Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	4.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari

Купить

K I R I S H
Mavzuning dolzarbligi. Quruqlikning aridlashuv muammosi
qurg`oqchillikning tez-tez takrolanishi tufayli turli sohalarning mutaxassislarida
qiziqish o`yg`otish bilan bir paytda ularni tashvishga ham solmoqda. Bu
hududlarni ogohlantiruvchi tadbirlar o`tkazish uchun shuningdek, bu hududlardagi
yerlarning hosildorligini oshirish maqsadida сhuqur va har tomonlama o`rganish
zarur.
Insonning tabiatga ta`siri kundan – kunga о ` sib bormoqda. Tabiatdan
foydalanishning katta miqiyoslari sayyoramizda regional va global ekologik
muammolarni keskinlashuviga hamda ayrim mintaqalarda ekologik tanazzulning
kelib chiqishiga sabab bо`lmoqda. Inson tomonidan uning atrof tabiiy muhitga
kо`rsatilayotgan ta`sirini tartibga solish, ijtimoiy taraqqiyot va qulay tabiiy muhitni
saqlab qolishning о`zaro ta`sirini uyg`unlashtirish, inson va tabiatning о`zaro
munosabatlarda muvozanatga erishish muammolari borgan sari dolzarb bо`lib
qolmoqda. Ko`pgina regionalarda inson tabiatdan foydalanish jarayonida tabiiy –
hududiy komplekslarni о ` zgartirmoqda.
Muammoning o`rgani lga nlik darajasi. Sayyoramiz yuzasida namoyon
bo`ladigan geografik zonallik tusilmasida cho`llarning landshaftlari o`ziga xos
mavqega ega. Million yillar davomida mujassamlashgan va mutanosiblashgan
cho`l landshaftylarining о`zgartirilishi kо`pgina salbiy oqibatlarni yuaga
keltirmoqda, ekologik – x o` jalik nuqtai nazaridan nomaqbul bо ` lgan
jarayonlarning kuchayishiga va katta maydonlarda tarqalishiga olib kelmoqda.
Bunday jarayonlarni oldini olishda yoki qarshi kurashda majmua sajiyaga ega
bо`lgan tadqiqotlar muhim amaliy ahamyatga ega. Bunday tadqiqotlar tabiatan
komponentlarini о ` zaro bog`liqlikda va о ` zaro ta`sirida о ` rganadi. Shu asosda
ekspertizalar о ` tkazish va prognozlar berish imkoniyatiga ega bо ` ladi. Tabiatdan

foydalanishni ilmiy asosda tashkil etishda yuqorida aytilgan tadqiqot usullariga ega
bо`lgan geografiya fanlari alohida mavqega ega.
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot ob`yekti va predmeti. Ishhning
tadqiqot ob`yektini jahonning cho`l hududlari va predmetini esa cho`l
landshaftlarining xususiyatlari, ulardan foydalanish va muhofaza qilish
muammolari tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda qiosiy-geografik,
majmuiy-geografik metodlardan, dala sharotlarida to`plangan ma`lumotlardan va
kartografik materiallardan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning asosiy maqsadi va vazifalari. Geografik
qobiqda landshaft tabaqalashuvini va cho`llar geografiyasini hamda cho`llarda
tabiatdan foydalanish ni tahlil qilish ishning maqsadini tashkil etadi. Mazkur
maqsadni amalgam oshirish uchun quyidagi asosiy vazifalar belgilangan:
- landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi va cho`llar;
- cho ` llarning tasnifi va geografiyasi ;
- cho`llarning tabiiy resurslari va ulardan foydalanish;
- cho`l lada atrof muhitni muhofaza qilish.
Bitiruv malakaviy ishdagi ilmiy yangiliklar . O`zbek tilida jahon
cho`llarining tabiati to`g`risida ma`lumotlar juda kam. Shu sababli mazkur ishni
bajarishda imkoniyat darajasida cho`llar to`g`risidagi o`zbek va horijiy tillardagi
turli manbalardan foydalangan holda jahon cho`llari tabiatining umumiy
xususiyarlarini, cho`l landshaftlarining dinamikasini va cho`llar tabiatini muhofaza
qilih muammolarini yoritishga harakat qilindi.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati. Ishda o`zbek tilidagi
geografik adabiyotlarda cho`llar tabiatiga doir bo`lmagan ma`lumotlar mavjud. Bu
ma`lumotlardan talabalar U m umiy Yer bilimi va M a t eriklar va okeanlar“ ” “
tabiiy geografiyai o`quv fanlari bo`icha mustaqil topshiriqlarni referat va kurs
” –
ishlarini bajarishda foydalanishlari mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish
K i r ish , T u s huntirish qism va X u l osa d a n iborat bo`lib, tushuntirish
“ ” “ ” “ ”
qism ikki bob va to`rt banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter

yozuvida .bet (kilobayt) dan iborat bo`lib, ishning tushuntitish qismi taqriban… …
so`zda bayon qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmumini ixchamroq
bayon qilishga imkon beradigan .jadval, rasm va kartosxema ilova qlindi.
… …
Bitiruv malakaviy ishini bajarishda tog`li hududlar tabiatining muayyan jihatlari
yoritilgan o`zbek va horijiy tillardagi adabiyotlar va kartografik manbalardagi
ilmiy-nazariy va amaliy sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil qilindi. Bitiruv
malakaviy ishni bajarishda ish mavzusiga bevosita bog`liq bo`lgan o`zbek va
horijiy tillardagi .nomdagi adabiyotdan, internet materiallaridan foydalanildi.
…

I BOB. GEOGRAFIK QOBIQDA LANDSHAFTLARNING
TABAQALASHUVI VA CHO`LLAR GEOGRAFIYASI
I.1. Landshaftlarning hududiy tabaqalashuvi va cho`llar
Yerning sharsimon shakli va uning aylanma harakatlari Yer yuzasida
energiya va moddaning notekis taqsimlanishiga sabab bo`ladi hamda geografik
qobiqning hududiy differensiatsiyasiga (tabaqalashuviga) olib keladi., Ekvatordan
qutblarga tomon barcha tabiat komponentlarining qonuniy o`zgarishi zonallik ni
vujudga keltiradi. Zonallik - tabaqalashuvning alohida shaklidir. Tabiat
komponentlarining ekvatordan qutblarga tomon o`zgarishi negizida Yerning turli
kenliklarida Quyosh eneriyasining notekis taqsimlanishi turadi. Shu sababli Yer
yuzasida 13 ta geografik (iqlim ham) mintaqa ajratiladi (1-chizma).
Har bir geografik mintaqa muayyan havo massalarining , issiqlik
sharoitlarining butun yil davomida ustuvorligi bilan ifodalanadi.Geografik
mintaqalar Quyosh radiatsiyasining Yer yuzasiga turli miqdorda tushishi va va
atmosfera sirkulyatsiyasidagitafovvutlarga bog`liq holda kenglik yo`nalishiga ega.
Yerning turli kenglik iqlim mintaqalarining mavjudligi va va ulaning issiqlik rejimi
sayyoramizning Quyoshga nisbatanholati va uning aylanish o`qining ekliptikaga
qiyaligi bilan ham bog`liq. Namning zonal taqsimlanishini ham shu sabablar bilan
izohlash mumkin.
Sayyoraviy kosmik sabablar taqozasi bo`lgan iqlim mintaqalari yoki–
issiqlik kenglik zonalligi zonal qonuniyatlarning va boshqa tabiat komponentlari
(suvlar, tuprolar, o`simliklar, hayvonot dunyosi) taqsimlanishining, shuninmgdek,
yirik tabiat sistemalari
– landshaft (tabiat, geografik) zonalari vujudga
kelishining birlamchi omillaridir. Yer yuzasida zonalartaqsimlanishining
xususiyatlari gorizontal va balandlik tabiiy zonalligi qonunlariga bo`ysunadi.
Dastlab zonallik V.V.Dokuchayevning Tabiat zonalari to`g`risidagi ta`limotga
“
doir (1899) deb nomlangan ishida asoslangan edi.
”

1-rasm. Geografik mintaqalar va zonalar ( K.K.Markov va b. ,1970)

Uzoq vaqt davomida tabiat zonalari tushunchasining mazmuni noaniq“ ”
bo`lib keldi, ularni ajratishning asoslangan mezonlari ham yo`q edi.L.S.Bergning
(194, 1952, 1955) asarlarida landshaft geografik zonalar
– deb nom oldi. Bu
atoqli olim geografik (yoki landshaft) zonalari deb iqlim mintaqalariga mos holda
asosan kenglik yo`nalishida cho`zilgan va shu yo`nalishda tabiatning umumiy
qiyofasi ozmi-ko-pmi o`zgarmasdan qolishi bilan farq qiladigan oblastlarni
tushungan edi.
L.S.Bergning klassik ta`rifini rivojlantirgan F.N.Milkov (1964) tabiat
zonasini geografik mintaqaning landshaftning (dash, cho`l va b)biror bir zonal
tipining ustunligi bilan farq qiladigan nisbatanyirik qismi sifatida ta`riflagan. Bu
ta`rifko`pchilik geograf- olimlar tomonidan qo`llab quvvatlanadi.
Landshaft zonalaridan har biri o`zining landshaftlarning muayyan zonal
tipining hukronligi bilan ajralib turadi va uzoqlik va kenglik bo`yicha relyef,
tuproqlar, o`simliklar, tabiiy resurslarning farqlarida ifodalanidigan ichki zonal
farqlarga ega.
Geograflar geografik qobiq doirasida miqyoslariga ko`ra turli o`zaro
bo`ysunadigan tabiiy komplekslarga (o`lkalar, provinsiyalar, oblastlar,
landshaftlar va b.) ajratishadilar.
Tasniflashning iyerarxik sistemasiga mos holda quruqlik landshaftlari
tipologik hamda Geografik qobiqning gorizontal xilma-xilligi to`g`risidagi
tasavvur asosida individual tasnifiy qatorda qaralishi mumkin.
Landshaft tuzilmasida o` navbatida landshaftning farq qiluvchi belgilari
bo`lib xizmat qiladigan tuproq - o`simlik qoplami va hayvonot dunyosi unga xos
tashqi ko`rinish va funksional xususiyatlar beradi va butun tabiat kompleksiga
ta`rif berishda foydalaniladi.
Geografik qobiqning gorizontal xilma-xilligi to`g`risidagi tasavvur asosida
gorizontal geografik zonallik konsepsiyasi turadi. Bu konsepsiya antik
Yunonistonda vujudga kelgan bo`lsada, ilmiy jihatdan dastlab nemis tabiatshunosi
A. Humboldt, keyinroq rus tabiatshunosi V.V.Dokuchayev tomonidan ilmiy

jihatdan asoslandi. Geografik zonallik to`g`risidagi ta`limotning rivojilanishiga
keyinroq L.S.Berg va A.A.Grigorev katta hissa qo`shdilar. Bu ta`limotning ayrim
jihatlari G.D. Rixter, K.K Markov, M.I. Budiko, V.C. Preobrajenskiy, A.M.
Ryabchikov, Y.N. Lukashova, D.V. Bogdanov, A.G. Isachenko va F.N. Milkov
tadqiqotlarining predmeti bo`lib xizmat qildi.
Geografik qobiqning okean va materiknurlariga bo`linishidan keyin uning
xududiy xilma-xilligining ikkinchi muhim xususiyatini uning mintaqa va
sektorlarga bo`linishi yoki mintaqalanish va sektorlik tashkil etadi. Geografik
qobiq, uni tashkil etuvchi landshaftlar va landshaft komponentlarining ekvatordan
qutblarga tomon qonuniy o`zgarishiga zonallik deyiladi. Zonallik (yun. zone
kamar, belbog`) - geografik qobiq tuzilmasining eng muhim qonuniyatlaridan
biridir. Zonallikning barcha komponentlarda namoyon bo`lishi o`zaro bog`liq
bo`lganligi sababli landshaftlarning va umuman geosistemalarning zonalligi
to`g`risida so`z yuritish mumkin. Geografik zonallik ekvatordan qutblarga
tomon turli landshaft tiplarining almashininshida va turli geografik mintaqalar,
geografik zonalar va kichik zonalarning tarkib topishida ifodalanadi.
Yerning shakli, uning Quyoshga nisbatan holati va qisman o`lchamlari
zonallik ning asosiy sabablari bo`lib, Yer yuzasiga Quyosh nurlarining ekvatorning
har ikkala tomoniga kichrayib boradigan burchak ostida tushishi zonallikning
shart-sharoitidir (Kalesnik,1970).
Quyosh nur energiyasining zonal taqsimlanishi sababli Yerda havo, suv va
tu proq haroratlari, bug`lanish va bulutlilik, atmosfera yog`inlari, barik relef va
shamol larning tizimlari,havo massalarining xossalari, iqlimlar, gidrografik turning
sajiyasi va gidrologik jarayonlar, geokimyoviy jarayonlar, nurash va tuproq hosil
bo`lishining xususiyatlari, o`simlik tiplari hamda o`simlik va hayvonlarning
hayotiy shakllari, relefning skulpturaviy shakllari, muayyan darajada cho`kindi
jinslarning tiplari va, nihoyat, geografik landshatlar zonal tarqalgan
Geografik qobiqda zonallikning namoyon bo`lishi Quyoshning Yer yuzasiga
tushadigan energiyasi hisobiga sodir bo`ladigan jarayonlarning tarqalish
chegaralari bilan cheklangan. Yer yuzasidan yuqori va quyi tomonga uzoqlashgan

sari zonallik asta-sekin yo`qola boradi; Dunyo okeaning tubida va atmosferaning
yuqori qatlam larida zonallik bo`lmaydi. Zonallikning eng yorqin namoyon bo`lishi
landshaft sferada kuzatiladi.
Geografik qobiqda zonal xilma-xillik birinchi navbatda Yerda geografik va
biologik jarayonlar Quyosh radiatsiyasi, uning ta`siri tufayli vujudga keladigan–
atmosfera sirkulyatsiyasi va bu jarayonlarning taqozasi bo`lgan nam aylanishi
jarayonlarining energiyasining kenlik bo`ylab taqsimlanishining natijasidir.
Geografik (landshaft) zonallikning haqqoniy manzarasining tahlili Yer
yuzasini dastlab kenglik mintaqalariga ajratish lozim ekanligini ko`rsatadi. Bu
kenglik min taqalari geografik qobiqda issiqlik rejimi va asosiy havo massalarining
sirkulyatsiyasiga monand holda ajratiladi. Bu mintaqalarning har biri uchun
issiqlikning taqsim lanishiga bog`liq holda tabiiy jarayonlarning yo`nalishi va
ritmlari xos bo`lganligi sababli geografik mintaqalar deb hom olgan.Geografi
mintaqalar tabiatining xususiyatlari Yer aylanish o`qining ekliptika tekisligiga
qiyaligi tufaylidir. Shu sababli oraliq mintaqalar namning mavsumiy ritmlari
–
yaqqol ifodalangan subekvatorial, issiqlik va namning mavsumiy ritmikasi yaqqol
ifodalangan subtropik va issiqlikning mavsumiy ritmikasi yaqqol ifodalangan
subqutbiy mintaqalar vujudga keladi.
Geografik qobiqning zonal xilma-xilligi va geografik mintaqalarning tarkib
topishi endogen jarayonlar bilan emas, balki Yerning shakli va uning yuzasida
dastavval kenglik bo`ylab geografik va biologik jarayonlar energiyasi - atmosfera
sikulyatsiyasiga va bu jarayonlar bilan bog`liq bo`lgan nam aylanishiga sabab
bo`ladigan Quyosh radiatsiyasining taqsimlanishi bilan bog`liq.Geografik
mintaqalar Yerni uzluksiz halqalar bilan ishg`ol etadi, materiklarni ham, okeanlarni
ham o`z ichiga oladi; mintaqalarning nomi ularning Yer sharining muayyan
kengliklaridagi holati bilan bog`liq.
S.V. Kalesnik (1970) Yer sharida issiqlikning taqsimlanishi asosida sovuq,
mu`tadil va issiq mintaqalar ni ajratgan edi. V.B. Sochava (1963) esa shimoliy
tropikdan tashqari, tropik va janubiy tropikdan tashqari mintaqalar ni sayyoraviy
zonallikning asosiy bug`inlari, deb hisoblagan edi.

I.P.Gerasimov har bir yarim sharda 4 ta: qutbiy, boreal (mu`tadil), subtropik
va tropik mintaqalar ni ajratadi. A.A.Grigorev esa shimoliy yarim sharda 6 ta:
qutbiy,subarktika, boreal (mu`tadil), subtropik, tropik va ekvatorial mintaqalar ni
ajratgan; Y.N.Lukashova va A.M.Ryabchikov arktika (antarktika), subarktika
(subantarktika), mu`tadil, subekvatorial, tropik, subekvatorial va ekvatorial
mintaqalar ni ajratishgan. Mu`tadil mintaqadan alohida subboral mintaqa ni ajratish
to`grisida fikrlar ham mavjud. U holda mintaqalar soni har bir yarim sharda 7 taga
yetedi.
L.P.Shubayev (1977) esa Yer tabiati rivojlanishining hozirgi bosqichida
quyidagi asosiy planetar: 1) issiq va nam ekvatorial; 2) issiq va quruq tropik, 3)
shimoliy yarim sharda namlikning katta amplitudali va iliq, janubiy yarim sharda
okean iqlimli mu`tadil; 4) salqin va zax boreal; 5) ayoz (sovyq) va zax qutbiy
mintaqalarni ajratadi. Bu olimning fikricha mu`tadil mintaqani ikki mu`tadil va–
boreal mintaqaga ajratish maqsadga muvofiq.
A.G.Isachenko (1990) ham quruqlik landshaftlarini tasniflashda boreal,
subboreal, subtropik, tropik subekvatorial va ekvatorial mintaqalar ni ajratadi.
Geografik mintaqalar geografik qobiqning eng yirik kenglik zonallik
–
bolinmasini, ya`ni zonallikning eng yuqori pog`onasini hosil qiladi.Geografik
mintaqalar radiatsiya balansi hamda atmosfera umumiy sirkulyatsiyasining asosiy
tiplaridagi tafovvutlar asosida ajratiladi. Har bir geografik min taqa asosan kenglik
yo`nalishi bo`yicha tarqaladigan muayyan havo massasining us tuvorligi bilan
ifodalanadi. Geografik mintaqalar geofizikaviy asoslarda ajratiladigan va
joylashuviga ko`ra iqlim mintaqalariga tog`ri keladi. Geografik mintaqalar
radiatsion chegaralar va atmosfera sirkulyatsiyasining sajiyasi bilan bevosita
bog`liq bo`lishi tufayli kenglik yo`nalishiga ega va iqlim mintaqalariga yaqin
turadi.
Har bir yarim sharda 7 tadan, jami 13 ta qeografik mintaqa ajratiladi (1 -
jadval). Hozirgi paytda ko`pchilik geograf olimlar iqlim mintaqalariga mos
tushadigan qutbiy (Arktika va Antarktika), subqutbiy (subarktika va
subantarktika), mu`tadil, subtropik, subekvatorial (musson passatli) va
–

ekvatorial mintaqalarni ajratadilar. Bunda geografik min taqa deb geografik
qobiqning iqlim taqoza etadigan bo`lagi (qismi) tushuniladi.Geografik
mintaqalarning nomlari ularning Yer sharining muayyan kengliklaridagi geografik
joylanishi bilan bog`liq. Har bir asosiy mintaqa uchun o`zining havo massasi,
oraliq (sub)mintaqalar uchun esa qo`shni asosiy mintaqalar havo massalarining
mavsumiy ustuvorligi xos.
Geografik mintaqalar geofizikaviy asoslarda ajratiladigan iqlim
mintaqalaridir. Har bir asosiy geografik mintaqa uchun muayyan havo massasining
ustuvorligi xos. Ammo, Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning oraliq - subarktika,
subtropik, subekvatotial mintaqalari o`zlarining havo massalariga ega emas. Bu
mintaqalarning har birida ikkala qo`shni geografik mintaqalarning hukmron havo
massalari almashininb hukmronlik qiladi: shimoliy yarim sharda yilning yozgi
yarmida janubdan qo`shni bo`lgan mintaqaning, yilning yozgi yarmida esa
shimoldan qo`shni bo`lgan mintaqaning havo massalari hukmronlik qiladi.
1- jadval. Geografik mintaqalar va ularning maydoni
Mintaqaning nomi Maydoni
mln.
km 2 %
Arktika ..…………………………………………………………… 14,45 2.83
Subarktika .
………………………………………………………… 17,62 3.45
Mu`tadil
…………………………………………………………… 53,22 10.44
Subtropik ..
………………………………………………………… 39,72 7.79
Tropik ...
…………………………………………………………… 80,77 15,84
Subekvatorial
……………………………………………………… 38,65 7,58
Ekvatorial .
………………………………………………………… 22,07 4,33
Subekvatorial
……………………………………………………… 30,11 5,91
Tropik ...
…………………………………………………………… 95,10 18,63
Subtropik ..
………………………………………………………… 33,78 6,62
Mu`tadil
…………………………………………………………… 34,47 6,76
Subantarktika
……………………………………………………… 23,93 4,69
Antarktika ………………………………………………………… 26,19 5,13
Yer yuzasi .
………………………………………………………… 510.08 100,00
Geografik mintaqalar kenlik yo`nalishiga ega va to`gri halqa shakliga ega
emas. Ular materiklarda relef va Dunyo okeanida okean oqimlari ta`sirida

kengayishi yoki torayishi mumkin. Okean ustida geografik mintaqa ayniqsa bir
xilligi bilan ifodalanadi.
Okean atmosfera materik sistemasidagi havo massalari– –
almashinuvining intensivligi va absolyut kattaligiga bog`liq holda quruqlikning
turli qismlari kamroq yoki ko`proq issiqlik hamda namga ega va mavsumiy
ritmlarning sajiyasiga ko`ra farq qiladi. Quruqlikda issiqlik rejimi, asosiy havo
massalari va ularning sirkulyatsiyasining sajiyasiga ko`ra ajratiladigan kenglik
bo`yicha cho`zilgan geografik mintaqalar namlanish, kontinentallik va
morfostrutura xususiyatlariga ko`ra ichki tavovutlarga ega. Geografik zonallikning
ichki xilma xilligining asosiy omili bo`lgan atmosfera sirkulyatsiyasining
–
umumiy belgilari asosida geografik mintaqalar shimoldan janubga cho`zilgan
sektor lar ga ajratiladi. Shu asosda A.I.Yaunputnin (1946) qutbiy va qutbyoni
mintaqalaridan tashqari barcha mintaqalarda garbiy, markaziy va sharqiy
sektorlarni, A.M. Ryabchikov (1973), L.P.Shubayev (1977) va b. ikkita okeanbo`yi
va bitta kontinental sektorni ajratgan. Materiklarda g`arbiy okeanbo`yi, kontinental
yoki materik ichkarisi va sharqiy okeanbo`yi sektorlari, okeanlarda esa iliq va
sovuq oqimlarga mos holda garbiy va sharqiy sektorlar ajratiladi.
Geografik mintaqalarning eng yirik tarkibiy qismlarini geografik ( tabiiy
–
tarixiy, tabiat, landshaft) zonalar tashkil etadi. Geografik zona geografik
mintaqaning landshaftning bitta zonal tipi ustuvorlik qiladigan yirik
qismidir.Geografik zonalar ko`pgina hollarda geobotanik belgilari asosida
nomlanadi, chunki o`simlik qoplami landshaftning l i bosi d i r. Ammo geografik
“ ”
zonani geobotanik yoki boshqa biror-bir komponent hosil qiladigan zonaning
aynan o`xshashi deb hisoblamaslik kerak. Zonalar Yer yuzasida issiqlik va
namning birligi yoki ekvatorial mintaqadan bosqa har bir mintaqada atmosfera
namlanishining har xil bo`lishi tufayli vujudga keladi. Yer yuzasining tuzilishiga
bog`liq holda geografik qobiqda ideal zonallik namoyon bo`la olmaydi. Geografik
zonalarning chegaralari juda kam hollardagina parallellarga mos tushadi; ayrim
hollarda ularning yo`nalishi meridianlarning yo`nalishiga (masalan, Shimoliy
Amerikada) juda yaqin. Ko`pgina zonalar bo`laklangan va barcha materik larda

ham tarqalmagan. Geografik qobiqning zonal tuzilmasi materiklar va okeanlar,
relef, tog` jinslarining moddiy tarkibining ta`siri tufayli murakkablashadi.
Ta`kidlash joizki, okeanda quruqlikdagi kabi tor polosalar ko`rinishidagi zonalar
yo`q.
A.A.Grigor y evning yozishicha (1964) , materiklarni mintaqalarga ajratish
asosida, dastavval, Yer yuzasi radiatsion sharoitlarining tafovvutlari, zonalarga
ajratish asosida esa radiatsiya balansi va yog`inlar yillik jamining tafavvutlari,
ya`ni Yer yuzasining namlanishi yotadi. Geografik zonalarni ajratishda Quyosh
radiatsiyasi issiqligi bilan bir qatorda Yer yuzasinng namlanishi ham e`tiborga
olinadi va issiqlik va namning har bir zona uchun xos bo`lgan nisbati
qaraladi.Geografik mintaqalar barcha materiklar va okeanlarda, geografik zonalar
faqat materiklarda ajratiladi.
Geografik zonalar maydoniga ko`ra turli katalikka va turli yo`nalishga ega.
Zonalar maydoninng katta-kichikligi va yo`nalishi materiklarning konfiguratsiyasi
va yirik relef shakllariga bog`liq.Masalan, Shimoliy Amerikada dasht zonalarining
kengligi ularning uzunligiga nisbatan kattaroq hamda meridional yo`nalishga ega.
O`rta Osiyoda chala cho`llar zonasi yoy shakliga ega. Geografik zonallikning
xususiatlari mufassalroq o`rganilgan sari ajrati ladigan geografik zonalarning soni
ham ko`payib bordi. V.V.Dokuchayev (1900) 7 ta, L.S.Berg (1938) 12 ta,
P.S.Makeyev (1956) 30 taga yaqin va A.M.Ryabchikov (1972) 25 ta,
L.P.Shubayev (1977) 20 ta, A.M.Ryabchikov (1988) 34 ta zonani ajratishgan (2, 3
jadval).–
Shimoliy yarim sharda ko`pincha muz, tundra, o`rmon-tundra, igna bargli
o`rmonlar (taiga), keng bargli o`rmonlar, o`rmon-dasht, dasht, chala cho`l,
mu`tadil cho`llar, subtropik o`rmonlar, tropik cho`llar, savannalar, ekvatorial
o`rmonlar zonalari ajratiladi.
Garchi Yerning aylanish o`qiga perpendikulyar holda tabiiy
komponentlarning bir xil majmuasi band qilgan va g`arbdan sharqqa cho`zilgan
polosa zona deb atalsada, zonalarning maydoni va cho`zilishi materiklarning
konfiguratsiyasi va ularning makrorelefiga bog`liq.Masalan, Shimoliy Amerikada

dash zonalarining kengligi ularning uzunligiga nisbatan kattaroq hamda bu zonalar
meridional yo`nalishga ega. O`rta Osiyoda chala cho`llar zonasi yoy ko`rinishiga
ega.
Materik sektoridagi zonalarning har biri okeanbo`yi sektorlarida o`zining
analogiga ega. Ortiqcha va yetarli namlanish sharoitlarida bitta zonaninng ikki
varianti vujudga keladi. Masalan, Skandinaviya yarim orolida Atlantika bo`yi
taygasi, Sibirda esa kontinental tayga mavjud. Yetishmaydigan namlanishda turli
zonalar analog bo`ladi, masalan, materik ichkarisidagi kontinental cho`llarga okean
yaqinidagi keng bargli o`rmonlar to`g`ri k e ladi.
2- jadval. Geografik mintaqalar va ularning zonalari
(L.P.Shubayevdan, 1977)
Mintaqalar Zonalar va yirik regionlar
Ekvatorial
Ikkita subekvatorial
Ikkita tropik
Ikkita subtropik
Shimoliy mu`tadil
Shimoliy boreal
Janubiy mu`tyadil va boreal
Shimoliy subqutbiy
Ikkita qutbiy 1) gileyalar;
2) subekvatorial o`rmonlar;
3) savannalar;
4) tropic cho`llar;
5) savannalar;
6) tropk o`rmonlar;
7) subtropik doimiy yashil o`rmonlarva
butazorlar;
8) aralash o`rmonlar;
9) chala cho`llar;
10) subtropik cho`llar;
11) keng bargli o`rmonlar;
12) aralash o`rmonlar;
13) o`rmon dashtlar;
14) dastlar;
15) chala cho`llar;
16) mu`tadil cho`llar;
17) tayga;
18) yaproqli daraxt o`rmonlari va orolsimon
tundralarbubg bo`lak-bo`lak joylari;
19) tundra va o`rmondundra;
20) qutbiy sahrolar;
21) muz.

3- jadval. Quruqlikdagi tabiiy landshaftlarning asosiy tiplari
( A . M . Ryabchikovdan ,1973)
Arktika (Antarktika)
Subarktika
Mu`tadil
Subtropik
Tropik
Subekvatorial
Ekvatorial 1.Arktika (antarktika) sahrolari
2. Tundra
3. O`rmon-tundra
4. Tayga
5. Aralash o`rmonlar
6. Keng bargli o`rmonlar
7. Hemihileyalar***
8. O`rmon-dashtlar
9. Dashtlar
10.Chala cho`llar
11.Cho`llar
12.Hemihileyalar (nam sub -
tropik o`rmonlar)
13.Dag`al bargli (O`rta den -
gizbo`yi) o`rmonlar va
bo`tazorlar
14.Aralsh musson o`rmonlar
15.Savannalar, preriylar va
bo`tazorlar
16.Dashtlar
17.Chala cho`llar
18.Cho`llar
19.Tropik o`rmonlar
20.Savannalar, siyrak o`rmonlar
va bo`tazorlar
21.Chala cho`llar
22.Cho`llar
23.Subekvatorial musson
o`rmonlar
24.Savannalar, siyrak o`rmonlar
va bo`tazorlar
25. Doimiy nam ekvatorial
o`rmonlar (hileyalar) 3a. O`rmon-tundra
3b. Siyrak o`rmonlar **
8a. O`rmon-dashtlar
8b.Preriylar
15a. Savannalar va bo`ta-
zorlar
15b.Preriylar
19a.Doimiy nam passat
o`rmonlari
19b.Mavsumiy nam
o`rmonlar
20a.O`rmon-savannalar
20b.Siyrak o`rmonlar va
bo`tazorlar
23a.Doimiy nam o`rmonlar
23b. Mavsumiy nam o`r-
monlar
24a.Nam baland o`tli sa -
vannalar va savanna
o`rmonlari
24b.Quruq savannalar va
siyrak o`rmonlar
24c.Cho`llashgan savan-
nalar, siyrak o`rmonlar va
bo`tazorlar
25a.Doimiy nam o`rmon-lar
25b.Barg tashlaydigan-
doimiy yashil o`rmonlar Sovuq cho`lli
Tundra- sovuq cho`lli
O`rmon-tundrali
O`rmon-
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-dashtli
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-o`tloqi-dashtli
Siyrak o`rmon-dashtli
Cho`l-bo`tazorli
O`rmon-o`tloqli
Siyrak o`rmon-dashtli
O`rmon-o`tloqli
O`rmon-dashtli
Hileyali-paramosli

I.2. Cho ` l landshaftining xususiyatlari
XX asrning 60-yillaridan boshlab cho`llarning tabiiy tabiiy resurslaridan
foydalanish sur`atlarining oshishi tufayli inson xo`jalik faoliyatining cho`l
landshaftlariga bo`lgan ta`siri ham kuchaydi. Shu munosabat bilan xo`jalikda
foydalanish uchun anchagina tabiiy imkoniyatlarga ega bo`lgan cho`llarni
o`rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo`la boshladi.
Cho`l landshaftlari tarqalgan mamlakatlarda maxsus ilmiy tadqiqot
institulari, laboratoriyalari tashkil topa boshladi, cho`l lanshaftlarini ilmiy asosda
o`rganish yo`lga qo`yildi.
Jahondagi cho`llarni o`rganish va o`zlashtirish muammosi keyingi yillarda
ko`pgina mamlakatlarda tabiatshunoslarning, shu shumladan geograflarning ham
jiddiy e`tiborini tortdi. Cho`llarni o`rganishda BMT YUNESKOning arid zona
bo`yicha komissiyasining faoliyati ancha katta imkoniyat yaratdi. Bu komissiya
1951-yildan boshlab Xalqaro g e ografiya ittifoqi (GXI) bilan hamkorlikda
jahonning qurg`oqchil rayonlarini o`rganish va o`zl a shtirishning eng muhim
muammolariga bag`ishlangan bir qator simpoziumlar o`tkazdi.
YUNESKO Arid zonasi bo`yicha komissiya faoliyatining va
simpoziumlarining ilmiy ma`ruzalari va tavsiyalari Arid zonani tadqiq qilish“
– Arid Zone Research deb nomlangan 30 dan ziyod to`plamlarda chop etildi. Bu
”
tadqiqotlarda jahondagi cho`llarni o`rganish va ularning tabiiy imkoniyatlarini
xo`jalikda o`zlashtirish masalalariga doir qimmatbaho materiallar berilgan.
Ko`pgina mamlakatlarda cho`llar tabiatini o`rganishga doir boy tajriba
to`plandi. Xususan, Markaziy Osiyo mamlakatlari va RFd Ошибка! Ошибка связи.
O`rta Osiyo cho`llarining xususiyatlarini o`rganish va ularning tabiyy
imkoniyatlaridan foydalanishga doir jiddiy ilmiy-amaliy tadqiqotlar amalga
oshirildi.
Cho`l landshaftlari xususiyatlarini o`tgab uzoq davrlar va so`ngi davrda
uladani o`rganishga bo`lgan qisiqishning

Cho`l yoki cho`l landshafti tushunchalariga berilgan ta`rif juda ko`p,“ ” “ ”
ammo ygona yoki ko`pchilik tomonidan e`tirof etilgan talqin yo`q. Chol
tushunchasini T.Mono (Th.Monod) mufassal sharhlagan.
N.Vebster (Webster N.,1953) cho`l tushunchasiga dastlab ta`rif
“ ”
berganlardan biri bo`lib, u lugatda juda issiq va qurg`oqchillik ning uzoq
davrrlariga ega bo`lgan yoki atmosfera yog`inlari batamom bo`lmaydigan, o`simlik
nam yetishmaydigan sharoitlarga moslashgan qurg`oqchil rayonlarni cho`llarga
kiritadi. Bu rayonlar suv ta ` minotisiz va sug`ormasdan aholi istiqomat qila
olmaydigan yalang`och yerlardir. Bu yerlarda qoya jinslari yemirilgan jinsdarga
nisbatan ustunlik qiladi, sho`r de p ressiyali oqimsiz oblastlar, harakatdagi qum
massivlari tarqalgan, yillik yog`inlarning miqdori odatda 250 mm dan kam.
Taniqli cho`lshunos olim M.P.Petrov (1973) cho`lni doimiy yoki
“
mavsumiy issiq iqlimli va juda siyrakhamla kambag`al fitisenozlarga ega bo`lgan
oblastlarda vujudga keladigan landshat tiplari (xillari)dir deb ta`ridlaydi.
”
Geografik atamalarning qomusiy lug`ati da (rus tilida, M.,1968) “cho`llar
“ ” –
mu`tadil, subtropik va tropik kengliklardagi nihoyat qurg`oqchil kontinental iqlimli
hududlardir deb ko`rsatilgan.
”
A.G.Babayev va E.G.Freykin (1977) cho`llarga shunday ta`rif beradi:
Cho`llar deganda nihoyat issiq va quruq iqlimli, kam yog`inli va nisbatan siyrak
“
o`simlikli ulkan tabiiy oblastlar tushuniladi. Cho`llar uchun nafaqat atmosfera
yog`inlarining kamligi (300 mm gacha), balki ulrning yil mavsumlari bo`yicha
notekis taqsimlanishi va juda ham katta o`zgaruvchanlik, shuningdek tushadiga
yog`inlarga nisbatan bug`lanishning ancha ko` pligi xosdir.Cho`llar uchun doimiy
yuza oqimining yo`qligi, quruq uzanlrning, muvaqqat suv oqimlarining mavjudligi
va tuproq gruntlarning yuqori darajada sho`rligi xosdir .
– ”
B.G.Rozanov (1977) ma`lumotlariga ko`ra 1977-yilda Nayrobi shahrida
Birlashgam Millatlar tashkilotining cho`llashuv muammolari bo`yicha o`tkazilgan
konferensiyasi materiallarida cho`llar kambag`al o`simlikli yyoki butunlay
o`simlik o`smaydigan, atmosfera yog`inlari tanqisligi tufayli kam biologik
mahsuldorlikka ega bo`lgan hududlar ekanligini qayd etganini ta`kidlaydi.

A.I.Solovyov va G.V.Karpov tomonidan tuzilgan Tabiiy geografiya“
bo`yicha lug`at ma`lumotnoma da(rus tilida, M., 1983) cho`lga quyidagicha
– ”
ta`rif beriladi: Cho`l doimiy yoki mavsumiy issiq, qurg`oqchil, shuningdek
“ –
sovu`, quruq (tog`larda va tog`liklarda) iklimlar va siyrak, kambag`al fitosenozlar
tarqalgan oblastlardagi landshaft tipidir .
”
A.D.Stempning Umumgeografik atamalarlug`ati da (rus tilida, M., 1976)
“ ”
cho`l - kam yog`inli va uzoq muddatli issiq va qurg`oqchil sharoitlarga
“
moslashgan o`simliklarga ega bo`lgan rayon; 0zmi-ko`pmi unumsiz bo`lib, sun`iy
suv ta`minotisiz ko`proq miqdorda aholi yashashi uchun sharoitlarga ega emas ,
”
deb ta`riflanadi.
N.F.Reymers (1990) nihoyat qurg`oqchil kontinental iqlimi, juda siyrak
“
o`simlik qoplamiga ega bo`lgan va ko`pgina hollarda kuchli sho`rlangan tuproqlar
tarqalgan hududlarni cho`l deb ta`riflaydi hamda cho`llar landshaftlarning nam
”
(quruq, arid cho`l) yoki issiqlik (sovuq cho`l) tanqisligi sharoitlarida tarkib topgan
kambag`al fitosenozlar mavjud bo`lgan zona tipi ekanligini qayd qiladi.
O`zbekiston milliy ensiklopediyasida cho`l o`simlik dunyosining yaxhi
“ –
rivojlanishiga yo`l bermaydigan doimiy quruq va issiq iqlimli o`lkalaridagi biom
tipi` deb ta`riflangan (9-jild. T., 2005).
”
Yaqin yillarga qadar, ba`zan hozirgi paytda ham o`zbek tilidagi geografiya
va biologiyaga oid adabiyotlarda, gazetalarda va hatto ilmiy jurnallarda cho`l
“ ”
termini dasht , termini o`rnida, sahro termini esa hozirgi cho`l termini o`rnida
“ ” “ ” “ ”
qo`llanilgan. Atoqli o`zbek geografi H.Hasanovning ko`p yillik say`-harakatlari
natijasida bunday chalkashliklarga chek qo`yildi. Ba`zi geograflarimiz, - deb
“
yozgan tdi H.Hasanov, - cho`l so`zini, xato ravishda, Ukrainadagi qora tuproqli yer
степь” so`zi o`rnida ishlatmoqdalar... Rus o`rtoqlarimiz “cho`l” sozini faqat
– “
O`rta Osiyoga nisbatan ishlatsalar , Ozbekistonlik ba`zi geograflar “cho`l” so`zini
O`rta Osiyodan tasharidagi yerlarga uzatib yuboradilar...Bunday xato faqat...
o`zbek terminologiyasida mavjuddir...Tojik, qozoq, qirg`iz va turkmanlar cho`l
so`zini saqlab qolganlar. Masalan, “ пуст ы ня ” so`zi qozoq tilida “sho`l”, turkman
va qirg`iz tillarida “chyol” deb olingan, faqat o`zbek tilida u “sahro”ga

aylantirilgan. Bu xatomizni tuzatish vaqti keldi. Endi “ пуст ы ня ” so`zini cho`l, “
“степь” so`zini “dasht” deb yozishga da`vat qilamiz”.
Shu narsani ta`kidash lozimki, “sahro” so`zi geografik tushuncha sifatida
saqlanib qolishi kerak. Lekin bu atama cho`l zonalaridagi deyarli unumsiz,
o`simliklar o`smaydigan qumloq va toshloq yerlar uchun ishlatilishi mumkin.
Yuqorida cho`l tushunchsiga berilgan ta`riflar asosida cho`l landshaftlari“ ”
uchun xos bo`lgan umumiy xususiyatlar quyidagilardan iborat:
- barcha cho`llarda yillik yog`in miqdori juda kam, yog`in tushadigan davr
juda qisqa yoki aniq ifodalanmagan, ehtimoliy bug`lanish yillik yog`inlarning
miqdoriga nisbatan juda katta bo`lgan sharoitlarda vujudga keladi;
- cho`llarda mahalliy suvlarning yuza oqimi nihoyat darajada qisqa muddali
bo`ladi yoqi batamom shakllanmaydi. Sisot suvlari sho`rlangan;
- tuproq qoplami juda yupqa bolib, unda tzli erimalar va
konsentratsiyalarining yuzaga ko`tarilishi sodir bo`ladi;
- o`simliklar yer yuzasining yarmidan kamini siyrak holatda qoplaydi. Cho`l
o`simliklari uchun mumli qoplama (po`stlog`) xos. Chollar uchun asosan
efemerlar, efemeroidlar, sukkulentlar, psammofitlar, galofitlar xos.
- hayvonot olamining vakillari qurg`oqchil sharoitlarga moslashgan;
-cho`llarda dehqonchilik faqat sun`iy sug`orish qo`llanilgandagina yuritilishi
mumkin.
Xullas, umumlashtirb aytganda cho`l landshaftlarining vujudga kelishidagi
asosiy omil iqlim omilidir.
Ma`lumki, chollarning vujudga kelishi va hududiy taqsimlanishi Yer
yuzasida Quyosh nurlarining (radiatsiyasining) notekis taqsimlanishi bilan bog`liq
va zonallik qonuniga bo`yunadi. Demak, Yer sharining quruqlik qismida
cho`llarning tarqalishi va joylanishi zonal hodisadir.
Zonal cho`l boshqa geografik zonalar kabi biror geografik mintaqaning bir
qismi bo`lib, u geomorfologik jarayonlarning alohida sajiyasi, iqlimi. O`simlik
–
tuproq qoplami va hayvonot dunyosining o`ziga xos tiplariga ega.

Cho`llada relyefning tarkib topishida fizikaviy nurash va shamol
faoliyatining ahamiyati katta. Relyefning o`ziga xos shakllari oradida qum tetalari
(gryadalar) va barxanlar, qoldiq tog`lar, oqimsiz botiqlar, daryolarning quruq
uzalari ajralib turadi.
Cho`llarning tuproqlari kam chirindili, tez eruvchan tuzlar miqdori ko`p. Shu
sababli sho`rxoklar, karbonat gipsli po`stlar keg tarqalgan.–
Cho`llarning siyrak o`simlik qoplamida o`tchil efemerlar va kserofit
bo`talar asosiy rol o`ynaydi. Tuproqlar sho`rlanganligi sababli galofitlar keng
tarqalgan.
Cho`llarning hayvonot dunyosi turlarga nisbatan kambag`al bo`lsada, ancha
xilma-xil. Ayniqsa kemiruvchilar, tuyoqlilar, sudralib yuruvchilar ancha keng
raqalgan.
Cho`llar termik shroitlarga ko`ra sobuq va quruq (arid) cho`llarga ajratiladi.
Covuq cho`llar baland tog`liklarda tarqalgan
Cho`l hududlari tabiatini chuqurroq va har taraflama o`rganish uchun
qurg`oqchillikning turli darajasiga ega bo`lgan rajonlarni ajratish bevosita amaliy
ahamiyatga ega.Geografik zonalarning, shu jumladan cho`llarning chegaralarini
belgilashda geotermik koeffitsiyentni ifodalovchi bir qator formulalardan
foydalaniladi.
Iqlimning arid tiplarining shakllanishda nam va issiqlik miqdorining
muayyan kattaligi asosiy omillardir. Geografik mintaqalar doirasida zonalarni
ajratish asosida radiatsiya balansi va jami yillik yog`inlarning farqi, ya`ni Yer
yuza sining namlanishi turadi. Geografik zonalarni ajratishda Quyosh
radiatsiyasining is siqligi bilan bir qatorda Yer yuzasining namlanishi, ya`ni har bir
zona uchun xos bo`lgan issiqlik va namning nisbati ham e`tiborga olinadi
(Grigorev, 1964). Geografik zonalarning issiqlik va nam nisbatinining miqdoriy
tavsiflashning turli usullari qo`llaniladi. A.A. Grigorev va M.I. Budiko (1956)
zonallik hodisasiga fizikaviy va miqdoriy asos kiritgan holda geografik
zonallikning davriy qonuni ni asosladilar 1
. Bu qonun 3 ta mujassam o`zaro bog`liq
1
Zonallikning davriy qonuni butun sayyorani qamrab olmaydi va geografik qobiqning ekvatorga nisbatan
dissimetriyasini inkor qiladi.

omillarni Yer yuzasining yillik radiatsiya balan– sini ( R) , ya`ni yuza tomonidan
yutiladigan va chiqariladigan issiqliklar orasidagi far qni, atmosfera yog`inlarining
yillik jamini ( r), qurg`oqchillikning radiatsion indeksini (K)
hisobga olishga
asoslangan.
Geotermik koeffisiyentni hisoblashda eng ko`p qo`llaniladigan
dormulalardan biri M.I.Budiko taklif etgan qurg`oqchillikning radiatsiya
indeksidir. Dastlab M.I.Budiko bu indeksni ko`rinishidagi formula bilan bilan
hisoblashni taklif etgan edi. Bu yerda:
R
– yillik radiatsiya balansi (kkal/sm 2
hisobida );
L
– yillik bug`lanishning yashirin issiqligi (kkal/sm 2
hisoboda );
r- yillik yog` inlar (g/sm 2
hisobida) .
Keyinroq M.I.Budiko ehtimoliy bug`lanishni hisoblashning yanada aniqroq
majmuiy usluni ishlab chiqdi; qurg`oqchillik radiatsiya indeksini formulasi
bilan hisoblab chiqdi va kartalarini tuzdi. Bu formulada:
Ep
– yillik ehtimoliy bug`lanish (g/sm 2
hisobida );
P
– yillik yog`inlar miqdori (g/sm 2
hisobida );
R - yillik radiatsiya balansi (kkal/sm 2
hisobida ).
Quruqlik yuzasining radiatsiya balansi (byujeti) Quyosh radiatsiyasi nur
–
en ergiyasining kirim chiqimidir. Antarktida va Grenlandiyaning muzlik
–
yuzasidan tashqari, Yer yuzasining yillik radiatsiya balansi hamma joyda musbat.
Yillik radiat siya balansi ekvatordan (bir yilda 100 kkal/sm 2
) qutblarga tomon
kamayib boradi.
Shunday qilib, formulaning surati ( R) geografik qobiqning muayyan joyidagi
issiqlikni, mahrajdagi yillik yog`inlarning miqdori (r) yuzaning nam bilan
ta`minlanish darajasini ifodalaydi. Namning bir qismi bug`lanadi. Quyosh
issiqligining bug`lanishga sarflanadigan miqdori bug`lanishnng yashirin issiqligi
deyiladi. Shu sababli formulaning mahraji buglanishnng yashirin issiqlik miqdori
hamda yog`inlarning yillik miqdorining ko`paytmasidan ( Lr) iborat.

2 - rasm. Shimoliy yarim sharda quruqlik geografik zonalligining grafigi
(A.A.Grigoryev va M.I.Budiko, 1956)
Binobarin, formula Yer yuzasining muayyan joyda issiqlik va namning
nisbatini ifodalaydi. rasmda shi– moliy yarim shar quruqligidagi geografik
zonallikning grafigi ko`rsatilgan. Grafikning gorizontal o`qidagi raqamlar turli
geografik zonalar uchun qurgoqchillikning radiatsiya indeksini ifodalaydi.
Grafikdan ko`rinadiki, qurg`oqchillikning radiatsia indeksi tun dradan cho`lga
tomon 0 dan 3,5 gacha o`zgaradi. Biroq, qurg`oqchillik indeksi o`z o`zidan
–
geografik zonalarni yetarlicha ifodalay olmaydi. ning miqdori turli geografik
mintaqalarga mansub bo`lgan zonalarda takrorlanadi. Bunda K ning bir xildagi
miqdoriy ko`rsatkichi turli zonalar uchun xos. K ning miqdori landshaft
zohasining tipini, R ning miqdori esa zonaning aniq sajiyasini va qiyofasini
belgilaydi. Masalan, 1,0 ga yoki unga yaqin bo`lgan qurgoqchillik indeksi
mu`tadil mintaqaning tayga, keng bargli o`rmonlari uchn ham, ekvatorial
ormonlar gileyalar uchun ham xosdir. Qur
– goqchillik indeksi 1,5 bo`lgan
sharoitlarda esa Sharqiy Yevropada o`rmon dashtlar, Afrikada esa savannalar
–
tarqalgan. Shu sababli geografik zonallikning grafigida yana bir qo`shimcha
ko`rsatkich yuzaning namlanish darajasi ifodalaydigan yuza suvlari oqimimning
–
miqdori ham berilgan. Bu qo`shimcha ko`rsatkich yuzadan bir yilda oqib
o`tadigan suv qatlami miqdorini (sm/yil) ifodalaydi va turli geografik mintaqalarda
1 sm dan 200 sm gacha o`zgaradi. Umuman, grafikdagi ma`lumotlar: 1) chapdan

o`ngga - geografik zonalar iqlimi qurg`oqchilligining ortishini va 2) quyidan
yuqoriga ra– diatsiya va issiqlik byujetining ekvatorga yaqinlashgan sari
ko`payishini ko`rsatadi.
Geografik zonallikning grafigi geografik zonalarning tavsiflarini ifodalaydi
( - rasm) . Ularning jami esa geografik mintaqalarni hosil qiladi. Masalan, subtropik
o`rmonlar, butazorlar, preriylar, chala cho`llar va cho`llar subtropik mintaqani
hosil qiladi. Masal;an, K > 3 barcha hollarda cho`l landshaftlarining tipini
ko`rsatadi, ammo R ning kattaligiga, ya`ni issiqlik miqdoriga bo`gliq holda cho`l
qiyofasi quyidagicha o`zgaradi:
R = 0 50 kkal/sm
– 2
x yil mu`tadil mintaqa cho`li; –
R = 55 75 kkal/sm
– 2
x yil subtropik mintaqa cho`li va –
R > 75 kkal/sm 2
x yil tropik mintaqa cho`li.
–
Geografik qobiq komponentlarining o`zaro aloqalari va ta`siri to`g`risidagi
hozirgi ilmiy tasavvurlar bir xil ideal materik deb ataladigan quruqlikdagi
geografik (landshaft) zonalarining nazariy modelini tuzish imkonini beradi (1-
rasm).
Yer yuzasida zonallik qonuniyatining mavjudligi bu yerda Quyosh
nurlarining notekis taqsimlanishi bilan bog`liq. Atmosfera tsirkulyatsiyasining
zonallik bilan esa namning aylanishi va namlanishning zonalligi bevosita bog`liq.
Shu narsani ta`kidlash lozimki, yog`inlarning o`rtacha yillik miqdori muayyan
hududning tabiiy namlanish to`g`risida to`liq tasavvur bera olmaydi. Masalan,
cho`llarda ham tundrada ham yillik yog`inlarning miqdori 100-300 mm ni tashkil
etadi. Ammo bu zonalarning landshaftlari va ularning vujudga kelish sharoitlari
bir-biridan tubdan farq qiladi. Namlanish to`g`risida aniq tasavvurni shakllantirish
uchun faqat yog`in miqdori to`g`risida bilish kamlik qiladi. Buning uchun
landshaftlarga yil davomida tushadigan yog`in miqdorining emas, balki ularning
optimal holatda mavjudligini ta`minlaydigan miqdorni aniqlash lozim. Namga
bo`lgan ehtiyojning eng yaxshi ko`rsatkichini ehtimoliy bug`lanish tashkil etadi.

Ehtimoliy bug`lanish-bu muayyan iqlim sharoitda (namning zahiralari
cheklanmagan holda) yer yuzasidan bug`lanishi bo`lgan suv miqdoridir. Turli
iqlim sharoitlarida landshaftlarning o`simliklari (shu jumladan madaniy ekinlar)
uchun zarur bo`lgan imkoniyatlarni bag`ishlashda namlanish darajasini bilish juda
muhim amaliy ahamiyatga ega. Bunga o`z davrida rus olimi G.N.Visotskiy (1903),
iqlimshunos N.N.Ivanov (1939) va boshqa ko`pgina olimlar o`z e`tiborini
qaratganlar.
-rasm. Gipotetik materikda geografik mintaqalar va landshaftlarning asosiy
tiplarining tarhi. Materik konfiguryatsiyasi quruqlikning kenliklar bo`yicha
qaqsinlanishiga to`gri keladi; tog`lar yo`q deb taxmin qilinadi (A.M.Ryabchikov
bo`yicha, 1972)

1903-yilda G.N.Vsotskiyning namlanish (namlik va qurg`oqchilik indeksi)
ko`rsatkichi sifatida ombroevaparometrik korreletivni taklif etdi. B u korrelyativ
forma yordamida aniqlanadi:
OK = , bu yerda:
ОК - ombroevaparometrik korrelyativ;
О - yillik yog`inlar miqdori mm.
Е - vild bo`yicha (ochiq suv havzasi yuzasidan) bug`lanish miqdori, mm
hisobida.
N.N.Ivanov (1958) G.N. Visotskiyning namlanish to`g`risidagi ilmiy
g`oyalarini rivojlantirgan holda namlanish koeffitsienti tushunchasini va ehtimoliy
bug`lanishni aniqlash formulasini taklif etdi. Vild bo`yicha bug`lanishni shu
formula yordamida aniqlanadigan ehtimoliy bug`lanish bilan almashtirishdir.
N.N.Ivanov yarim sharining juda kun punktlari uchun namlanish
koeffitsientini hisoblab chiqdi va shu asosda namlanish tiplarini ajratdi. U
namlanish koeffitsientini yillik yog`inlar miqdorining yillik ehtimoliy bug`lanishga
nisbati bilan hisoblanadigan quyidagi formuladan foydalandi:
Ki = , bu yerda:
Ki - namlanish koeffitsienti
R - yillik yog`inlar miqdori-mm
Ye - bir yilda bug`lanishi mumkin bo`lgan suv miqdori (yillik ehtimoliy
bug`lanish) mm.
N.N.Ivanov harorat va havoning nisbiy namligiga doir ma`lumotlar asosida
ochiq chuchuk suv miqdorini ehtimoliy bug`lanishni hisoblash uchun quyidagi
empirik formulani taklif etgan:
T - havoning o`rtacha nisbiy namligi %
X - havoning o`rtacha nisbiy namligi %
Ye - ehtimoliy bug`lanish (Ye) oylik ko`rsatkichlarning jamidan iborat.
L.A.Moloch n ov, N.N.Ivanovning ehtimoliy bug`lanishini aniqlash uchun taklif

etgan empirik formulaga O`rta Osiyo sharoitlarda e`tiborga olingan tuzatmani
kiritgan holda uni quyidagi ko`rinishda ifodalaydi.
Ye = 0,00144 [ 25+ t 2
] x [100+L] , bu yerda:
t 2
- havoning o`rtacha harorati
L - havoning o`rtacha nisbiy namligi %
Bu formula bo`icha havoning o`rtacha harorati va nisbiy namlik o`rtacha
oylik hisobida bo`ladi.
N.N.Ivanov tomonidan namlik koeffitsientini aniqlash uchun taklif qilingan
formuladan foydalanish landshaftlarning hududiy tabaqalashuvidagi iqlim va
o`simlik tuproq qoplami orasidagi uzviy bog`liqlikni aniqlash juda qulaydir.
Shuning uchun bu Qashqadaryo havzasidagi ayrim meteorologik stantsiyalarning
ma`lumotlari asosida ehtimoliy bug`lanish miqdorini va gidrotermik koeffitsientini
havzaning tekislik qismi uchun N.N.Ivanov formulasi asosida ishlab chiqdik.
Olingan ma ` lumotlardan landshaft tiplarini belgilashda foydalandik. Tog`li
rayonlarda meteorologik stantsiyalarning namligi tufayli bu rayonlarning
gidrotermik koeffitsientini Yu.G.Bulunikov (1986) tashkil etgan quyidagi forma
asosida aniqladik.
Кв = 0,576 х (Мв-М)+К
Кв - meteorologik stntsiyadan yuqorida joylashgan biror joyning (punktning)
namlanish koeffitsienti:
Нв - meteorologik stantsiyaning dengiz sathidan balandligi;
N - namlanish koeffitsienti aniqlanadigan punktning dengiz sathidan
balandligi.
Dastlab G.N.Visotskiy, keyinroq N.N.Ivanov namlanishi koeffitsientini
quyidagi formula asosida hisoblashni talif etishganlar: K = R/Er , bu yerda:
R oylik yog`inlarning miqdori (– mm hisobida;
Ep - oylik ehtimoliy bug`lanish ( mm hisobida).
Oylik ehtimoliy bug`lanishni N.N.Ivanov quyidagi empirik formula bo`yicha
hisoblab chiqqan: Ep = 0,0018 (25T)x(100-a), bu yerda:

Ep – oylik ehtimoliy bug`lanish (mm hisobida );
T
– o`rtacha oylik harorat ( 0
C hisobida ) ;
A
– psixrometr bo`yichs nisbiy namlik (% hisobida ).
Yillik ehtimoliy bug`lanish miqdorioylik ko`rsatkichlari bo`yicha
hisoblanadi. N.N.Ivanov Yer sharidagi 600 punkt uchun namlanish
koeffitsiyentimning ko`rsatkichlarini hisoblab chiqqan hamda shu ko`rsatkichlar
asosida namlanish koeffitsieyntining kartakarini tuzgan. Bu kartalarda chol
landshaftlari K>25% no`lgan hududlarda tarqalgan. 1-jadvalda adabiyotlar va
kartalarni tahlil qilgan holda cho`l landshaftlarining miqdoriy ko`rsatkichlari
keltirilgan.
V.S. Mezinsyev va I.V.Karnatsevich (1969) N.N.Ivanovning namlanish
koeffitsientini hisoblash formulasiga bir oz o`zgartirish kiritgan va va aridlik
koeffitsiynti deb atagan. Bunday holda aridlik ( namlanish ) koeffitsenti quyidagi
formula bo`yicha aniqlanadi:
Ka = , yerda:
K a - aridlik ( namlanish ) koeffitsienti ;
Kx
– atmosfera yog`inlarining o`rtacha yillik miqdori , mm;
- aprel oktyabrning o`rtacha harorati,
– C 0
.
A.X.Xabarov, I.M.Ostrovskiy, Y.V.Lobova (1977) V.S. Mezinsyev va
I.V.Karnatsevichning yuqorida keltirilgan formulasi asosida Yer sharining
quruqlik qismi uchun aridlik koeffitsiyentini hisoblab chiqish uchun Avstraliyadagi
135, Osiyodagi 600, Shimoliy Amerikadagi 300, Afrikadagi 500 va Yevropadagi
400 ta meteorologik stansiyalarning ma`lumotlaridan foydalanganlar. Hisoblab
chiqilgan koeffitsiyenlar Jahonning tuproq kartasidagi (masshtab 1:10 000 000)
tuproq chegaralari bilab qiyoslangan. Bunday qiyoslash va, shuningdek,
landshaftlarni baholash va aridlik koeffitsiyentlarini tahlil qilish natijasida

dunyoning arid oblastlari kartasi tuzilgan va qurg`oqchilligiga ko`ra rayonlarning 6
guruhi ajratilgan:
1) o`ta ard < 0,15; 2) kuchli arid 0,15 0,30; 3) arid 0,30 0,4,5:– – – –
subarid 0,45 0,60; kuchsiz arid - 0,60 0,80; davriy arid - 0,80 1,0.
– – – – –
Ajratilgan rayonlardab 3 tasi o`ta arid, kuchli arid va arid rayonlar uchun
–
cho`l landshaftlari xos.
Dunyoning arid oblastlari kartasida o`ta arid rayonlarda reglar,
hammadalar, primitiv cho`l, , qizg`ish cho`l, bo`z qo`ng`ir va karbonatli kam
–
quvvat qizil, tabaqalashgan qatlamli cho`l qizil qatqaloqli, gips po`stli cho`l
qizg`ish qo`ng`ir tuproqlar, temirli qoldiq lateritli qumlar va kvarsli chala
– – –
miktali qumlar ustuvorlik qiladi. Eng kichik koeffitsiyent (< 0,01) Sahroi
Kabirning hammadalari va reglari hamda Arabiston yarim oroli uchun, eng yuqori
koeffitsiyen esa (0,10 0,15) Markaziy Qoraqum va Qizilqumning bo`z
– –
qo`ng`ir tuproqlari va kvarsli chala miktali qumlari muchun belgilangan.
–
Kuchli arid hududlar uchun taqirsimon va bo`z qo`ng`ir tuproqlar, qorq
–
tropik (vertisollar), taqirlar, qo`ngir chala cho`l subtropik, qo`ng`ir va qizil qo`ng`ir
tropik, yuqori karbonatli bo`z, karbonatli qizg`ish qo`ng`ir tuproqlar va
–
bo`laklanmagan cho`llar xos.
Arid rayonlarda bo`z tuoroqlar, Afrika va Avstraliyada qizg`ish bo`z
–
tuproqlar va vertisollar, ko`pincha sho`rtob karbonatli va gipsli turli kashtan va
–
och kashtan tuproqlar, Amerikada qo`ng`ir cala cho`l tuproqlar, janubiy karbonatli
qora tuproqlar sho`rtob va kam quvvatli ayrim jigarrang va bo`z jigarrang
–
tuproqlar tarqalgan.
4 -jadval. Cho`l landshaftlarining o`rtacha yillik ko`rsatkichlari
Yillik radiatsiya balansi, kkal/sm 2
.................................................
Yillik yo`g`in miqdori mm.............................................................
Gidrotermik koeffisient .................................................................
M.I.Budiko bo`yicha................................................................
N.N.Ivanov bo`yicha ...............................................................
Vegetatasiya mavsumi (dekadalarda) ............................................
Biogidrotermik potensial (ballarda)............................................... 50 70
–
< 250
> 3,4
24
2,5

$Fitomassaning miqdori, s/ga........................................................... Maksimal transpiratsiyaning intensivligi ........................................ 40 1,5 Kartalarni tahlil qilish shuni ko`rsatadiki, chol landshaftlari sayyoramizning har ikkala yarim sharida gi tropik (yillik radiatsiya balansi 60 -70 kkal/sm 2 ), subtropik (yillik radiatsiya balansi 50-60 kkal/sm 2 va mu`tadil mintaqalarida (yillik radiatsiya balansi 50-60 kkal/sm 2 ), yillik yog`in miqdori 250 mm dan kam bo`lgan rayonlarda tarqalgan. Ammo, bu mintaqalarning cho`llarid nafaqat radiatsiya sharoitlari, balki eng sovuq oylarning haroratlari ham farq qiladi. Masalan, tropik cho`llarda eng sovuq oyning harorati 10 0 C dan past bo`lmagan holda , subtropik cho`llarda bu ko`rsatkich 4-5 0 C ni tashkil etadi, mu`tadil mintaqa cho`llarida esa ancha kunlar davomida sobuq bo`ladi. Jahon adabiyotlarida arid yerlar (arid lands) yoki arid zonalar “ ” (arid zones) terminlari ham keng qo`llanilmoqda. Arid hududlarga ” sayyoramizning quruqlik qismidagi barcha qurg`oqchil oblastlar mu`tadil, – subtropik va tropik mintaqalardagi cho`llar, chala cho`llar, dashtlar, pampalar va savannalar kiritiladi. Bunday holda arid yerlar quruqlik maydonining 33 36 %ini – tashkil etadi. P.Meygs (Meigs, 1957) qurg`oqchil (arid) va o`ta qurg`oqchil (exsraarid) sharoitlarga ega bo`lgan hududlarni cho`llardaga kiritadi. Uning hisobicha, cho`llarning maydoni 29 mln. km 2 ga yaqin yoki quruqlikning 19 %ini tashkil etadi. Birlashgan Millatlar Tashhkilotining YUNESKO va FAO tashkilotlarin ing ma`lumotlarigako`ra, ham quruqlik yuzasining 23 %i \ni tipik arid oblastlarga kiritilishi mumkin. Atoqli cho`lshunos olim M.P.Petrovning (1973) hisoblariga ko`ra, cho`llar va chala cho`llar (Arktika muz sahrolari bundan mustasno) quruqlik maydonining 23 %iga yaqinini yoki 31,4 mln. km 2 ni tashkil etadi. Taniqli cho`lshunoslardan yana biri turkmanistonlik geograf A.G.Babayevning ma`lumotlari bo`yicha, cho`llar quruqlik maydoning 20 %ini ishg`ol etadi. cho`llarga jahonda sug`oriladigan yerlarning 40 %iga yaqini to`gri$

keladi, 170 mln ga yer lalmikor dehqonchilikda va 3,6 mkn.ga yer yaylovlar
sifatida foydalaniladi. Cho`llarda dunyo aholisining taxminan 20 %i yoki 1 mlrd.
Kishi istiqomat qiladi (Babayev, Ovezliyev, 1986). N.F.Reymersning
ma`lumotlariga ko`ra (1990) tipik cho`llar quruqlik yuzasining 23 %iga yaqinini
ishg`ol etadi.
I. 2. CHO ` LLARNING TASNIFI VA GEOGRAFIYASI
Ilmiy tadqiqotlarda va adabiyotlarda tuhshunchalar, ob`yektlar, hodisalar va
jarayonlarni tasnif (klassifikatsiya) qilish muhim nazariy va amaliy ahamiyatga
ega. Tasnif bilim yoki inson faoliyatining biror sohasiga oid o`zaro bog`liq
tushunchalar (muayyan sinfga, guruhHga, qatorga va b.) mansub ob`yektlar tizimi,
shu tushunchalar o`rtasida aloqa o`rnatish vositasi bo`lib xizmat qiladi.
Tushunchalar (ob`yektlar) tasnif qilinganda quyidagi qoidalarga rioya qilinadi:
a) har bir tasnifda faqat bitta asos qo`llaniladi; b) tasnif birliklarining hajmi tasnif
qilinayotgan tushuncha (ob`yekt)ning hajmiga teng bo`lishi lozim; c) tasnif
birliklari bir-birini o`zaro mustasno qiladi, ya`ni ma`lum hajmdagi tasnif birligi
boshqa birlik hajmiga kirmasligi lozim; d) katta birliklarning kichik birliklarga
bo`linishiuzluksiz bo`ladi (masalan, sinf kichik sinf otryad - ....).– –
Ilmiy tasnif insonning nazariy va amaliy faoliyatida juda katta ahamiyatga
ega. U bizni o`rab turgan olamning predmet va hodisalarini o`rganish jarayonini
yengillashtiradi, o`rganilayotgan predmet va hodisalarning rivojlanishi va
o`zgarishini belgilaydigan ichki qonuniyatlarni tezroq belgilash imkoniyatini
beradi.
Tushuncha (ob`yekt, predmet, hodisa)larni tasnif qilishning maqsadi va
asoslarining xilnma-xilligi tufayli turli xildir, ya,ni ma`lum bir ob`yekt ozining
xususiyatlariga va tadqiqiqot metodlariga ko`ra turlicha tasnif qilinishi mumkin.
Cho`l landshaftlarining xilma-xil bo`lishi bir qtor omillar (geografik o`rni,
iqlim, relyef, yuza yotqiziqlari va tuproqlarning, o`simlik qoplami va b.) ta`siriga
bog`liq bo`lib, ular regional o`zgarishlar ta`sirida bo`ladi. Shu tufayli nafaqat cho`l

tushunchasi, balki cho`llarni tasnif qilish va murakkab va yetarlicha yechilmagan
muammodir.
Jahon adabiyotlarida cho`llarni tasnif ilishga doir ishlar talaygina, ammo bu
masalaning yechimiga doir hozirga qadar yagona tamoil yo`q. Cho`llarni tanif
qilishda turli omillarga asoslanadilar.
Ayrim materik;ardagi va regionlardagi ch`ollarni yoki umuman cho`l
landshaftlarini P.Meigs (1955) iqlimga ko`ra, A.V.Sidorenko (1950), T.Klyments
(1954), B.A.Fedorovich (1964), J.Dresh (1962) morfogenezisiga ko`ra, K.S.Berg
(1911), M.P.Petrov (1973), A.G.Babayev ....., , litoedafik xususiyatlariga
Z.P.Korovin (1962), I.I.Granitov (1964) botanik geografik jihatdan tasnif–
qilishgan. N.F.Reymers (1990) vujudga keltiruvchi omillarning sajiyasiga ko`ra
cho`llarni tasnif qilgan (-rasm).
Cho`l landshaftlarining xilma-xil bo`lishi bir qator tabiiy omillar (iqlim,
relyef, yuza yotqiziqlari, tuproq-o`simlik qoplamining sajiyasi va b.)ga bog`liq.
Cho`llarni tasnifiga doir adabiyotlardagi ma`lumotlarni o`rganish cho`llarni
tasnif qilish muammolariga doir ikki xil yondashuv qo`llanilishini ko`rsatadi: a0
bir yoko ikki tipologik ko`rsatkichlar asosida cho`llarni ajratish (juz`iy
qmdashuv). A.V. S idorenko cho`llarni ana shu yondoshuv asosida tasnif qilgan. Va
b) cho`llarning vujudga kelishining xilma-xil omillari e`tiborga olinadigan
umumiy (majmuiy) yondashuvga asoslangan tasnis (I.V. Kozlov, M.P.Petrov,
A.G.Babayev, A.p. Jumashov va b.). Cho`llarni tasnif qilishga doir ayrim ishlar
jadvalda keltirilgan.
–
Cho`llar sayyoramizdagi quruqlik yzasining har ikkala pallasida zonal
landshaft tiplarini hosil qiladi.
Chollar geografik zonallik xususiyatlariga ko`ra 3 ta katta toifaga ajratiladi:
1. Mu`tadil mintaqa cho`llari.
2. Subtropik mintaqa chollari.
3. Tropik mintaqa cho`llari.
Subtropik cho`llar sektorlik xususiyatlariga ko`ra:
a) kontinenta (materik ichkarisidagi) cho`llarga hamda

b) okean (sohil)bo`yi) cho`llariga (Atakama, Namin va b.) cho`llarga
ajratiladi.
Cho`llar sayyoramizdagi quruqlik yuzasining 20%ini ishg`ol etadi.
Tuproqlari va yuzani qoplagan yotqiziqlariga ko`ra quyidagi cho`llar ajratiladui:
1. Qaqimiy allyuvial tekislilarning g`ovak jinslari ustidagi qumli cho`llar .
2. Gipsli plato va tog` oldi tekisliklaridagi shag`alli va qum-shag`alli
cho`llar .
3. Gipsli plato va tog` oldi tekisliklaridagi chag`ir shag`alli gipsli cho`llar .
4. Pasttog` va tepaliklaridagi toshloq cho`llar, kam karbonatli qumoq
tuproqlar ustidagi qumoq cho`llar .
5. Tog` etaklaridagi tekisliklar va daryolarning qadimiy deltalari o`rnidagi
gilli taqir cho`llar .
6. Sho`r mergel va gil jinslaridan tuzilgan tog`lardagi gilli baland cho`llar .
7. Dengiz sohillari va sho`rxok depressiyalardagi sho`rxok cho`llar .
(P.Q`ulomov. O`zME, 9-jild, 666-b.)
CHO`L
antropogen zonal
iqtisodiy quruq (arid) sovuq
“yashil” issiq Balandtog`
og
qumli toshli muzli gilli

-rasm. Cho`llarning tasnifi (N.F.Reymers bo`yicha, 1990).
M.P.Petrov Yer sharining cho`llari kitobida (1973, rus tilida) O`rta Osiyo“ ”
cho`llarining quyidagi 10 ta tipini ajratadi:
1.Qadimiy allyuvial tekisliklarning g`ovvak yotqiziqlaridagi qumli cho`llar
(Turon provinsiyasi doirasida rarqalgan).
2. Gipslashgan uchlamci va bo`r dabrlari strukturaviy platolari va tog`oldi
tekisliklaridagi qum-shagalli va shag`alli cho`llar (Unguzorti Qoraqum, Qizilqum,
Beletog`, Uchtagan, Betpakdala ba b.).
3. Uchlamchi davr platolarining mayda shag`alli gipslashgan cho`llari
(Ustyurt, Qoplonqir, Mang`ishloq va b.).
4. Tog`oldi tekisliklaridagi mayda shagalli cho`llar (Pomir, Oloy, Qoratog`,
Kopetdog` va b.).
5. Past tog`lardagi va mayd tepaliklardagi toshhloq cho`llar (Quljuqtog`,
Nurotatog`, Qoratog`, Katta Balxon, Kichik Balxon va b.).
6. Kam karbonatli qoplama suglinkalardagi (daryolarning deltalari va
vodiylaridagi) suglinkali qumlar (Amudaryo, Cirdaryo, Ural, Tajen va b.
Daryolar).
7. Tog`oldi tekisliklaridagi lyosli cho`llar (Nuratatog`, Kuhitang, Qoratog`
va b.).
8. Tog`oldi tekisliklaridagi va daryolarning qadimiy deltalaridagi gilli taqir
cho`llar (Meshed Meseria, Janadaryo tekisliklari va b.).
–
9. Turli xil yoshdagi tuzli mergellar va gillardan tashkil topgan past
tog`lardagi gilli bedlend cho`llar (G`arbiy Kopetdog`, Gaurdak Kuhutang rayoni
–
va b.). harakatchil butali shuvoqli

10. Sho`rlangan botiqlardagi va dengiz sohillaridagi sho`rxokli
cho`llar )Orolbo`yi, Aydar, O`lik qo`ltiq, Kaspiy sohili va b.).
A.G.Babayev va Z.G.Freykin (1977) O`rta Osiyo va Janubiy Qozog`iston
cho`llarni tuproq-grunt sajiyasiga ko`ra quyidagi litoedafik tiplarga ajratishganlar:
1. Qadimiy allyuvial tekisliklarning g`ovvak yotqiziqlaridagi qumli cho`llar .
2. Paleogen (uchlamchi) davrning gipslashgan strukturaviy platolari va tog`
oldi tekisliklaridagi qum-shag`alli va shag`alli cho`llar (Qoraqum,
Qizilqum, Betpaqdala va b.).
3. Paleogen davrining platolaridagi shag`alli va gipslashgan cho`llar
(Ustyurt, Qoplonqir, Mang`ishloq va b.) .
4. Past tog`lardagi va mayda tepaliklardagi tog`loq cho`llar (Ko`ljuktog`,
Nurotatog`, Katta Balxon va b.) .
5. Kam karbonatli qoplama suglinkalardagi daryolarning deltalari gilli
cho`llar .
6. Tog` oldi tekisliklaridagi lyossli cho`llar .
7. Tog` oldi tekisliklaridagi va daryolarning qadimiy deltalaridagi gilli taqir
cho`llar .
8. Botiqlardagi va dengiz sohillaridagi sho`rhok cho`llar.
Insonning tabiatga ta`siri cho1llarga ham tarqalgan.Bu ta`sir tufayli
qimmatbaho o`simliklar (masalan, o`tin uchunfoydalaniladigan saksovul) yo`qolib
bormoqda, avtotransport qatnovining ko`payishi bilan mahkamlangan qumlarda
chimli qoplam buzilib bormoqdA, quduqlar qazish natijasida sizot suvlari kamayib
bormoqda. Gaz quvurlari bo`lab qumlarda keng polosalaro`simlik qoplamidan judo
bo`lmoqda. Ayni paytda vohalar hosil bo`lmoqda, suv ta`minotining yaxshilanishi
natijasida qumli yerlardan mahsuldor yaylovlar sifatida foydalanish imkoniyatlari
vujudga keldi.
Turli geografik mintaqalarda mavjud bo`lgan cho`l zonalarining
chegaralarini belgilashda turli xil indeks (koeffitsiyent) ko`rsatkichlardan
foydalaniladi. Bu indekslar asosida hududning qurhoqchillik darajasi aniqlanadi. 1-
jadvalda cho`l landshaftlarining ayrim o`rtacha yillik ko`rsatkichlari berilgan.

1-jadval . Cho`l landshaftlarining ayrim ko`rsatkichlari
1. Yillik radiatsiya balansi, kkal/ sm 2
50 - 70
2. Yillik yog`inlar miqdori, mm 250-300
3. Gidrotermik koeffitsiyent (M.I.Budiko
bo`yicha) 3,4
4. Vegetatsiya mavsumi (dekadalarda) 24
5. Biogidrotermik salohiyat (ballarda) 2,5
6. Fitomassaning miqdori, s/ga 40
7. Maksimal transpiratsiyaning intensivligi,
g/soat 1,5
8. Biologik mahsuldorlik , т/км 2
>200
Jahon ilmiy adabiyotlarida arid yerlar yoki arid zonalar terminlari keng“ ” “ ”
qo`llanilmoqda. Ammo bu terminlarni cho`l yoki cho`l landshaftlari
tushunchalarining sinonimlari sifatida qaramaslik kerak. Chunki arid hududlarga
sayyoramiz quruqlik qismidagi barcha qo`rg`oqchil hududlar - mo`tadil, subtropik
va tropik mintaqadagi cho`llar, chala cho`llar, dashtlar, pampalar va savannalar
ham kiritiladi. Bunday hududlar quruqlik maydonining 33-36% ini tashkil etadi.
Tropik mintaqalar. Tropik mintaqalarning cho`l zonalari mintaqaning
materik ichkarisi sektorida katta maydonlani band etadi. Tropik cho`llar ayniqsa
Afrikada (Sahroi Kabir, Namib), Osiyoda (Arabiston yarim orolining 30 sh.k.dan
janubdagi qismi) va Avstraliyada (Katta Qumli cho`l, Viktoriya cho`li) eng katta
maydonlarni ishg`ol etadi.Shimoliy va Janubiy Amerikada cho`llar materiklarning
g`arbiy chekkasi bo`ylab tarqalgan. Bu zona iqlimning yaqqol ifodalangan
qurg`oqchilligi (nisbiy namlik 39 %dan oshmaydi) bilan ajralib turadi. Iqlim juda
quruq, yoz juda issiq, kunlik haroratlar amplitudasi katta (40 0
gacha, qumli
cho`llarda Yer yuzasida 80 0
gacha yetadi). Havo haroratining absolyut maksimumi
+58 0
(sayyoramizdagi eng yuqori harorat), absolyut minimumi 0 0
gacha bo`ladi.
Yillik yog`in miqdori 100 mm dan ko`p bo`lmaydi. Tropik cho`llar uchun issiq
(o`rtacha oylik haroratlar +35 0
gacha), juda quruq va keskin continental iqlim bilan
ifodalanadi.Yuza oqimi deyarli yo`q. G`arbiy okeanbo`yi cho`llarida (Namib,

Atakama va b.cho`llar) havoning nisbiy namligi yuqor, tuman qoplaydi, nisbatan
past haroratlar bo`ladi. Nam yetishmaydigan sharoitlarda nurash po`sti yupqa.
Cho`llarning o`simlik dunyosi juda qashshoq. O`simliklarning ko`Pchiligi
kserofitlar, ya`ni quruq iqlimga moslashgan. Masalan, rangi ochiq po`st va barglar
qizib ketishdan asraydi, tukliligi, mum bilan qoplanganligi, sertikonligi
bug`lanishni kamaytiradi; sukkulent o`simliklar (semiz sho`ralar, kaktuslar va b.)
tanasida suv to`playdi. Yomg`irlardan keyinn bir necha hafta efemerlar rivojlanadi.
Cho`llarning Quyosh nuri va issig`iga boyligi o`simliklarda turli moddalar (efir,
shakar, alkoloidlar, oqsil va b.)ning to`planishiga imkoniyat beradi. Shu sababli
cho`l o`simliklari yuqori to`yimlikka ega va ularning ko`plari texnikaviy, oziq-
ovqat, dorivor va boshqa maqsadlarda foydalaniladi. O`simlik massasining
umumiy zahirasi juda kam. Shu sababli migratsiya va elementlarning to`planish
jarayonlarida organik modda juda ham kam ahamiyatga ega. Natijada cho`llarda
primitiv, qalinligi juda kichik bo`lgan va kam chirindili och, karbonatli, gipsli va
sho`rxokli cho`l tuproqlari hosil bo`ladi. Ehtimoliy bug`lanish juda yuqori bo`lishi
tufayli tuproqlarning yuzasida tez eruvchan tuzlar to`planadi va tuproq
eritmalarining yuqoriga ko`tatiladigan harakatlari ustunlik qiladi. Cho`llarning
ayrim joylarida tuproq-o`simlik qoplami batamom rivojlanmagan. Cho`llarning
hayvonot dunyosida tuyoqlilarning (antilopa kiyigi, ryabka) juda tez
harakatlanadigan turlari va kemiruvchilar tarqalgan.
Relyef rivojlanisining omillari orasida haroratning katta kunlik amplitudasi
(Sahroi Kabirda 60 0
С ga yetadi) bilan bog`liq bo`lgan nurash jarayonlari xos. Tog`
jinslarining faol nurashiga kuchli shamollar imkon beradi. Tog` jinslarining
nurashi bilan tog`larda o`ziga xos shakllarga ega bo`lgan (qo`ziqorinsimon,
ustunsimon, supasimon) qoyalar bog`liq. Havoning qurgoqchilligi va
haroratlarning keskin kunlik tebranishlari fizikaviy nurashga imkon beradi.
Jinslarning yorilishi va yemirilishi intensiv kechadi, tosh bo`lakchalari va qumlar
to`plamalari hosil bo`ladi. Samol faoliyati ham katta ahamiyatga ega bo`ladi.
Qumli cho`llarda katta maydonlar (20% gacha) shamollarning muayyan rejimi

sharoitlarida g`ovvak jinslarning to`planishi bilan bog`liq bo`lgan eol reyefi bilan
band.
Zonaning hidrografik to`ri siyrak. Yirik daryolar zona tashqarisida
boshlanadi. Mahalliy hidrografik to`r qisqa muddatli yomg`irlar yoqqan davrda
hosil bo`ladigan muvaqqat (davriy) oqimlardan iborat. Tropik cho`llarda yuza suv
oqimi juda sust rivojlanadi. Yog`inlar juda kam yog`sada, juda intensiv bo`lishi va
toshqinlarga sabab bo`lishi mumkin. Odatda yuza oqimi juda kuchli jalalardan
so`ng hosil bo`ladi. Bunday toshqinlar bir necha yilda bir marta bo`lishi mumkin.
Oqim bir necha sost yoki kun davom etadi. Oqim Sahroi Kabirda vadilar,
Avstraliyada kriklar deb ataladigab vodiylarni yuzaga keltiradi. Sizot suvlari kuchli
minerallashgan (tuz miqdori 10 g/l dan ziyod) va chuqurda joylashgan. Chuchuk
suvlar faqat kristalli jinslarning yoriqlarida uchraydi.
Tropik chala cho ` llar zonalari ham Afrika, Osiyo, Avstraliya, Shimoliy va
Janubiy Amerika tropik mintaqalarining materik ichkarisi va g`arbiy okeanbo`yi
sektorlarida joylashgan. Bu zonalar issiq quruq iqlimga (o`rtacha oylik haroratlar
+12 0
dan +35 0
gacha) ega. Yog`inlar yozda qisqagina davrda tushadi (yillik
yog`inlar miqdori 100-200 mm). Yozda kuchsiz yuza oqimi bo`ladi. Kserofit
(asosan ko`p yillik) boshoqli-butali o`simliklar tagida nafis qatlamli qizg`ish-
qo`ng`ir tuproqlar rivojlanadi.
Materiklarning g`arbiy sektorlari (Sahroi Kabirning g`arbir sohili,
Kaliforniyaning janubi, Janubiy Amerikaning g`arbiy sohili va b.) okeanga yaqin
bo`lsada, iqlimning qurg`oqchilligi bilan ajralib turadi.Bu yerdagi cho`llarda
materik ichkarisidagiga nisbatan ham yomg`ir kam yog`adi. Chunki bu hududlarda
materiklarning ichki qismlaridan (sharqdan) keladigan passatlar ko`rinishidagi
havo oqimi ustuvorlik qiladi, sohilllar bo`ylab sovuq oqimlar harakatlanadi. Shu
sababli tez-tez tumanlar qoplaydi va mo`l-ko`l shudring tushadi. Bu cho`llar
sohilbo`yi cho`llari deb ataladi.
Umuman, tropik mintaqalar uchun cho`l va chala cho`l landshaftlarinig
keng tarqalganligi xos. Tropik cho`llar va chala cho`llar subtropik va mu`tadil
mintaqalarning shunday landshaftlari bilan birgalika quru`lik hududining 24,5 %

ini ishg`ol etadi. Tropik cho`l va chala cho`llarda yillik yog`inlarning miqdori 50
200 mm, hidrotermik koeffisiyent deyarli butun yil avomida 2 dan oshmaydi.–
O`simlik qoplami siyrak va sizot suvlarining sathi baland bo`lgan joylar bilan
bog`liq. O`simliklar uchun chuqur ildiz sistemasi, xujayralardagi baland osmotik
bosim va qurg`oqchilikka o`ta chidamlilik xos.
Amerika, Afrika va Avstraliyaning tropik cho`l va chala cho`llari uchun
sklerofitlar bilan bir qatoda sukkulentlar - kaktuslar, daraxtsimon sutlama
(ixroj)lar va boshqalar, Osiyo va Afrikada madaniy o`simliklardan xurmo xos.
Barqaror passat sirkulatsiyasi tufayli ekvatorial va subekvatorial
mintaqalardagi kabi tropik mintaqalarning ham g`arbiy okeanbo`yi sektorlari yo`q.
Cho`llar okean qirg`oqlarigacha yetib boradi. Janubiy yarim sharda kuchli sovuq
oqimlar barcha mintaqalarning chegaralari (shu jumladancho`llarning chegaralari
ham) g`arbiy sohilda shimol tomonga siljiydi. Qirg`oq cho`llari kontinental
cho`llardan havoning yuqori namligi bilan farq qiladi va cho`llarning alohida
zonal tipi sifatida ajratiladi.
Umuman, cho`llar va chala cho`llarning asosiy landshaft tafovvutlari
namlanish darajasi va rejimida, o`simlik qoplamining siyrakligi va sajiyasida
namoyon bo`ladi. Cho`llar uchun GTK 2 dan kam, chala cho`llar uchun esa 2 dan
4 gacha. Chala cho`llarda efemerlardan tashqari tuproqning o`simlik bilan
qiplanganligi ba`zan 50% gacha yetadi, cho`llarda esa ancha kam.
Kaynazoy erasida tropik cho`llarning maydoni tropiklar ichkarisida
qurg`oqchil maydonlarning kengayishi va savannalar o`rnini egallashi hisobiga
ancha kengaygan. Materik ichkarisi sektori Afrika-Yevrosiyo massivi tropik
mintaqasining eng katta hududini ishg`ol etadi. Ammo, har ikkala Amerika
materigi tropik mintaqa doirasida juda torayadi va shu sababli tropik mintaqaning
landshaftlari bu materiklarda nisbatan katta maydonni ishg`ol etmaydi.
Cho`l zonalari mintaqaning materik ichkarisi sektorida katta maydonlani
band etadi. Tropik cho`llar ayniqsa Afrikada (Sahroi Kabir, Namib), Osiyoda
(Arabiston yarim orolining 30 sh.k.dan janubdagi qismi) va Avstraliyada (Katta
Qumli cho`l, Viktoriya cho`li) eng katta maydonlarni ishg`ol etadi.Shimoliy va

Janubiy Amerikada cho`llar materiklarning g`arbiy chekkasi bo`ylab tarqalgan. Bu
zona iqlimning yaqqol ifodalangan qurg`oqchilligi (nisbiy namlik 39 %dan
oshmaydi) bilan ajralib turadi. Iqlim juda quruq, yoz juda issiq, kunlik haroratlar
amplitudasi katta (40 0
gacha, qumli cho`llarda Yer yuzasida 80 0
gacha yetadi).
Havo haroratining absolyut maksimumi +58 0
(sayyoramizdagi eng yuqori harorat),
absolyut minimumi 0 0
gacha bo`ladi. Yillik yog`in miqdori 100 mm dan ko`p
bo`lmaydi. Tropik cho`llar uchun issiq (o`rtacha oylik haroratlar +35 0
gacha), juda
quruq va keskin continental iqlim bilan ifodalanadi.Yuza oqimi deyarli yo`q.
G`arbiy okeanbo`yi cho`llarida (Namib, Atakama va b.cho`llar) havoning nisbiy
namligi yuqor, tuman qoplaydi, nisbatan past haroratlar bo`ladi. Nam
yetishmaydigan sharoitlarda nurash po`sti yupqa.
Cho`llarning o`simlik dunyosi juda qashshoq. O`simliklarning ko`Pchiligi
kserofitlar, ya`ni quruq iqlimga moslashgan. Masalan, rangi ochiq po`st va barglar
qizib ketishdan asraydi, tukliligi, mum bilan qoplanganligi, sertikonligi
bug`lanishni kamaytiradi; sukkulent o`simliklar (semiz sho`ralar, kaktuslar va b.)
tanasida suv to`playdi. Yomg`irlardan keyinn bir necha hafta efemerlar rivojlanadi.
Cho`llarning Quyosh nuri va issig`iga boyligi o`simliklarda turli moddalar (efir,
shakar, alkoloidlar, oqsil va b.)ning to`planishiga imkoniyat beradi. Shu sababli
cho`l o`simliklari yuqori to`yimlikka ega va ularning ko`plari texnikaviy, oziq-
ovqat, dorivor va boshqa maqsadlarda foydalaniladi. O`simlik massasining
umumiy zahirasi juda kam. Shu sababli migratsiya va elementlarning to`planish
jarayonlarida organik modda juda ham kam ahamiyatga ega. Natijada cho`llarda
primitiv, qalinligi juda kichik bo`lgan va kam chirindili och, karbonatli, gipsli va
sho`rxokli cho`l tuproqlari hosil bo`ladi. Ehtimoliy bug`lanish juda yuqori bo`lishi
tufayli tuproqlarning yuzasida tez eruvchan tuzlar to`planadi va tuproq
eritmalarining yuqoriga ko`tatiladigan harakatlari ustunlik qiladi. Cho`llarning
ayrim joylarida tuproq-o`simlik qoplami batamom rivojlanmagan. Cho`llarning
hayvonot dunyosida tuyoqlilarning (antilopa kiyigi, ryabka) juda tez
harakatlanadigan turlari va kemiruvchilar tarqalgan.

Relyef rivojlanisining omillari orasida haroratning katta kunlik amplitudasi
(Sahroi Kabirda 60 0
ga yetadi) bilan bog`liq bo`lgan nurash jarayonlari xos. Tog`
jinslarining faol nurashiga kuchli shamollar imkon beradi. Tog` jinslarining
nurashi bilan tog`larda o`ziga xos shakllarga ega bo`lgan (qo`ziqorinsimon,
ustunsimon, supasimon) qoyalar bog`liq. Havoning qurgoqchilligi va
haroratlarning keskin kunlik tebranishlari fizikaviy nurashga imkon beradi.
Jinslarning yorilishi va yemirilishi intensiv kechadi, tosh bo`lakchalari va qumlar
to`plamalari hosil bo`ladi. Samol faoliyati ham katta ahamiyatga ega bo`ladi.
Qumli cho`llarda katta maydonlar (20% gacha) shamollarning muayyan rejimi
sharoitlarida g`ovvak jinslarning to`planishi bilan bog`liq bo`lgan eol reyefi bilan
band.
Zonaning hidrografik to`ri siyrak. Yirik daryolar zona tashqarisida
boshlanadi. Mahalliy hidrografik to`r qisqa muddatli yomg`irlar yoqqan davrda
hosil bo`ladigan muvaqqat (davriy) oqimlardan iborat. Tropik cho`llarda yuza suv
oqimi juda sust rivojlanadi. Yog`inlar juda kam yog`sada, juda intensiv bo`lishi va
toshqinlarga sabab bo`lishi mumkin. Odatda yuza oqimi juda kuchli jalalardan
so`ng hosil bo`ladi. Bunday toshqinlar bir necha yilda bir marta bo`lishi mumkin.
Oqim bir necha sost yoki kun davom etadi. Oqim Sahroi Kabirda vadilar,
Avstraliyada kriklar deb ataladigab vodiylarni yuzaga keltiradi. Sizot suvlari kuchli
minerallashgan (tuz miqdori 10 g/l dan ziyod) va chuqurda joylashgan. Chuchuk
suvlar faqat kristalli jinslarning yoriqlarida uchraydi.
Tropik chala cho ` llar zonalari ham Afrika, Osiyo, Avstraliya, Shimoliy va
Janubiy Amerika tropik mintaqalarining materik ichkarisi va g`arbiy okeanbo`yi
sektorlarida joylashgan. Bu zonalar issiq quruq iqlimga (o`rtacha oylik haroratlar
+12 0
dan +35 0
gacha) ega. Yog`inlar yozda qisqagina davrda tushadi (yillik
yog`inlar miqdori 100-200 mm). Yozda kuchsiz yuza oqimi bo`ladi. Kserofit
(asosan ko`p yillik) boshoqli-butali o`simliklar tagida nafis qatlamli qizg`ish-
qo`ng`ir tuproqlar rivojlanadi.
Materiklarning g`arbiy sektorlari (Sahroi Kabirning g`arbir sohili,
Kaliforniyaning janubi, Janubiy Amerikaning g`arbiy sohili va b.) okeanga yaqin

bo`lsada, iqlimning qurg`oqchilligi bilan ajralib turadi.Bu yerdagi cho`llarda
materik ichkarisidagiga nisbatan ham yomg`ir kam yog`adi. Chunki bu hududlarda
materiklarning ichki qismlaridan (sharqdan) keladigan passatlar ko`rinishidagi
havo oqimi ustuvorlik qiladi, sohilllar bo`ylab sovuq oqimlar harakatlanadi. Shu
sababli tez-tez tumanlar qoplaydi va mo`l-ko`l shudring tushadi. Bu cho`llar
sohilbo`yi cho`llari deb ataladi.
Subtropik mintaqalar. Chala cho`llar va cho`llar zonalari shimoliy yarim
sharning materik ichkarisidagi sektorlarida katta maydonlarni ishg`ol etadi.
Subtropik cho`llar Osiyo (O`rta Osiyoning janubi, Eron tog`ligi, Arabiston
yarim orolining shimoli), Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya va Afrikaning
materik ichkarisidagi rayonlarida mavjud. Cho`llar zonasi uchun keskin
qurg`oqchil iqlim xos bo`lib, qish nisbatan salqin. O`rtacha oylik harorat 0, +5 0
dan
+20 0
. +35 0
gacha o`zgaradi.Iqlim butun yil davomida qurg`oqchil. Yillik yog`in
miqdori 100 mm dan kam. Yog`inlarning katta qismi qishki mavsumga to`g`ri
keladi. Cho`llarda gidrotermik koeffitsiyent 2 dan kam.
Subtropik chala cho`llar zonasi Janubi-G`arbiy Osiyoda va Shimoliy
Amerikada (Katta Havzaning 38 0
sh.k.dan janubdagi qismi), shunngdek, Janubiy
Amerika (Janubi-G`arbiy Pampa, Pampa Serralari va boshqa joylar), Afrika va
Avstraliyda mavjud. Iqlim quruq (yillik yog`inlarning miqdori 100-300 mm), uzoq
davom etadigan yoz issiq, qisqa vaqt davom etadigan qish nisbatan salqin yoki
mu`tadil sovuq (o`rtacha oylik haroratlar +4 0
dan +30 0
gacha). Chala cho`llarda
gidrotermik koeffitsiyent 2-4. Oqim epizodik sajiyaga ega.
Subtropiklarning cho`llari va chala cho`llarida butali va chala butali
sklerofitlar ustuvorlik qiladi. Suvning taqchilligi va organik tushishning kam
miqdori cho`llarda va chala chollarda tuproq hosil bo`lishi jarayonlarini
sekinlashtiradi. Sust ishqorlashuv va tuproq eritmalarining pastdan yuqoriga
harakatining ustuvorligi oqibatida tuproqlarda tuzlar (karbonatlar, sulfatlar
xloridlar ) to`planadi va gipsli hamda boshqa po`stlar, relefning pastqam joylarida
sho`rxoklar hosil bo`ladi.Boshqa mintaqalardagi cho`llar va chala cho`llarning
asosiy landshaft tafovvutlari namlanish miqdorida va rejimida, o`simlik

qoplamining siyrakligi va xususiyatlarida namoyon bo`ladi.Chala cho`llarda
efemerlardan tashqari tuproq qoplamining 50% igacha o`simlklar bilan qoplangan
bo`ladi. Shimoliy Amerikaning subtropik cho`llar zonasining o`simlik qoplamini
sukkulenlar ham o`sadigan turli assotsiyalar hosil qiladi (Katta Havzaning janubiy
qismi, Meksika togligi ichki qismining shimoli). Subtropik cho`llar va chala
cho`llar zonalarining hayvonot dunyosi uchun ko`plab sudralib yuruvchilar va
kemiruvchilar xos. Sizot suvlari sho`rlangan.
Subtropik cho`llar va chala cho`llar tropik cho`llar va chala cho`llardan eng
sovuq oyning harorati +4 0
dan yuqori bo`lsada, qishda ayoz (sovuq) bo`lishi bilan
farq qiladi. Subtropik cho`llar va chala cho`llarda butali va butachali sklerofitlar
ustuvorlik qiladi.
Cho`l landshaftlari Antarktidadan tashqari barcha materiklarda tarqalgan
bo`lib, ular mo`tadil, subtropik va tropik mintaqalarda joylashgan (-jadval). 3-
jadvaldan ko`rinadiki, eng cho`lli mintaqatropik bo`lib,bu yerda cho`llar 17,0
mln.km 2
maydonda tarqalgan va sayyoramizdagi cho`llarning 56-57 %ini tashkil
etadi.
Cho`llarning maydoni meriklarda turlicha. Cho`llarning maydoni materik
maydoniga nisbatan cho`llar eng katta maydonda tarqalgan materik Avstraliya
bo`lib, uning hududining qariyb 49 %i cho`llarga to`gri keladi. Cho`llarning
maydoni Yevrosiyoda: O`rta Osiyo va Qozog`istonda 55%, Markaziy Osiyoda
50% dan ko`proq, Arabiston yarim orolida 95%i, Hindistonda 11%i, Pokistonda
88%i, Afrikada 55%i ga yaqin (faqat Sahroi Kabirning maydoni 7 mln. km 2
dan
ziyod), Shimoliy Amerikada materik maydonining qariyb 10% ini va Janubiy
Amerikada 8%i ga yaqinini tashkil etadi. Cho`llar Yevropada Kaspiy dengizining
shimoliy sohillari bo`ylab va Ko`ra daryosining quyilshida joylashgan.
2-jadval . Kontinentlar bo`yicha arid hududlarning maydoni, mln. km 2
(Meigs bo`yicha, M.P.Petrovdan, 1973)
Materik, qit`a Ekstra-
arid Arid Semi-
arid Ekstrarid
va arid Jami
Afrika
Osiyo 4,558
1,051 7,304
7,909 6,081
7,516 11,862
8,960 17, 943
16,476

Avstraliya
Shimoliy Amerika
Janubiy Amerika
Yevropa -
0,031
0,171
- 3,864
1,279
1,217
0,171 2,517
2,657
1,626
0,844 3,864
1,310
1,388
0,171 6,381
3,967
3,014
1,015
Sayyoramizning shimoliy yarim sharida cho`llar Yevrosiyoda 15 0
va 46 0
sh.k., shimoliy Amerikada 22 0
va 44 0
sh.k. va Afrikada 15 0
va 30 sh.k. orasida
tarqalgan. Afrika cho`llari asosan tropik mintaqa dorasida joylashgan. Bu mintaqa
doirasida , shuningdek, Arabiston yarim orolidagi, Eron tog`ligining chekka
janubidagi cho`llar va Tar cho`li ham joylashgan ( - rasmlar).
Shimoliy Amerikada cho`llar 22 0
va 44 0
sh.k. orasida mu`tadil, subtropik va
tropik mintyaqalarda joylashgan va ular yagona kenlik zonasini hosil qilmasdan,
tog` oralig`i platolarioning , tog`liklarni yoki tog` oralig`i botiqlarini band etgan.
Yevrosiyo va Shimoliy Afrikaning tropik va subtropik cho`llari deyarli
1100 km masofaga cho`zilgan kenlik polosasini hosil qiladi.
Janubiy yarim sharda cho`llar Avstraliya, Afrika va Janubiy Amerikada
tarqalgan. Cho`llar ayniqsa Avstraliyda katta maydonni ishg`ol etgan bo`lib,
ularning katta qismi tropik mintaqada 20 0
va 34 0
j.k. orasida joylashgan.
Afrikaning janubiy qismida cho`llar materikning g`arbiy rayonlarida tropik va
subtropik mintaqalardadir. Janubiy Amerikada cho`llar uning garbiy sohili bo`ylab
3000 km masofaga kambar polosa hosil qilgan holda cho`ziladi va asosan tog`oldi
va denngizbo`yi tekisliklarini band etgan. Bu materikda cho`llar 5 0
va 30 0
j.k.
orasida tropik va mutadil mintaqalarda joylashgan.
3 -jadval . Cho`llarning geografik mintaqalar va materiklar bo`yicha
taqsimlanishi ( M.P.Petrovdan, 1973 )
Mintaqa va materik Cho`llarning maydoni
mln.kv.km
Mo`tadil mintaqa 7,0
Yevrosiyo 5,9
Shimoliy Amerika 0,6
Janubiy Amerika 0,5
Subtropik mintaqa 7,4
Yevrosiyo 4,7
Afrika 1,1
Avstraliya 0,2

Shimoliy Amerika 0,9
Janubiy Amerika 0,5
Tropik mintaqa 17,0
Yevrosiyo 3,7
Afrika 8,9
Avstraliya 3,2
Shimoliy Amerika 0,4
Janubiy Amerika 0,8
Cho`llarning okean sathidan balandligi ham turlichadir. Ular
pasttekisliklarda, baland tog`larda ham (masalan, Yevrosiyoning Tibet va
Pomirning balantog` sovuq quruq cho`llari) joylashgan.
Shimoliy Afrikada balandliklar amplitudasi juda katta, chunki cho`llar
Axaggar va Tibesti tog`larida 3000 m dan balandda, cho`lli tekisliklar esa okean
sathidan 250-400 m balandlikda joylashgan.
Arabiston yarim orolidagi cho`llar o`rtacha 500 m balandlikdagi
tekisliklarda, Eron tog`ligining cho`llari esa 600 m ga yaqin balandliklarda
joylashgan. Janubiy Amerikada cho`llar Tinch okeani bo`ylab, qirg`oq chizig`idan
tog`larning yonbag`irlarigacha bo`lgan kambar polosada va Patagoniya platosining
absolyut balandligi 2000 m dan yuqori bo`lgan orol tog`larning yonbag`irlarini“ ”
band etgan.
Shimoliy Amerikada cho`llar dengizbo`yidagi past tekisliklarda ham
(Kolorado daryosining quyi qismlari), absolyut balandligi 1000 m dan oshadigan
Kolorado va Meksika platolaridagi tog`oralig`i bukilmalarida ham joylashgan.
Avstraliyaning cho`llari 200 1000 m balandlikka ega bo`lib, ayrim
–
botiqlar okean sathidan pastda (masalan, Eyr ko`lining botig`i okean sathidan 12 m
pastda ) joylashgan. Ayni paytda materikning cho`l landshaftlari balandligi 1500 m
ga yetadigan Makdonell va Masgreyv tizmalarining yonbag`irlari bo`ylab ancha
yuqoriga ko`tariladi.
Yevrosiyo cho`llari mu`tadil, subtropik va tropik mintaqalardagi turli
gipsometrik sathlarda joylashgan. Sarqiy Tyan-Shan tog` tizimi doirasidagi Turfon
cho`kmasidagi cho`l landshaftlari dengiz sathidan 150 m pastda bo`lgan joylarda

tarqalgan bo`lsa, Tibet tog`ligi va Qoraqurum tog` tizmasining ynbag`irlari bo`ylab
4000 m gacha ko`tariladi.
Yevrosiyonong cho`l zonalari beshta geotektonik oblastda Markaziy–
Osiyo, O`rta Osiyo, Eron tog`ligi, Arabiston yarim oroli va Hindiston
depressiyasida joylashgan. Evrosiyoda cho`l zonalari Qizil va Kaspiy
dengizlaridan Xuanxe daryosining vodiysigacha cho`zilgan bo`lib, bir qator
umumiy xuxusiyatlarga (iqlimning juda quruqligi, oqimning yo`qligi,
geomorfologik va tuproq hosil bo`lishi jarayonlarining yo`nalishi, harakatdagi
qumlarning mavjudligi, to`rtlamchi davrda ko`l bosqichining bo`lganligi va h.k)
ko`ra bir-biriga yaqin tursada, g`arbiy va sharqiy rayonlarning gipsometrik sathi,
havo massalari harakatlarining xillari, atmosfera yog`inlarining rejimi va miqdori,
yuza qatlamlarining yoshi, fauna va floraning tarkibiga ko`ra bir-biridan ancha farq
qiladi.
Yevrosiy cho`llari vujudga kelishiga ko`ra har xil yuzalarni: qadimiy
allyuvial allyuvial va qatlamli tekisliklarni, shuningdek tog`liklarni band etgan.
Qadimiy allyuvial tekisliklar asosan Past Qoraqum, Takla-Makan, Sariishiko`trov,
Alashan cho`llarining katta qismi, Ordosdagi Kuzumchi va boshqa cho`llar bilan
band. Saydamdagi bunday sharoitlarda sho`rxok cho`llar hukmronlik qiladi.
Sag`alli-qumli, toshloq, gipsli va ayrim hollarda qumli cho`llar (Ustyurt, Unguzorti
platolari, Qizilqum, Jung`oriya, Saydam, Alashan, Ordos va Arabiston yarim
orolining bir qismi) neogen, paleogen va bo`r davrlarining tuzilmalariga bo`g`liq.
Ular bilan bir qatorda peneplenlashgan to`g`li ko`tarilmalar
(Betpakdala,Qozog`iston qum tepalari, Beyshan, Eron tog`ligi)da hosil bo`lgan
toshloq,chaqir toshli cho`llarning ancha katta massivlari ham mavjud.
Yagona tabiiy-geografik o`lka sifatida qaraladigan O`rta Osiyo va janubiy
Qozog`iston hududlari doirasida cho`l zonalari g`arbda Kaspiy dengizi
qirg`oqlaridan sharqda va janubi-sharqda Jo`ng`oriya Olatovi, Tyan-Shan va
Pomir, Oloy tog`larining etaklarigacha cho`zilgan. Cho`l zonalarining shimoliy
chegarasi taxminan 48 0
sh.k. bo`yicha, subtropik mintaqaning O`rta Osiyo

doirasidagi janubiy chegarasi esa Kopetdog ` va Paropamiz tog ` larining etaklari
bo`ylab o`tadi.
4 -jadval . O`rta Osiyo va Janubiy Qozog`iston cho`llarining maydoni
( R.S.Zokirovdan, 1980 yil, o`zgartirishlar bilan )
Davlatning nomi Maydoni Cho`llarning maydoni , mln. k m 2
Barcha
xildagi Qumli Gisli, gilli,
sho`rhok va
b.
Turkmaniston Respublikasi 0,488 0,387 0,260 0,127
Tojikiston Respublikasi 0,143 0,025 0,005 0,200
Qirg`iziston Respublikasi 0,198 0,070 – 0,070
O`zbekiston Respublikasi 0,44 9 0,250 0,107 0,143
Qozog`iston Respublikasi 2,715 0,717 0,246 0,501
4 -jadvaldagi ma`lumotlardan ko`rinadiki, O`rta Osiyo va Janubiy
Qozog`istonda cho`llar 1,5 mln. km 2
maydonni ishg`ol etadi. O`zbekistonda esa bu
ko`rsatkich 250 ming km 2
dan ziyodroq.
Cho`llar butun Turon tekisligining va Qozog`iston qumtepalarining janubiy
qismini ishg`ol etadi. Maydoni 488,1 ming km 2
bo`lgan Turkmaniston
Respublikasining 80% dan ziyodi cho`llarga to`g`ri keladi. Bu ko`rsatkich
O`zbekistonda (maydoni 448,9 ming km 2
) 56% ni, Tojikiston Respublikasida
(143,1 ming km 2
), 16% ni, Qirg`iziston Respublikasida (198,5 ming km 2
) 35% ni
tashkil etadi. 4 -jadvalda O`rta Osiyo va Janubiy Qozog`iston cho`llari va ularning
asosiy tiplarining maydoni keltirilgan.
Shimoliy Amerikada arid tuproqlar materik maydonining 28,3%ini (5 771,6
ming km 2
) ishg`ol etadi va ancha katta maydonlarda o`zlashtirilgan Ayniqsa katta
qismi sug`oriladigan arid subtropik (jigarrang, qadimiy po`stlardagi qizil,qizil-
kashtan, qo`ng`ir chalacho`l,va qora) tuproqlarga katta maydonlar (2 665,3 ming
km 2
) to`g`ri keladi. Shuningdek, bu materikda juda hosildor karbonatli kashtan,
bryunizemlar va andosollarning bir qismi ham arid tuproqlarga mansub. Qizg`ish
cho`l, karbonatli yupqa, sho`rlangan qizil, evtrof qizg`ish-qo`ng`r tuproqlar
(umumiy maydoni 856,5 ming km 2
) yaylovlar sifatida foydalaniladi, ammo
ularning katta qismi kam mahsuldor.

Janubiy Amerikada arid tuproqlar materik maydonining 20, 8 % (3 673,4
ming km 2
). Ulardan bryunezemlar, jigarrang va qo`ng`ir chala cho`l subtropik
tuproqlar, qo`ng`ir tropik, vertisollar, karbonatli kashtan va bryunizemlar (ularning
umumiy maydoni 1818,7 ming km 2
) o`zlashtirish uchun yaroqli. Andosollarning
bir qismi esa sug`orilganda ancha hosildor. Cho`l primitiv va
sho`rlangantuproqlar,qumlar kam mahsuldor yaylovlar bo`lib xizmat qiladi.
Afrikada materik maydonining 50,2%i (14,654,1 ming km 2
) arid tuproqlar
bilan band.Bu materikda jigarrang, qizil subtropik tuproqlar, bo`z tuproqlar qishloq
xo`jalik ekinlari va sitrus plantatsiyalari, bog`lar, uzumzorlar uchun o`zlashtirilgan.
Agar sug`orilsa, bo`z-jigarrang va qo`ng`ir chala cho`l subtropik tuproqlaridan
(1 096,6 mimg km 2
) ham foydalanish mumkin. Ayrim qora va qo`ng`ir tropik
tuproqlarni ham qishloq xo`jaligi uchun o`zlashtirish mumkin. Qizil-qo`ng`ir va
sho`langan tuproqlar hamda qumlar tarqalgan hududlar yaylovlar sifatida
foydalaniladi.
Avstraliyada materik maydoning 43,3 % i (3 304,6 ming km 2
) arid tuproqlar
bilan band. Avstaraliyda jigarrang, karbonatsiz qo`ng`ir, qora tropik tuproqlar,
terra roza, qizg`ish bryunizemlar, shuningdek ba`zan qizil qo`ng`ir tuproqlar–
sug`orma dehqonchilik uchun foydalanilishi mumkin. Ammo, hozirgi paytda
yuqorida nomlari qayd qilingan tuproqlarning asosiy qismi yil davomida yaylovlar
sifatida foydalaniladi. Cho`l (qizil qatqaloqli, bo`z-qo`ng`ir va karbonatli qizil)
tuproqlari, qumlar va sho`r tuproqlar kam mahsuldor yaylovlar sifatidagina
yaroqlidir.

II. BOB. CHO`LLARDA TABIATDAN FOYDALANISH
2.1. Cho`llarning tabiiy resurslari va ulardan foydalanish
Muayyan landshaft doirasida amalga oshiriladigan tabiatdan foydalanish
ijtimoiy ishlab chiqarish va tabiy muhit ta`siri hamda modda almashinuvini amalga
oshirishning asosiy shaklidir.
Tabiatdan foydalanish tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, muhofaza–
qilish va qayta tiklashga qaratilgan turli faoliyatlar majmuasi bo`lib, pirovardida
atrof muhitga ta`sir ko`rsatadigan hamda sanoat, qishloq xo`jaligi, noishlab
chiqarish tarmoqlarining rivojlanishi bilan bog`liq bo`lgan xo`jalik tadbirlarining
keng va murakkab tizimidir. Bu tadbirlar tizimi inson xo`jalik faoliyatining ham
foydali, ham nomaqbul oqibatlarini o`z ichiga oladi.
Geografik qobiq doirasidagi tabiiy muhit - tabiatdan foydalanishning asosiy
ob`yektidir. Tabiiy muhit kishilik jamiyati yashaydigan va inson xo`jalik faoliyati
jarayonida o`zgartiriladigan muhit, ya`ni geografik qobiqning ijtimoiy
rivojlanishining bevosita sharoiti bo`lgan qismidir.
Tabiatdan foydalanish muammosining o`ziga xosligi uning ko`p rejali, keng
ko`lamli, majmuali bo`lishi bilan bog`liq. Shu sababli tabiatdan foydalanishning
o`ziga xos muammosini tadqiq qilish va amalga oshirish sitemali yondashuvni
taqoza etadi. Bunday yondashuv tadbirlardan har birini inson-ishlab chiqarish-
“
tabiat umumiy sistemasining tarkibiy qismi sifatida qarashni taqoza etadi.
”
Tabiatdan foydalanish jarayonida tabiiy resurslardan foydalanish, ularni
muhofaza qilish va qayta tiklash bo`yicha tadbirlarni bir-biriga bog`liq bo`lmagan
holda va ishlab chiqarish bilan aloqadan tashqarida qarash mumkin emas.
Tabiatdan foydalanishning bu unsurlari (bug`inlari) bir-biri bilan bog`liq bo`lgan
yagona jarayonning qismlarini tashkil etadi. Tabiatdan foydalanish muammosining
majmuiyligi, shuningdek, texnikaviy tadbirlarni tashkiliy - iqtisodiy tadbirlar bilan

birgalikda bo`lishini va ularni ishlab chiqarish siklida bir paytda qo`llanilishini
bildiradi.
Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ularni muhofaza qilish va qayta
tiklashning birligi jamiyatning tabiat bilan o`zaro aloqalaridagi asosiy tamoyildir.
Zero, tabiatdan foydalanish - tabiiy resurslardan foydalanishning zaruriy sharti va
tabiatdan foydalanish hamda tabiatning tabiiy tiklanish imkoniyatlari orasidagi
dinamik muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Tabiiy resurslardan foydalanishga
doir har qanday tadbir tabiiy muhitni inson ta`sirining noxush oqibatlaridan asrash,
insonning me`yoriy hayotiy, ma`naviy va moddiy faoliyatini ta`minlash bilan bir
qatorda va bir paytda o`tkazilishi lozim.
Atrof tabiiy muhitni optimallashtirish va tabiatdan oqilona foydalanish
g`oyalarini hayotga tadbiq etish fan texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichidagi–
eng dolzarb muammolar jumlasiga kiradi. Tabiatga antropogen ta`sirning misli
ko`rilmagan darajada o`sishi oqibatida yuzaga kelgan bu muammolar
sivilizatsiyaning bundan keqingi rivojlanishi tabiatni bo`ysundirish ning ilgarigi
“ ”
konsepsiyalariga tayanish mumkin emasligini va jamoatchilik ongida inson va
tabiat hamkorligining juda zarurligini ko`rsatdi. V.B. Sochavaning (1978) fikricha,
bunday hamkorlik inson va uning tabiiy muhiti munosabatlaridagi tanazzulni
yuzaga keltiradigan aloqalarning vujudga kelishi va tarkib topishini mustasno
qilmog`i va tabiatga xos bo`lgan tendensiyalardan foydalanishga va
optimallashtirishga, uning xususiy emas, balki integral rejimiga asoslanmog`i
lozim. Binobarin, tabiat bilan hamkorlik qilish tabiatdan uning qonunlarini teran
–
anglab olgan holda tabiiy muhitning saloxiyatiga putur yetkazmasdan oqilona
foydalanishdir.
Hozirgi paytda tabiatdan oqilona foydalanish muammosining yechimi
quyidagi ikki yo`nalishni takomillashtirishga bevosita bog`liq:
1) tabiiy resurslardan (birinchi navbatda mineral xom ashyo, suv
resurslaridan) tejamkorona, majmuali foydalanish;
2) ishlab chiqarish jarayonida atrof muhitga ishlab chiqarish tarmoqlarining
noxush ta`sirini bartaraf qilish yoki cheklash.

Tabiiy ressurslar tushunchasi tabiatning inson faoliyati bilan bevosita“ “
aloqasini ifodalaydi. Tabiiy ressurslar kishilar bevosita tabiatdan oladigan hayotiy
va mehnat faoliyatining turli xil vositalaridir. Shu sababli tabiiy resurslarga
tabiatning ham ishlab chiqarish, ham noishlab chiqarish jabhalarida iste`mol
qilinadigan moddiy jismlari va kuchlari mansub. Bunday tushunchada tabiiy
resurslar deb tabiiy muhitning ijtimoiy ishlab chiqarish jarayoniga bevosita
kirmasligi ham mumkin bo`lgan barcha komponentlari tushuniladi.
Tabiiy resurslar kishilarning yashashi uchun shunday vositalarki, ular
jamiyatga bevosita emas, balki ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish
vositalari orqali ta`sir etadi. Shuningdek, tabiiy resurslar va tabiiy sharoitlar har
qanday hudud boyliklarining asosiy turlaridan biri, uning iqtisodiy rivojlanishining
eng muhim omilidir. Shu sababli tabiiy resurslar - ham tabiat jisimlarini, ham
iqtisodiy kategoriyani tashkil etadi.
Tabiiy resurslar tabiiy sharoitlardan tashqarida mavjud bo`la olmaydi va
foydalanilishi mumkin emas. Tabiiy sharoit juda keng tushuncha bo`lib, tabiatning
barcha tomonlarini ishg`ol etadi. Tabiatning organizmlari, jismlari va
hodisalarining majmuasi bo`lgan tabiiy sharoitlar jamiyat hayoti va ho`jalik
faoliyati uchun ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirishning muayyan bosqichida
muhim bo`lgan, ammo kishilarning moddiy, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish
faoliyatida bevosita ishtirok etmaydigan jismlardir. Muayyan turdagi resurslarning
vujudga kelishi bevosita tabiiy sharoitlarga bog`liq.Tabiiy resurslar tabiatning
ijtimoiy ahamiyatini va foydali tomonlarini, inson foydalana oladigan
xususiyatlarini namoyon qiladi.
Tabiiy resurslar tushunchasi tabiatning inson faoliyati bilan bevosita
aloqasini ifodalaydi.Tabiiy resurslar kishilarni hayotiy va ho`jalik faoliyatining
turli hil vositalari bo`lib, ularning barchasi tabiatdan olinadi. Tabiiy kategoriya
sifatida qaralganda tabiiy resurslar inson bevosita tabiatdan oladigan, uning
hayotiy va xo`jalik faoliyatida foydalanadigan tabiat vositalari yoki unsurlaridir.

Antropogen cho`llar insoniyatning tabiatga bevosita yoki bilvosita ta`siri
tufayli vujudga kelgan. N.F.Reymers (1990) ma`lumotlariga ko`ra, antropogen
cho`llar quruqlik yuzasining 10 mln. km 2
maydonini yoki 6,7 %ini tashkil etadi.
Ayrim tadqiqotchilarning fikricha cho`llarning katta qismi inson faoliyatining
mahsulasidir.
Cho`llarda sug`oriladigan yerlarning maydoni kengaydi, bu yerlarning
sho`rlanishiga qarshi kurash olib borildi, mahalliy suv manbalaridan to`liqroq
foydalanishga harakat qilindi, havzalararo suv resurslaridan foydalanish yo`lga
qo`yildi, yaylovlada melioratsiya islari olib borildi, ularning suv ta`minoti
yaxshilandi, mineral resurslarni qazib olish va qayta ishlov berish sanoti rivojlandi,
yo`llar qurildi, qumlar mustahkamlandi, Quyosh va shamol energiyasidan
foydalanila boshlandi.
Ammo cho`llarni batamom o`zlashtirishga tabiatning o`zi imkon bermaydi,
har qanday o` z lashtirishning cheki bor. Chunki, cho`l lanshaftlari Yerning
landshaftlarga ajralishining birligi sifatida saqlanib qolaveradi, zero cho`l
atmosfera sirkulyatsiyasi global jarayoning natijasidir.
Sug`orilganda qishloq xo`jalik ekinlari uchun foydalanish mumkin bo`lan
hududlar borligi tufayli jahondagi arid oblastlarning tuproqlarini o`zlashtirish
istiqbolli. Bunday tuproqlarning eng katta maydonlari 15 0
va 48 0
sh.k orasida
tarqalgan. Arid tuproqlarning umumiy maydoni 45 395,7 ming km 2
bo`lib, barcha
materiklar maydonining 35,9% ini tashkil etadi (Lobova, Xabarov, 1983).
Shundan 9 251, 2 ming km 2
(7,3%) cho`llarning tuproqlariga to`g`ri keladi.
Yevrosiyda arid tuproqlar materikning 34,9 %ini (17 992,0 ming km 2
) tashkil
etai. Faqat cho`l tuproqlarigina Yevrosiyo maydonining 6%ga yaqinini ishg`ol
etadi. Bu maydonning bir qismiya ylovlar sifatida, ayrimlari esa (masalan, O`rta
Osiyodagi relyefi kam parchalangan yerlardagi bo`z-qong`ir, taqirsimon va qumli
cho`l tuproqlari, qumlar). G`o`za kabi talabchan ekin ham azot va fosfor o`gitlari
sepilganda cho`l qumli tuproqlarida 18 s|ga, bo`z-qo`ng`ir tuproqlarda 15 s|ga va
undan yuqori hosil berishi mumkin.

Sug`orish yuqori va barqaror hosil olish maqsadida anchadan buyon
qo`llaniladi. 2000-yilda jahondagi sugoriladigan yerlarning maydoni 250 mln ga ni
tashkil etgan. Sug`oriladigan yerlar ekinzorlarning 17 %ini tashkil etsada,
dehqonchilikning barcha mahsulotlarining 1/3 qismiga yaqini sug`oriladigan
yerlarda olinadi.
Qadimiy tamaddun (sivilizatsiya)larning katta qismi sug`orma
dehqonchilikka asoslangan. Ammo, XX asrda katta maydonlarning o`zlashtirilishi
munosabati bilan jahonda sug`oriladigan yerlarning maydoni 5-6 marta oshdi. XX
asrning boshida sug`oriladigan yerlarning maydoni 40 mln. gektarga yaqin
bo`lgan. Sug`oriladigan yerlar maydonining ayniqsa ko`payishi 1950-1960-yillarda
kuzatiladi. Undan keyingi yillarda sug`oriladigan yerlar maydonining oshish
sur`atlari sekinlashdi, ayrim mamlakatlarda (masalan, AQShda) kamaydi. Jahonda
sug`oriladigan yerlar maydonining XX asrda aholi sonining o`sishiga nisbatan
yuqori bo`ldi va oziq-ovqat muammolari yechimida muhim omil bo`ldi.
Sug`rishning rivojlanish sur`atlarining pasayishining bir qator sabablari
mavjud:
- yangi loyihalarning yuqori qiymati. Endilikda har bir gektar yerni sug`orish
uchun o`zlashtirish 1000-2000 AQSh dollariga teng;
- investitsiyaning boshqa sohalariga nisbatan sug`orish loyihalariga
mablag`lar ajratishning befoydaligi;
- suv resurslarining taqchilligi;
- yaroqli yerlarning taqchilligi;
- irrigatsion cho`llashuv (sho`rlanish, botqoqlanish, yer osti suvlari
minerallashuvining ortishi va b.) tufayli sug`oriladigan yerlarning yo`qotilishi;
- sug`orish tizimlarining degradatsiyasi.
O`rta Osiyo sharoitlarida sug`orishning rivojlanishi va uning muammolari
yerlarning uchta asosiy geomorfologik tipi bilan bo`g`liq:
а) Baland va ko`tarilgan tog`yoni tekisliklari, daryolarning birinchi
terassalari. Bunday yerlar odatda suv o`tkazadigan qum, tosh (graviy) kabi
yotqiziqlardan tuzilgan. Shu sababli ular sun`iy drenaj qilinmaydi, tuproqlar esa

sho`rlanmagan. Bu rayonlar yuzlab va hatto minglab yillar davomida an`anaviy
barqaror sugoriladigan yerlardir.
b) Past tog`yoni tekisliklari, tog` oralig`I depressiyalari, qadimgi lo`llae va
daryolarning ikkinchi va uchinchi terrasalari Ular lyosslar, suglinkalar va gillardan
tuzilgan va yetarlicha shimish (drenlash) xossasiga ega emas. Tuproqlar tuzning
ancha katta zahirasiga ega va bu hududlar tuproqlarning sho`rlanish va
botqoqlanish xavfi tufayli sun`iy drenajga muhtoj.
c ) Dengiz va materik ichkarisidagi deltalar, past tekisliklar va depressiyalar,
daryolarning quyisidagi terrasalar. Ular gillar va suglinkalardan tuzilgan va deyarli
tabiiy drenajga ega. Yer osti suvlari - sho`r va yuzaga yaqin joylashgan.
Sug`orishni boshlashga qadar tuproqlarni yuvish va chuqur drenaj qurish zarur.
Ko`pgina hollarda sug`orish uchun yerlarning zahiralari ayman shu maydonlarda
joylashgan.Shu sababli sug`orishning yangi loyihalari juda qimmatga tushadi va
ancha katta ekologik muammolar hamroh bo`lishi mumkin.
Sug`orish insoniyat uchun juda katta ne`mat, ammo ayni paytda juda–
jiddiy muammolarni, dastavval geologik sajiyadagi muammoni yuzaga keltiradi.
Tabiiy landshaftning agrosistemaga aylanishi doimo hudud holati va rejimining
juda chuqur o`zgarishlariga olib keladi. Tabiiy landshaft sug`orish sistemasiga,
ya`ni batamom yangi, deyarli to`liq muxandislik sistemasiga aylanadi. Yetakchi
jarayonlar tubdan o`zgaradi: qurg`oqchil oblastlar uchun xoc bo`lgan atmosfera
yog`inlari bilan tushadigan kam suv o`rniga dalaga katta miqdorda suv keladi.
Buning natijasida tuproq suv rejimining asosiy tipi o`zgaradi: suv har yili tuproq
qatlamini namlay olmaydigan yuvmaydigan ( непромывной ) rejim o`rniga
tuproqni har yili, odatda ko`p marta namlaydigan yuvadigan rejim vujudga keladi.
Tuproq rejimining barcha xususiyatlari, shu jumladan kimyoviy va fizikaviy
xossalari o`zgaradi. Irrigatsiya ancha rivojlangan sharoitlarda nafaqat ayrim dala
yoki sug`orish sistemasi, balki daryo havzalari ham chuqur geoekologik
o`zgarishlarga duchor bo`ladi. Tajribalar shuni ko`rsatadiki, daryo havzasimi,
sug`orish sistemasimi, yoki dalami, qanday sug`oriladigan hudud bo`lmasin,
degradatsiyalashuv tendensiyasiga ega bo`ladi vabu hududning barqarorligini

saqlaydigan va shu yo`l bilan nazorat qiluvchi vaziyatni doimiy, faol tadbirlarni
taqoza etadi. Tabiat hech narchani bekorga bermaydi: qancha ko`p buzilsa,
shuncha ko`p to`lash kerak.
Irrigatsiyaning asosiy vazifasi o`simliklar o`sishi uchun tuproq–
qatlamining optimali namligini asrab turushdan iborat; jahonda suvdan eng ko`p
foydalanadigan sug`orish foydalaniladigan suvning 80 %ini oladi.
Resurslar nuqtai nazariodan asosiy muammo suvdan foydalanishning kam
samaradorligidadir. Dala yoki sug`orish sistemasi uchun foydali ish koeffisiyenti
–
bu o`simliklar tomonidan foydalaniladigansuv hajmining olinadigan suv hajmiga
nisbatidir. Foudfali ish koeffisienti ko`pgina sharoitga bog`liq holda juda
o`zgaruvchan, ammo aytish mumkimki, u 0,4 0,6 doirasida, ko`pincha undan
–
ham kam bo`ladiSuvdan besamar fopyda;lanishning sabablari juda ko`p. Ulardan
asosiysi suning bahosining uning sotsial qiymatidan past bo`lishidir. Ko`pgina
hollarda qator mamlakatlarda sog`orish uchun olinadigan suv bepul yoki sug`orish
sistemasini asrash uchun qilinadigan harajatlardan ham kam. Natijada suv
tejalmaydi va jahonning ko`pgina sug`orish sistemalari uchun suvdan ortiqcha
foydalanish xos.
Suvdan o`simliklarning ehtiyojidan ortiqcha darajada foydalanish noqulay
geoekologik oqibatlarga olib keladi. Bunday holda sug`orish suvidan yeterli
samara bo`lmagan holda yoki drenaj yo`qligida ortiqcha miqdorda foydalanish
sizot suvlari sathining ko`tarilishiga olib keladi. Buning natijasida hudud
botqoqlashadi. Bundan tashqari tuproqdan yuviladigan tuzlar sizot suvlaridagi
ancha katta miqdordagi tuzlar bilan qo`shilib dehqonchilik uchun o`ta noqulay
jarayonni 0 tuproqlarning sho`rlanishiga sabab bo`ladi. Sho`rl;anishni bartaraf
qilish uchun tuproqlarni yaxshi drenajlashuvuni ta`minlash, ya`ni suvlarning
ortiqchasini chiqarib yuborishni ta`minlash lozim. Odatda tabiiy drenaji yaxshi
bo`lgan yerlar qachonlardayoq o`zlashtirilgan. Keyin o`zlashtirilgan yerlar
aksaryat hollarda drenajning muxandislik sistemalarini barpo qilish lozim.
Jahondagi sug`oriladigan yerlarning taqriban chorak qismi ma`lum darajada
sho`rlangan; ancha katta maydonlar o`tmishdagi tamaddunlarda va keyingi

o`nyilliklarda xo`jalik yuritish tufayli batamom foydalanishdan chiqib qolgan.
N.F.Glazovskiyning hisoblariga ko`ra, jahonning sug`oriladigan yerlaridan drenaj
suvlari bilan chiqariladigan tuzlarning umumiy miqdori har yili 2 mlrd. t ni tashkil
etadi. Taqqoslash uchun shu raqamni keltirish mumkinki, jahondagi daryo
oqimining erigan moddalarni tabiiy tashishi yiliga 3 mlrd. t ni tashkil etadi.
Sug`orishning rivojlanishi, ayniqsa tropik mamlakatlarda, bir qator sotsial oqibatlar
bilan birga kuzatiladi. Ulardan eng muhimlaridan birini malyariya, shistosomatoz
(onkoserkoz) kabi yuqumli kasalliklarni tashuvchilar bilan bog`liq bo`lgan
kasalliklarning ko`payishidir. Shuningdek, ichimlik suvi sifatining yomonlashuvi
va aholi manzilgohlarining sug`oriladigan massivlarning besamar boshqarilishi
oqibatida botqoqlashuvidir.
Sug`orishning geoekologik muammolari nafaqat sug`orish sistemalarini
qurish va va foydalanishga ketgan xarajatlarningina emas, balki atrof muhit
holatining yomonlashuvining qiymatini, ekologik masalalarni va sotsial iqtisodiy
muammolarni hal etishga qilinadigan xarajatlarni ham qo`shgan holda
sug`orishning to`liq qiymatini hisobga olish zarurligini ko`rsatadi. Bunday to`liq
qiymat hisob-kitob qilishni qiyinligiga qaramasdansug`orish sistemalarinining
loyihalarining haqqoniy samaradorliginibaholasga yordam bergan bo`lar edi.
2.2. Cho`l lada atrof muhitni muhofaza qilish.
Hozirgi ilmiy tasavvurlarga ko`ra tabiatning jamiyat hayoti va faoliyati
kechadigan qismi atrof muhitni hosil qiladi. Atrof muhit butun kishilik jamiyati–
mavjudligining zaruriy asosi, insonning hay otiy faoliyati jarayonida
foydalaniladigan hamda jamiyat tadrijiy ta raqqiyotining barcha bosqichlarida
uning rivojlanishi uchun zarur bo`lgan energiya va moddalarning manbaidir.
Boshqacharoq qilib aytganda, atrof muhit inson faoliyatida ishlab
–
chiqarishning integral resurslar manbai va ayni paytda yashash muhiti hamdir.
Atrof muhit insonga ta`sir ko`rsatadigan tabiiy va ijtimoiy omil lar
majmuasidan iborat bo`lganligi sababli insonning hayotiy faoli yati ko`p jihatdan

atrof muhit sifatiga bog`liq. Atrof muhit dastavval antroposentrik,–
demoekologik tushun cha bo`lib, u insonning (aholining) hayot sharoitlari, muhiti
to`g`risidagi tushinchani anglatadi. Tabiat insonning muhiti sifatida
o`rganilayotganida butun e`tibor insonning sog`lom biologik va ijti moiy hayoti
imkoniyatini belgilaydigan tabiiy hodisalariga qaratiladi. Atrof muhit insonga
ta`sir ko`rsatadigan tabiiy va ijtimoiy iqtisodiy omillarning integral majmuasini
–
hosil qiladi. Shu tufayli barcha hol larda atrof muhitning sub`yektini inson (aholi)
tashkil etadi.
Atrof muhit tabiatning jamiyat bilan modda va energiya al
– mashinuvi
orqali o`zaro ta`sirda bo`ladigan va bu ta`sir tufayli o`zgargan va o`zgarayotgan
qismidir. Boshqacharoq qilib aytganda, atrof muhit o`zaro bog`liq bo`lgan tabiiy
va antropogen ob`yektlar va hodisalarning inson mehnati, turmushi va hordig`i
kechadigan bir butun sistemadan iborat. Demak, atrof muhit tushunchasi ijtimoiy,
tabiiy va sun`iy ravishda yaratiladigan fizikaviy, kimyoviy va biologik omillarni,
ya`ni insonning hayoti va faoliyatiga bevosita yoki bil vosita ta`sir ko`rsatadigan
barcha omillarni o`z ichiga oladi. Atrof muhit kishilar orasidagi va ularning tabiat
bilan bo`lgan munosabat larining murakkab majmuasini belgilaydi.
Tabiatni muhofaza qilish deganda barcha tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish, tiklanadigan tabiiy resurslarni qayta tiklash va inson hayotining qulay
ekologik sharoitlarini saqlashga doir tadbirlar tizimi tushunila boshlandi. XX
asrning 60 yillaridan boshlab maxsus adabiyotlarda tabiatni muhofaza qilish
– “ ”
ternini bilan bir qatorda, ko`pgina hollarda esa uning o`rnida a t r of muhit
“ ”
tushunchasi va u bilan bog`liq bo`lgan a t r of muhit musaffoligi , a t r of muhitni
“ ” “
asrash , a t r of tabiiy muhitni muhofaza qilish a t r of muhitni muhofaza
” “ ” “
qilish kabi tushunchalar keng qo`llanila boshlandi.Hozirgi paytda jahonning
”
ko`pgina mamlakatlarida chop etilayotgan maxsus adabiyotlarda, xalqaro
diplomatik shartnomalarda a t r of muhitni muhofaza qilish ustivor termin
“ ”
sifatida qo`llanilmoqda.
Hozirgi paytda atrof muhitni muhofaza qilish tabiiy resurslardan oqilona
–
foydalanish, qayta tiklash va muhofaza qilishga, tabiiy muhitni kishilarning hozirgi

va kelgusi avlodlarining moddiy va ma`naviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida
tabiiy muhitni ifloslanish va buzilishdan himoya qilishga qaratilgan xalqaro, davlat
va ijtimoiy tadbirlar tizimidir.
Atrof muhitni muhofaza qilishni tabiiy resurslardan foydalanishga batamom
barham berish y`oli bilan amalga oshirib bo`lmaydi, zero har qanday mamlakat
aholisining hayot sharoitlarini va me`yordagi faoliyatini ta`minlash oziq-ovqat
mahsulotlari, suv, kiyim-kechak, uy-joy, transport, aloqa vositalari bilan doimiy
ravishda ta`minashni talab qiladi. Binobarin, tabiatni, hozirgi atrof muhitni
muhofaza qilish tabiatdan doimiy ravishda foydalanish jarayonida amalga
oshirilishi lozim.
YNEPni baholashicha cho`llashuv natijasida qishloq xo`jaligiga har yili 26
mlrd.dollarlik zarar yetkazadi. BMTning boshqa bir tashkiloti cho`llashuv–
bo`yicha Dastur faoliyatini nazorat qilish Markazining baholashicha esa qishloq
xo`jaligi bir yilda cho`llashuv natijasida 21 mln. ga yer yo`qotadi. Sahroi Kabir
janubga tomon har yili 6 km dan (H.Lamprey) 9 km gacha (J.Bush) tezlikda
siljimoqda. Cho`llashuv va yerlarning degradatsiyasi terminlarini
“ ” “ ”
chalkashtirmaslik lozim.
Ayrim olimlarning fikriga ko`ra, uzoq takrorlanmaydigan jarayon
cho`llashuv deyiladi, boshqa olimlar buni inkor qiladi. BMTning ta`rificha,
cho`llashuv
– hudud biopotensialining kamayishi yoki buzilishi bo`lib, bundan
keyin chol`l sharoitlariga o`xchash sharoitlarning vujudga kelishiga imkon beradi.
R.Nelsonning fikricha, cho`llashuv ko`pgina hollarda inson faoliyati bilan bog`liq.
Cl. Agnyu (Agnew) iqlim o`zgarishlari va asosan inson faoliyati tufayli yuzaga
keladigan degradatsiya bilan bog`liq deb hisoblaydi. Bir necha yuz ming yil ilgari
hozirgi sahroi Kabir o`rnida savanna, Amazonka junglilari o`rnida cho`l bo`lgan.
Ba`zan cho`llashuv deganda hosildorroq yerlarga cho`lning bosib kirishi degan
noto`g`ri tasavvur nazarda tutiladi. Cho`llashuvga qarshi kurash bo`yicha Xalqaro
Konvensiya (1994) cho`llashuvni quyidagicha ta`riflaydi: C h o`llashuv iqlim
“
tebranishi va inson faoliyatini ham o`z ichiga oladigan turli omillar tufayli
qurg`oqchil rayonlarda yerlarning degradatsiyasini bildiradi . Yerning
… ”

degradatsiyasi esa y r l ardan foydalanish yoki tuproqlarning shamol va suv“
eroziyasi, fizikaviy, kimyoviy va biologik xossalarining yomonlashuvi kabi
jarayonlarga va tabiiy o`simlik uzoq muddatga yo`qolishiga sabab bo`ladigan hatti-
harakatlar tufayli sug`oriladigan va sug`orilmaydigan yerlarning, yoki yaylovlar va
o`rmonlarning biologik va iqtisodiy mahsuldorligini kamayishiga yoki to`liq
yo`qolishini bildiradi
”
Cho`llashgan rayonlarning tuproqlari kam hosildorligi bilan farq qiladi. Kam
va o`zgaruvchan yog`inlar bilan birgalikda anchagina cho`llashgan rayonlarda
biologik mahsuldorlik gektariga 400 kg dan oshmaydi. Iqlim sharoitlariga mos
holda cho`llar (muzlik sahrolari bilan birgalikda) jahonda 48 mln. km 2
atrofidagi
maydonni ishg`ol etishi lozim. Ammo tuproq-botanik ma`lumotlariga ko`ra
ularning maydoni 57 ni tashkil etadi. Demak, 9 mln km 2
antropogen cho`llardan
iborat. Turli darajadagi cho`llashuv yana 25 mln km 2
maydonda rivojlanayotir.
Afrika va Shimoliy Amerikada arid hududlarining ¾ qismiga yaqini
degradatsiyaga, ya`ni cho`llashuvga duchor bo`lgan. Jahon aholisining 1/6 qismi
cho`llashuv xavfi bo`lgan zonada istiqomat qilmoqdq. Cho`llashuvdan jahon
iqtisodiyoti 1990-yilda ko`rgan zarari har yili 42 mlrd. dollarni tashkil etadi.
Cho`llashuv quyidagi belgilarga ega: tuproqning o`simlik bilan qoplanish
darajasiningqisqarishi, tuproq yuzasi albedosi (aks ettirish qobiliyati)ning
ko`payishi, ko`pyillik o`simliklarning, ayniqsa daraxtlar va butalarning ancha
yo`qolishi, tuproqlar degradatsiyasi va erosiyasi, ayrim joylarda qumlarning
bosishi va tuproqlarning sho`rlanishi. Bu barcha jarayonlar arid landshaftlar uchun
xos va tabiiy holda ular tartibga solinadi. Ammo, bu jarayon inson faoliyati bilan
o`zaro bog`likda bo`lsa, ko`pgina ozgarishlar qaytmaydigan (takrorlanmas) bo`lib
qoladi.
Cho`llashuvga qarshi kurash bo`yicha Xalqaro Konvensiyaga muvofiq iqlim
nuqtai nazaridan cho`llashuv xavfi P|PET = 0,05-0,65 bo`ladigan zonada bo`ladi (P
yillik yog`in miqdori, PET potensial avaporatsiya). Bu toifaga
– –
qurg`oqchillikning turli darajasidagi arid erlar to`g`ri keladi.

Qoidaga binoan cho`llashuv taviiy va sotsial-iqtisodiy omillarning noxo`sh
birikishi tufayli rivojlanadi. Cho`llashuv Afrikaning Sahroi Kabirdan janubdagi
Sohida katta maydonda rivojlanmoqda. Bu yerda 1968-yilda ko`pyillik
qurg`oqchillik boshlangan. Natijada dalalar va yaylovlarning mahsuldorligi
pasaydi, quduqlar quridi, darayo oqimi kamaydi, Chad ko`li suv sathi pasaydi va
boshqa aziyatli oqibatlarga olib kekli. 1968-1973 yillardagi qurg`oqchillikning
birinchi to`lqinida 250 ming kishi va mollarning 40%i ochlikdan nobud bo`ldi.
Malida va Mavritaniyada mollarning 90%dan ziyodi halok bo`ldi..
Iqlim cho`llashuvning turli darajasidagi hududlarni shakllanishining–
muhim tabiiy omilidir. Bu ayniqsa xo`jalik asosiy tipining hududiy o`zgarishini
belgilayydigan shimoldan janubga keskin hidroiqlim va geoekologik gradiyenlar
bo`lgan Sohil misolida juda yaxshi namoyon bo`ladi.Shimoldan janubga yog`inlar
miqdori ko`payadi, ularning yildan yilga o`zgarishi kamayadi, nam mavsumning
davomiyligi ortadi, yomg`irlar davrida suv balansi yaxshilanadi. Shunga mos holda
qishloq xo`jaligida dehqonchilikning ahamiyati janubga tomon ortib boradi,
chorvachilikning ahamiyati esa,aksincha, kamayadi. Hisoblar va kuzatishlarga
ko`ra, barqaror va beqaror dehqonchilik rayonlarini yillik yog`inlarning 600 mm
lik ko`rsatkichi ajratib turadi. Ammo, bu o`rtacha ko`pyillik ko`rsatkich aniq
ko1rsatkich emas. Nam dabrning kam vaqt davom etishi va uning yildan yilga
zamonda o`zgarib turishi tufayli dehqonchilik yog`inlarning katta miqdorida ham
dehqochilik xavfli (tahlikali) bo`ladi. Sohilda iqlim sharoitlari tufayli dehqonchilik
barcha paytlarda xatarli. Buning uctiga yong`irli davrning qisqa bo`lishi
dehqonchilik imkoniyatlarini cheklaydi va natijada dehqonlar qisqa vegetetsiya
davrida yetishadigan ekinlarni ekishga majbur bo`ladi. Yildan yilga yog`inlarning
o`zgaruvchanligichorvachilikda ham o`z ta`sirini ko`rsatadi.
Sohilda iqlim sharoitlari tufayli janubga tomon hududning biologik
mahsuldorligi ortibboradi va shu sababli aholi zichligi ham ortadi. Ammo,
landsjaftlarning barcha tiplarida va ularga to`g`ri keladigan xo`jalik tiplarida
aholining soni hududning potensisl sig`imidan yuqori. Ayniqsa yillik yog`inlarning
miqdori 400-600 mm bo`lgan beqaror dehqonchilik zonasida aholi zichligi katta

bo`lganligi sababli vaziyat murakkab; chorvachilik va dehqonchilik konfliktli
manfaatlari oxir-oqibatda cho`llashuvga olib keladi.Shu nuqtai nazardan Sohi
hududini 400 mm kik izogiyeta bo`yicha dehqonchilik va chorvachilik zonalarini
ajratish mumkin. Dehqonchilik zonasida aholi nufusining ortishi tufayli partov
yerlarning maydoni kamaymoqda.Bunday yerlar ekinzorlarga aylantirilgan va juda
tez degradatsiyalashmoqda; bu jarayon o`z navbatida ekinzorlarning bir qismini
partov yerlar aylantirishni va yangi yerlarni haydash zaruriyatini keltirib chiqaradi;
ayni paytda partov yerlarning maydoni va yerlarning h o r diq c h i qarish vaqti“ ”
qisqaradi. Bu esa hududlarning yanada cho`llashuviga sabab bo`ladi. Shunday
qilib, bu zonada cho`llashuvning Sahro Kabirdan juda uzoqda cho`llashuvning
yangi o`choqlarini vujudga keltiradi.
Arid oblastlar aholisining ko`payishi va insonning tabiiy resurslardan
foydalanishda inson imkoniyatlarining kengayishi jamiyatning atrof muhit bilan
o`zaro munosabatlari muammosini murakkablashtirdi. Shunga bo`g`liq holda arid
iqlimli ko`pgina mamlakatlarda oziq-ovqat ishlab chiqarishni dehqonchilik
–
maydonlarini kengaytirish, chorva mollari sonini ko`paytirish eng muhim
muammoga yalandi. Bu esa insonning chala cho`l va chala cho`llarga noqulay
ta`siri jarayonlarini kuchaytirdi. Buning natijasida XX asrning so`ngi choragida
arid oblastlarda tabiatga ta`sirning kuchayishi va qishloq xo`jaligida ham, sanoatda
ham tabiiy resurslarni o`zlashtirishni juda tez o`sishi tufayli atrof muhitda
ekologik balansning buzilishi sodir bo`ldi. Natijada insonyat oldida ekologik
buzilishning oqibaatlari bilan kurashish va ularni bartaraf qilish bo`yicha tadbirlar
ishlab chiqish muammosi yuzaga keldi.
Arid oblastlarda atrof muhitda ekologik balansning buzilishi lanshaftlarning
cho`llashuv jarayonlarining kuchayishiga olib keldi. Cho`llashuv bu oblastlarning
biologik mahsuldorligida namoyon bo`ladi va ishlab chiqarish faoliyati uchun bir
qator to`siqlarni yuzaga keltiradi. Cho`llashuv jarayonlariikki asosiy yo`nalishda:
a) ekstraarid cho`llar uchun xos bo`lgan hududning progressiv qurib borishi va b)
insonning nooqilona ta`siri ostida arid va chala arid oblastlarning cho`llashuv
jarayonlari.

Insonning ta`siri darajasiga yoki muayyan hududning aridligiga bog`liq
holda bu jarayonlar turli intensivlikka ega. Ba`zan bu omillar qo`shiladi va
cho`llashuv jarayonlarining keskin, ba`zan hatto halokatli darajada kuchayishiga
olib keladi (Sohildagi (1971-1974) va AQShning (1974) janubiy shtatlaridagi
qurg`oqchilik).
Cho`llashuv jarayonlarining sajiyasi semigumid, emiarid va arid
obl;astlarda turli xil. Semisrid va semigumid oblastlarda cho`llashuv chala cho`l,
savannalar va quruq dashtlarning antropogen cho`llar landshaftlariga o`tishiga olib
keladi. Arid oblastlarda esa bu jarayonlar ekosistemalar biolokik
mahsuldorligining pasayishiga va arid cho`llarning ekstraarid, antropogen
cho`llarga aylanishiga imkon beradi. Choo`llashuvnng sabablari, tezligi va
miqyoslari ham turli oblastlarda turli xil. Sahroi Kabirning janubida (Sohilda),
shimoliy qismida (Marokko, Jazoir, Tunis va Liviyada) cho`llashuv jarayonlari
kritik darajada. Ma`lumotlarga ko`ra Sahroi Kabirning shimoliy chegarasi bo`yicha
cho`llashuv jhar yili 100 ming ga ni ishg`ol etgan. Sahroi Kabirning ham shimoliy,
ham janubiy chekkalari uchun cho`llashuv tobora kuchayib borayotgan xavf-
xatardir. Bu jarayon insonning tabiatga tartibsiz ta`siri tufayli sodir bo`lmoqda.
Ortiqcha mol boqish, yog`ibnlar bilan kam ta`minlangan yayloblarning
dehqonchilik uchun o`zlashtirilishi o`simlik qoplamining buzilishiga, ular
himoyasida bo`lgan tuproqlarning suv eroziya va deflytsiyaga duchor bo`lishiga
olib keladi Chollashuv jarayonlari ko`pgina arid oblastlarda sodir bo`lmoqda.
Yaqin Sharq va Hindistonniong cho`llari paydo bolishiga ko`ra antropogen
cho`llardir. Arizona (AQSh)dagi Sonor cho`lining katta qismi so`ngi yuz yillar
davomida mollarni ortiqcha boqilishi natijasida hosil bo`lgan.
Barcha arid oblastlarda o`tmishda o`simliklarga boyroq bo`lgan, ammo aholi
nufusining o sishi va inson tomonidan haddan ziyda foydalanish natijasida o`simlik
qoplami buzilgan. Ayrim mamlakatlarda yaylovlarda o`t qoplamining
yetishmasligi tufayli mollarni boqishda buta va daraxtlardan ham (tree pastures)
foydalanilgan (Sohil, Yaqin Sharq, Tar cho`li). Arid oblastlarning landshaftlaridagi
ayrim komponentlar orasidagi o`zaro aloqalar juda beqaror holatda bo`ladi; ulardan

birotasi buzilsa, boshqalari ham o`zgaradi. Nam tabiat zonalaridan farq qilgan
holda arid landshaftlarda turli komponentlar orasida o`zaro bir-birini to`ldirish
sodir bo`lmaydi. Chala cho`l va cho`llarda organik dunyo komponentlari va
buzilgan o`zaro aloqalarning tiklanish jarayonlari juda sekin kechadi va ularning
tiklanishi uchun bir necha o`n yillar kerak bo`ladi. Masalan, geobotaniklar
tomonidan Shimoliy Kaspiybo`yi yaylovlardan noto`g`ri foydalanilganda qumlar
1-3 yil davomida yarim harakatdagi va barxan shakllariga o`tishi aniqlangan.
Bunday qumlarning o`simliklar bilan qoplanishi namlanish sharoitlariga bog`liq
holda 15 20 yilga va undan ko`proqqa cho`ziladi (Babushkin, Kogay, 1971). –
Cho`llashuv jarayonlari arid hududlarga antropogen ta`sir darajasi va tezligi
landshaftlarning inson ta`siri ostida landshaftlardagi buzilgan dinamik
muvozanatning qayta tillash qobiliyatiga nisbatan ustunlik qila boshlagan
paytdanoq boshlanadi. Garchi ko`p ming yillar davomida arid mamlakatlarda
chorvachilik mavjud bo`lgan bo`lsada, cho`llashuv uncha katta bo`lmagan
mahalliy miqyodagi sajiyada quduqlarning yaqinida, aholi manzilgohlarining
–
chekkalarida va boshqa joylarda kechgan. Arid oblastlar tabiatidan foydalanish
uncha ko`p bo`lmaganda mollarning soni arid landshaftlardagi muvozanatni
buzmagan. Faqat yaylovlarda ortiqcha molar boqilisi bilanoq bu muvozanat
buzilgan va katta maydonlarda cho`llashuv jarayoni boshlangan. Ayniqsa XX
asrning so`ngi choragida aholi nufusining o`sishiga bogliq holda bu jarayon keng
tarqala boshladi. Yaylovlarda cho`llashuv jarayonlarining mohiyati va yo`nalishi
chizmada ko`rsatilgan (- chizma).
–
Hozirg paytda insonyat rivojlanishning tabiiy resurslardan foydalanish
bo`yicha tadbirlarni qat`iy tartibga solisi lozim bo`lgan davrda turibdi. Bir qator
hollarda inson o`zining xo`jalik faoliyatida tabiiy resurslarni iste`mol qilish va
ularning tabiiy tiklanishi orasidagidinamik muvozanatning ekologik to`siqni buzib
o`tdi. Arid oblastlarda chuchuk suv, yaylovzorlar va boshqa resurslardan
foydalanishda endi chelashlar lozim. Bu jarayonlar to`g`risida aniq tasavvurga ega
bo`lish cho`llashuvni bartaraf qilish uchun zarur bo`lgan tadbirlarni, uning eng
xavfli o`cholarini belgilash va aniq tadbirlar rejasini taklif qilishga imkon beradi.

-chizma. Mol boqiladigan yerlarda cho`llashuv.
I.Cho`llashuvning tabiiy jarayonlari. Atmosfera yog`inlari juda kam
bo`lgan holda hozirgi issiq iqlim ta`siri ostida cho`l hududlarining M o l b o q i l i s h i
O`simliklar
urug`ining
tarqalishiga
ta’siri Tuproqqa
(g`ovvakli-
giga) ta’siri Oziqa
moddalari-
ning
tushishi O`simliklar
ga bevosita
ta’siri
Mol boqish-
ning tuproq-
qa o`zgaruv-
chan ta’siri Tuproqlar-
ning suv
rejimi Tuproq
havosi (O
2 ) Novda-
larning
shikastla-
nishiIldizlarning
shikastla-
nishi
Tuproqlarning
qayishqoqligi Tuproqlarning
issiqlik rejimi O`simlikning (raqobat bo`lganda)
ta’sirlanishi. O`sishning o`zgarishi
Tiklanishning
o`zgarishi O`sishga
ta’siri Tuproq yuzasining
yoritilishi Zichlik (jipslik)
darajasining o`zgarishi
Turlar tarkibidagi o`zgarish
(muvozanat boshlanishigacha Turlar soninig
o`zgarishi

qurg`oqchillashuvi tabiiy jarayonlarning kechishini taqoza etadi. Ularga qo`yidagi
jarayon;larni kiritish mumkin:
a) Ehtimoliy bug`lanishning yog`inlarning yillik miqdoriga nisbatan keskin
ko`p bo`lishi natijasida tuproqlar va sizot suvlari sho`rlanishining tobora kuchayib
borishi;
b) tabiiy va madaniy o`simliklarning biologik mahsuldorliginikeskin
pasayishiga va yuza hamda sizot suvlari zahiralarining pasayishiga sabab
bo`ladigan davriy takrorlanadigan qurg`oqchillik.
Cho`llashuv jarayonlari iqlimning o`zgarishi natijasida ekstraarid, arid va
chala arid onlastlarda har xil.
O`simlik o`smaydigan iqlim aridlashuvining tabiiy jarayonlari hududning
qurg`oqchilligini chuqurlashtirgan holda insonning xo`jalik faoliyatiga kam ta`sir
ko`ratadi, chunki otatda cho`llarda sugorma dehqonchilikdan tashqari qishloq
xo`jalik ishlab chiqarishi ekstraarid cho`llarda kam rivojlangan. Sanoat ishlab
chiqarishi esa iqlimning o`zgarishiga bog`liq emas.
O`simlik qoplami nisbatan rivojlangan va butun yil davomida mol boqish
uchun yaylovlar sifatida foydalaniladigan arid cho`llarda iqlimning o`zgarishi
chorvachilikka salbiy ta`sir ko`rsatadi/
Davriy qurg`oqchillik yaylov chorvachiligi bilan bir qatorda lalmikor
dehonchilik ham bo`lgan chala arid oblastlarda eng noqulay oqibatlarga ega.
II.Cho`llashuvning antropogen jarayonlari. Antropogen jarayonlarning
asosiylarini quyidagilar tashkil etadi:
a) mollarning o`ta ko`p boqilishi natijasida yaylov o`simliklarining
dedradatsiyasi;
b) turli omillarning (butalardan o`tin tayyorlash, yo`l, quvur, sug`orish
kanallari sanoat ob`yektlari, aholi manzilgohlari va boshqa ob`yektlarning
qurilishi) ta`siri ostida o`simliklar bilan mustahkamlangan qumlaring deflyatsiyasi;
c) suv havzalari sathining ularni suv bilan ta`minlab turgan daryolarning
tartibga solinishi va foydalanilishi natijasida sho`rxokli cho`llarning yangi
maydonlarining hosil bo`lishi.

Cho`l va chal cho`llarni qishloq xo`jaligida o`zlashtirishda cho`llashuv
jarayonlari qo`yidagi sharoitlar birlashganda ayniqsa faollashadi:
a)nam yillarda qurg`oqchil hududlarning chegaradosh rayonlari yer va
yaylov resurslaridan ortiqcha mol boqilishi va yalovlarning degradatsiyasiga olib
keladigan nooqilona foydalanishning kuchayish, yangi yerlarni haydash, yangi
aholi manzilgohlari atrofida o`tin va maishiy ehtiyojlar uchun o`simliklarni
tayyorlash;
b) navbatdagi quruq yillarda o`simliklarning rivojlanishidagi hosilning
yo`qolishiga va mollarning nobud bo`lishiga olib keladigan keskin depressiya,
tuproq va qumlarning deflyatsiyasi jarayonlarining kuchayishi.
O`simlikning yo`qotilishi va tuproq hamda qumlar yuza qatlamining
yumshatilishi natijasida ular faol shamollar ta`sirida uchirila boshlaydi va
harakatchan eol shakllar qumli dalalar, , barxanlar, barxan gryadalari va boshqa–
shaklda to`planadi. Arid oblastlarda deflyatsiya va eol akkumulatsiyasi odatiy hol.
Ular ayniqsa ekstraarid cho`llarda faol kechadi va eol relyefi klassik (barxanlar,
barxan grydalari, piramidal dyunalar vab.) shakllarga ega bo`ladi.
Arid cho`l va chala cho`llarda tuproq va qunlarning deflyarsiyasi kamroq
faol. Insonning atrof muhitga ta`siridan tashqarida eol jarayonlari ga nisbatan
qalinroq o`simlik qoplami to`sqinlik qiladi. Shu sababli relyefning o`simlik bilan
mahkamlangan o`ziga xos eol (gryadalar, tepachalar, serg`ovvak qumlar va b)
shakllarni hosil bo`ladi. Bunday holda deflyatsiya o`simlik rivojlanishi jarayonlari
Birgalikda kechadi va ular orasida dinamik muvozanatni vujudga keltiradi.

X U L O S A
Cho`l yoki cho`l landshafti tushunchalariga berilgan ta`rif juda“ ” “ ”
ko`p, ammo ygona yoki ko`pchilik tomonidan e`tirof etilgan talqin yo`q.
A.G.Babayev va E.G.Freykin (1977) cho`llarga shunday ta`rif beradi: Cho`llar
“
deganda nihoyat issiq va quruq iqlimli, kam yog`inli va nisbatan siyrak o`simlikli
ulkan tabiiy oblastlar tushuniladi. Cho`llar uchun nafaqat atmosfera yog`inlarining
kamligi (300 mm gacha), balki ulrning yil mavsumlari bo`yicha notekis
taqsimlanishi va juda ham katta o`zgaruvchanlik, shuningdek tushadiga
yog`inlarga nisbatan bug`lanishning ancha ko` pligi xosdir.Cho`llar uchun doimiy
yuza oqimining yo`qligi, quruq uzanlrning, muvaqqat suv oqimlarining mavjudligi
va tuproq gruntlarning yuqori darajada sho`rligi xosdir .
– ”
Cho`l landshaftlari uchun xos bo`lgan umumiy xususiyatlar quyidagilardan
iborat:
- barcha cho`llarda yillik yog`in miqdori juda kam, yog`in tushadigan davr
juda qisqa yoki aniq ifodalanmagan, ehtimoliy bug`lanish yillik yog`inlarning
miqdoriga nisbatan juda katta bo`lgan sharoitlarda vujudga keladi;
- cho`llarda mahalliy suvlarning yuza oqimi nihoyat darajada qisqa muddali
bo`ladi yoqi batamom shakllanmaydi. Sisot suvlari sho`rlangan;
- tuproq qoplami juda yupqa bolib, unda tzli erimalar va
konsentratsiyalarining yuzaga ko`tarilishi sodir bo`ladi;
- o`simliklar yer yuzasining yarmidan kamini siyrak holatda qoplaydi. Cho`l
o`simliklari uchun mumli qoplama (po`stlog`) xos. Chollar uchun asosan
efemerlar, efemeroidlar, sukkulentlar, psammofitlar, galofitlar xos.
- hayvonot olamining vakillari qurg`oqchil sharoitlarga moslashgan;
-cho`llarda dehqonchilik faqat sun`iy sug`orish qo`llanilgandagina yuritilishi
mumkin.

Cho`llarning vujudga kelishi va hududiy taqsimlanishi Yer yuzasida Quyosh
nurlarining (radiatsiyasining) notekis taqsimlanishi bilan bog`liq va zonallik
qonuniga bo`yunadi. Demak, Yer sharining quruqlik qismida cho`llarning
tarqalishi va joylanishi zonal hodisadir. Cho`l landshaftlarining vujudga
kelishidagi asosiy , yetakchi omil iqlim omilidir.
Cho`llar sayyoramizdagi quruqlik yzasining har ikkala pallasida zonal
landshaft tiplarini hosil qiladi.
Chollar geografik zonallik xususiyatlariga ko`ra 3 ta katta toifaga ajratiladi:
1. Mu`tadil mintaqa cho`llari.
2. Subtropik mintaqa chollari.
3. Tropik mintaqa cho`llari.
Subtropik cho`llar sektorlik xususiyatlariga ko`ra:
a) kontinenta l (materik ichkarisidagi) cho`llarga hamda
b) okean (sohil)bo`yi) cho`llariga (Atakama, Namin va b.) cho`llarga
ajratiladi.
Tuproqlari va yuzani qoplagan yotqiziqlariga ko`ra quyidagi cho`llar
ajratiladui:
1. Qaqimiy allyuvial tekislilarning g`ovak jinslari ustidagi qumli cho`llar .
2. Gipsli plato va tog` oldi tekisliklaridagi shag`alli va qum-shag`alli
cho`llar .
3. Gipsli plato va tog` oldi tekisliklaridagi chag`ir shag`alli gipsli cho`llar .
4. Pasttog` va tepaliklaridagi toshloq cho`llar, kam karbonatli qumoq
tuproqlar ustidagi qumoq cho`llar .
5. Tog` etaklaridagi tekisliklar va daryolarning qadimiy deltalari o`rnidagi
gilli taqir cho`llar .
6. Sho`r mergel va gil jinslaridan tuzilgan tog`lardagi gilli baland cho`llar .
7. Dengiz sohillari va sho`rxok depressiyalardagi sho`rxok cho`llar .
Yer sharidagi quruqlikning 20-22 % ini cho`llar band etgan bo`lib, ular
mu`tadil, subtropik, tropik mintaqalarda va, shuningdek, tog`li o`lkalarda
tarqalgan.

munosabati bilan jahonda sug`oriladigan yerlarning maydoni 5-6 marta oshdi. XX
asrning boshida sug`oriladigan yerlarning maydoni 40 mln. gektarga yaqin
bo`lgan. Sug`oriladigan yerlar maydonining ayniqsa ko`payishi 1950-1960-yillarda
kuzatiladi. Undan keyingi yillarda sug`oriladigan yerlar maydonining oshish
sur`atlari sekinlashdi, ayrim mamlakatlarda (masalan, AQShda) kamaydi. Jahonda
sug`oriladigan yerlar maydonining XX asrda aholi sonining o`sishiga nisbatan
yuqori bo`ldi va oziq-ovqat muammolari yechimida muhim omil bo`ldi.
YNEPni baholashicha cho`llashuv natijasida qishloq xo`jaligiga har yili 26
mlrd.dollarlik zarar yetkazadi. BMTning boshqa bir tashkiloti cho`llashuv–
bo`yicha Dastur faoliyatini nazorat qilish Markazining baholashicha esa qishloq
xo`jaligi bir yilda cho`llashuv natijasida 21 mln. ga yer yo`qotadi. Sahroi Kabir
janubga tomon har yili 6 km dan (H.Lamprey) 9 km gacha (J.Bush) tezlikda
siljimoqda. Cho`llashuv va yerlarning degradatsiyasi terminlarini
“ ” “ ”
chalkashtirmaslik lozim.
Cho`llashgan rayonlarning tuproqlari kam hosildorligi bilan farq qiladi. Kam
va o`zgaruvchan yog`inlar bilan birgalikda anchagina cho`llashgan rayonlarda
biologik mahsuldorlik gektariga 400 kg dan oshmaydi. Iqlim sharoitlariga mos
holda cho`llar (muzlik sahrolari bilan birgalikda) jahonda 48 mln. km 2
atrofidagi
maydonni ishg`ol etishi lozim. Ammo tuproq-botanik ma`lumotlariga ko`ra
ularning maydoni 57 ni tashkil etadi. Demak, 9 mln km 2
antropogen cho`llardan
iborat. Turli darajadagi cho`llashuv yana 25 mln. km 2
maydonda rivojlanayotir.
Afrika va Shimoliy Amerikada arid hududlarining ¾ qismiga yaqini
degradatsiyaga, ya`ni cho`llashuvga duchor bo`lgan. Jahon aholisining 1/6 qismi
cho`llashuv xavfi bo`lgan zonada istiqomat qilmoqdq. Cho`llashuvdan jahon
iqtisodiyoti 1990-yilda ko`rgan zarari har yili 42 mlrd. Sollarni tashkil etadi.
Hozirg paytda insonyat rivojlanishning tabiiy resurslardan foydalanish
bo`yicha tadbirlarni qat`iy tartibga solisi lozim bo`lgan davrda turibdi. Bir qator
hollarda inson o`zining xo`jalik faoliyatida tabiiy resurslarni iste`mol qilish va
ularning tabiiy tiklanishi orasidagidinamik muvozanatning ekologik to`siqni buzib
o`tdi. Arid oblastlarda chuchuk suv, yaylovzorlar va boshqa resurslardan

foydalanishda endi chelashlar lozim. Bu jarayonlar to`g`risida aniq tasavvurga ega
bo`lish cho`llashuvni bartaraf qilish uchun zarur bo`lgan tadbirlarni, uning eng
xavfli o`cholarini belgilash va aniq tadbirlar rejasini taklif qilishga imkon beradi.
Cho`llarda nomaqbul tabiiy antropogen jarayonlarning kuchayishi–
ladshaftlar ekologik holatining yomonlashuvi cho`llarning tabiatidan samaralii
foydalanishga va atrog muhitni muhofaza qilishga doir kompleks tadqiqotlarni
kuchaytirish zamon talabiga aylangan.

ADABIYOTLAR
Abbosov S.B. Qizilqumda cho`llanishning antropogen omillari va uning
oqibatlari || Tabiiy geografiyaning regional muammolari.
Samarqand, 2002.
Avdulqosimov A.A.
Abbosov S.B. Cho`llarning vujudga kelishi, shakllanishi va geografik
tarqalishi || O`z.GJ axboroti. 28-jild.
Abdulqosimov A.A.
Mustafoqulova G. O`rta Osiy cho`llarining tipologik tasniflash masalalari ||
O`z.GJ axboroti. 28-jild.
Aleksandrovskaya va b. Dunyo qit`alari tabiiy geografiyasi. T.,
Hasanov H. Geografiya nomlari imlosi. T., 1962 .
Mavlonov A.M. Cho`l sharotida ishlab chiqarish kuchlarining hududiy
xususiyatlari va shaharlar rivojlanishi || O`zbekistonda
geografiyaning dolzarb muammolari. Samarqand, 2009.
Nazarov I.Q. va b. Cho`l zonasi: rekultivatsiya muammolar. Tabiiy
geografiyaning regional muammolari. Samarqand, 2002.
Vlasova T.V. Materiklar tabiiy geografiyasi. T.,
Алибекова С.Л. Аралcкий фаcтор в деградатсии пастбиш … ||
О`zbekistonda geografiyaning dolzarb muammolari.
Samarqan d , 2009.
Алибеков Л.А. Щедрост пустыни. М., 1988.
Алибеков Л.А. Природные механизмы, способствующие проsессу
опустынивания // Tabiiy geografiyaning regional
muammolari. Samarqand, 2002.
Бабаев А.Г. и др. Пустыни. Природа мира. М., .
Бабушкин Л.Н.
Когай Н.А. Физико-географическое районирование Туркменской
ССР. Т.,1971.
Берг Л.С. Природа СССР. Изд. 3. М.,1955
Иванов Н.Н.
Лобова Е.В.
Хабаров А.В. Почвы. Природа мира. М., 1983.
Мильков Ф.Н. Природные зоны СССР. М.,1964
Исаченко А.Г. Ландшафтоведение и физико – географическое райони-
рование. М., 1990.
Исаченко А.Г. ,
Шл я пников А.А. Ландшафты. Природа мира. М., 1989.
Очилов А. Вопрос ы улучшения геоэкологического состояния
Каршинcкой степи || O`z.GJ axboroti. 28-jild.
Петров М.П. Сравнительная характеристика ландшафтов пустынь
мира. – Вопросы истории и теории физической
географии.
Петров М.П. Пустыни мира.. Л., 1974.
Петров М.П. Проблемы освоения и охрана природы пустын и борьбы

с опустыниванием. - Охрана природы и природных
ресурсов. Т.3. М.. 1977.
Реймерс Н.Ф. Природопользоание. Словар – справочник.М., 1990.
Рябчиков А.М. Структура и динамика геосферы. М., 1972.
Физико-географический атлас мира. М., 1964.
Хабаров А.Х.
Островский И.М.
Лобова Е.В. Опыт определения засушливости аридных областей
мира. В сб. “ Почвоведение и агрохимия. Проблемы и
методы ” . М., 1977
Монод Тҳ. Десертс. Ин. У.И.С.Н. 9, Реунион течниқуэ. Нaироби,
1964,
Десертифиcaтион ор дегрaдaтион:A қуэстион оф дефинитионс ? Геогр. Мaг. – 1989. –
61, Н 5.

Купить

Информация о документе

Продавец

Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari

Похожие документы