materigi tropik mintaqa doirasida juda torayadi va shu sababli tropik mintaqaning
landshaftlari bu materiklarda nisbatan katta maydonni ishg`ol etmaydi. 
Cho`l   zonalari   mintaqaning   materik   ichkarisi   sektorida   katta   maydonlani
band   etadi.   Tropik   cho`llar   ayniqsa   Afrikada   (Sahroi   Kabir,   Namib),   Osiyoda
(Arabiston   yarim   orolining   30   sh.k.dan   janubdagi   qismi)   va   Avstraliyada   (Katta
Qumli   cho`l,   Viktoriya   cho`li)   eng   katta   maydonlarni   ishg`ol   etadi.Shimoliy   va Janubiy Amerikada cho`llar materiklarning g`arbiy chekkasi bo`ylab tarqalgan. Bu
zona   iqlimning   yaqqol   ifodalangan   qurg`oqchilligi     (nisbiy   namlik   39   %dan
oshmaydi)  bilan  ajralib turadi. Iqlim   juda  quruq,  yoz juda  issiq,  kunlik  haroratlar
amplitudasi   katta   (40 0
  gacha,   qumli   cho`llarda   Yer   yuzasida   80 0
  gacha   yetadi).
Havo haroratining absolyut maksimumi +58 0
 (sayyoramizdagi eng yuqori harorat),
absolyut   minimumi   0 0
  gacha   bo`ladi.   Yillik   yog`in   miqdori   100   mm   dan   ko`p
bo`lmaydi. Tropik cho`llar uchun issiq (o`rtacha oylik haroratlar +35 0
 gacha), juda
quruq   va   keskin   continental   iqlim   bilan   ifodalanadi.Yuza   oqimi   deyarli   yo`q.
G`arbiy   okeanbo`yi   cho`llarida   (Namib,   Atakama   va   b.cho`llar)   havoning   nisbiy
namligi   yuqor,   tuman   qoplaydi,   nisbatan   past   haroratlar   bo`ladi.   Nam
yetishmaydigan sharoitlarda nurash po`sti yupqa. 
Cho`llarning   o`simlik   dunyosi   juda   qashshoq.   O`simliklarning   ko`Pchiligi
kserofitlar, ya`ni quruq iqlimga moslashgan. Masalan, rangi ochiq po`st va barglar
qizib   ketishdan   asraydi,   tukliligi,   mum   bilan   qoplanganligi,   sertikonligi
bug`lanishni   kamaytiradi;   sukkulent   o`simliklar   (semiz   sho`ralar,   kaktuslar   va   b.)
tanasida suv to`playdi. Yomg`irlardan keyinn bir necha hafta efemerlar rivojlanadi.
Cho`llarning   Quyosh   nuri   va   issig`iga   boyligi   o`simliklarda   turli   moddalar   (efir,
shakar,   alkoloidlar,   oqsil   va   b.)ning   to`planishiga   imkoniyat   beradi.   Shu   sababli
cho`l   o`simliklari   yuqori   to`yimlikka   ega   va   ularning   ko`plari   texnikaviy,   oziq-
ovqat,   dorivor   va   boshqa   maqsadlarda   foydalaniladi.   O`simlik   massasining
umumiy   zahirasi   juda   kam.     Shu   sababli   migratsiya   va   elementlarning   to`planish
jarayonlarida   organik   modda   juda   ham   kam   ahamiyatga   ega.   Natijada   cho`llarda
primitiv, qalinligi  juda kichik bo`lgan va kam chirindili och, karbonatli, gipsli  va
sho`rxokli cho`l tuproqlari hosil bo`ladi. Ehtimoliy bug`lanish juda yuqori bo`lishi
tufayli   tuproqlarning   yuzasida   tez   eruvchan   tuzlar   to`planadi   va   tuproq
eritmalarining   yuqoriga   ko`tatiladigan   harakatlari   ustunlik   qiladi.     Cho`llarning
ayrim   joylarida   tuproq-o`simlik   qoplami   batamom   rivojlanmagan.   Cho`llarning
hayvonot   dunyosida   tuyoqlilarning   (antilopa   kiyigi,   ryabka)   juda   tez
harakatlanadigan turlari va kemiruvchilar tarqalgan.   Relyef   rivojlanisining   omillari   orasida   haroratning   katta   kunlik   amplitudasi
(Sahroi Kabirda 60 0
  ga yetadi) bilan bog`liq bo`lgan nurash jarayonlari xos. Tog`
jinslarining   faol   nurashiga   kuchli   shamollar   imkon   beradi.   Tog`   jinslarining
nurashi   bilan   tog`larda   o`ziga   xos   shakllarga   ega   bo`lgan   (qo`ziqorinsimon,
ustunsimon, supasimon) qoyalar bog`liq.  Havoning   qurgoqchilligi   va
haroratlarning   keskin   kunlik   tebranishlari   fizikaviy   nurashga   imkon   beradi.
Jinslarning yorilishi  va yemirilishi  intensiv kechadi,  tosh bo`lakchalari  va qumlar
to`plamalari   hosil   bo`ladi.   Samol   faoliyati   ham   katta   ahamiyatga   ega   bo`ladi.
Qumli   cho`llarda   katta   maydonlar   (20%   gacha)   shamollarning   muayyan   rejimi
sharoitlarida g`ovvak jinslarning to`planishi  bilan bog`liq bo`lgan eol  reyefi bilan
band.
Zonaning   hidrografik   to`ri   siyrak.   Yirik   daryolar   zona   tashqarisida
boshlanadi.   Mahalliy   hidrografik   to`r   qisqa   muddatli   yomg`irlar   yoqqan   davrda
hosil bo`ladigan muvaqqat (davriy) oqimlardan iborat. Tropik cho`llarda yuza suv
oqimi juda sust rivojlanadi. Yog`inlar juda kam yog`sada, juda intensiv bo`lishi va
toshqinlarga   sabab   bo`lishi   mumkin.   Odatda   yuza   oqimi   juda   kuchli   jalalardan
so`ng hosil bo`ladi. Bunday toshqinlar bir necha yilda bir marta bo`lishi mumkin.
Oqim   bir   necha   sost   yoki   kun   davom   etadi.   Oqim   Sahroi   Kabirda   vadilar,
Avstraliyada kriklar deb ataladigab vodiylarni yuzaga keltiradi. Sizot suvlari kuchli
minerallashgan   (tuz   miqdori   10   g/l   dan   ziyod)   va   chuqurda   joylashgan.   Chuchuk
suvlar faqat kristalli jinslarning yoriqlarida uchraydi.
Tropik  chala cho ` llar  zonalari   ham   Afrika,  Osiyo,  Avstraliya, Shimoliy va
Janubiy   Amerika   tropik   mintaqalarining   materik   ichkarisi   va   g`arbiy   okeanbo`yi
sektorlarida  joylashgan.  Bu   zonalar   issiq   quruq  iqlimga  (o`rtacha  oylik  haroratlar
+12 0
  dan   +35 0
  gacha)   ega.   Yog`inlar   yozda   qisqagina   davrda   tushadi   (yillik
yog`inlar   miqdori   100-200   mm).   Yozda   kuchsiz   yuza   oqimi   bo`ladi.     Kserofit
(asosan   ko`p   yillik)   boshoqli-butali   o`simliklar   tagida   nafis   qatlamli   qizg`ish-
qo`ng`ir tuproqlar rivojlanadi.
Materiklarning   g`arbiy   sektorlari   (Sahroi   Kabirning   g`arbir   sohili,
Kaliforniyaning  janubi, Janubiy  Amerikaning g`arbiy sohili   va  b.)   okeanga  yaqin bo`lsada,   iqlimning   qurg`oqchilligi   bilan   ajralib   turadi.Bu   yerdagi   cho`llarda
materik ichkarisidagiga nisbatan ham yomg`ir kam yog`adi. Chunki bu hududlarda
materiklarning   ichki   qismlaridan   (sharqdan)   keladigan   passatlar   ko`rinishidagi
havo   oqimi   ustuvorlik   qiladi,   sohilllar   bo`ylab   sovuq   oqimlar   harakatlanadi.   Shu
sababli   tez-tez   tumanlar   qoplaydi   va   mo`l-ko`l   shudring   tushadi.   Bu   cho`llar
sohilbo`yi cho`llari deb ataladi.
Subtropik mintaqalar.   Chala cho`llar   va   cho`llar zonalari   shimoliy yarim
sharning materik ichkarisidagi sektorlarida katta maydonlarni ishg`ol etadi.
Subtropik   cho`llar   Osiyo   (O`rta   Osiyoning   janubi,   Eron   tog`ligi,   Arabiston
yarim orolining shimoli), Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya va Afrikaning
materik   ichkarisidagi   rayonlarida   mavjud.   Cho`llar   zonasi   uchun   keskin
qurg`oqchil iqlim xos bo`lib, qish nisbatan salqin. O`rtacha oylik harorat 0, +5 0
 dan
+20 0
.   +35 0
  gacha   o`zgaradi.Iqlim   butun   yil   davomida   qurg`oqchil.   Yillik   yog`in
miqdori   100   mm   dan   kam.   Yog`inlarning   katta   qismi   qishki   mavsumga   to`g`ri
keladi. Cho`llarda gidrotermik koeffitsiyent 2 dan kam.
Subtropik   chala   cho`llar   zonasi   Janubi-G`arbiy   Osiyoda   va   Shimoliy
Amerikada   (Katta   Havzaning   38 0
  sh.k.dan   janubdagi   qismi),   shunngdek,   Janubiy
Amerika   (Janubi-G`arbiy   Pampa,   Pampa   Serralari   va   boshqa   joylar),   Afrika   va
Avstraliyda mavjud. Iqlim quruq (yillik yog`inlarning miqdori 100-300 mm), uzoq
davom   etadigan   yoz   issiq,   qisqa   vaqt   davom   etadigan   qish   nisbatan   salqin   yoki
mu`tadil   sovuq   (o`rtacha   oylik   haroratlar   +4 0
  dan   +30 0
  gacha).   Chala   cho`llarda
gidrotermik koeffitsiyent 2-4. Oqim epizodik sajiyaga ega.
Subtropiklarning   cho`llari   va   chala   cho`llarida   butali   va   chala   butali
sklerofitlar   ustuvorlik   qiladi.   Suvning   taqchilligi   va   organik   tushishning   kam
miqdori     cho`llarda   va   chala   chollarda   tuproq   hosil   bo`lishi   jarayonlarini
sekinlashtiradi.   Sust   ishqorlashuv   va   tuproq   eritmalarining   pastdan   yuqoriga
harakatining   ustuvorligi   oqibatida   tuproqlarda   tuzlar   (karbonatlar,   sulfatlar
xloridlar ) to`planadi va gipsli hamda boshqa po`stlar, relefning pastqam joylarida
sho`rxoklar   hosil   bo`ladi.Boshqa   mintaqalardagi   cho`llar   va   chala   cho`llarning
asosiy   landshaft   tafovvutlari   namlanish   miqdorida   va   rejimida,   o`simlik qoplamining   siyrakligi   va   xususiyatlarida   namoyon   bo`ladi.Chala   cho`llarda
efemerlardan tashqari tuproq qoplamining 50% igacha o`simlklar bilan qoplangan
bo`ladi.   Shimoliy   Amerikaning   subtropik   cho`llar   zonasining   o`simlik   qoplamini
sukkulenlar ham o`sadigan turli assotsiyalar hosil qiladi (Katta Havzaning janubiy
qismi,   Meksika   togligi   ichki   qismining   shimoli).   Subtropik   cho`llar   va   chala
cho`llar   zonalarining   hayvonot   dunyosi   uchun   ko`plab   sudralib   yuruvchilar   va
kemiruvchilar xos. Sizot  suvlari sho`rlangan.
Subtropik cho`llar va chala cho`llar tropik cho`llar va chala cho`llardan eng
sovuq oyning harorati +4 0
  dan yuqori bo`lsada, qishda ayoz (sovuq) bo`lishi bilan
farq   qiladi.   Subtropik   cho`llar   va   chala   cho`llarda   butali   va   butachali   sklerofitlar
ustuvorlik qiladi.
Cho`l   landshaftlari   Antarktidadan   tashqari   barcha   materiklarda   tarqalgan
bo`lib,   ular   mo`tadil,   subtropik   va   tropik   mintaqalarda   joylashgan   (-jadval).   3-
jadvaldan   ko`rinadiki,   eng   cho`lli   mintaqatropik   bo`lib,bu   yerda   cho`llar   17,0
mln.km 2
  maydonda   tarqalgan   va   sayyoramizdagi   cho`llarning   56-57   %ini   tashkil
etadi. 
Cho`llarning   maydoni   meriklarda   turlicha.   Cho`llarning   maydoni   materik
maydoniga   nisbatan   cho`llar   eng   katta     maydonda   tarqalgan   materik   Avstraliya
bo`lib,   uning   hududining   qariyb   49   %i   cho`llarga   to`gri   keladi.   Cho`llarning
maydoni     Yevrosiyoda:   O`rta   Osiyo   va   Qozog`istonda   55%,   Markaziy   Osiyoda
50%   dan   ko`proq,   Arabiston   yarim   orolida   95%i,   Hindistonda   11%i,   Pokistonda
88%i,   Afrikada   55%i   ga   yaqin   (faqat   Sahroi   Kabirning   maydoni   7   mln.   km 2
  dan
ziyod),   Shimoliy   Amerikada   materik   maydonining   qariyb   10%   ini   va   Janubiy
Amerikada 8%i ga yaqinini tashkil etadi. Cho`llar Yevropada Kaspiy dengizining
shimoliy sohillari bo`ylab va Ko`ra daryosining quyilshida joylashgan.
2-jadval . Kontinentlar bo`yicha arid hududlarning maydoni, mln. km 2
(Meigs bo`yicha, M.P.Petrovdan, 1973)
Materik, qit`a Ekstra-
arid Arid Semi-
arid Ekstrarid
va arid  Jami
Afrika
Osiyo 4,558
1,051 7,304
7,909 6,081
7,516 11,862
8,960 17, 943
16,476 Avstraliya
Shimoliy Amerika
Janubiy Amerika
Yevropa -
0,031
0,171
- 3,864
1,279
1,217
0,171 2,517
2,657
1,626
0,844 3,864
1,310
1,388
0,171 6,381
3,967
3,014
1,015
Sayyoramizning   shimoliy   yarim   sharida     cho`llar   Yevrosiyoda   15 0
  va   46 0
sh.k., shimoliy Amerikada 22 0
  va 44 0
  sh.k.      va Afrikada 15 0
  va 30   sh.k.    orasida
tarqalgan. Afrika cho`llari asosan tropik mintaqa dorasida joylashgan. Bu mintaqa
doirasida   ,   shuningdek,   Arabiston   yarim   orolidagi,   Eron   tog`ligining   chekka
janubidagi cho`llar va Tar cho`li ham joylashgan ( - rasmlar).
Shimoliy Amerikada cho`llar 22 0
 va 44 0
  sh.k.    orasida mu`tadil, subtropik va
tropik   mintyaqalarda   joylashgan   va   ular   yagona   kenlik   zonasini   hosil   qilmasdan,
tog` oralig`i platolarioning , tog`liklarni yoki tog` oralig`i botiqlarini band etgan.
  Yevrosiyo   va   Shimoliy   Afrikaning   tropik   va   subtropik   cho`llari   deyarli
1100 km masofaga cho`zilgan kenlik polosasini hosil qiladi.
Janubiy   yarim   sharda   cho`llar   Avstraliya,   Afrika   va   Janubiy   Amerikada
tarqalgan.   Cho`llar   ayniqsa   Avstraliyda   katta   maydonni   ishg`ol   etgan   bo`lib,
ularning   katta   qismi   tropik   mintaqada   20 0
  va   34 0
  j.k.   orasida   joylashgan.
Afrikaning   janubiy   qismida   cho`llar   materikning   g`arbiy   rayonlarida   tropik   va
subtropik mintaqalardadir. Janubiy Amerikada cho`llar uning garbiy sohili bo`ylab
3000 km masofaga kambar polosa hosil qilgan holda cho`ziladi va asosan tog`oldi
va   denngizbo`yi   tekisliklarini   band   etgan.   Bu   materikda   cho`llar   5 0
  va   30 0
  j.k.
orasida tropik va mutadil mintaqalarda joylashgan. 
3 -jadval .   Cho`llarning geografik mintaqalar va materiklar bo`yicha
taqsimlanishi ( M.P.Petrovdan, 1973 )
Mintaqa va materik Cho`llarning maydoni
mln.kv.km
Mo`tadil mintaqa 7,0
Yevrosiyo  5,9
Shimoliy Amerika 0,6
Janubiy Amerika 0,5
Subtropik mintaqa 7,4
Yevrosiyo 4,7
Afrika 1,1
Avstraliya 0,2 Shimoliy Amerika 0,9
Janubiy Amerika 0,5
Tropik mintaqa  17,0
Yevrosiyo  3,7
Afrika 8,9
Avstraliya  3,2
Shimoliy Amerika 0,4
Janubiy Amerika 0,8
Cho`llarning   okean   sathidan   balandligi   ham   turlichadir.   Ular
pasttekisliklarda,   baland   tog`larda   ham   (masalan,   Yevrosiyoning   Tibet   va
Pomirning balantog` sovuq quruq cho`llari) joylashgan.
Shimoliy   Afrikada   balandliklar   amplitudasi   juda   katta,   chunki   cho`llar
Axaggar   va   Tibesti   tog`larida   3000   m   dan   balandda,   cho`lli   tekisliklar   esa   okean
sathidan 250-400 m balandlikda joylashgan.
Arabiston   yarim   orolidagi   cho`llar   o`rtacha   500   m   balandlikdagi
tekisliklarda,   Eron   tog`ligining   cho`llari   esa   600   m   ga   yaqin   balandliklarda
joylashgan. Janubiy Amerikada cho`llar Tinch okeani bo`ylab, qirg`oq chizig`idan
tog`larning yonbag`irlarigacha bo`lgan kambar polosada va Patagoniya platosining
absolyut   balandligi   2000   m   dan   yuqori   bo`lgan   orol   tog`larning   yonbag`irlarini“ ”
band etgan.
Shimoliy   Amerikada   cho`llar   dengizbo`yidagi   past   tekisliklarda   ham
(Kolorado   daryosining   quyi   qismlari),   absolyut   balandligi   1000   m   dan   oshadigan
Kolorado va Meksika platolaridagi tog`oralig`i bukilmalarida ham joylashgan.
Avstraliyaning   cho`llari   200     1000   m   balandlikka   ega   bo`lib,   ayrim	
–
botiqlar okean sathidan pastda (masalan, Eyr ko`lining botig`i okean sathidan 12 m
pastda ) joylashgan. Ayni paytda materikning cho`l landshaftlari balandligi 1500 m
ga   yetadigan   Makdonell   va   Masgreyv   tizmalarining   yonbag`irlari   bo`ylab   ancha
yuqoriga ko`tariladi.
Yevrosiyo   cho`llari   mu`tadil,   subtropik   va   tropik   mintaqalardagi   turli
gipsometrik sathlarda joylashgan. Sarqiy Tyan-Shan tog` tizimi doirasidagi Turfon
cho`kmasidagi   cho`l   landshaftlari   dengiz   sathidan   150   m   pastda   bo`lgan   joylarda tarqalgan bo`lsa, Tibet tog`ligi va Qoraqurum tog` tizmasining ynbag`irlari bo`ylab
4000 m gacha ko`tariladi.
Yevrosiyonong   cho`l   zonalari   beshta   geotektonik   oblastda     Markaziy–
Osiyo,   O`rta   Osiyo,   Eron   tog`ligi,   Arabiston   yarim   oroli   va   Hindiston
depressiyasida   joylashgan.   Evrosiyoda   cho`l   zonalari   Qizil   va   Kaspiy
dengizlaridan   Xuanxe   daryosining   vodiysigacha   cho`zilgan   bo`lib,   bir   qator
umumiy   xuxusiyatlarga     (iqlimning   juda   quruqligi,   oqimning   yo`qligi,
geomorfologik   va   tuproq   hosil   bo`lishi   jarayonlarining   yo`nalishi,   harakatdagi
qumlarning   mavjudligi,   to`rtlamchi   davrda     ko`l   bosqichining   bo`lganligi   va   h.k)
ko`ra   bir-biriga   yaqin   tursada,   g`arbiy   va   sharqiy   rayonlarning   gipsometrik   sathi,
havo massalari harakatlarining xillari, atmosfera yog`inlarining rejimi va miqdori,
yuza qatlamlarining yoshi, fauna va floraning tarkibiga ko`ra bir-biridan ancha farq
qiladi.
Yevrosiy   cho`llari   vujudga   kelishiga   ko`ra   har   xil   yuzalarni:   qadimiy
allyuvial   allyuvial   va   qatlamli   tekisliklarni,   shuningdek   tog`liklarni   band   etgan.
Qadimiy allyuvial tekisliklar asosan Past Qoraqum, Takla-Makan, Sariishiko`trov,
Alashan   cho`llarining   katta   qismi,   Ordosdagi   Kuzumchi   va   boshqa   cho`llar   bilan
band.   Saydamdagi   bunday   sharoitlarda   sho`rxok   cho`llar   hukmronlik   qiladi.
Sag`alli-qumli, toshloq, gipsli va ayrim hollarda qumli cho`llar (Ustyurt, Unguzorti
platolari,   Qizilqum,   Jung`oriya,   Saydam,   Alashan,   Ordos   va   Arabiston   yarim
orolining bir qismi)  neogen, paleogen va bo`r davrlarining tuzilmalariga bo`g`liq.
Ular   bilan   bir   qatorda   peneplenlashgan   to`g`li   ko`tarilmalar
(Betpakdala,Qozog`iston   qum   tepalari,   Beyshan,   Eron   tog`ligi)da   hosil   bo`lgan
toshloq,chaqir toshli cho`llarning ancha katta massivlari ham mavjud.
    Yagona tabiiy-geografik o`lka sifatida qaraladigan O`rta Osiyo va janubiy
Qozog`iston   hududlari   doirasida   cho`l   zonalari   g`arbda   Kaspiy   dengizi
qirg`oqlaridan   sharqda   va   janubi-sharqda   Jo`ng`oriya   Olatovi,   Tyan-Shan   va
Pomir,   Oloy   tog`larining   etaklarigacha   cho`zilgan.   Cho`l   zonalarining   shimoliy
chegarasi   taxminan   48 0
  sh.k.   bo`yicha,   subtropik   mintaqaning   O`rta   Osiyo doirasidagi   janubiy   chegarasi   esa   Kopetdog `   va   Paropamiz   tog ` larining   etaklari
bo`ylab o`tadi.
4 -jadval . O`rta Osiyo va Janubiy Qozog`iston cho`llarining maydoni
( R.S.Zokirovdan, 1980 yil, o`zgartirishlar bilan )
Davlatning nomi Maydoni Cho`llarning maydoni ,  mln.  k m 2
Barcha
xildagi Qumli Gisli, gilli,
sho`rhok va
b.
Turkmaniston Respublikasi 0,488 0,387 0,260 0,127
Tojikiston Respublikasi 0,143 0,025 0,005 0,200
Qirg`iziston Respublikasi 0,198 0,070 – 0,070
O`zbekiston Respublikasi 0,44 9 0,250 0,107 0,143
Qozog`iston Respublikasi 2,715 0,717 0,246 0,501
4 -jadvaldagi   ma`lumotlardan   ko`rinadiki,   O`rta   Osiyo   va   Janubiy
Qozog`istonda cho`llar 1,5 mln. km 2
 maydonni ishg`ol etadi. O`zbekistonda esa bu
ko`rsatkich  250  ming km 2
 dan ziyodroq. 
Cho`llar butun Turon tekisligining va Qozog`iston qumtepalarining janubiy
qismini   ishg`ol   etadi.   Maydoni   488,1   ming   km 2
  bo`lgan   Turkmaniston
Respublikasining   80%   dan   ziyodi   cho`llarga   to`g`ri   keladi.   Bu   ko`rsatkich
O`zbekistonda   (maydoni   448,9   ming   km 2
)   56%   ni,   Tojikiston   Respublikasida
(143,1 ming km 2
), 16% ni, Qirg`iziston Respublikasida (198,5 ming km 2
) 35% ni
tashkil etadi.   4 -jadvalda O`rta Osiyo va Janubiy Qozog`iston cho`llari va ularning
asosiy tiplarining maydoni keltirilgan.
Shimoliy Amerikada arid tuproqlar materik maydonining 28,3%ini (5   771,6
ming km 2
) ishg`ol etadi va ancha katta maydonlarda o`zlashtirilgan Ayniqsa katta
qismi   sug`oriladigan     arid   subtropik   (jigarrang,     qadimiy   po`stlardagi   qizil,qizil-
kashtan,   qo`ng`ir   chalacho`l,va   qora)   tuproqlarga   katta   maydonlar   (2   665,3   ming
km 2
)   to`g`ri   keladi.   Shuningdek,   bu   materikda   juda   hosildor   karbonatli   kashtan,
bryunizemlar  va andosollarning  bir  qismi  ham  arid tuproqlarga mansub.  Qizg`ish
cho`l,   karbonatli   yupqa,   sho`rlangan   qizil,   evtrof   qizg`ish-qo`ng`r   tuproqlar
(umumiy   maydoni   856,5   ming   km 2
)   yaylovlar   sifatida   foydalaniladi,   ammo
ularning katta qismi kam mahsuldor. Janubiy   Amerikada   arid   tuproqlar   materik   maydonining   20,   8   %   (3   673,4
ming   km 2
).   Ulardan   bryunezemlar,   jigarrang   va   qo`ng`ir   chala   cho`l   subtropik
tuproqlar, qo`ng`ir tropik, vertisollar, karbonatli kashtan va bryunizemlar (ularning
umumiy maydoni   1818,7 ming km 2
)   o`zlashtirish  uchun  yaroqli.  Andosollarning
bir   qismi   esa   sug`orilganda   ancha   hosildor.   Cho`l   primitiv   va
sho`rlangantuproqlar,qumlar kam mahsuldor yaylovlar bo`lib xizmat qiladi.
Afrikada   materik   maydonining   50,2%i   (14,654,1   ming   km 2
)   arid   tuproqlar
bilan band.Bu materikda jigarrang, qizil subtropik tuproqlar, bo`z tuproqlar qishloq
xo`jalik ekinlari va sitrus plantatsiyalari, bog`lar, uzumzorlar uchun o`zlashtirilgan.
Agar   sug`orilsa,   bo`z-jigarrang   va   qo`ng`ir   chala   cho`l   subtropik   tuproqlaridan
(1   096,6   mimg   km 2
)   ham   foydalanish   mumkin.   Ayrim   qora   va   qo`ng`ir   tropik
tuproqlarni   ham   qishloq   xo`jaligi   uchun   o`zlashtirish   mumkin.   Qizil-qo`ng`ir   va
sho`langan   tuproqlar   hamda   qumlar   tarqalgan   hududlar   yaylovlar   sifatida
foydalaniladi.
Avstraliyada materik maydoning 43,3 % i (3   304,6 ming km 2
) arid tuproqlar
bilan   band.   Avstaraliyda   jigarrang,   karbonatsiz   qo`ng`ir,   qora   tropik   tuproqlar,
terra   roza,   qizg`ish   bryunizemlar,   shuningdek     ba`zan   qizil     qo`ng`ir   tuproqlar–
sug`orma   dehqonchilik   uchun   foydalanilishi   mumkin.   Ammo,   hozirgi   paytda
yuqorida nomlari qayd qilingan tuproqlarning asosiy qismi yil davomida yaylovlar
sifatida   foydalaniladi.   Cho`l   (qizil   qatqaloqli,   bo`z-qo`ng`ir   va   karbonatli     qizil)
tuproqlari,   qumlar   va   sho`r   tuproqlar   kam   mahsuldor   yaylovlar   sifatidagina
yaroqlidir.
      II. BOB. CHO`LLARDA TABIATDAN FOYDALANISH
2.1.  Cho`llarning tabiiy resurslari va ulardan foydalanish
Muayyan   landshaft   doirasida   amalga   oshiriladigan   tabiatdan   foydalanish
ijtimoiy ishlab chiqarish va tabiy muhit ta`siri hamda modda almashinuvini amalga
oshirishning asosiy shaklidir. 
Tabiatdan foydalanish   tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, muhofaza–
qilish   va   qayta   tiklashga   qaratilgan   turli   faoliyatlar   majmuasi   bo`lib,   pirovardida
atrof   muhitga   ta`sir   ko`rsatadigan   hamda   sanoat,   qishloq   xo`jaligi,   noishlab
chiqarish   tarmoqlarining   rivojlanishi   bilan   bog`liq   bo`lgan   xo`jalik   tadbirlarining
keng va murakkab tizimidir. Bu tadbirlar tizimi inson xo`jalik faoliyatining ham
foydali, ham nomaqbul oqibatlarini o`z ichiga oladi.
Geografik qobiq doirasidagi tabiiy muhit - tabiatdan foydalanishning asosiy
ob`yektidir. Tabiiy muhit kishilik jamiyati yashaydigan va inson xo`jalik faoliyati
jarayonida   o`zgartiriladigan   muhit,   ya`ni   geografik   qobiqning   ijtimoiy
rivojlanishining bevosita sharoiti bo`lgan qismidir.
Tabiatdan foydalanish muammosining o`ziga xosligi uning ko`p rejali, keng
ko`lamli,   majmuali   bo`lishi   bilan   bog`liq.   Shu   sababli   tabiatdan   foydalanishning
o`ziga   xos   muammosini   tadqiq   qilish   va   amalga   oshirish   sitemali   yondashuvni
taqoza   etadi.   Bunday   yondashuv   tadbirlardan   har   birini   inson-ishlab   chiqarish-	
“
tabiat  umumiy sistemasining tarkibiy qismi sifatida qarashni taqoza etadi. 	
”
Tabiatdan   foydalanish   jarayonida     tabiiy   resurslardan   foydalanish,   ularni
muhofaza qilish va qayta tiklash bo`yicha tadbirlarni bir-biriga bog`liq bo`lmagan
holda   va   ishlab   chiqarish   bilan   aloqadan   tashqarida   qarash   mumkin   emas.
Tabiatdan   foydalanishning   bu   unsurlari   (bug`inlari)   bir-biri   bilan   bog`liq   bo`lgan
yagona jarayonning qismlarini tashkil etadi. Tabiatdan foydalanish muammosining
majmuiyligi, shuningdek, texnikaviy tadbirlarni tashkiliy - iqtisodiy tadbirlar bilan birgalikda   bo`lishini   va   ularni   ishlab   chiqarish   siklida   bir   paytda   qo`llanilishini
bildiradi. 
Tabiiy   resurslardan   oqilona   foydalanish,   ularni   muhofaza   qilish   va   qayta
tiklashning  birligi  jamiyatning  tabiat  bilan  o`zaro  aloqalaridagi  asosiy   tamoyildir.
Zero, tabiatdan foydalanish - tabiiy resurslardan foydalanishning zaruriy sharti va
tabiatdan   foydalanish   hamda   tabiatning   tabiiy   tiklanish   imkoniyatlari   orasidagi
dinamik   muvozanatni   saqlashga   xizmat   qiladi.   Tabiiy   resurslardan   foydalanishga
doir har qanday tadbir tabiiy muhitni inson ta`sirining noxush oqibatlaridan asrash,
insonning   me`yoriy   hayotiy,   ma`naviy   va   moddiy   faoliyatini   ta`minlash   bilan   bir
qatorda va bir paytda o`tkazilishi lozim.
Atrof   tabiiy   muhitni   optimallashtirish   va   tabiatdan   oqilona   foydalanish
g`oyalarini hayotga tadbiq etish fan   texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichidagi–
eng   dolzarb   muammolar   jumlasiga   kiradi.     Tabiatga   antropogen   ta`sirning   misli
ko`rilmagan   darajada   o`sishi   oqibatida   yuzaga   kelgan   bu   muammolar
sivilizatsiyaning   bundan   keqingi   rivojlanishi   tabiatni   bo`ysundirish ning   ilgarigi	
“ ”
konsepsiyalariga   tayanish   mumkin   emasligini   va   jamoatchilik   ongida   inson   va
tabiat hamkorligining juda zarurligini ko`rsatdi. V.B. Sochavaning (1978) fikricha,
bunday   hamkorlik     inson   va   uning   tabiiy   muhiti   munosabatlaridagi   tanazzulni
yuzaga   keltiradigan   aloqalarning   vujudga   kelishi   va   tarkib   topishini   mustasno
qilmog`i   va   tabiatga   xos   bo`lgan   tendensiyalardan   foydalanishga   va
optimallashtirishga,   uning   xususiy   emas,   balki   integral   rejimiga   asoslanmog`i
lozim.  Binobarin,  tabiat bilan hamkorlik qilish    tabiatdan uning qonunlarini teran	
–
anglab   olgan   holda   tabiiy   muhitning   saloxiyatiga   putur   yetkazmasdan   oqilona
foydalanishdir.
Hozirgi   paytda   tabiatdan   oqilona   foydalanish   muammosining   yechimi
quyidagi ikki yo`nalishni takomillashtirishga bevosita bog`liq:
1)   tabiiy   resurslardan   (birinchi   navbatda   mineral   xom   ashyo,   suv
resurslaridan) tejamkorona, majmuali foydalanish; 
2) ishlab chiqarish jarayonida atrof muhitga ishlab chiqarish tarmoqlarining
noxush ta`sirini bartaraf qilish yoki cheklash. Tabiiy   ressurslar   tushunchasi   tabiatning   inson   faoliyati   bilan   bevosita“ “
aloqasini ifodalaydi. Tabiiy ressurslar kishilar bevosita tabiatdan oladigan hayotiy
va   mehnat   faoliyatining   turli   xil   vositalaridir.   Shu   sababli   tabiiy   resurslarga
tabiatning   ham   ishlab   chiqarish,   ham   noishlab   chiqarish   jabhalarida       iste`mol
qilinadigan   moddiy   jismlari   va   kuchlari   mansub.   Bunday   tushunchada   tabiiy
resurslar   deb   tabiiy   muhitning   ijtimoiy   ishlab   chiqarish   jarayoniga   bevosita
kirmasligi ham mumkin bo`lgan barcha komponentlari tushuniladi.
  Tabiiy   resurslar   kishilarning   yashashi   uchun   shunday   vositalarki,   ular
jamiyatga   bevosita   emas,   balki   ishlab   chiqaruvchi   kuchlar   va   ishlab   chiqarish
vositalari   orqali   ta`sir   etadi.   Shuningdek,   tabiiy   resurslar   va   tabiiy   sharoitlar   har
qanday hudud boyliklarining asosiy turlaridan biri, uning iqtisodiy rivojlanishining
eng   muhim   omilidir.   Shu   sababli   tabiiy   resurslar   -     ham   tabiat   jisimlarini,   ham
iqtisodiy kategoriyani tashkil etadi.
Tabiiy   resurslar   tabiiy   sharoitlardan   tashqarida   mavjud   bo`la   olmaydi   va
foydalanilishi mumkin emas. Tabiiy sharoit juda keng tushuncha bo`lib, tabiatning
barcha   tomonlarini   ishg`ol   etadi.   Tabiatning   organizmlari,   jismlari   va
hodisalarining   majmuasi   bo`lgan   tabiiy   sharoitlar   jamiyat   hayoti   va   ho`jalik
faoliyati   uchun   ishlab   chiqarish   kuchlarini   rivojlantirishning   muayyan   bosqichida
muhim bo`lgan, ammo kishilarning moddiy, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish
faoliyatida bevosita ishtirok etmaydigan jismlardir. Muayyan turdagi resurslarning
vujudga   kelishi   bevosita   tabiiy   sharoitlarga   bog`liq.Tabiiy   resurslar   tabiatning
ijtimoiy   ahamiyatini   va   foydali   tomonlarini,   inson   foydalana   oladigan
xususiyatlarini namoyon qiladi.
Tabiiy   resurslar   tushunchasi   tabiatning   inson   faoliyati   bilan   bevosita
aloqasini   ifodalaydi.Tabiiy   resurslar   kishilarni   hayotiy   va   ho`jalik   faoliyatining
turli   hil   vositalari   bo`lib,   ularning   barchasi   tabiatdan   olinadi.   Tabiiy   kategoriya
sifatida   qaralganda   tabiiy   resurslar   inson   bevosita   tabiatdan   oladigan,   uning
hayotiy va xo`jalik faoliyatida foydalanadigan tabiat vositalari yoki unsurlaridir. Antropogen   cho`llar   insoniyatning   tabiatga   bevosita   yoki   bilvosita   ta`siri
tufayli   vujudga   kelgan.   N.F.Reymers   (1990)   ma`lumotlariga   ko`ra,   antropogen
cho`llar   quruqlik yuzasining 10 mln. km 2
  maydonini yoki 6,7 %ini   tashkil etadi.
Ayrim   tadqiqotchilarning   fikricha   cho`llarning   katta   qismi   inson   faoliyatining
mahsulasidir.
Cho`llarda   sug`oriladigan   yerlarning   maydoni   kengaydi,   bu   yerlarning
sho`rlanishiga   qarshi   kurash   olib   borildi,   mahalliy   suv   manbalaridan   to`liqroq
foydalanishga   harakat   qilindi,   havzalararo   suv   resurslaridan   foydalanish   yo`lga
qo`yildi,   yaylovlada   melioratsiya   islari   olib   borildi,   ularning   suv   ta`minoti
yaxshilandi, mineral resurslarni qazib olish va qayta ishlov berish sanoti rivojlandi,
yo`llar   qurildi,   qumlar   mustahkamlandi,   Quyosh   va   shamol   energiyasidan
foydalanila boshlandi.
Ammo cho`llarni  batamom  o`zlashtirishga tabiatning o`zi  imkon bermaydi,
har   qanday   o` z lashtirishning   cheki   bor.   Chunki,   cho`l   lanshaftlari   Yerning
landshaftlarga   ajralishining   birligi   sifatida   saqlanib   qolaveradi,   zero   cho`l
atmosfera sirkulyatsiyasi global jarayoning natijasidir.
Sug`orilganda   qishloq   xo`jalik   ekinlari   uchun   foydalanish   mumkin   bo`lan
hududlar   borligi   tufayli   jahondagi   arid   oblastlarning     tuproqlarini   o`zlashtirish
istiqbolli.   Bunday   tuproqlarning   eng   katta   maydonlari   15 0
  va   48 0
  sh.k   orasida
tarqalgan. Arid tuproqlarning umumiy maydoni 45   395,7 ming km 2
  bo`lib, barcha
materiklar   maydonining     35,9%   ini   tashkil   etadi   (Lobova,   Xabarov,   1983).
Shundan   9   251,   2   ming   km 2
  (7,3%)   cho`llarning   tuproqlariga   to`g`ri   keladi.
Yevrosiyda   arid   tuproqlar     materikning   34,9   %ini     (17   992,0   ming   km 2
)   tashkil
etai.   Faqat   cho`l   tuproqlarigina   Yevrosiyo   maydonining     6%ga   yaqinini   ishg`ol
etadi.   Bu   maydonning   bir   qismiya   ylovlar   sifatida,   ayrimlari   esa   (masalan,   O`rta
Osiyodagi relyefi kam parchalangan yerlardagi bo`z-qong`ir, taqirsimon va qumli
cho`l tuproqlari, qumlar). G`o`za kabi talabchan ekin ham  azot va fosfor o`gitlari
sepilganda   cho`l  qumli  tuproqlarida  18  s|ga,   bo`z-qo`ng`ir   tuproqlarda  15  s|ga   va
undan yuqori hosil berishi mumkin. Sug`orish   yuqori   va   barqaror   hosil   olish   maqsadida   anchadan   buyon
qo`llaniladi. 2000-yilda jahondagi sugoriladigan yerlarning maydoni 250 mln ga ni
tashkil   etgan.   Sug`oriladigan   yerlar   ekinzorlarning   17   %ini   tashkil   etsada,
dehqonchilikning   barcha   mahsulotlarining   1/3   qismiga   yaqini   sug`oriladigan
yerlarda olinadi.
Qadimiy   tamaddun   (sivilizatsiya)larning   katta   qismi     sug`orma
dehqonchilikka asoslangan. Ammo, XX asrda katta maydonlarning o`zlashtirilishi
munosabati bilan jahonda sug`oriladigan yerlarning maydoni 5-6 marta oshdi. XX
asrning   boshida   sug`oriladigan   yerlarning   maydoni   40   mln.   gektarga   yaqin
bo`lgan. Sug`oriladigan yerlar maydonining ayniqsa ko`payishi 1950-1960-yillarda
kuzatiladi.   Undan   keyingi   yillarda   sug`oriladigan   yerlar   maydonining   oshish
sur`atlari sekinlashdi, ayrim mamlakatlarda (masalan, AQShda) kamaydi. Jahonda
sug`oriladigan   yerlar   maydonining     XX   asrda   aholi   sonining   o`sishiga   nisbatan
yuqori bo`ldi va oziq-ovqat muammolari yechimida muhim omil bo`ldi.   
Sug`rishning   rivojlanish   sur`atlarining   pasayishining   bir   qator   sabablari
mavjud:
- yangi loyihalarning yuqori qiymati. Endilikda har bir gektar yerni sug`orish
uchun o`zlashtirish 1000-2000 AQSh dollariga teng; 
-   investitsiyaning   boshqa   sohalariga   nisbatan   sug`orish   loyihalariga
mablag`lar ajratishning befoydaligi;
- suv resurslarining taqchilligi;
- yaroqli yerlarning taqchilligi; 
-   irrigatsion   cho`llashuv   (sho`rlanish,   botqoqlanish,   yer   osti   suvlari
minerallashuvining ortishi va b.) tufayli sug`oriladigan yerlarning yo`qotilishi;
-  sug`orish tizimlarining degradatsiyasi.
O`rta   Osiyo   sharoitlarida   sug`orishning   rivojlanishi   va   uning   muammolari
yerlarning uchta asosiy geomorfologik tipi bilan bo`g`liq: 
а)   Baland   va   ko`tarilgan   tog`yoni   tekisliklari,   daryolarning   birinchi
terassalari.   Bunday   yerlar   odatda   suv   o`tkazadigan   qum,   tosh   (graviy)   kabi
yotqiziqlardan   tuzilgan.   Shu   sababli   ular   sun`iy   drenaj   qilinmaydi,   tuproqlar   esa sho`rlanmagan.   Bu   rayonlar   yuzlab   va   hatto   minglab   yillar   davomida   an`anaviy
barqaror sugoriladigan yerlardir.
b)   Past   tog`yoni   tekisliklari,   tog`   oralig`I   depressiyalari,   qadimgi   lo`llae   va
daryolarning ikkinchi va uchinchi terrasalari Ular lyosslar, suglinkalar va gillardan
tuzilgan   va   yetarlicha   shimish   (drenlash)   xossasiga   ega   emas.   Tuproqlar   tuzning
ancha   katta   zahirasiga   ega   va   bu   hududlar   tuproqlarning   sho`rlanish   va
botqoqlanish xavfi tufayli sun`iy drenajga muhtoj. 
c )  Dengiz va materik ichkarisidagi deltalar, past tekisliklar va depressiyalar,
daryolarning quyisidagi terrasalar. Ular gillar va suglinkalardan tuzilgan va deyarli
tabiiy   drenajga   ega.   Yer   osti   suvlari     -   sho`r   va   yuzaga   yaqin   joylashgan.
Sug`orishni   boshlashga   qadar   tuproqlarni   yuvish   va   chuqur   drenaj   qurish   zarur.
Ko`pgina   hollarda   sug`orish   uchun   yerlarning   zahiralari   ayman   shu   maydonlarda
joylashgan.Shu   sababli   sug`orishning   yangi   loyihalari   juda   qimmatga   tushadi   va
ancha katta ekologik muammolar hamroh bo`lishi mumkin. 
Sug`orish     insoniyat   uchun   juda   katta   ne`mat,   ammo   ayni   paytda   juda–
jiddiy   muammolarni,   dastavval   geologik   sajiyadagi   muammoni   yuzaga   keltiradi.
Tabiiy   landshaftning   agrosistemaga   aylanishi   doimo   hudud   holati   va   rejimining
juda   chuqur   o`zgarishlariga   olib   keladi.   Tabiiy   landshaft   sug`orish   sistemasiga,
ya`ni   batamom   yangi,   deyarli   to`liq   muxandislik   sistemasiga   aylanadi.   Yetakchi
jarayonlar   tubdan   o`zgaradi:   qurg`oqchil   oblastlar   uchun   xoc   bo`lgan   atmosfera
yog`inlari   bilan   tushadigan   kam   suv   o`rniga   dalaga   katta   miqdorda   suv   keladi.
Buning natijasida tuproq suv rejimining asosiy tipi o`zgaradi:   suv har yili tuproq
qatlamini   namlay   olmaydigan   yuvmaydigan   ( непромывной )   rejim   o`rniga
tuproqni har yili, odatda ko`p marta namlaydigan yuvadigan rejim vujudga keladi. 
Tuproq rejimining barcha xususiyatlari, shu jumladan kimyoviy va fizikaviy
xossalari   o`zgaradi.   Irrigatsiya   ancha   rivojlangan   sharoitlarda   nafaqat   ayrim   dala
yoki   sug`orish   sistemasi,   balki   daryo   havzalari   ham   chuqur   geoekologik
o`zgarishlarga   duchor   bo`ladi.   Tajribalar   shuni   ko`rsatadiki,     daryo   havzasimi,
sug`orish   sistemasimi,   yoki   dalami,   qanday   sug`oriladigan   hudud   bo`lmasin,
degradatsiyalashuv   tendensiyasiga   ega   bo`ladi   vabu   hududning   barqarorligini saqlaydigan   va   shu   yo`l   bilan  nazorat   qiluvchi   vaziyatni     doimiy,   faol   tadbirlarni
taqoza   etadi.   Tabiat   hech   narchani   bekorga   bermaydi:   qancha   ko`p   buzilsa,
shuncha ko`p to`lash kerak.
Irrigatsiyaning   asosiy   vazifasi     o`simliklar   o`sishi   uchun   tuproq–
qatlamining   optimali   namligini   asrab   turushdan   iborat;   jahonda   suvdan   eng   ko`p
foydalanadigan sug`orish foydalaniladigan suvning 80 %ini oladi.
Resurslar   nuqtai   nazariodan   asosiy   muammo   suvdan   foydalanishning   kam
samaradorligidadir. Dala yoki sug`orish sistemasi uchun foydali ish koeffisiyenti 	
–
bu   o`simliklar   tomonidan   foydalaniladigansuv   hajmining   olinadigan   suv   hajmiga
nisbatidir.     Foudfali   ish   koeffisienti   ko`pgina   sharoitga   bog`liq   holda   juda
o`zgaruvchan,   ammo   aytish   mumkimki,   u   0,4     0,6   doirasida,   ko`pincha   undan	
–
ham   kam   bo`ladiSuvdan   besamar   fopyda;lanishning   sabablari   juda   ko`p.   Ulardan
asosiysi   suning   bahosining   uning   sotsial   qiymatidan   past   bo`lishidir.   Ko`pgina
hollarda qator mamlakatlarda sog`orish uchun olinadigan suv bepul yoki sug`orish
sistemasini   asrash   uchun   qilinadigan   harajatlardan   ham   kam.   Natijada   suv
tejalmaydi   va   jahonning   ko`pgina   sug`orish   sistemalari   uchun   suvdan   ortiqcha
foydalanish xos.
Suvdan   o`simliklarning   ehtiyojidan   ortiqcha   darajada     foydalanish   noqulay
geoekologik   oqibatlarga   olib   keladi.   Bunday   holda   sug`orish   suvidan   yeterli
samara   bo`lmagan   holda   yoki   drenaj   yo`qligida   ortiqcha   miqdorda   foydalanish
sizot   suvlari   sathining   ko`tarilishiga   olib   keladi.   Buning   natijasida   hudud
botqoqlashadi.   Bundan   tashqari   tuproqdan   yuviladigan   tuzlar   sizot   suvlaridagi
ancha   katta   miqdordagi   tuzlar   bilan   qo`shilib   dehqonchilik   uchun   o`ta   noqulay
jarayonni   0   tuproqlarning   sho`rlanishiga   sabab   bo`ladi.     Sho`rl;anishni   bartaraf
qilish   uchun   tuproqlarni   yaxshi   drenajlashuvuni   ta`minlash,   ya`ni   suvlarning
ortiqchasini   chiqarib   yuborishni   ta`minlash   lozim.   Odatda   tabiiy   drenaji   yaxshi
bo`lgan   yerlar   qachonlardayoq   o`zlashtirilgan.   Keyin   o`zlashtirilgan   yerlar
aksaryat hollarda drenajning muxandislik sistemalarini barpo qilish lozim.
Jahondagi sug`oriladigan yerlarning taqriban chorak qismi ma`lum darajada
sho`rlangan;   ancha   katta   maydonlar   o`tmishdagi   tamaddunlarda   va   keyingi o`nyilliklarda   xo`jalik   yuritish   tufayli   batamom   foydalanishdan   chiqib   qolgan.
N.F.Glazovskiyning hisoblariga ko`ra,   jahonning sug`oriladigan yerlaridan drenaj
suvlari bilan chiqariladigan tuzlarning umumiy miqdori har yili 2 mlrd. t ni tashkil
etadi.   Taqqoslash   uchun   shu   raqamni   keltirish   mumkinki,   jahondagi   daryo
oqimining   erigan   moddalarni   tabiiy     tashishi   yiliga   3   mlrd.   t   ni   tashkil   etadi.
Sug`orishning rivojlanishi, ayniqsa tropik mamlakatlarda, bir qator sotsial oqibatlar
bilan birga kuzatiladi.  Ulardan  eng muhimlaridan birini  malyariya, shistosomatoz
(onkoserkoz)   kabi   yuqumli   kasalliklarni   tashuvchilar   bilan   bog`liq   bo`lgan
kasalliklarning   ko`payishidir.   Shuningdek,   ichimlik   suvi   sifatining   yomonlashuvi
va   aholi   manzilgohlarining   sug`oriladigan   massivlarning   besamar   boshqarilishi
oqibatida botqoqlashuvidir. 
Sug`orishning   geoekologik   muammolari   nafaqat   sug`orish   sistemalarini
qurish   va   va   foydalanishga   ketgan   xarajatlarningina   emas,   balki   atrof   muhit
holatining   yomonlashuvining   qiymatini,   ekologik   masalalarni   va   sotsial   iqtisodiy
muammolarni   hal   etishga   qilinadigan   xarajatlarni   ham   qo`shgan   holda
sug`orishning   to`liq   qiymatini   hisobga   olish   zarurligini   ko`rsatadi.   Bunday   to`liq
qiymat   hisob-kitob   qilishni   qiyinligiga   qaramasdansug`orish   sistemalarinining
loyihalarining   haqqoniy   samaradorliginibaholasga   yordam   bergan   bo`lar   edi.  
2.2. Cho`l lada atrof muhitni muhofaza qilish.
Hozirgi   ilmiy   tasavvurlarga   ko`ra   tabiatning   jamiyat   hayoti   va   faoliyati
kechadigan qismi atrof muhitni hosil qiladi. Atrof muhit   butun kishilik jamiyati–
mavjudligining   zaruriy   asosi,   insonning   hay otiy   faoliyati   jarayonida
foydalaniladigan   hamda   jamiyat   tadrijiy   ta raqqiyotining   barcha   bosqichlarida
uning   rivojlanishi   uchun   zarur   bo`lgan   energiya   va   moddalarning   manbaidir.
Boshqacharoq   qilib   aytganda,   atrof   muhit       inson   faoliyatida   ishlab	
–
chiqarishning integral resurslar manbai va ayni paytda yashash muhiti hamdir.
Atrof   muhit   insonga   ta`sir   ko`rsatadigan   tabiiy   va   ijtimoiy   omil lar
majmuasidan   iborat   bo`lganligi   sababli   insonning   hayotiy   faoli yati   ko`p   jihatdan atrof   muhit   sifatiga   bog`liq.   Atrof   muhit     dastavval   antroposentrik,–
demoekologik tushun cha bo`lib, u insonning (aholining) hayot  sharoitlari, muhiti
to`g`risidagi   tushinchani   anglatadi.   Tabiat   insonning   muhiti   sifatida
o`rganilayotganida   butun   e`tibor   insonning   sog`lom   biologik   va   ijti moiy   hayoti
imkoniyatini   belgilaydigan   tabiiy   hodisalariga   qaratiladi.   Atrof   muhit   insonga
ta`sir ko`rsatadigan tabiiy va ijtimoiy   iqtisodiy omillarning integral majmuasini	
–
hosil qiladi. Shu tufayli barcha hol larda atrof muhitning sub`yektini inson (aholi)
tashkil etadi. 
Atrof   muhit     tabiatning   jamiyat   bilan   modda   va   energiya   al	
– mashinuvi
orqali   o`zaro   ta`sirda   bo`ladigan   va   bu   ta`sir   tufayli   o`zgargan   va   o`zgarayotgan
qismidir.   Boshqacharoq   qilib   aytganda,   atrof   muhit   o`zaro   bog`liq   bo`lgan   tabiiy
va   antropogen   ob`yektlar   va   hodisalarning   inson   mehnati,   turmushi   va   hordig`i
kechadigan bir butun sistemadan iborat. Demak, atrof muhit tushunchasi ijtimoiy,
tabiiy  va   sun`iy  ravishda   yaratiladigan   fizikaviy,   kimyoviy  va   biologik   omillarni,
ya`ni   insonning   hayoti   va   faoliyatiga   bevosita   yoki   bil vosita   ta`sir   ko`rsatadigan
barcha omillarni o`z ichiga oladi. Atrof muhit kishilar orasidagi va ularning tabiat
bilan bo`lgan munosabat larining murakkab majmuasini belgilaydi.
Tabiatni   muhofaza   qilish   deganda   barcha   tabiiy   resurslardan   oqilona
foydalanish, tiklanadigan tabiiy resurslarni qayta tiklash va inson hayotining qulay
ekologik   sharoitlarini   saqlashga   doir   tadbirlar   tizimi   tushunila   boshlandi.   XX
asrning  60 yillaridan   boshlab  maxsus  adabiyotlarda   tabiatni  muhofaza  qilish	
– “ ”
ternini   bilan   bir   qatorda,   ko`pgina   hollarda   esa   uning   o`rnida   a t r of   muhit	
“ ”
tushunchasi va u bilan bog`liq bo`lgan  a t r of  muhit musaffoligi ,   a t r of  muhitni	
“ ” “
asrash ,   a t r of   tabiiy   muhitni   muhofaza   qilish   a t r of   muhitni   muhofaza	
” “ ” “
qilish   kabi   tushunchalar   keng   qo`llanila   boshlandi.Hozirgi   paytda   jahonning
”
ko`pgina   mamlakatlarida   chop   etilayotgan   maxsus   adabiyotlarda,   xalqaro
diplomatik   shartnomalarda   a t r of   muhitni   muhofaza   qilish   ustivor   termin	
“ ”
sifatida qo`llanilmoqda.
Hozirgi  paytda   atrof  muhitni muhofaza qilish    tabiiy resurslardan oqilona	
–
foydalanish, qayta tiklash va muhofaza qilishga, tabiiy muhitni kishilarning hozirgi va kelgusi avlodlarining moddiy va ma`naviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida
tabiiy muhitni ifloslanish va buzilishdan himoya qilishga qaratilgan xalqaro, davlat
va ijtimoiy tadbirlar tizimidir.
Atrof muhitni muhofaza qilishni  tabiiy resurslardan foydalanishga batamom
barham   berish   y`oli   bilan   amalga   oshirib   bo`lmaydi,   zero   har   qanday   mamlakat
aholisining   hayot   sharoitlarini   va   me`yordagi   faoliyatini   ta`minlash   oziq-ovqat
mahsulotlari,   suv,   kiyim-kechak,   uy-joy,   transport,   aloqa   vositalari   bilan   doimiy
ravishda   ta`minashni   talab   qiladi.   Binobarin,   tabiatni,   hozirgi   atrof   muhitni
muhofaza   qilish   tabiatdan   doimiy   ravishda   foydalanish   jarayonida   amalga
oshirilishi lozim. 
  YNEPni baholashicha cho`llashuv natijasida qishloq xo`jaligiga har yili 26
mlrd.dollarlik   zarar   yetkazadi.   BMTning   boshqa   bir   tashkiloti     cho`llashuv–
bo`yicha   Dastur   faoliyatini   nazorat   qilish   Markazining   baholashicha   esa   qishloq
xo`jaligi   bir   yilda   cho`llashuv   natijasida   21   mln.   ga   yer   yo`qotadi.   Sahroi   Kabir
janubga   tomon   har   yili   6   km   dan   (H.Lamprey)   9   km   gacha   (J.Bush)   tezlikda
siljimoqda.   Cho`llashuv   va   yerlarning   degradatsiyasi   terminlarini	
“ ” “ ”
chalkashtirmaslik lozim. 
Ayrim   olimlarning   fikriga   ko`ra,   uzoq   takrorlanmaydigan   jarayon
cho`llashuv   deyiladi,   boshqa   olimlar   buni   inkor   qiladi.   BMTning   ta`rificha,
cho`llashuv    	
– hudud   biopotensialining   kamayishi   yoki   buzilishi   bo`lib,   bundan
keyin chol`l sharoitlariga o`xchash sharoitlarning vujudga kelishiga imkon beradi.
R.Nelsonning fikricha, cho`llashuv ko`pgina hollarda inson faoliyati bilan bog`liq.
Cl.   Agnyu   (Agnew)   iqlim   o`zgarishlari   va   asosan   inson   faoliyati   tufayli   yuzaga
keladigan degradatsiya bilan bog`liq deb hisoblaydi. Bir necha yuz ming yil ilgari
hozirgi   sahroi   Kabir   o`rnida   savanna,   Amazonka   junglilari   o`rnida   cho`l   bo`lgan.
Ba`zan   cho`llashuv   deganda   hosildorroq   yerlarga   cho`lning   bosib   kirishi   degan
noto`g`ri tasavvur nazarda tutiladi. Cho`llashuvga qarshi kurash bo`yicha Xalqaro
Konvensiya   (1994)   cho`llashuvni   quyidagicha   ta`riflaydi:   C h o`llashuv   iqlim	
“
tebranishi   va   inson   faoliyatini   ham   o`z   ichiga   oladigan   turli   omillar   tufayli
qurg`oqchil rayonlarda   yerlarning   degradatsiyasini   bildiradi .   Yerning	
… ” degradatsiyasi   esa   y r l ardan   foydalanish   yoki   tuproqlarning   shamol   va   suv“
eroziyasi,   fizikaviy,   kimyoviy   va   biologik   xossalarining   yomonlashuvi   kabi
jarayonlarga va tabiiy o`simlik uzoq muddatga yo`qolishiga sabab bo`ladigan hatti-
harakatlar tufayli sug`oriladigan va sug`orilmaydigan yerlarning, yoki yaylovlar va
o`rmonlarning   biologik   va   iqtisodiy   mahsuldorligini   kamayishiga   yoki   to`liq
yo`qolishini bildiradi
”
Cho`llashgan rayonlarning tuproqlari kam hosildorligi bilan farq qiladi. Kam
va   o`zgaruvchan   yog`inlar   bilan   birgalikda   anchagina   cho`llashgan   rayonlarda
biologik   mahsuldorlik   gektariga   400   kg   dan   oshmaydi.   Iqlim   sharoitlariga   mos
holda  cho`llar (muzlik sahrolari bilan birgalikda) jahonda 48 mln. km 2
   atrofidagi
maydonni   ishg`ol   etishi   lozim.   Ammo   tuproq-botanik   ma`lumotlariga   ko`ra
ularning   maydoni   57   ni   tashkil   etadi.   Demak,   9   mln   km 2
  antropogen   cho`llardan
iborat. Turli darajadagi cho`llashuv yana 25      mln km 2
 maydonda rivojlanayotir.
Afrika   va   Shimoliy   Amerikada   arid   hududlarining   ¾   qismiga   yaqini
degradatsiyaga, ya`ni cho`llashuvga   duchor  bo`lgan. Jahon aholisining 1/6 qismi
cho`llashuv   xavfi   bo`lgan   zonada   istiqomat   qilmoqdq.   Cho`llashuvdan   jahon
iqtisodiyoti 1990-yilda ko`rgan zarari har yili 42 mlrd. dollarni tashkil etadi. 
Cho`llashuv   quyidagi   belgilarga   ega:   tuproqning   o`simlik   bilan   qoplanish
darajasiningqisqarishi,   tuproq   yuzasi   albedosi   (aks   ettirish   qobiliyati)ning
ko`payishi,   ko`pyillik   o`simliklarning,   ayniqsa   daraxtlar   va   butalarning   ancha
yo`qolishi,   tuproqlar   degradatsiyasi   va   erosiyasi,   ayrim   joylarda   qumlarning
bosishi va tuproqlarning sho`rlanishi. Bu barcha jarayonlar arid landshaftlar uchun
xos va tabiiy holda ular tartibga solinadi. Ammo, bu jarayon inson faoliyati bilan
o`zaro bog`likda bo`lsa, ko`pgina ozgarishlar qaytmaydigan (takrorlanmas) bo`lib
qoladi.  
Cho`llashuvga qarshi kurash bo`yicha Xalqaro Konvensiyaga muvofiq iqlim
nuqtai nazaridan cho`llashuv xavfi P|PET = 0,05-0,65 bo`ladigan zonada bo`ladi (P
  yillik   yog`in   miqdori,   PET     potensial   avaporatsiya).   Bu   toifaga	
– –
qurg`oqchillikning turli darajasidagi arid erlar to`g`ri keladi.   Qoidaga   binoan   cho`llashuv   taviiy   va   sotsial-iqtisodiy   omillarning   noxo`sh
birikishi   tufayli   rivojlanadi.   Cho`llashuv   Afrikaning   Sahroi   Kabirdan   janubdagi
Sohida   katta   maydonda   rivojlanmoqda.   Bu   yerda   1968-yilda   ko`pyillik
qurg`oqchillik   boshlangan.   Natijada   dalalar   va   yaylovlarning   mahsuldorligi
pasaydi,  quduqlar  quridi, darayo  oqimi   kamaydi, Chad   ko`li  suv  sathi  pasaydi   va
boshqa   aziyatli   oqibatlarga   olib   kekli.   1968-1973   yillardagi   qurg`oqchillikning
birinchi   to`lqinida   250   ming   kishi   va   mollarning   40%i   ochlikdan   nobud   bo`ldi.
Malida va Mavritaniyada mollarning 90%dan ziyodi halok bo`ldi..    
Iqlim     cho`llashuvning   turli   darajasidagi   hududlarni   shakllanishining–
muhim   tabiiy   omilidir.   Bu   ayniqsa   xo`jalik   asosiy   tipining   hududiy     o`zgarishini
belgilayydigan   shimoldan   janubga   keskin   hidroiqlim   va   geoekologik   gradiyenlar
bo`lgan Sohil misolida juda yaxshi namoyon bo`ladi.Shimoldan janubga yog`inlar
miqdori   ko`payadi,   ularning   yildan   yilga   o`zgarishi   kamayadi,   nam   mavsumning
davomiyligi ortadi, yomg`irlar davrida suv balansi yaxshilanadi. Shunga mos holda
qishloq   xo`jaligida   dehqonchilikning   ahamiyati   janubga   tomon   ortib   boradi,
chorvachilikning   ahamiyati   esa,aksincha,   kamayadi.   Hisoblar   va   kuzatishlarga
ko`ra,   barqaror   va   beqaror   dehqonchilik   rayonlarini   yillik   yog`inlarning   600   mm
lik   ko`rsatkichi   ajratib   turadi.     Ammo,   bu   o`rtacha     ko`pyillik   ko`rsatkich   aniq
ko1rsatkich   emas.   Nam   dabrning   kam   vaqt   davom   etishi   va   uning   yildan   yilga
zamonda  o`zgarib  turishi  tufayli   dehqonchilik  yog`inlarning  katta  miqdorida  ham
dehqochilik xavfli (tahlikali) bo`ladi. Sohilda iqlim sharoitlari tufayli dehqonchilik
barcha   paytlarda   xatarli.   Buning   uctiga   yong`irli   davrning   qisqa   bo`lishi
dehqonchilik   imkoniyatlarini   cheklaydi   va   natijada   dehqonlar   qisqa   vegetetsiya
davrida yetishadigan ekinlarni ekishga majbur bo`ladi. Yildan yilga yog`inlarning
o`zgaruvchanligichorvachilikda ham o`z ta`sirini ko`rsatadi. 
Sohilda   iqlim   sharoitlari   tufayli   janubga   tomon   hududning   biologik
mahsuldorligi   ortibboradi   va   shu   sababli   aholi   zichligi   ham   ortadi.   Ammo,
landsjaftlarning   barcha   tiplarida   va   ularga   to`g`ri   keladigan   xo`jalik   tiplarida
aholining soni hududning potensisl sig`imidan yuqori. Ayniqsa yillik yog`inlarning
miqdori   400-600   mm   bo`lgan   beqaror   dehqonchilik   zonasida   aholi   zichligi   katta bo`lganligi   sababli   vaziyat   murakkab;   chorvachilik   va   dehqonchilik   konfliktli
manfaatlari   oxir-oqibatda   cho`llashuvga   olib   keladi.Shu   nuqtai   nazardan   Sohi
hududini  400  mm   kik izogiyeta  bo`yicha dehqonchilik  va  chorvachilik  zonalarini
ajratish   mumkin.   Dehqonchilik   zonasida   aholi   nufusining   ortishi   tufayli   partov
yerlarning maydoni kamaymoqda.Bunday yerlar ekinzorlarga aylantirilgan va juda
tez   degradatsiyalashmoqda;   bu   jarayon   o`z   navbatida   ekinzorlarning   bir   qismini
partov yerlar aylantirishni va yangi yerlarni haydash zaruriyatini keltirib chiqaradi;
ayni   paytda   partov   yerlarning   maydoni   va   yerlarning   h o r diq c h i qarish   vaqti“ ”
qisqaradi.   Bu   esa   hududlarning   yanada   cho`llashuviga   sabab   bo`ladi.   Shunday
qilib,   bu   zonada   cho`llashuvning     Sahro   Kabirdan   juda   uzoqda   cho`llashuvning
yangi o`choqlarini vujudga keltiradi. 
Arid   oblastlar   aholisining   ko`payishi   va   insonning   tabiiy   resurslardan
foydalanishda   inson   imkoniyatlarining   kengayishi   jamiyatning   atrof   muhit   bilan
o`zaro munosabatlari  muammosini  murakkablashtirdi. Shunga bo`g`liq holda arid
iqlimli   ko`pgina   mamlakatlarda   oziq-ovqat   ishlab   chiqarishni     dehqonchilik	
–
maydonlarini   kengaytirish,   chorva   mollari   sonini   ko`paytirish   eng   muhim
muammoga   yalandi.   Bu   esa   insonning   chala   cho`l   va   chala   cho`llarga   noqulay
ta`siri   jarayonlarini   kuchaytirdi.     Buning   natijasida   XX   asrning   so`ngi   choragida
arid oblastlarda tabiatga ta`sirning kuchayishi va qishloq xo`jaligida ham, sanoatda
ham   tabiiy   resurslarni   o`zlashtirishni   juda   tez   o`sishi     tufayli   atrof   muhitda
ekologik   balansning   buzilishi   sodir   bo`ldi.   Natijada   insonyat   oldida   ekologik
buzilishning oqibaatlari bilan kurashish va ularni bartaraf qilish bo`yicha tadbirlar
ishlab chiqish  muammosi yuzaga keldi.
Arid oblastlarda atrof muhitda ekologik balansning buzilishi lanshaftlarning
cho`llashuv  jarayonlarining kuchayishiga  olib keldi. Cho`llashuv  bu oblastlarning
biologik mahsuldorligida namoyon bo`ladi va ishlab chiqarish faoliyati  uchun bir
qator   to`siqlarni   yuzaga   keltiradi.   Cho`llashuv   jarayonlariikki   asosiy   yo`nalishda:
a) ekstraarid cho`llar uchun xos bo`lgan hududning progressiv qurib borishi  va b)
insonning   nooqilona   ta`siri   ostida   arid   va   chala   arid   oblastlarning   cho`llashuv
jarayonlari. Insonning   ta`siri   darajasiga   yoki   muayyan   hududning   aridligiga   bog`liq
holda     bu   jarayonlar   turli   intensivlikka   ega.   Ba`zan   bu   omillar   qo`shiladi   va
cho`llashuv   jarayonlarining   keskin,   ba`zan   hatto   halokatli   darajada   kuchayishiga
olib   keladi   (Sohildagi   (1971-1974)   va   AQShning   (1974)   janubiy   shtatlaridagi
qurg`oqchilik).
  Cho`llashuv   jarayonlarining   sajiyasi   semigumid,   emiarid   va   arid
obl;astlarda   turli   xil.   Semisrid   va   semigumid   oblastlarda   cho`llashuv   chala   cho`l,
savannalar va quruq dashtlarning antropogen cho`llar landshaftlariga o`tishiga olib
keladi.   Arid   oblastlarda   esa   bu   jarayonlar   ekosistemalar   biolokik
mahsuldorligining   pasayishiga   va   arid   cho`llarning   ekstraarid,   antropogen
cho`llarga   aylanishiga   imkon   beradi.   Choo`llashuvnng   sabablari,   tezligi   va
miqyoslari   ham   turli   oblastlarda   turli   xil.   Sahroi   Kabirning   janubida   (Sohilda),
shimoliy   qismida   (Marokko,   Jazoir,   Tunis   va   Liviyada)   cho`llashuv   jarayonlari
kritik darajada. Ma`lumotlarga ko`ra Sahroi Kabirning shimoliy chegarasi bo`yicha
cho`llashuv jhar yili 100 ming ga ni ishg`ol etgan. Sahroi Kabirning ham shimoliy,
ham   janubiy   chekkalari   uchun   cho`llashuv   tobora   kuchayib   borayotgan   xavf-
xatardir.   Bu   jarayon   insonning   tabiatga   tartibsiz     ta`siri   tufayli   sodir   bo`lmoqda.
Ortiqcha   mol   boqish,   yog`ibnlar   bilan   kam   ta`minlangan   yayloblarning
dehqonchilik   uchun   o`zlashtirilishi   o`simlik   qoplamining   buzilishiga,   ular
himoyasida   bo`lgan   tuproqlarning   suv   eroziya   va   deflytsiyaga   duchor   bo`lishiga
olib   keladi   Chollashuv   jarayonlari   ko`pgina   arid   oblastlarda   sodir   bo`lmoqda.
Yaqin   Sharq   va   Hindistonniong   cho`llari   paydo   bolishiga   ko`ra   antropogen
cho`llardir.   Arizona   (AQSh)dagi   Sonor   cho`lining   katta   qismi   so`ngi   yuz   yillar
davomida mollarni ortiqcha boqilishi natijasida hosil bo`lgan. 
Barcha arid oblastlarda o`tmishda o`simliklarga boyroq bo`lgan, ammo aholi
nufusining o sishi va inson tomonidan haddan ziyda foydalanish natijasida o`simlik
qoplami   buzilgan.   Ayrim   mamlakatlarda   yaylovlarda   o`t   qoplamining
yetishmasligi   tufayli   mollarni   boqishda   buta   va   daraxtlardan   ham   (tree   pastures)
foydalanilgan (Sohil, Yaqin Sharq, Tar cho`li). Arid oblastlarning landshaftlaridagi
ayrim komponentlar orasidagi o`zaro aloqalar juda beqaror holatda bo`ladi; ulardan birotasi   buzilsa,   boshqalari   ham   o`zgaradi.   Nam   tabiat   zonalaridan   farq   qilgan
holda   arid   landshaftlarda   turli   komponentlar   orasida   o`zaro   bir-birini   to`ldirish
sodir   bo`lmaydi.   Chala   cho`l   va   cho`llarda   organik   dunyo   komponentlari   va
buzilgan   o`zaro   aloqalarning   tiklanish   jarayonlari   juda   sekin   kechadi   va   ularning
tiklanishi   uchun   bir   necha   o`n   yillar   kerak   bo`ladi.   Masalan,   geobotaniklar
tomonidan   Shimoliy   Kaspiybo`yi   yaylovlardan   noto`g`ri   foydalanilganda   qumlar
1-3   yil   davomida   yarim   harakatdagi   va   barxan   shakllariga   o`tishi   aniqlangan.
Bunday   qumlarning   o`simliklar   bilan   qoplanishi   namlanish   sharoitlariga   bog`liq
holda 15   20 yilga va undan ko`proqqa cho`ziladi (Babushkin, Kogay, 1971). –
Cho`llashuv jarayonlari arid hududlarga antropogen ta`sir darajasi va tezligi
landshaftlarning   inson   ta`siri   ostida   landshaftlardagi   buzilgan   dinamik
muvozanatning   qayta   tillash   qobiliyatiga   nisbatan   ustunlik   qila   boshlagan
paytdanoq   boshlanadi.   Garchi   ko`p   ming   yillar   davomida   arid   mamlakatlarda
chorvachilik   mavjud   bo`lgan   bo`lsada,   cho`llashuv   uncha   katta   bo`lmagan
mahalliy   miqyodagi   sajiyada     quduqlarning   yaqinida,   aholi   manzilgohlarining	
–
chekkalarida   va   boshqa   joylarda   kechgan.   Arid   oblastlar   tabiatidan   foydalanish
uncha   ko`p   bo`lmaganda   mollarning   soni   arid   landshaftlardagi   muvozanatni
buzmagan.   Faqat   yaylovlarda   ortiqcha   molar   boqilisi   bilanoq   bu   muvozanat
buzilgan   va   katta   maydonlarda   cho`llashuv   jarayoni   boshlangan.   Ayniqsa   XX
asrning so`ngi choragida aholi nufusining o`sishiga bogliq holda bu jarayon keng
tarqala   boshladi.   Yaylovlarda   cho`llashuv   jarayonlarining   mohiyati   va   yo`nalishi
chizmada ko`rsatilgan (- chizma). 	
–
Hozirg   paytda   insonyat   rivojlanishning   tabiiy   resurslardan   foydalanish
bo`yicha   tadbirlarni   qat`iy   tartibga   solisi   lozim   bo`lgan   davrda   turibdi.   Bir   qator
hollarda   inson   o`zining   xo`jalik   faoliyatida   tabiiy   resurslarni   iste`mol   qilish   va
ularning tabiiy tiklanishi orasidagidinamik muvozanatning ekologik to`siqni buzib
o`tdi.   Arid   oblastlarda   chuchuk   suv,   yaylovzorlar   va   boshqa   resurslardan
foydalanishda endi chelashlar lozim. Bu jarayonlar to`g`risida aniq tasavvurga ega
bo`lish     cho`llashuvni   bartaraf   qilish   uchun   zarur   bo`lgan   tadbirlarni,   uning   eng
xavfli o`cholarini belgilash va aniq tadbirlar rejasini taklif qilishga imkon beradi.                                             
-chizma. Mol boqiladigan yerlarda cho`llashuv.
I.Cho`llashuvning   tabiiy   jarayonlari.   Atmosfera   yog`inlari   juda   kam
bo`lgan   holda   hozirgi   issiq   iqlim     ta`siri   ostida   cho`l   hududlarining M o l     b o q i l i s h i
O`simliklar 
urug`ining 
tarqalishiga 
ta’siri Tuproqqa 
(g`ovvakli-
giga) ta’siri Oziqa 
moddalari-
ning 
tushishi O`simliklar
ga bevosita
ta’siri
Mol boqish-
ning tuproq-
qa o`zgaruv-
chan ta’siri Tuproqlar-
ning suv 
rejimi Tuproq 
havosi (O
2 ) Novda-
larning 
shikastla-
nishiIldizlarning
shikastla-
nishi
Tuproqlarning 
qayishqoqligi Tuproqlarning 
issiqlik rejimi O`simlikning (raqobat bo`lganda) 
ta’sirlanishi. O`sishning o`zgarishi
Tiklanishning 
o`zgarishi O`sishga 
ta’siri Tuproq yuzasining
yoritilishi Zichlik (jipslik) 
darajasining o`zgarishi
Turlar tarkibidagi o`zgarish 
(muvozanat boshlanishigacha Turlar soninig 
o`zgarishi qurg`oqchillashuvi tabiiy jarayonlarning kechishini taqoza etadi. Ularga qo`yidagi
jarayon;larni kiritish mumkin: 
a)  Ehtimoliy  bug`lanishning  yog`inlarning  yillik  miqdoriga  nisbatan  keskin
ko`p bo`lishi natijasida tuproqlar va sizot suvlari sho`rlanishining tobora kuchayib
borishi;
b)   tabiiy   va   madaniy   o`simliklarning   biologik   mahsuldorliginikeskin
pasayishiga   va   yuza   hamda   sizot   suvlari   zahiralarining   pasayishiga   sabab
bo`ladigan davriy takrorlanadigan qurg`oqchillik.
Cho`llashuv   jarayonlari   iqlimning   o`zgarishi   natijasida   ekstraarid,   arid   va
chala arid onlastlarda har xil. 
O`simlik   o`smaydigan   iqlim   aridlashuvining   tabiiy   jarayonlari   hududning
qurg`oqchilligini chuqurlashtirgan holda   insonning xo`jalik faoliyatiga kam ta`sir
ko`ratadi,   chunki   otatda   cho`llarda   sugorma   dehqonchilikdan   tashqari   qishloq
xo`jalik   ishlab   chiqarishi   ekstraarid   cho`llarda   kam   rivojlangan.   Sanoat   ishlab
chiqarishi esa iqlimning o`zgarishiga bog`liq emas. 
O`simlik   qoplami   nisbatan   rivojlangan   va   butun   yil   davomida   mol   boqish
uchun   yaylovlar   sifatida   foydalaniladigan   arid   cho`llarda   iqlimning   o`zgarishi
chorvachilikka salbiy ta`sir ko`rsatadi/
Davriy   qurg`oqchillik   yaylov   chorvachiligi   bilan   bir   qatorda   lalmikor
dehonchilik ham bo`lgan chala arid oblastlarda eng noqulay oqibatlarga ega.
II.Cho`llashuvning   antropogen   jarayonlari.   Antropogen   jarayonlarning
asosiylarini quyidagilar tashkil etadi:
a)   mollarning   o`ta   ko`p   boqilishi   natijasida   yaylov   o`simliklarining
dedradatsiyasi;
b)   turli   omillarning   (butalardan   o`tin   tayyorlash,   yo`l,   quvur,   sug`orish
kanallari   sanoat   ob`yektlari,   aholi   manzilgohlari   va   boshqa   ob`yektlarning
qurilishi) ta`siri ostida o`simliklar bilan mustahkamlangan qumlaring deflyatsiyasi;
  c)   suv   havzalari   sathining   ularni   suv   bilan   ta`minlab   turgan   daryolarning
tartibga   solinishi   va   foydalanilishi     natijasida     sho`rxokli   cho`llarning   yangi
maydonlarining hosil bo`lishi. Cho`l   va   chal   cho`llarni   qishloq   xo`jaligida   o`zlashtirishda   cho`llashuv
jarayonlari qo`yidagi sharoitlar birlashganda ayniqsa faollashadi: 
a)nam   yillarda   qurg`oqchil   hududlarning   chegaradosh   rayonlari   yer   va
yaylov   resurslaridan   ortiqcha   mol   boqilishi   va   yalovlarning   degradatsiyasiga   olib
keladigan   nooqilona   foydalanishning   kuchayish,   yangi   yerlarni   haydash,   yangi
aholi   manzilgohlari   atrofida   o`tin   va   maishiy   ehtiyojlar   uchun   o`simliklarni
tayyorlash;
b)   navbatdagi   quruq   yillarda   o`simliklarning   rivojlanishidagi   hosilning
yo`qolishiga   va   mollarning   nobud   bo`lishiga   olib   keladigan   keskin   depressiya,
tuproq va qumlarning deflyatsiyasi jarayonlarining kuchayishi.  
O`simlikning   yo`qotilishi   va   tuproq   hamda   qumlar   yuza   qatlamining
yumshatilishi   natijasida   ular   faol   shamollar   ta`sirida   uchirila   boshlaydi   va
harakatchan eol shakllar   qumli dalalar, , barxanlar, barxan gryadalari va boshqa–
shaklda to`planadi. Arid oblastlarda deflyatsiya va eol akkumulatsiyasi odatiy hol.
Ular   ayniqsa   ekstraarid   cho`llarda   faol   kechadi   va   eol   relyefi   klassik   (barxanlar,
barxan grydalari, piramidal dyunalar vab.) shakllarga ega bo`ladi. 
Arid   cho`l   va   chala   cho`llarda   tuproq   va   qunlarning   deflyarsiyasi   kamroq
faol.   Insonning   atrof   muhitga   ta`siridan   tashqarida   eol   jarayonlari   ga   nisbatan
qalinroq   o`simlik   qoplami   to`sqinlik   qiladi.  Shu   sababli   relyefning   o`simlik   bilan
mahkamlangan   o`ziga   xos   eol   (gryadalar,   tepachalar,   serg`ovvak   qumlar   va   b)
shakllarni hosil bo`ladi. Bunday holda deflyatsiya  o`simlik rivojlanishi jarayonlari
Birgalikda kechadi va ular orasida dinamik muvozanatni vujudga keltiradi. X  U  L  O  S  A
Cho`l   yoki   cho`l   landshafti   tushunchalariga   berilgan   ta`rif   juda“ ” “ ”
ko`p,   ammo   ygona   yoki   ko`pchilik   tomonidan   e`tirof   etilgan   talqin   yo`q.
A.G.Babayev   va   E.G.Freykin   (1977)   cho`llarga   shunday   ta`rif   beradi:   Cho`llar	
“
deganda nihoyat issiq va quruq iqlimli, kam yog`inli va nisbatan siyrak o`simlikli
ulkan tabiiy oblastlar tushuniladi. Cho`llar uchun nafaqat atmosfera yog`inlarining
kamligi   (300   mm   gacha),   balki   ulrning   yil   mavsumlari   bo`yicha     notekis
taqsimlanishi   va   juda   ham   katta   o`zgaruvchanlik,   shuningdek   tushadiga
yog`inlarga nisbatan bug`lanishning ancha ko` pligi xosdir.Cho`llar uchun doimiy
yuza oqimining yo`qligi, quruq uzanlrning, muvaqqat suv oqimlarining  mavjudligi
va tuproq   gruntlarning  yuqori darajada sho`rligi xosdir . 	
– ”
Cho`l   landshaftlari   uchun   xos   bo`lgan   umumiy   xususiyatlar   quyidagilardan
iborat: 
- barcha cho`llarda yillik yog`in miqdori  juda  kam, yog`in tushadigan  davr
juda   qisqa   yoki   aniq   ifodalanmagan,   ehtimoliy   bug`lanish   yillik   yog`inlarning
miqdoriga nisbatan juda katta bo`lgan sharoitlarda vujudga keladi;
- cho`llarda mahalliy suvlarning yuza oqimi nihoyat darajada qisqa  muddali
bo`ladi yoqi batamom shakllanmaydi. Sisot suvlari sho`rlangan;
-   tuproq   qoplami   juda   yupqa   bolib,   unda   tzli   erimalar   va
konsentratsiyalarining yuzaga ko`tarilishi sodir bo`ladi; 
- o`simliklar yer yuzasining yarmidan kamini siyrak holatda qoplaydi. Cho`l
o`simliklari   uchun   mumli   qoplama   (po`stlog`)   xos.   Chollar   uchun   asosan
efemerlar, efemeroidlar, sukkulentlar, psammofitlar, galofitlar xos.
- hayvonot olamining vakillari qurg`oqchil sharoitlarga moslashgan;
-cho`llarda dehqonchilik faqat sun`iy sug`orish qo`llanilgandagina yuritilishi
mumkin. Cho`llarning vujudga kelishi va hududiy taqsimlanishi Yer yuzasida Quyosh
nurlarining   (radiatsiyasining)   notekis   taqsimlanishi   bilan   bog`liq   va   zonallik
qonuniga   bo`yunadi.   Demak,   Yer   sharining   quruqlik   qismida   cho`llarning
tarqalishi   va   joylanishi   zonal   hodisadir.   Cho`l   landshaftlarining   vujudga
kelishidagi asosiy , yetakchi  omil  iqlim  omilidir. 
Cho`llar   sayyoramizdagi   quruqlik   yzasining   har   ikkala   pallasida   zonal
landshaft tiplarini hosil qiladi.
Chollar geografik zonallik xususiyatlariga ko`ra 3 ta katta toifaga ajratiladi:
1. Mu`tadil mintaqa cho`llari.
2. Subtropik mintaqa chollari. 
3. Tropik mintaqa cho`llari.
Subtropik cho`llar sektorlik xususiyatlariga ko`ra:
a)  kontinenta l  (materik ichkarisidagi) cho`llarga hamda
b)   okean   (sohil)bo`yi)   cho`llariga   (Atakama,   Namin   va   b.)   cho`llarga
ajratiladi. 
Tuproqlari   va   yuzani   qoplagan   yotqiziqlariga   ko`ra     quyidagi   cho`llar
ajratiladui:
1. Qaqimiy allyuvial tekislilarning g`ovak jinslari ustidagi  qumli cho`llar .
2.   Gipsli   plato   va   tog`   oldi   tekisliklaridagi   shag`alli   va   qum-shag`alli
cho`llar .
3. Gipsli plato va tog` oldi tekisliklaridagi  chag`ir shag`alli gipsli cho`llar .
4.   Pasttog`   va   tepaliklaridagi   toshloq   cho`llar,   kam   karbonatli   qumoq
tuproqlar ustidagi  qumoq cho`llar .
5.   Tog`   etaklaridagi   tekisliklar   va   daryolarning   qadimiy   deltalari   o`rnidagi
gilli taqir cho`llar .
6. Sho`r mergel va gil jinslaridan tuzilgan tog`lardagi  gilli baland cho`llar .
7. Dengiz sohillari va sho`rxok depressiyalardagi  sho`rxok cho`llar .
Yer   sharidagi   quruqlikning   20-22   %   ini   cho`llar   band   etgan   bo`lib,   ular
mu`tadil,   subtropik,   tropik   mintaqalarda   va,   shuningdek,   tog`li   o`lkalarda
tarqalgan.   Antropogen   cho`llar   insoniyatning   tabiatga   bevosita   yoki   bilvosita   ta`siri
tufayli   vujudga   kelgan.   N.F.Reymers   (1990)   ma`lumotlariga   ko`ra,   antropogen
cho`llar   quruqlik yuzasining 10 mln. km 2
  maydonini yoki 6,7 %ini   tashkil etadi.
Ayrim   tadqiqotchilarning   fikricha   cho`llarning   katta   qismi   inson   faoliyatining
mahsulasidir.
Cho`llar   uchun   xo`jalikning   uch   tipi     yaylov   (chorvachilik),   lalmikor   va–
sug`oriladigan   dehqonchilik     asosiy   yo`nalishlar   bo`lib,   keyingi   yillarda   gaz,	
–
neft,   oltingugurt,   kaliy   va   osh   tuzi   va   boshqa   ma`danli   va   ma`dansiz   konlarning
ochilishiga bog`liq holda kon sanoati ham rivojlanoqda.
Cho`l   landshaftlari   katta   miqyoslarda   o`zlashtirilayotganligi   sababli   inson
faoliyatining tabiatga ta`siri tobora kuchayib bormoqda. Bu ta`sir tufayli cho`llarda
ekologik   muvozanat   va   tabiat   komponentlari   orasidagi   mutanosiblik   buzilmoqda.
Natijada   yerlarning   sho`rlanishi,   eroziya,   mavjud   suv   resurslarining   sifat   jihatdan
kamayishi   va   boshqa   salbiy   jarayonlar   kuchayib   bormoqda.   Cheklangan   suv
resurslaridan   tejamsizlik   bilan   va   not`g`ri   foydalanish   oqibatida   Orol   degizi
halaokatga   duchor   bo`ldi;   vohalarda   antropogen   (qayta)   cho`llashuv   jarayoni   avj
ilmoqda.
Cho`llarda   sug`oriladigan   yerlarning   maydoni   kengaydi,   bu   yerlarning
sho`rlanishiga   qarshi   kurash   olib   borildi,   mahalliy   suv   manbalaridan   to`liqroq
foydalanishga   harakat   qilindi,   havzalararo   suv   resurslaridan   foydalanish   yo`lga
qo`yildi,   yaylovlada   melioratsiya   islari   olib   borildi,   ularning   suv   ta`minoti
yaxshilandi, mineral resurslarni qazib olish va qayta ishlov berish sanoti rivojlandi,
yo`llar   qurildi,   qumlar   mustahkamlandi,   Quyosh   va   shamol   energiyasidan
foydalanila boshlandi.
Ammo ,   cho`llarni batamom o`zlashtirishga tabiatning o`zi imkon bermaydi,
har   qanday   o` z lashtirishning   cheki   bor.   Chunki,   cho`l   lanshaftlari   Yerning
landshaftlarga   ajralishining   birligi   sifatida   saqlanib   qolaveradi,   zero   cho`l
atmosfera sirkulyatsiyasi global jarayoning natijasidir.
Qadimiy   tamaddun   (sivilizatsiya)larning   katta   qismi     sug`orma
dehqonchilikka asoslangan. Ammo, XX asrda katta maydonlarning o`zlashtirilishi munosabati bilan jahonda sug`oriladigan yerlarning maydoni 5-6 marta oshdi. XX
asrning   boshida   sug`oriladigan   yerlarning   maydoni   40   mln.   gektarga   yaqin
bo`lgan. Sug`oriladigan yerlar maydonining ayniqsa ko`payishi 1950-1960-yillarda
kuzatiladi.   Undan   keyingi   yillarda   sug`oriladigan   yerlar   maydonining   oshish
sur`atlari sekinlashdi, ayrim mamlakatlarda (masalan, AQShda) kamaydi. Jahonda
sug`oriladigan   yerlar   maydonining     XX   asrda   aholi   sonining   o`sishiga   nisbatan
yuqori bo`ldi va oziq-ovqat muammolari yechimida muhim omil bo`ldi.   
YNEPni   baholashicha  cho`llashuv  natijasida  qishloq  xo`jaligiga  har  yili   26
mlrd.dollarlik   zarar   yetkazadi.   BMTning   boshqa   bir   tashkiloti     cho`llashuv–
bo`yicha   Dastur   faoliyatini   nazorat   qilish   Markazining   baholashicha   esa   qishloq
xo`jaligi   bir   yilda   cho`llashuv   natijasida   21   mln.   ga   yer   yo`qotadi.   Sahroi   Kabir
janubga   tomon   har   yili   6   km   dan   (H.Lamprey)   9   km   gacha   (J.Bush)   tezlikda
siljimoqda.   Cho`llashuv   va   yerlarning   degradatsiyasi   terminlarini	
“ ” “ ”
chalkashtirmaslik lozim. 
Cho`llashgan rayonlarning tuproqlari kam hosildorligi bilan farq qiladi. Kam
va   o`zgaruvchan   yog`inlar   bilan   birgalikda   anchagina   cho`llashgan   rayonlarda
biologik   mahsuldorlik   gektariga   400   kg   dan   oshmaydi.   Iqlim   sharoitlariga   mos
holda  cho`llar (muzlik sahrolari bilan birgalikda) jahonda 48 mln. km 2
   atrofidagi
maydonni   ishg`ol   etishi   lozim.   Ammo   tuproq-botanik   ma`lumotlariga   ko`ra
ularning   maydoni   57   ni   tashkil   etadi.   Demak,   9   mln   km 2
  antropogen   cho`llardan
iborat.   Turli   darajadagi   cho`llashuv   yana   25   mln.   km 2
  maydonda   rivojlanayotir.
Afrika   va   Shimoliy   Amerikada   arid   hududlarining   ¾   qismiga   yaqini
degradatsiyaga, ya`ni cho`llashuvga   duchor  bo`lgan. Jahon aholisining 1/6 qismi
cho`llashuv   xavfi   bo`lgan   zonada   istiqomat   qilmoqdq.   Cho`llashuvdan   jahon
iqtisodiyoti 1990-yilda ko`rgan zarari har yili 42 mlrd. Sollarni tashkil etadi. 
Hozirg   paytda   insonyat   rivojlanishning   tabiiy   resurslardan   foydalanish
bo`yicha   tadbirlarni   qat`iy   tartibga   solisi   lozim   bo`lgan   davrda   turibdi.   Bir   qator
hollarda   inson   o`zining   xo`jalik   faoliyatida   tabiiy   resurslarni   iste`mol   qilish   va
ularning tabiiy tiklanishi orasidagidinamik muvozanatning ekologik to`siqni buzib
o`tdi.   Arid   oblastlarda   chuchuk   suv,   yaylovzorlar   va   boshqa   resurslardan foydalanishda endi chelashlar lozim. Bu jarayonlar to`g`risida aniq tasavvurga ega
bo`lish     cho`llashuvni   bartaraf   qilish   uchun   zarur   bo`lgan   tadbirlarni,   uning   eng
xavfli o`cholarini belgilash va aniq tadbirlar rejasini taklif qilishga imkon beradi. 
Cho`llarda   nomaqbul   tabiiy     antropogen   jarayonlarning   kuchayishi–
ladshaftlar   ekologik   holatining   yomonlashuvi     cho`llarning   tabiatidan   samaralii
foydalanishga   va   atrog   muhitni   muhofaza   qilishga   doir   kompleks   tadqiqotlarni
kuchaytirish zamon talabiga aylangan.  ADABIYOTLAR
Abbosov S.B. Qizilqumda   cho`llanishning   antropogen   omillari   va   uning
oqibatlari   ||   Tabiiy   geografiyaning   regional   muammolari.
Samarqand, 2002.
Avdulqosimov A.A. 
Abbosov S.B. Cho`llarning   vujudga   kelishi,   shakllanishi   va   geografik
tarqalishi || O`z.GJ axboroti. 28-jild.
Abdulqosimov A.A. 
Mustafoqulova G. O`rta   Osiy   cho`llarining   tipologik   tasniflash   masalalari   ||
O`z.GJ axboroti.  28-jild.
Aleksandrovskaya    va b. Dunyo qit`alari tabiiy geografiyasi. T., 
Hasanov H. Geografiya nomlari imlosi. T., 1962 .
Mavlonov A.M. Cho`l   sharotida   ishlab   chiqarish   kuchlarining   hududiy
xususiyatlari   va   shaharlar   rivojlanishi   ||   O`zbekistonda
geografiyaning dolzarb muammolari. Samarqand, 2009.
Nazarov I.Q. va b. Cho`l   zonasi:   rekultivatsiya   muammolar.   Tabiiy
geografiyaning regional muammolari. Samarqand, 2002.
Vlasova T.V. Materiklar tabiiy geografiyasi. T.,
Алибекова С.Л. Аралcкий   фаcтор   в   деградатсии   пастбиш   …   ||
О`zbekistonda   geografiyaning   dolzarb   muammolari.
Samarqan d , 2009.
Алибеков Л.А. Щедрост пустыни. М., 1988.
Алибеков Л.А.   Природные   механизмы,   способствующие   проsессу
опустынивания   //   Tabiiy   geografiyaning   regional
muammolari. Samarqand, 2002.
Бабаев А.Г. и др. Пустыни. Природа мира. М., .
Бабушкин Л.Н.
Когай Н.А. Физико-географическое   районирование   Туркменской
ССР. Т.,1971.
Берг Л.С. Природа СССР. Изд. 3. М.,1955
Иванов Н.Н.
Лобова Е.В.
Хабаров А.В. Почвы. Природа мира. М., 1983.
Мильков Ф.Н. Природные зоны  СССР. М.,1964
Исаченко А.Г. Ландшафтоведение и физико – географическое райони-
рование. М., 1990.
Исаченко А.Г. , 
Шл я пников А.А. Ландшафты. Природа мира. М., 1989.
Очилов А. Вопрос ы  улучшения геоэкологического состояния 
Каршинcкой степи || O`z.GJ axboroti. 28-jild.
Петров М.П. Сравнительная характеристика ландшафтов  пустынь 
мира. – Вопросы истории и теории физической 
географии. 
Петров М.П. Пустыни мира.. Л., 1974.
Петров М.П. Проблемы освоения и охрана природы пустын и борьбы с опустыниванием. - Охрана природы и природных 
ресурсов. Т.3. М.. 1977.
Реймерс Н.Ф. Природопользоание. Словар – справочник.М., 1990.
Рябчиков А.М. Структура и динамика геосферы. М., 1972. 
Физико-географический атлас мира. М., 1964.
Хабаров А.Х.
Островский И.М.
Лобова Е.В. Опыт определения засушливости аридных областей 
мира.  В сб.  “ Почвоведение и агрохимия. Проблемы и 
методы ” . М.,  1977
Монод Тҳ. Десертс. Ин. У.И.С.Н. 9, Реунион течниқуэ. Нaироби, 
1964,
Десертифиcaтион ор дегрaдaтион:A қуэстион оф дефинитионс ?   Геогр. Мaг. – 1989. – 
61, Н 5.
Купить
  • Похожие документы

  • Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
  • O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari
  • Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi
  • Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari
  • Janubiy-G`arbiy Osiyo davlatlari iqtisodiyotining rivojlanish xususiyatlari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha