Дата регистрации 19 Март 2026
0 ПродажJanubiy-G`arbiy Osiyo davlatlari iqtisodiyotining rivojlanish xususiyatlari
![yo llari chorrahasida (Qora dengiz, Bosfor va Dardanell bo g zlari,‘ ‘ ‘
Marmar dengizi, Egey dengizi, O rta dengiz, Suvaysh kanali, Qizil dengiz,
‘
Bobil-Mandab bo g ozi), shuningdek bu yerda boy neft konlarining
‘ ‘
mavjudligi uning katta iqtisodiy va strategik ahamiyatini belgilaydi. [3]
Janubi-G arbiy Osiyo yer sharidagi siyosiy jihatdan faol mintaqalaridan
‘
biri hisoblanadi. Kishilik jamiyati rivojining hamma tarixiy pog onalarida
‘
murakkab iqtisodiy va ijtimoiy o zgarishlar, bu yerda buyuk imperiyalar va
‘
kichik davlatlarning bunyod bo lishi va tarqalib ketishi harbiy g alabalar va
‘ ‘
buzg unchiliklar natijasidir.
‘
Tarixiy manbaalar va ma lumotlar Janubi-g arbiy Osiyoda ilk qadimiy
’ ’
insonlar faoliyati 35 ming yillar ilgari shakllana boshlaganligini ko rsatadi.
’
Bu hududda eramizdan avvalgi 5-4 ming yilliklarda ilk dehqonchilik
manzilgohlari paydo bo lgan bo lib, miloddan avvalgi 3 ming yilliklarda
’ ’
qadimiy davlatlar yuzaga kelgan. Eramizdan avvalgi 2900-2750 yillarda esa
mintaqada SHumerlar, Ashshurlar kabi qadimiy shaharlar rivojlangan.
Mintaqa siyosiy hayotida aholi o rtasida tarqalgan diniy qarashlar
’
o am muhim ahamiyatga ega. Ma lumki, Janubi-g arbiy Osiyo hududi
’ ’ ’
xristian va islom kabi dunyoviy dinlar hamda mahalliy din hisoblanuvchi
iudaizm dinlari paydo bo lgan va rivojlangan markaz bo lib hisoblanadi.
’ ’
Ko p davrlar davomida turli Yevropa davlatlari, Misr qo l ostida bo lgan
’ ’ ’
mintaqa davlatlari 630 yillarda arab xalifaligiga birlashtirildi.
Janubi-g arbiy Osiyo hududida shakllangan Usmoniylar imperiyasi
’
mintaqa siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotida katta ahamiyatga ega bo ldi.
’
1453 yilda Maxmud II tomonidan mintaqa hududi Usmoniylar imperiyasiga
birlashtirilgan bo lib, XV asrda u o zning eng yuqori rivojlanish davrini
’ ’
boshidan kechirgan. XVIII XX asr boshlarigacha bo lgan davrlaroralig ida esa
– ’ ’
u ba zan siyosiy ahamiyati oshgan, ba zi davrlarda jahon siyosatida o z o rnini
’ ’ ’ ’
yo qotib qo ygan holatda mavjud bo lgan. Birinchi Jahon urushida Germaniya
’ ’ ’](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_5.png?v=1)
![Sinay yarim orolini va Suriyaga qarashli G ulon tepaliklarini bosib oldi.‘
1973-yilda Misrga qarshi Isroilning to rtinchi urushi bo ldi. 1982-yildagi
‘ ‘
Isroil bilan bog liq beshinchi Yaqin Sharq urushi Livanda tinch Livan va
‘
Falastin aholisining tinchini buzgan zo ravonlik va qonli ko rinishi bilan
‘ ‘
farq qildi. Falastinning 3 mln. dan ortiq arab aholisi o z yeridan haydab
‘
chiqarildi, davlatchilik qonun huquqlaridan mahrum qilindi. BMT ning Isroil
bosib olgan hududlarni ozod qilinishi haqidagi qaroriga qaramasdan ahvol
oldingidek qolmoqda.
1960-yil Kipr Respublikasi tashkil topdi. 1961-yil Quvayt, 1967-yil YaXDR
(1990-yil YaAR bilan birlashdi), 1971-yil Baxrayn, Qatar, BAA mustaqillikka
erishdi.
Siyosiy mustaqillikka erishgan Janubi-G arbiy Osiyo davlatlari oldida yangi,
‘
lekin kam ahamiyatga ega bo lmagan muammo-iqtisodiy musta
‘ qillikka erishish
butun bo yi bilan ko ndalang turardi. Milliy iqtisodiyotni tashkil qilish va
‘ ‘
rivojlantirishda, xorijliklarning aralashuvidan ozod bo
‘ lish da, ijtimoiy-iqtisodiy
o zgarishlardagi kurash qiyin sharoitda kechdi. Mintaqa mamlakatlari davlat
‘
tuzumiga ko ra bir-biridan farq qiladi. Inten
‘ siv ijtimoiy o zgarishlar yo lini ‘ ‘
tanlagan respublikalar Afg oniston, Yaman, Suriya, Iroq, Livan. Monarxiya
– ‘
tuzumi Saudiya Arabistoni, Iordaniya, Quvayt, Qatar, Baxrayn, Ummonda hali
ham saqlanib qolgan. [13]
Janubi-G arbiy Osiyo siyosiy xaritasida quyidagi davlatlarni ko rish mumkin:
‘ ‘
Afg oniston, Eron, Turkiya, Kipr, Isroil; arab davlatlari Suriya, Livan, Iroq,
‘ –
Iordaniya, Saudiya Arabistoni, BAA, Qatar, Quvayt, Baxrayn, Yman, Ummon.
SHu bilan birga Abxaziya, SHimoliy Kipr turk respublikasi, Janubiy Osetiya va
Falastin davlati kabi qisman tan olingan va Tog li Qorabog respublikasidek tan
’ ’
olinmagan mamlakat va hududlar ham mavjud. Mintaqa siyosiy barqarorlik
darajasiga ko ra nisbatan notinch hudud hisoblanadi. Mintaqa davlatlari orasida
’
monarxiya davlat tuzumiga ega bo lganlari bilan bir qatorda, respublikalar soni
’](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_7.png?v=1)
![19. Ozarbayjon 86,6 respublika Boku
20. Gruziya 69,7 respublika Tbilisi
Mintaqa tabiiy geografik joylasuviga ko ra dunyodagi eng yirik yarimorol’
Arabiston va Kichik Osiyo yarimorolini egallagan. Bu regiondagi Afg`oniston,
Armaniston va Ozarbayjondan tashqari barcha davlatlar dengiz bo`yida
joylashgan. Bu holat mintaqa geografik o rnining nisbatan qulayligini ko rsatib
’ ’
beradi. [12]
Ko`pchilik davlatlarning dengiz bo`yida joylashganligi geografik o rni
’
qulayligining bir jihati hisoblansa, bundan tashqari, uning Yevropa, Shimoliy
Afrika va Hindistonga yaqinligi, muhim dengiz va havo yo`llarida joylashganligi,
neft va tabiiy gazga boyligi ham ijobiy holat sifatida baholash mumkin. Bu
regionni iqtisodiy jihatdan eng kuchli davlatlari: Turkiya, Isroil, Kipr. Eng
qoloqlari: Afg`oniston, Yaman.
Janubi-G`arbiy Osiyoning dunyo miqyosida tutgan o`rni quyidagicha: bu region
er shari maydoninig 4,6 % ini egallagan ; dunyo aholisining 4,6 % ini o`z ichiga
oladi; dunyo bo`yicha YAIM ning 2,6 % ini shu region beradi ; dunyo bo`yicha
yalpi eksport mahsulotining 3, 7 % i shu regionga to`g`ri keladi.
Janubi-g arbiy Osiyo mintaqasi geografik jihatdan quyidagi kichik
’
subregionlarga ajratiladi:
1. Kavkazorti.
2. Kichik Osiyo.
3. Kopetdog .
’
4. Arman va Eron yassi tog liklari.
’
5. Messopotamiya.
6. Arabiston yarim oroli.
7. Levant.
Siyosiy ahamiyat nuqtai nazaridan esa uchta kichik mintaqa ajratiladi:](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_9.png?v=1)
![Osiyo mintaqalari orasida eng yuqori miqdorda quyosh radiatsiyasi kuzatiladi.
Bu holat esa uning Yevrosiyodagi eng quruq mintaqaga aylanishiga sababchi
bo ladi. Iqlimiy jihatdan regionni shimolini subtropik, katta janubiy qismini esa’
tropik iqlim mintaqasi egallagan. Tog larda balandlik iqlim mintaqasi vujudga
’
kelgan bo lib, bu yerad keskin kontinental iqlim shakllangan. O rta yer, Qora va
’ ’
Kaspiy dengizbo ylarida namlik darajasi yuqori bo lsa, Arabiston yarim oroli
’ ’
eng quruq hudud sanaladi. [9]
Janubi-g arbiy Osiyo tuproqlari tarkibi ancha kambag al bo lib, bu holat
’ ’ ’
dehqonchilik uchun noqulaylik tug diradi. Qumli va toshloq cho llar, tog lar va
’ ’ ’
o ta quruq iqlim yer resurslaridan foydalanish imkoniyatlarini cheklab qo yadi.
’ ’
Bu yerda asosan bo z, kashtan va qizil tuproqlar tarqalgan.
’
Bu yerda suv resurslari nisbatan kambag al bo lib, asosiy suv manbaalari
’ ’
Eron yassi tog ligi va Old Osiyo subregionlarida joylashgan. Dajla, Frot, Kura,
’
Araks kabi daryolari, Savan, Van kabi ko llari mintaqaning eng asosiy suv
’
manbaalari hisoblanadi.
Regionning asosiy foydali qazilmasi neft va tabiiy gaz. Jahon neft
zaxirasining 2/3 qismi, qazib olishning ¼ qismi Fors korfazi bo`yi davlatlariga
to`g`ri keladi. Neft zahirasi bo`yicha dunyoda Saudiya Arabistoni, Eron, Iroq,
Quvayt, BAA etakchi o`rinda turadi.
Dunyoda topilgan 30 ta ulkan neft konining 15 tasi Fors korfaziga to`g`ri
keladi. Gavar (Saudiya Arabistoni), Al-Burxon ( Quvayt ) , Manifa ( Saudiya
Arabistoni ) kabi konlardan sutkasiga 2 ming tonnagacha neft fontan bo`lib otilib
chiqadi. Neft quduqlarining umumiy soni 5 ming ta (2-jadval).Tabiiy gazni qazib
chiqarish bo`yicha Saudiya Arabistoni, Iroq, Eron va BAA davlatlari etakchi.
Fosforitning yirik konlari Iordaniyada (dunyoda 5-o`rinda). Kaliy tuzining
yirik konlari Isroilda (5-o`rinda). Oltingugurtning yirik konlari Iroqda (dunyoda 4-
o`rinda). Mis va xromning yirik konlari Eron va Turkiyada. Gidroenergiya
resurslariga Afg`oniston, Gruziya va Armaniston boy. Turkiya va Kiprning O`rta
Er dengizi sohillari tabiiy-rekreasion resurslarga boy. Shuning uchun u erlarda
turizm rivojlangan.](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_13.png?v=1)
![YaMM miqdori mintaqada eng yuqori davlatlar : Quvaytda (21500$), Kiprda
(21100$), eng past: Yaman (730$).
Aholi asosan mintaqa davlatlaridagi tabiiy sharoiti qulay hududlarida istiqomat
qiladilar. CHo l, chalacho l hududlarida aholi deyarli yashamasa, daryo’ ’
vodiylari hamda dengizbo yida aholi zichligi yuqori. Masalan, Isroilning 60%
’
aholisi davlatning 10% tabiiy sharoiti qulay hududlarida istiqomat qiladilar.
Aholisining o`rtacha zichligi 1 km 2
ga 37 kishi bo`lgani holda O`rta Yer, Qora va
Kaspiy sohillarida 50-100 kishi, baland tog` va cho`llarda 1-10 kishiga to`g`ri
keladi. [ 7 ]
Umumiy aholining 60% qishloqlarda istiqomat qiladi. Lekin, iqtisodi
rivojlangan neftni eksport qiluvchi va ko chirma kapitalizm davlatlarida aholining
’
katta qismi shaharlarda yashaydilar. Urbanizasiya darajasi Quvaytda 96 %, Isroilda
92 % , Katarda 80 %. Afg oniston, Saudiya Arabistonida esa aholining
’
urbanizatsiya darajasi ancha past.
Regionda joylashgan shaharlarning aksariyatida 10 mingdan ortiq aholi
yashaydi. Mintaqa tarkibiga kiruvchi 12 davlat hududdida 21 dan ortiq millioner
shahar va shahar aglomerasiyalari mavjud. Ular ichida Istambul va Tehron eng
yirigidir. (5-jadvalga qaralsin)
Aholisining etnik tarkibiga ko`ra Arabiston yarimoroli davlatlari bir millatli,
Turkiya, Iroq, Eron, Afg`oniston kabi davlatlar esa ko`p millatlidir.Aholisi asosan
semit, eron va turk til guruhlariga tegishli bo lib, semit guruhiga mintaqaning 12
’
davlatining asosiy aholisini tashkil etuvchi arablar kiradi.
Eron guruhi tillarida forslar, pushtunlar, kurdlar so zlashsalar turk guruhi
’
tillari turklar, ozarbayjonliklar uchun xos. Umuman aholining 40% eron, 30%dan
ortig i semit, 25% turk guruhlari tarkibiga kiruvchi tillarda so zlashadilar. Ular
’ ’
bilan birgalikda grek, arman, gruzin kabi tillarda so zlashuvchilar ham istiqomat
’
qiladilar.
Irqiy tarkib jihatdan asosan janubiy yevropoid kichik irqi vakillari istiqomat
qiladi. SHu bilan monogoloid va negroid irqi vakillari ham salmoqli miqdorga ega.](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_17.png?v=1)
![II BOB. JANUBI-G ARBIY OSIYO DAVLATLARI XO JALIGINING– ’ ’
RIVOJLANISHI.
2.1. Janubi-g arbiy Osiyo davlatlari xo jaligiga umumiy tavsif.
’ ’
Mintaqa davlatlari xo jaligi rivojlanishi bir qator omillar ta siri natijasida
’ ’
shakllanadi. Asosiy o rinda albatta, xom-ashyo omili ta siri yuqori hisoblanadi.
’ ’
Uning ta sirida hozirgi kunda Turkiya, Isroil, neft eksport qiluvchi davlatlarda
’
og ir sanoatning bir qator tarmoqlari rivojlangan. Keyingi ta sir etuvchi omil bu
’ ’
tabiiy sharoit omilidir. Uning ta siri natijasida mintaqada o ziga xos qishloq
– ’ ’
xo jaligi tarmoqlari rivojlangan. Asosan ichki bozor uchun mahsulot ishlab
’
chiqaruvchi donchilik bilan bir qatorda bog dorchilik, qo y va echkichilik
’ ’
tarmoqlari davlatlar iqtisodiyoti uchun muhim ahamiyatga ega. SHu bilan bir
qatorda mintaqada suv muammosining keskin ekanligi sug orishning yangicha
’
usullaridan foydalanish, intensiv dehqonchilikni rivojlantirish zaruratini
tug diradi. Hozirgi kunda Isroil, Saudiya Arabistoni davlatlari qishloq xo jalik
’ ’
tajribasining ko plab davlatlar tomonidan o rganilib, ularning o zlari uchun
’ ’ ’
mos jihatlari o zlashtirilmoqda. Ayniqsa, Isroilning tomchilab sug orish
’ ’
texnologiyasi, Saudiya Arabistonining bug doy yetishtirish, gulchilik sohalarida
’
erishilgan yutuqlar jahon ommaviy axborot vositalari tomonidan ko p bora
’
yoritilgan. Uchinchidan, qulay transport geografik o rin holati. Suvaysh kanali,
’
Ormuz, Bosfor, Dardanell bo g ozlari hamda Berlin Bag dod temir yo li
’ ’ – ’ ’
yaqinida joylashgan davlatlar transport xizmatlari ko rsatish orqali o z
’ ’
iqtisodiyotini rivojlantira olganlar. To rtinchidan, mintaqa aholisining milliy
’
an analari. Ularning hunarmandchilik, gilamdo zlik tarmoqlari Suriya, Turkiya
’ ’
kabi davlatlar iqtisodiyotida o z o rniga ega. [9]
’ ’
Janubi-g arbiy Osiyo davlatlarining YaMMi tarmoq tarkibi tahlil qilinganda,
’
ularni yaratuvchi tarmoqlar salmog’iga qarab ularni turli guruhlarga ajratish
mumkin (6-jadval).](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_20.png?v=1)
![boqish, Arabiston yarimoroli davlatlarida tuya boqish, Eron va Afg`onistonda
qorako`lchilik rivojlangan. Transport tarmog i yuqorida ta kidlab o tilganidek,’ ’ ’
mintaqa davlatlari iqtisodiyoti uchun katta ahamiyatga ega. Bu davlatlarda
transportning barcha tarmoqlari rivojlangan bo lib, Eron, Turkiya, Kavkaz orti
’
davlatlarida temir yo`l transporti, Turkiya, o`rta Er dengizi bo`ylari va Kavkaz
ortida avtomobil transporti katta ahamiyatga ega. Temir yo`llarning uzunligi
Trukiyada 10 ming km, Eronda 5,2 ming km, Saudiya Arabistonida 700 km.
Quvur transporti Saudiya Arabistonida yaxshi rivojlangan. Shuningdek Eron,
Iroq, Turkiya va Ozarbayjonda ham quvur transporti mavjud. Temir yo`llarning
umumiy uzunligi: Afg`onistonda 11 km, Iordaniyada 600 km, Iroqda 3000 km,
Isroilda 830 km, Livanda 408 km, Suriyada 1400 km. Afg oniston, Baxrayn,
’
Katar, BAA, Quvayt, Oman, Yaman, Kipr kabi davlatlarda temir yo`llar yo`q.
Janubi-G`arbiy Osiyoda asosan dengiz transporti rivojlangan bo`lib, u tashqi
savdoda muhim rol o`ynaydi. Istanbul, Izmir, Bayrut, Xayfa, Adan mintaqaning
eng katta yuk aylanmasiga ega port shaharlari hisoblanadi. [13]
Fors korfazida faqat neft eksport qiluvchi maxsus portlar mavjud: Ras-Tannura,
Obodon, El-Jubdil, El-Jubail, Bender-Abbas, Maskad kabilardir. Universal
portlardan eng yiriklari: Jidda va Yanbu (Saudiya Arabistoni).
Tashqi savdo sheriklari AQSH, Yaponiya va Xorijiy Yevropa davlatlari
hisoblanib, neft-gaz, neft- kimyo sanoati mahsulotlari, sun`iy matolar, kraskalar,
jun-mato (angorka), xurmo, sitrus, qorako`l, fosforit, kaliy tuzi kabilarni eksport
qiladi.
Asosiy importi esa mashina va jihozlar, qorametallurgiya mahsulotlari, oziq-
ovqat, sanoat mahsulotlaridan iborat.
Pul birligi: Iordaniya, Baxrayn, Quvayt, Iroqda dinar;
–
Oman, Saudiya Arabistoni, Yaman, Katar, Eronda riol;
–
Livan, Kipr, Suriyada funt ;
–
BAA da dirxam ;
–
Isroilda shekel;
–
Turkiya lira;
–](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_25.png?v=1)
![munosabatlar
shakllangan
davlatlar davlatlar Urugvay
2.2. Kapitalis
tik yo nalishdagi’
yirik anklav davlat Venesuela, CHili,
Eron, Iroq
2.3. Ichki
iqtisodiyotga
moslashgan
davlatlar Kolumbiya, Peru,
Tunis, Suriya,
Misr va b.
2.4.
Kontsession
“ ”
rivojlanishga ega
davlatlar Yamayka,
Trinidad va
tobago, Surinam
va b.
2.5. Plantatsion
xo jalik
’
rivojlangan
davlatlar Kosta-Rika,
Nikaragua, Kuba,
Gaiti va b.
2.6. Ijarachi
davlatlar Bermud, Virgin
orollari va b.
2.7. Neft eksport
qiluvchi davlatlari Saudiya
Arabistoni, BAA,
Kuvayt va b.
2.8. Yirik past
daromadli
davlatlar Indoneziya,
Pokiston,
Bangladesh va b.
III.3. Yangi ozod
bo lgan davlatlar
’ 3.1. Sobiq
sotsialistik
davlatlar
3.2. Past
rivojlangan qoloq
davlatlar
Bundan tashqari, BMT tomonidan davlatlarning aholi jon boshiga YaMM
miqdoriga ko ra ham guruhlashtirish amalga oshirilgan:
’
1500 $gacha qashshoq
–
1500-3000 $ - juda kambag al
’
3000-5000 $ - kambag al
’
5000-10000 $ - qoniqarli darajada ta minlangan
’
10000-15000 $ - o rtacha darajada ta minlangan
’ ’
25000-20000 $ - yetarli darajada ta minlangan
’
20000 $dan ortiq – boy. [3,8]](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_27.png?v=1)
![bilan bir qatorda qashshoq, kambag al, o rta darajada ta minlangan davlatlar’ ’ ’
ham mavjud. Jadval ma lumotlariga ko ra Janubi-g arbiy Osiyo davlatlari
’ ’ ’
orasida 10 tasida ko rsatkichlari mintaqa o rtacha ko rsatkichlaridan
’ ’ ’
yuqoriligini ko rish mumkin.
’
Aholi jon boshiga to g ri keluvchi YaMM ko rsatkichi mintaqa
’ ’ ’
ko rsatkichidan past bo lgan 10 davlat - Afg oniston, Iroq, Suriya, Livan,
’ ’ ’
Falastin muxtoriyati, Afg oniston, Yaman, Armaniston, Ozarbayjon va Gruziya
’
iqtisodiyotining rivojlanishidagi bu holat ularning ko p hollarda davlatlardagi
’
siyosiy vaziyat, iqtisodiy geografik o rin noqulayliklari asosida yuzaga keladi.
’
Ayniqsa, Afg oniston, Iroq, Falastin Muxtoriyati hududida so nggi o n
’ ’ ’
yilliklarda yuz berayotgan harbiy harakatlar ularning iqtisodiyotiga salbiy ta sir
’
etgan.
Ushbu guruhlashtirish mezonlaridan kelib chiqqan holda Janubi-g arbiy
’
Osiyo davlatlarini ijtimoiy iqtisodiy rivojlanish holatiga ko ra quyidagi
’
guruhlarga ajratish mumkin:
Iqtisodi rivojlangan davlat Kipr;
–
“Ko chirma kapitalizm davlati Isroil;
’ ” –
“Yangi sanoatlashgan davlat Turkiya;
” –
Kapitalistik yo nalishdagi yirik anklav davlatlar Eron, Iroq;
’ –
Ichki iqtisodiyotga moslashgan davlatlar Suriya, Livan, Iordaniya, Yaman;
–
Neft eksport qiluvchi davlatlar Saudiya Arabistoni, BAA, Baxrayn, Quvayt,
–
Qatar, Ummon;
Sobiq sotsialistik davlatlar Armaniston, Gruziya, Ozarbajon;
–
Qoloq davlat Afg oniston. [
– ’ 7 ]
Umuman, Janubi-g arbiy Osiyo mintaqasi davlatlari xo jaligi o rganib
’ ’ ’
chiqilganda uning rivojlanishi quyidagi xususiyatlarga egaligini ko rish
’
mumkin:
1. Ishlab chiqarishning qoloqligi.](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_29.png?v=1)
![mashinasozlik sanoati bilan bir qatorda, an anaviy tarmoqlar hisoblangan’
yengil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlarining ham salmog i ortib bormoqda.
’
Bunda jahonning yirik TMKlarining ta siri katta bo lib hisoblanadi. [9]
’ ’](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_32.png?v=1)
![ko rishdan iborat. SHuning uchun ushbu usul darsning yangi mavzuga o tish’ ’
qismida amalga oshiriladi. [5]
“Yo naltiruvchi matn”
’ – ta lim oluvchilardan mustaqil ravishda ’
yo naltiruvchi savollar yordamida ma lumot yig ish, o quv jarayonini
’ ’ ’ ’
rejalashtirish va uni amalga oshirish vazifasini bajaradigan usul .
Bu usulning barcha bosqichlarida pedagog faoliyati passiv , ta lim
“ ” ’
oluvchilar faoliyati esa aktiv bo ladi. CHunki ta lim oluvchilar pedagog
“ ” ’ ’
tomonidan oldindan tayyorlangan materiallar asosida mustaqil ravishda faoliyat
ko rsatadilar. Yo naltiruvchi matn usulidan o quv amaliyoti
’ “ ’ ” ’
mashg ulotlarida foydalanish darsning ta limiy maqsadiga erishishda katta
’ ’
yordam beradi.
Ma lumot yig ish, rejalashtirish faoliyatni amalga oshirish va faoliyat
’ ’
yakunini tekshirish bosqichlarida ta lim oluvchi mustaqil ishlaydi. Qaror qabul
’
qilish va xulosa qilish bosqichlarida ta lim oluvchilar va pedagog orasida qaytar
’ “
aloqa o rnatilib, birgalikda muhokama qiladilar. O quv mashg ulotining
” ’ ’ ’
boshlang ich bosqichida ta lim oluvchilarga pedagog tomonidan tuzilgan yozma
’ ’
hujjatlar beriladi. Bunday hujjatlar tarkibiga texnik chizmalar, jadvallar,
yo naltiruvchi savollar, tarqatma materiallar, topshiriqlar varaqasi, baholash
’
varaqasi va boshqalar kiradi.
Yo naltiruvchi matn usulida pedagog va ta lim oluvchilar faoliyati
“ ’ ” ’
quyidagilardan iborat:
10-jadval
Pedagog faoliyati Ta lim oluvchilar faoliyati
’
1. O quv materiali va yo naltiruvchi savollar
’ ’
berish 1. Mustaqil ravishda ma lumot yig ish ’ ’
2. Oldindan tayyorlangan rejalashtirishga oid
varaqalarni tarqatish 2. Mustaqil ravishda reja tuzish
3. Takliflarni muhokama qilish 3. Mustaqil qaror qabul qilish
4. Muammolarni muhokama qilish 4. Mustaqil amalga oshirish
5. Baholash varaqalarini birgalikda ishlab
chiqish 5. Mustaqil ravishda tekshirish](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_38.png?v=1)
![7. Pedagog va ta lim oluvchilar birgalikda ish jarayonini va erishilgan’
natijalarni yakuniy suhbat davomida tahlil qiladilar. Ushbu suhbatda barcha
ta lim oluvchilarning ish natijalari baholanadi va kelajakda ish jarayonida
’
nimalarga e tibor berishi kerakligi ta kidlanadi. [8]
’ ’
O tilgan mavzuni mustahkamlash uchun Klaster usulidan foydalanish
’ “ ”
mumkin. [6]
Klaster (g uncha, bog lam) usuli
’ ’ didaktik strategiyaning muayyan –
shakli bo lib, u ta lim oluvchilarga ixtiyotiy muammo yoki mavzu xususida
’ ’
erkin, ochiq o ylash va shaxsiy fikrlarini bemalol bayon etish uchun sharoit
’
yaratishga yordam beruvchi pedagogik usul.
Mazkur usul turli xil g oyalar o rtasidagi aloqadorlik to g risida fikrlash
’ ’ ’ ’
imkonini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi. Klaster usuli aniq
“ ”
ob ektga yo naltirilgan fikrlash shakli hisoblanadi. Ushbu usul muayyan
’ ’
mavzuning ta lim oluvchilar tomonidan chuqur hamda bir maromda bo lishini
’ ’
ta minlashga xizmat qiladi.
’
Klaster usuli puxta o ylangan ta lim strategiyasi bo lib, unda ta lim
“ ” ’ ’ ’ ’
oluvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosida tashkil etiladigan
mashg ulotlar jarayonida foydalanish mumkin. Usul guruh asosida tashkil
’
etilayotgan o quv mashg ulotlarida ta lim oluvchilar tomonidan bildirilayotgan
’ ’ ’
fikrlarning majmui tarzda namoyon bo ladi. Bu esa ilgari surilgan g oyalarni
’ ’
umumlashtirish va ular o rtasidagi aloqalarni topish imkonini yaratadi.
’
Klaster usulidan foydalanishda quyidagi sharoitlarga rioya qilish talab
“ ”
etiladi:
1. Nimani o ylagan bo lsangiz shuni qog ozga yozing. Yozuvingizning
’ ’ ’
orografiyasi yoki boshqa jihatlariga e tibor bermang. Fikringizning sifati
’
to g risida o ylab o tirmang, ularni shunchaki yozib boring.
’ ’ ’ ’
2. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetmaguncha yozishni to xtatmang. Agar
’
ma lum muddat bir fikrni o ylay olmasangiz, u holda qog ozga biron narsaning
’ ’ ’
rasmini chiza boshlang. Bu harakatni yangi fikr tug ilguncha davom ettiring.
’](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_40.png?v=1)
![13. Ta lim oluvchilar o z baholarini aniqlab olishgach, pedagog vazifa’ ’
bajarilgan qog ozlarni yig ib oladi va baholarni guruh jurnaliga ko chiradi.
’ ’ ’
[5,6]
Fikrimizcha, fanni o qitishda quyidagi pedagogik (didaktik) usullardan
’
foydalanib darslarni tashkil etish mumkin:
- Suhbat ta lim metodi sifatida o quv materialini egallashning savol-
’ ’
javob shaklidir. Bunda asosiy o rinni o qituvchi savoli va o quvchi javobi
’ ’ ’
egallaydi. Suhbat jarayonida o quvchilar tushunmaganlarini o qituvchidan
’ ’
so rashlari mumkin. Suhbat darsi masalan, Dunyoning tabiiy resurslari
’ “ ”
mazusi bo yicha o tkazilishi mumkin. Bundan tashqari, Insoniyatning global
’ ’ “
muammolari mavzusi ham davra suhbati yoki press konferentsiya usulida tashkil
”
etilishi mumkin.
Ba zilar suhbat metodini savol-javob metodi bilan chalkashtiradilar. Ayni
’
paytda ularning har ikkisi deyarli mazmuna bir xil metodlardir. Bu metodning bosh
talabi mukammal o ylangan savollar va o quvchilar qaytarishi mumkin
– ’ ’
bo lgan javoblarning puxta tizimidir. Masalan, aholi sonini ko paytirish yoki
’ ’
kamaytirishga qaratilgan demografik siyosat. Savol aniq bo lishi, ya ni
’ ’
o quvchilar suhbat nima ustida borayotganligini hamisha tushunishlari kerak.
’
Ya ni, aholi soni ortib borayotgan yoki kamayib borayotgan davlatlarda
’
mamlakatlarda qanday tadbirlar amalga oshirilishi kerak? Degan muammoli savol
yaratilishi mumkin.
- Qisman izlanuvchanlik yoki evristik metod. Bunda o quvchilar jadval
’
ma lumotlari asosida diagrammalar tuzish orqali bilimlarini mustahkamlaydilar.
’
Hududining kattaligi bo yicha dunyodagi birinchi beshtalik davlatni maydon
’
ko rsatkichlari jamiga nisbatan foizda diagrammadan foydalanish, yoki xuddi shu
’
usulda materiklar maydoni, aholi soni, sanoat yoki qishloq xo jaligi mahsulotlari
’
miqdori bo yicha ham amalga oshirish mumkin.
’
- Tadqiqot metodi. O quvchilar faoliyati bilimlarniko proq mustaqil
’ ’
izlanish asosida amalga oshiriladi. Bu metodlardan ijodkor o qituvchilar o z
’ ’
faoliyatlarida u yoki bu darajada foydalanadilar. Standart yoki ko p marotaba
’](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_43.png?v=1)
![VII. O`quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash. O`quv baxsi va
munozaralarda faol ishtirok etgan o`quvchilar rag batlantiriladi va reyting’
tizimiga muvofiq baholanadi.
VIII. Uyga vazifa berish.
IX. Darsni umumiy yakunlash. [12]
Yuqorida ko rsatilgan dars ishlanmasi pedagogik amaliyot davrida
’
“ Janubi-g arbiy Osiyo davlatlari, tabiati va mehnat resurslari
’ mavzusini ”
o qitishda foydalanildi hamda ijobiy natijalarga erishildi.
’
XULOSA
“Janubi-g arbiy Osiyo davlatlari iqtisodiyotining rivojlanish xususiyatlari
’ ”
mavzusidagi bitiruv malakaviy ishini tayyorlash jarayonida quyidagi xulosalarga
kelindi:
1. Janubi-g arbiy Osiyo mintaqasi Osiyo qit asining aholi tomonidan
’ ’
qadimdan o zlashtirilgan mintaqalaridan biri bo lib hisoblanadi. Bu
’ ’
yerda qadimiy davlatchilik ko rinishlari shakllangan.
’
2. Mintaqa tabiiy resurslar orasida mineral resurslarga boyligi bilan ajralib
turadi. Mineral resurslardan neft, gaz, sur’ma bu hududning asosiy
boyligi hisoblanadi. Ular yoqilg i-energetika, kimyo, metallurgiya kabi
’
muhim sanoat tarmoqlarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
3. Janubi-g arbiy Osiyo davlatlari ishlab chiqarish tarmoqlari ancha sust
’
rivojlangan. Asosan bir yoki ikki tarmoq davlatlar iqtisodiyotining
shakllanishi uchun ahamiyatli hisoblanadi.](https://docx.uz/documents/7fdd0453-dd3f-4414-b66d-f0d3d9e0c4f3/page_50.png?v=1)
-
Похожие документы
- Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
- O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari
- Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi
- Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari
- Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari