O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	8.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari

Купить

O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish
masalalari
K I R I S H
I.BOB. GEOGRAFIYA TA`LIMIDA TOPONIMIKA
1.1. H . H asanov - «Yer tili»ning bilimdoni va fidoiysi toponimistlar sardori
1.2. Toponimikaning O`zbekiston tarixi va o`lkashunoslik bilan aloqadorligi
1.3. Geografiya ta`limida toponimika va geografik terminlar
1.4.О`zbekistonda hozirgi zamon toponimika va geografik atamashunoslik
1.5.Geografik nomlarning paydo bo`lishi, mazmuni va tasniflash masalalri
II BOB.O`LKASHUNOSLIKDA TOPONIMIKADAN FOYDALANISH
2.1. O`rta maxsus ta`lim muassasalari geografiya darslarida
o`lkashunoslik materiallaridan foydalanish
2.2. Maktab o`quv dasturida o`lkashunoslikning tutgan o`rni
2.3. Toponimik ma`lumotlarni to`plash
2.4. Toponimlarning etimologik tahlilida geografik usullar
2.5. V iloyat o`quv o`lkashunoslik atlaslarini yaratishda toponimlardan foydalanish–
X ULOSA
FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO Y X A TI
”
Ilov alar

KIRISH
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi . Prezidentimiz I.A.Karimov «Aql
zakovatli, yuksak ma`naviyatli kishilarni tarbiyalay olsakkina, oldimizga qo`ygan
maqsadlarga erisha olamiz, yurtimizda farovonlik va taraqkiyot qaror topadi 1
» deb
ko`rsatganining o`zi jamiyatmizning yuksalishida va uning rivojlanishida ilmning
boshqa sohalari bilan bir qatorda zamonaviy geografiyaning ham tutgan o`rni
aloxida e`tiborga loyiq. Shu borada O`zbekiston Respublikasi Vazirlar
mahkamasining 2011 yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish–
yakunlariga va 2012 yilda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim
–
ustuvor vazifalariga bag`ishlangan majlisida Prezident I.Karimov kasb
“ … –
hunar va oily ta`limgacha bo`lgan bo`g`inlarda chuqur bilim va puxta kasb
–
hunar tayyorgarligiga ega bo`lgan yosh avlodni tarbiyalash jarayonini o`z ichiga
olgan yaxlit uzliksiz tizimni shakllantirish ishlari izchil davom ettirilganini
ta`kidlamoqchiman deb bayon etganlar. I.Karimov. 2012 yil Batanimiz
” “
taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi Xalq so`zi 2012 y. 20-
”
yanvar, 14-son.
Yer yuzida millionlab geografik nomlar - toponimlar mavjud. Yer
yuzidagi har bir geografik obyekt, hodisa va voqeaning o`z nomi bor.
Har bir dengiz, har bir daryo, har bir tog`u - cho`qqi, har bir shahar,
qishloq, har bir daha, har bir mahalla, ko`cha o`z nomiga ega.
Geografik nomlarga shunday o`rganib ketganmizki, hatto, ularning
mavjudligini ham unutib qo`yamiz. Faraz qilaylik, bir zum geografik
nomlar yo`qolib qoldi deb: kim qayerga borishini ham, qayerdan
kelayotganini ham, shuningdek qayerda yashashini ham bilmay qoladi.
1
I. Karimov-«Barkamol avlod orzusi» -T.1999-yil 88-bet

Geografik nomlar hayotiy zarurat bo`lib qolgan.
Har qanday geografik nomni bilishda birinchi va asosiy vazifa
ob`ektning shu xildagi ob`ektlardan alohida ajratilishi va nomlanishid
namoyon bo`ladi. Obekt nomidan foydalanib og`zaki va yozma nutqda
ushbu toponimning biror bir predmet yoki hodisa bilan bog`lash imkoniyati
paydo bo`ladi. Geografik nomlar asosan ikki xil bo`ladi: ayrim geografik obyektni
bildiruvchi atoqli ot, nom va geografik obyekt hamda voqea, hodisalarning,
umumiy nomini bildiruvchi turdosh otlar. Atoqli geografik nomlar toponimlar
deyiladi. Yunoncha topos - joy va onoma - ism, nom so`zlaridan tashkil topgan.
Toponimlarga, ularning kelib chiqishi, yani etemologiyasi ma`nosi,
o`zgarishi, talaffuz qilinishiga kishilar juda qadim zamonlardan qiziqib kelishgan.
Har bir geografik nom orqasida qanchadan - qancha voqea va hodisalar, tabiiy
hodisalar, tabiiy xususiyatlar, xalq, qabila, urug`, ayrim kishilar faoliyati haqidagi
tarixiy ma`lumotlar yashirinib yotadi. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Termiz,
Tyanshan, Pomir, Amudaryo, Qizilqum nomlarida qancha voqea, hodisalar, tarix
yashirinib yotganligini toponimika fani o`rganadi. Toponimika ham yunoncha
topos va noma so`zlaridan hosil bo`lgan. Bu fan geografik nomlarning kelib“ ” “ ”
chiqishi, rivojlanishi, o`zgarishini, ularning mazmuni, shakli va to`g`ri yozilishini
o`rganadi. Toponimika geografiya, tarix va tilshunoslik (lingvistika) fanlari
o`rtasidagi fan bo`lib, ular bilan juda bog`langan.
Har bir kishi, avvalo, o`z joyi - shahri, qishlog`i, mahallasi, ko`chasi
nomini, ularning qanday hodisa, voqea, tabiiy xususiyat, qanday inson nomi bilan
bog`liqligini bilishni istaydi. Bu esa bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini
bildiradi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Geografiiya darslarida o`lkashunoslikni
o`rganishda joy nomlarini o`rganish orqali o`quvchilarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash katta ahamiyatga ega ekanligini anglagan holda sinfdan tashqari
ishlarni tashkil qilishda, sayohatlarda toponimlarni toplash va tanlil qilishni
yoritishga qaratildi.

Bitiruv malakaviy ishining vazifalari. O`lkashunoslikda toponimlardan
foydalanish masalalarini yoritishda quyidagicha vazifalar belgilandi: geografiya
ta`limida toponimika va geografik terminlarni o`rganishda O`zbekistonda
hozirgi zamon toponimika va geografik atamashunoslik, geografik
nomlarning paydo bo`lishi, mazmuni va tasniflash masalalri haqida bayon
qilish;
- o`rta maxsus ta`lim muassasalari geografiya darslarida
o`lkashunoslik materiallaridan foydalanish masalarini tahlil qilish; -
maktab o`quv dasturida o`lkashunoslikning tutgan o`rnini o`rganish;
- toponimik ma`lumotlarni to`plash usullarini tahlil qilish;
- toponimlarning etmologik tahlilida geografik usullarni aniqlash;
- viloyat o`quv o`lkashunoslik atlaslarini yaratishda toponimlarning o`rnini–
tahlil qilish.
Bitiruv malakaviy ishining obekti va predmeti . Geografik obektlarning
joylashuvi muayyan bir geografik qonuniyatlarning natijasi bo`lib , ge ografik
tafakkur va geografik madaniyat tushunchalari mazmunida toponimlarni chuqur
bilishni talab et ganligi uchun Qashqadaryo viloyati Chiroqchi tumani tadqiqot
ishining ob`ekt va predmeti sifatida tanlandi.
Mavzuning o`rganilganlik darajasi . Ajdodlarimiz Abu Rayhon Beruniy,
Mahmud Koshg`ariy, Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa o`z asarlarida joy
nomlarini o`ganishga e`tibor berganlar. O`zbek olimlari ichidan birinchilardan
bo`lib ToshDU ( O`zMU) geografiya fakultetining professori, taniqli geograf
olim H.Hasanov mamlakatimiz hududidagi toponimlarni ilmiy va amaliy asoslarda
o`rganishni boshlagan. Bu sohada o`zbek tilshunosligi bo`yicha jiddiy ishlar prof.
T.Nafasov, Z.Do`simov, S.Qorayev, geograflardan O`zMU dan dots.P.G`ulomov,
dots. M. Mirakmalov, Qarshi DU geografiya kafedrasi dotsenti A. Mamatov,
dots. S.I.Abdullayevlar faoliyat olib bormoqdalar.

B itiruv malakaviy ishning tadqiqot metodlari. Bitiruv malakaviy ishini
bajarishda o`lkashunoslikka, toponimlar va atamashunoslikka bag`ishlangan va
sohaga oid maxsus adabiyotlardan, ilmiy to`plamlardan, kartografik
materiallardan, hamda amaliyot davomida olingan malumotlar va kuzatishlar
asosida tayyorlandi.
Ushbu ishning metodologik asoslari. Shuni qayd etish lozimki, mustaqillik
davrida respublikada sodir bo`layotgan ijtimoiy-iqtisodiy sohalardagi
o`zgarishlarga qaratilgan va geografik toponimlarga oid O`zbekiston“
Respulikasidagi ma`muriy hududiy birliklar aholi punktlari tashkilotlarga
va boshqa toponimik ob`ektlarga nom berish ishlarini tartibga solish
to`g`risida gi 2004- yil 11- avgust 383-sonli O`zbekiston Respublikasi
”
Vazirlar Mahkamasining qarori va boshqa shu sohaga oid qabul qilingan
qonun va ko`rsatmalar bilan tavsiflanadi.
B itiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Geografiya darslarida
toponimika va terminshunoslikka oid ma`lumotlardan foydalanish o`quvchilarning
fanga qiziqishini kuchaytiradi va shu sohada chuqur bilim olishlariga yordam
beradi.
B itiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy ahamiyati . Olib borilgan
tadqiqotlar natijasida o`lkashunoslikda joy nomlari hozirgi globallashuv va axborot
texnologiya asrida jahonning tabiiy va sotsial–siyosiy hamda iqtisodiy manzarasini
bilish bilan bog`liq nazariy-uslubiy ahamiyatga molik asosiy ilmiy g`oya va
qonuniyatlari ochib berilgan. Bajarilgan tadqiqotning asosiy xulosa va takliflari,
nomni о`rganish orqali ayni shu obyektning boshqalarga о`xshash jihatini va farq
qiladigan xususiyatini ochib berish.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish,
ikkita bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati va jadvallardan
iborat.

I BOB. GEOGRAFIYA TA`LIMIDA TOPONIMIKA
1.1. H. HASANOV - «YER TILI»NING BILIMDONI VA FIDOIYSI
TOPONIMISTLAR SARDORI
Toponimlar uzoq tarixiy davrning mahsuli hisoblanib, ular til tarixi hamda
tarix, etnografiya, geografiya, arxeologiya kabi bir qator fanlar uchun ozuqa
manbaidir. Chunki toponimlar ma`lum tarixiy davr, ijtimoiy muhit va siyosiy
tuzumning mahsulidir. Haqiqatan ham joy nomlarining nomi ma`lum bir ma`noni
anglatib, ushbu joy to`g`risida axborot beradi. Hurmatli ustoz, geografiya fanlari
doktori, professor Hamidulla Hasanov shu masalalarni inobatga olgan holda o`z
tadqiqotlarini jamlab «Yer tili» (Toshkent, O`qituvchi, 1977) o`quv qo`llanmasini
nashr qilganlar. Muhtaram ustoz H.Hasanovni O`zbekistonda geografiya fanini
rivojlanishida mahalliy kadrlar ichida eng faollaridan biri deb atasak hech
mubolag`a bo`lmaydi. Chunki, u kishi o`zbek geograflari ichidan birinchilardan
bo`lib geografiya fanlari doktori ilmiy darajasiga yetishgan, yetuk mutaxassis olim
sifatida o`zidan o`chmas iz bir qator kitoblar yozib qoldirdi. –
Ushbu qo`llanma ma`lumotnoma asosan bir necha bo`limdan iborat bo`lib
–
dastlab unda: geografik nomlar, ularning kelib chiqishi, mazmun-mohiyati, turlari,

ma`no anglatishi to`g`risida chuqur mulohazali qilib yozilgandir. Qo`llanmaning
ikkinchi bo`limini olim «an`ana va yangilik» deb atab unda an`anaviy nomlarning
qo`llanilishi va davr o`tishi bilan o`zgarishi to`g`risida ma`lumotlar beradi.
Risolaning navbatdagi qismlarida nomlarning paydo bo`lishi, ya`ni nomlar
«tug`ruqxonasi» va maktabda joy nomlarini o`rganish uslublari haqida to`xtalib
o`tiladi. Shundan so`ng risolaning xotima qismini toponimik lug`at bilan
yakunlaydi.
O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan
talaba-yoshlar va o`qituvchilar uchun mo`ljallangan uslubiy qo`llanma rejasi
mantiqan izchillik bilan tuzilgan bo`lib, undagi bo`limlar bir-birini to`ldirib boradi.
Qo`llanmaning «Yer tili» deb atalgan bo`limida muallif dastlab har bir fanning o`z
xislati, yo`nalishi borligini ta`kidlaydi. Jumladan, olim geografiya fanining
millionlab joy nomlari bilan mashhurligini alohida qayd etib, buning o`zi so`zsiz,
«er tili»dir, deb e`tirof etadi.
« Joy nomlari nihoyatda nozik: bitta harfi buzib yozilsa yoki yanglish aytilsa…
ma`nosi ham, o`rni ham o`zgarib ketadi. Avstriya Avstraliya, Shvetsiya
– – –
Shveytsariya, Amu Amur, Neva Niva, Nepal Neapol, Elburs Elburs
– – – – –
Erebus » (H.Hasanov. Yer tili, 7-bet) so`zlarini misol keltirib, nomlarni to`g`ri
…
yozish va talaffuz qilishning ahamiyati kattaligini uqtirgan. Bundan tashqari
nomlarning tarixining o`zi bir qiziq, so`zsiz, ularning qanday paydo bo`lganini
bilish undan ham qiziqarlidir. Joy nomlarini bilmagan holda gazeta mutolaa
qilganimizda, televizor ko`rganda, radio tinglaganimizda barcha voqea va
hodisalarni geografik nomlarga bog`liq holda bilishimiz ularni geografik nomlarsiz
tasavvur etaolmasligimizni olim mohirlik bilan bayon qiladi. Ajdodlarimiz Abu
Rayhon Beruniy, Mahmud Koshg`ariy, Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa
bir qancha olimu-sayyohlarimiz joy nomlarining izohi, tarixini to`g`ri bayon
qilganini ulug`laydi. Jumladan, mashhur tilshunos va sayyoh Mahmud
Koshg`ariyning «Devonu lug`otit turk» asarini «joy nomlarining lug`ati» deb
izohlaydi. Unga ilova qilingan Dunyo kartasi va undagi nomlarga geografik va
etimologik jihatdan izoh berilganini qayd qiladi.

Ustoz ushbu asaridagi nomlar «tug`ruqxonasi» bo`limida nomlarning qanday
paydo bo`lishi avvalo, uning tarixidan boshlanishini e`tirof etadi. Masalan,
Chaqilkalon tog`larida joylashgan Qirqtog` platosidagi karst jarayonlarini
o`rgangan olimlar nomidan g`or nomlari kelib chiqqanligini aytadi. Chunki,
Qirqtog` platosini Kiev speleologik laboratoriyasi xodimlari 1972-1979 yillar
davomida tekshirgan. Shu laboratoriya nomi (Kievskaya laboratoriya
speleologicheskix issledovaniy) bosh harflarining yig`indisi KILSI deb ushbu–
bosh harflar bilan g`orga nom berilgan. Undan tashqari, ushbu bo`limda Ispan
bosqinchilarining Janubiy Amerikada bosqinchiligi davrida tog` oldi tekisligi
aholisidan ishora qilib «yuqorida nima bor?», deb so`raganlarida, ular sovuq (chili)
deb javob berganliklari, shundan buyon tog`li mamlakat nomi Chili deb atalishini
qayd qiladi. Qo`llanmada joyning holati, xosiyati, yer yuzasi va suviga oid nomlar,
o`simlik va hayvonlarga, xalq, qabila va urug`larga bog`liq nomlar, kasb-hunardan
olingan nomlar, afsona va dinlar bilan bog`langan hamda yangi zamon nomlari
bilan ataluvchi nomlarni alohida-alohida qilib tavsiflaydi.
Joy nomlarini maktabda o`rganish masalalarini qo`llanmada alohida berish
bilan birgalikda maktabda ularni turli viktorina savollari sifatida o`rganish
mumkinligini alohida qayd qiladi. Chunki savol-javob shaklida o`tkaziladigan
geografiya darsi eng samarali darslardan biri bo`lib hisoblanadi. Qo`llanmaning
yakuniy bo`limida toponimik lug`at berilgan bo`lib, lug`atda har bir berilgan
geografik nomga tarixiy va lug`aviy izoh beriladi.
O`zbek olimlari ichidan birinchilardan bo`lib ToshdU geografiya
fakultetining professori, taniqli geograf olim H.Hasanov mamlakatimiz
hududidagi toponimlarni ilmiy va amaliy asoslarda o`rganishni
boshlagan. Bu sohada hali o`zbek tilshunosligi bo`yicha jiddiy ishlar
qilinmagan, faqat prof. T.Nafasov, Z.Do`simov, S.Qoraevlargina
tadqiqot olib borishardi. H. Hasanovning barcha kitoblarini va maqolalarini
topib, o`qib, konspektlab olish bizning bilimimizga bilim qo`shadi.. Shunda
kitoblarida domla toponimlar yuzasidan o`zlari qilgan izohiga qoniqmagan

o`rinlarini topib, o`rganishimiz zarur.
H.Hasanovning «Geografik nomlar imlosi», «Geografik nomlar siri»,
«Beruniy asarlarida toponimika», «Yer tili», «Sayyoh olimlar» nomli asar va
monografiyalari ancha oldinroq e`lon qilingan. Yana qanchadan qancha ilmiy,
ilmiy-ommabop maqolalari bor. Shu o`rinda quyidagi takliflarimiz bor:
1. H.Hasanovning asarlarini yig`ib, bir butun holda ilmiy meros sifatida
qayta nashr qilinsa, bu ilmiy meros talaba, o`qituvchi va tadqiqotchilarga juda
zarur bo`lgan o`quv qo`llanmalaridan biri bo`lar edi.
2. H.Hasanov nomida O`zMu qoshida toponimik laboratoriya tashkil etish
lozim.
Bu olim sobiq Ittifoq miqyosida ham toponimikaga oid tadqiqotlari
bilan mashhur bo`lgan allomalardan biri sanaladi. Uning shogirdlari va o`zlarini
H.Hasanov shogirdi deb biladigan tadqiqotchilar juda ko`pligini hamma e`tirof
etadi. Hozirgi kunda mamlakatimizning o`zida geografiya, tilshunoslik, tarix
sohalarida toponimika bo`yicha ilmiy tadqiqot ishlarini amalga oshirgan
tadqiqotchilarning soni qirqqa yaqinlashib qolganligini hamda o`nlab
tadqiqotchilar shu sohada tadqiqot ishlarini olib borayotganini e`tirof etish vaqti
keldi deb bilamiz.Shuning uchun ham H. Hasanovni toponimist olimlarning
sardori deb aytishimiz o`rinli holdir. Nega Hindikush, Ajal vodiysi, Borsakelmas,
Dashti Margoh, Dashti Lut, O`lik dengiz deyiladi? Chet ellardagi nomlarning
ba`zilarini o`zbek tiliga tarjima qilinsa, g`alati, ba`zan bema`ni nomlarni ko`rasiz.
Krivoy Rog - Egri shoh, Tbilisi - Qaynar buloq, Vladivostok - Sharqni egalla,
Velikiye Luki - Katta yoylar, Los - Anjeles - Bizning janobi oliylari farishtalar“
qiroli va h.k.
”
Joy nomlarini yozishda ham nozik tomonlari bor. Ba`zan bir harf o`zgarishi
bilan tamomila boshqa joy tushuniladi. Masalan: Amu - Amur, Avstriya -
Avstraliya, Riga - Risa, Jurjon - Juzjon, Mari - Mariy, Neva - Niva va boshqalar.
Geografik voqea, hodisa va obektlarning umumiy nomini, turdosh otlarni,
ya`ni termin (atama)larni geografik terminshunoslik o`rganadi.

Har bir fanning terminlarini o`rganuvchi terminshunoslik (atamashunoslik)
fanlari mavjud. Geografik terminshunoslik geografik terminlarning ma`nosi, kelib
chiqishi (etimologiyasi), o`zgarishi, to`g`ri yozilishi va manbalarini o`rganadi. Har
bir fanni chuqur o`rganish uning terminlarini qanchalik to`g`ri va to`liq bilishga
bog`liq.
Har bir fanning rivojlanishida mukammal o`rganilgan va ilmiy ishlab
chiqilgan terminologiyaning ahamiyati kattadir. Terminlarning aniqligi,
mukammallagi fanning rivojlanishini ma`lum jihatdan belgilab beradi. Termin
yordamida ma`lum hodisa tasnifi ixcham beriladi va o`sha hodisani tez
o`zlashtirib olish imkoniyati yaratiladi.
Joy nomlarini o`rganuvchi mutaxassislar toponimistlar deb, terminlarni
o`rganuvchi mutaxassislar terminologlar deb ataladi.
Toponimika va terminshunoslikka oid ma`lumotlar kishilar bilimini juda
kengaytiradi hamda madaniy saviyasini o`stiradi. Deyarli barcha buyuk kishilar,
allomalar toponimika va terminshunoslikka oid ma`lumotlarga juda qiziqqan va
o`zlari ham fanning bu sohalari bilan shug`ullanganlar.
1.2.Toponimikaning O`zbekiston tarixi va o`lkashunoslik
bilan aloqadorligi

Har qanday shahar yoki tuman o`z o`tmishi bilan boy. O`tmish esa yozma
yodnomalarda, me`morlik yodgorliklarida, xalqning asl farzandlari hayot
daftarlarida, shuningdek jug`rofiy nomlarda muhrlanib qolgan. Har bir shaharning
iqtisodiy, milliy, tabiiy xususiyatlari haqida uning toponimik nomlariga qarab ham
tasavvur qilish mumkin. Chunki bu nomlar asrlar davomida yaxshi-yomon
kunlarni muhrlash uchun xalqning yuragidan chiqqan so`zlardir; so`z bo`lganda
ham oddiy so`z emas, birdan ortiq tarkibiy qismdan iborat atoqli otdir. Toponimika
kuchi xuddi shu yerda bo`lib o`tgan voqea-hodisani shu yerda yashab o`tgan va
halq dilida jo bo`lgan zahmatkash yoki fido kishi xotirasini, tevarak-atrofda ko`p

uchraydigan va biron jihati bilan foydali yoki zararli bo`lgan o`simlik yoki
hayvonni, shu joy tabiatining yon-veridan tafovut qiladigan xarakterli alomatlarini,
urug`-aymoqlar geografiyasini aniq ifoda eta olishdadir. Joy nomlari ichida
chiroyli, go`zal nomlar bilan bir qatorda quloqqa u qadar hush yoqmaydigan
toponimlar ham bo`ladi. Masalan: Xumorroz, Tentakovul. Xuddi ana shunday
nomlar o`ta ifodali bo`lib, ularni shu joyning tabiati, tarixi, iqtisodiyotini aks
ettirmaydigan zamonaviy havoyi so`zlar bilan almashtirishga shoshilmaslik kerak.
Toponimikaning bir qonuni ommaviy hodisa-voqealar orasidagi kam
topiladiganini ajratib ko`rsatishdir.
Olimlardan E.M.Murzaev toponimika bu bir vaqtning o`zidagi lingvistik,
tarixiy va geografik ilmiy fandir deb hisoblaydi. Geografik nomlar, ularni u yoki
bu mamlakatlarda, viloyatlarda yoki o`lkalarda yuzaga kelganligi, tarkib topganligi
va tarqalganligi davrining, tarixiy sharoitini guvohi hisoblanadi. Tarixchilar,
arxeologlar va etnograflar toponimikaga tez-tez murojaat qilib turadilar.
Toponimika tarixiy geografiya bilan bog`liqdir. Geografik nomlarga qarab
aholining o`tmish migratsiyasi to`g`risida, turli xil millatlarning bir-biri bilan
aloqalari to`g`risida, qadimiy etnoslar areallari to`g`risida xulosa chiqaradilar. O`z
navbatida, toponimikani yuzaga kelish vaqti bilan to`g`ri keladigan konkret tarixiy
vaziyatni bilmasdan, uning birlamchi mazmunini tushunish qiyindir.
Geografik nomlar ming yillar davomida to`planib kelgan va ularning miqdori
yer kurrasida juda ko`pdir. Hozirgacha mahalliy nomlar to`plamini qanday raqam
bilan ifoda etish mumkinligini hech kim bilmaydi. Bu ishni qilishni imkoniyati
ham deyarli yo`qdir. Chunki shunday nomlar borki, ulardan faqatgina qandaydir
qishloqlarda yoki manzilgohlarda yashaydigan, cheklangan miqdordagi
kishilargina foydalandilar. Bularga bedapoyalar, yaylovlar, chakalaklar,
daryochalar, ko`lmaklarning nomlari kiradi. Agar ularni o`rniga yangi qishloqlar,
zavodlar, shaharlar yuzaga kelsa, ular keng ma`lum bo`ladi. Ammo agar aholi
yaqin atrofda joylashgan shahar yoki qishloqlardan ketib qolsa, bu qishloqning
nomi unutib yuborilishi ham mumkin.

Geografik nomlar kishilarning ish faoliyati jarayonida yuzaga keladi,
ko`pincha uning shakli va tovushi o`zgaradi, o`z davrini yashab bo`lgach, halok
bo`ladi. Toponimlarni hayotiyligining davomliligi har xil. Bir xillarining hayoti bir
necha yillar davom etadi. Boshqalarniki esa, ko`p asrlar davom etadi. Masalan
Ierusalim, Iordaniya, Rim, Afina, Aleksandriya, Samarqand, Yerevanlarning
nomlari bir necha ming yilliklarga teng bo`lishiga qaramasdan, hozirgi kunda ham
barhayotdir. Assuriya, Vavilon, Karfagen va Finikiya bizga faqatgina tarixiy
hujjatlar orqali ma`lumdir.
Ko`pincha faqatgina toponimlar yo`qolmasdan, balki ularni yaratgan tillar
ham yo`qolib ketadi. Bu jarayon dunyo xaritasida ko`p miqdorda yangi nomlarning
tug`ilishi bilan ham murakkablashadi. Allaqachonlar hech kim oktabr
to`ntarishidan oldin Novosibirskni Novonikolaevsk, Kirovogradni Yelizavetograd
deb atalganligini, yoki Sho`rolar davrida Yekaterinburgni Sverdlovsk, Oqmachitni
Qizil O`rda, Ostonani Tselinograd deb atalganligini eslolmaydi. Sirdaryo
viloyatida ham tarixiy voqealar toponimlarning o`zgarib borishiga sabab bo`lgan.
Masalan chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida Konnogvardeyskiy, Spasskiy,
Velikoalekseevskiy kabi joy nomlari sho`ro imperiyasi davrida Krasnaya Zarya,
Oktabr, Malik deb o`zgartirilgan, mustaqillik yilarida esa Uch qahramon, Do`stlik
deb o`zgartirilgan. Tarixiy voqea-hodisalarning toponimlarga ta`sirining sababi
shundaki, bu davrlardagi hukmron mafkuralar davlat va jamiyat hayotiga kuchli
ta`sir qilgan.
Istalgan geografik nomning konkret mazmuni mavjud. Har bir toponim turli –
tarixiy, geografik, lingvistik ma`lumotga ega. Amalda mazmunsiz nom bo`lmaydi.
Nomlanish jarayoni bu o`zining milliy va til xususiyatga ega bo`lgan xalq
ijodining jarayonidir. Geografik nomlar, ularni u yoki bu mamlakatlarda,
viloyatlarda yoki o`lkalarda yuzaga kelganligi, tarkib topganligi va tarqalganligi
davrining tarixiy sharoitini guvohi hisoblanadi.
Toponimika o`z taraqqiyoti davomida tarix, geografiya, tilshunoslik,
arxeologiya, etnografiya, o`lkashunoslik va boshqa fanlar bilan uzviy hamkorlik
qiladi. Toponimikaga oid ma`lumotlar tadqiq qilinayotganda tarixiy

ma`lumotlarga, ayniqsa arxeologiyaga oid tekshirish natijalariga suyangan holda
ish ko`rish zarur. Chunki: toponimika ko`pincha tarixiy dalillarga va isbotlarga
muhtoj. Masalan, biror yodgorlikning nomini o`rganish uchun albatta uning qaysi
davrda yaratilganligini, tarixiy davr sharoiti muhiti nuqtai nazaridan tadqiq qilish
talab etiladi.
Toponimika o`lkashunoslikning ajralmas bir qismi hisoblanadi.
Toponimikaning eng katta xizmati shundaki, noma`lum joylarni bizga ma`lum
qiladi. Toponimika oid ma`lumotlar yig`ishda va joy nomlarining kelib chiqishini
o`rganishda etnografiya ham muhim rol o`ynaydi.
Toponimikaning ahamiyati tarix fani uchun juda kattadir. Unda arxeologiya va
tarixiy hujjatlarda tasvirlangan ko`p ma`lumotlar bor. Ko`pchilik nomlar yozma
hujjatlarga nisbatan qadimiyroq.
Xullas, til xalqniki, joy nomlarini ham xalq yaratadi. Asrlar osha yetib kelgan
toponimlarni izlab topish, chuqur o`rganish va tahlil qilish toponimika fanining
asosiy maqsadidir. Ushbu toponimlarni avaylab, e`zozlab kelajak avlodga yetkazib
berish toponimika fanining oldida turgan muhim vazifadir.
1.3. G eografiya ta`limida toponimika va geografik terminlar
H udud va obektning geografik o`rni ularning nomi orqali tasavvur etilganligi
sababli o lkashunoslikda toponimlardan foydalanish va x” aritadagi obyektning
geografik о`rnini bilish orqali о`quvchilarda geografik dunyoqarash
shakllanadi.Yerning tabiati, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, aholi
turmush darajasini kо`tarish, atrof muhit holatini yaxshilash vositalari va usullari
haqida mantiqiy fikrlashga о`quvchilarni о`rgatishi kabi talablar geografik
nomlarning xaritalardagi о`rnini о`rganish bilan chambarchas bog`liq ta`limiy
uslubiy masalalardir. Geografiya ta`lim i o`quvchilarda Yer haqidagi ilmiy
dunyoqarashni shakllantiradi, ijtimoiy iqtisodiy bilimlarni tarkib topdiradi,
–
dunyo davlatlari va turli regionlardagi jamiyat va tabiatning o`zaro
bog`liqligi, geografik ob`ekt jarayon va hodisalar haqidagi bilim va

tushunchalar bilan qurollantiradi. Dunyo tabiiy manzarasi bilan bog`liq
umuminsoniy madaniyatning tarkibiy qismi bo`lgan geografik madaniyatni
tarbiyalaydi.
Qayerda qanday geografik ob`ekt joylashgan, ular bir biriga nisbatan
qanday o`rinda ekanligini o`rganish orqali - har bir ob`ektning o`z atoqli
oti , ob`ektning hususiyatini ifodalovchi hodisa va jarayonlarning maxsus
geografik terminlardan iborat ekanligi va uning mohiyatini o`quvchi bilib
oladi. Qayerda qanday joylashuv ob`ektning nomi mazmuni va terminlar
ta`rifini bilish geografik bilim va geografik dunnyoqarash hisoblanadi.
Shuning uchun ham Maktab geografiyasini qayta qurishning ilmiy, uslubiy“
konseptsiyasi ning ta`lim mazmuning majburiy menimumi bo`linadi.
”
- geografiyaning nazariy asoslari
- geografik tadqiqot me`todlari
- tabiiy va iqtisodiy ob`ektlar
- hodisa va jarayonlar
- olamni idrok etishning moddiy va ma`naviy madaniyatga ifodalanishi
- hudud geografik tavsifining tuzilishi kabi olti yo`nalish ko`rsatilgan
bo`lib bulardan ; tabiiy va iqtisodiy ob`ektlarda toponimikani bilish , hodisa
va jarayonlar bo`limida - geografik terminlarni o`rganish talab
etiladi.geografik ob`ektlar nomi va joylashivini xaritadan ko`rsata olish,
muayyan jarayon va hodisaning mohiyatini ifodalovchi terminning
mazmunini ta`riflay olish bu toonimika va geografik terminshunoslik
–
mazmunidagi talimiy ishdir. Har qanday geografik nomni bilishda birinchi
va asosiy vazifa ob`ektning shu xildagi ob`ektlardan alohida ajratilishi va
nomlanishida namoyon bo`ladi. Obekt nomidan foydalanib og`zaki va
yozma nutqda ushbu toponimning biror bir predmet yoki hodisa bilan
bog`lash imkoniyati paydo bo`ladi. Nomlar ayni shu ob`ektning shu singari
boshqa ob`ektlarga nibatan hududiy joylashishi boshqalari bilan hududiy

bog`liqligi hamda geografik hodisa va jarayonlarni ob`ekt bilan bog`lashga
yordam beradi. Ta`lim mazmuning majburiy minimumida o`quvchilar
egallashi shart bo`lgan ko`nikma va malakalar ayta , (ko`rsata) olish ,–
aniqlay (o`lchay) olish, tasvirlay olish tushuntira olish va bashorat qila
olish kabi ko`rsatkichlar vositasida ifodalangan bular asosan ob`ektni
xaritadan ko`rsata olish va uning hususiyatini tariflay olish toponimika va
geografik terminlarni bilish bilan bog`liq ekanligi ko`pchilikka ayon.
Nomning hududiy o`rnini belgilash natijasida yangi nomlar yasaladi.
Chunonchi , Sibir G`arbiy Sibir pasttekisligi O`rta Sibir yassi tog`ligi
–
shimoliy orollari, namlik hududiy doirasini aniqlash geologik geografik
ifodalar, ilmiy atamalar yasash uchun qulaylik yaratadi. Baykal burmalanishi
perm davri , Toshkent geologik asri, Qo`qon shamoli, Tyanshan sirtlari,
–
Sibir frontlari, Sibir antisekloni, Yenesiy Kryaji, Aldan qalqoni va
boshqalar.. Toponimlar ob`ektning o`rni, ob`ektning turi, turli tabiiy hodisa
va jarayonlarni aniqlash maydonida voqeiy bo`lishini ifodalashi bilan
geografik ta`limda katta ahamiyat kasb etadi.
Toponimlar geografik ob`ektning joylanishi bilan birga uning turini,
ob`ektning qanday xildagi tabiiy voqelikka mansubligini ham bildiradi.
Chunki qadimgi odamlar tabiat bilan yuzma yuz kelganda tabiatni tashkil
etgan tarkibiy qismlarga ajratish ehtiyojini sezganlar, odamlarni o`rab
turgan tabiatni qismlarga ajratish, har bir qismning hususiyatini aniqlash
lozim bo`lgan, lekin ularda so`z boyligi yetishmagan shuning uchun suv,
daryo, dengiz, ko`l va boshqa shu kabi oddiy so`zlar bilan ifodalab qoya
qolganlar. Shu boisdan ham hozirgi toponimlar ichida suv (Oqsuv,
–
Qorasuv) - shu (Xeyshue) va (Obva, Lobva Vodva, Fin, Ugart tillarda -
va suv ) - don (ardon, sardon, nordon, razdon, ositikcha don daryo)
– –
ko`plab uchraydi. Keyinchalik bu oddiy so`zlar bilan ifodalangan ob`ektlarni
bir-biridan ajratish kerak bo`lgan, natijada bu so`zlar yoniga oldiga old
– –

qo`shimcha sifatida bu ob`ekt rangi, tezligini bildiruvchi sifatlar
qo`shimchalar qo`shilgan, natijada Qizilsuv, Sarisuv, Sovuqsuv, Jilisuv,
nomlari paydo bo`ladi. Shuni aytish kerakki geografik nomlarning paydo
bo`lishi juda murakkab va uzoq davom etgan tarixiy jarayon. Shu tufayli
ko`pgina gidronimlarni ularning paydo bo`lgan aniq tarixiy voqiyligi bilan
gina to`g`ri tushuntirib berish mumkin. Darhaqiqat har bir geografik
ob`ektning aniq o`ziga hosligini ifodalash uchun tashqi qiyofasi jihatdan
inson tanasining azolari yoki tanish narsalarga shakllarnga o`xshashlikni
bildiruvchi so`zlarni ayni shu ob`ektning shakliga muqova qilingan. Shu
jihatdan olganda, daryolarimiz irmoqlari nomidagi ko`l so`zi harakterlidir.“ ”
Geografik nomlar tarkibidagi og`iz (og`zi keng qishloq, yaylov, - Chiroqchi
tumanida, Oq dahana Qishloq _Qamashi tumanida) ko`z - (chashma
– –
Hazorchashma Tojikistonda) nomlarni ko`rsatish mumkin. Inson tanasining
azolariga o`xshatib ataladigan geografik nomlar rus va boshqa xalq tillarida
ko`pchilik Ob` gubasi (Ob daryosining qo`ltig`i,) qo`ltiq, ko`rfazi O`lik
qo`ltiq, Oqbosh tog`, Ural tog`i (Osiyo va Yevropani belbog` singari
bog`lab turadigan tog`lar zanjiri) Beltog` (Hisor tog`ining tarmog`i)
–
Qoraqo`l - (Qirg`izistondagi shahar 1925-1992 yillarda Prijivalskiy deb
–
atalgan) va boshqalar.
Oddiy sifatiy ma`nodagi so`zlarning geografik nomlarga aylanishi
barcha xalqlarda uchraydi. Sahroi Kabir - arabchada Kata Sahro Gobi-
mo`g`ilcha-suvsiz cho`l, Pereniy basklar tilida piren-tog`, Denepr irmog`i
Desna ning nomi-o`ng irmoqi Ivanova viloyatidagi Shuya shahri
“ ”
daryochasi. Nomi-chap irmoq so`zlari ekanligini geograf bilishi lozim.
shu misollar geografiya fani uchun nomning kelib chiqishi bilan birgalikda
uning ma`nosini bilish ham katta ahamiyatga ega ekanligini ko`rsatadi.
Odatda nomlar ma`nosini tahlil etish semantika deb ataladi. Geografik
xususan hozirgi siyosiy va kundalik matbuotda yurtimizning geografik

o`rniga nisbat berish Amudaryo bilan Sirdaryo oralig`i - ikki daryo
orasidagi arabcha Movaraunnahr deb yuritiladi. Bu O`rta Asrda paydo
bo`lgan nom arablar yurtiga nisbatan Amudaryoning orqasidagi yurt degan
ma`noni anglatadi. Yevropacha kitoblarda transokseana - Oks orqasi- Amu
orqasidagi yurt deb ham yuritiladi. aslidA Oks O`qs daryo, Amuning– –
yunoncha nomi Movoraunnahrga qadar mahaliy xalqlar Vorajayhun yoki
Vorozrut deb yuritganalri haqida ma`lumotlar yetarli.
Nomlarning lug`aviy ma`nosini bilish shu toponimning xususiyati
va tarixi bilan bog`liq voqealiklarni bilish demakdir. Argentina
davlatining poytaxti Buenos- Ayres - yaxshi havo manosida. 158 yilda
“ ”
ispanalr shaharga asos solib, xiristian dini avliyolari sharafiga - 29-may
muqaddas uchlik kuni munosabati bilan Ifattli Mariananing porti , uchlik
“
avliyo shahri, yaxshi havoli shahar deb atalganki, bu nomdan faqat
”
Yaxshi havo - Buenos Ayres qolgan Urugvay davlatining poytaxti-
“ ” –
Montivedio shahrining nomlanishi quyidagicha: dastlabki paytlarda ispan
kortograflari tog`larni raqamlar bilan belgilangan Tog` monte ning
“ ” –
joylanishiga qarab g`arbiy yoki sharqiy tog` deb xaritaga tushirilgan .1720
yilda partuganlar bu yerda qo`rg`on barpo etib joylashgan o`rniga ko`ra
– –
garbdan oltinchi tog` Monte- ve rim raqami VI olti . Montevedio nomi
– – –
bilan atalgan. Yokidunyodagi eng aholi ko`p Xitoy Xalq Respublikasininig
poutaxti nomi Pekin Beyetsizin Shimoliy poytaxt manosidagi
– –
bo`lsa ,Osi yodagi eng rivojlangan davlat Yaponi poytaxti -Tokio so`zi
`”Sharqiy poytaxt demakdir .1457-yilda hozirgi imperatorsaroyi o`rni Ota
”
Dokan degan kishi qasir qurib ,uni Edo deb ataganki ,bu so`z daryo mansabi
” ”
demakdir . 1590-yilda imperator lashkarboshisi Edoni egallaydi. 1603- yilda
esa Iyeyasu hokmiyatni qo`lga olishi bilan Edi Yaponiyaning amaldagi
poytaxtiga aylandi .Shu davrdan boshlab shahar norasmiy oytaxt
vazifasini o`taydi .1868-yilda imperator Mutsixito davlatning poytaxtini

Kiotodan (G`arbiy poytaxt) Edoga ko`chirib ,uning nomini Sharqi poytaxt
-Tokioga aylantirdi .
Avstraliya Janubiy yer , Grenlandiya-Yashil yer ,Islandiya-Muzloq yer,–
Missisipi-Katta suv ,Himolay-qorlar makoni, Qoraqurum qorsiz o`rmonsiz
–
tog` va hakozo nomlarning ma`nosini bilish geogra f uchun kasbiy burch
. Ammo har bir darsda muallim ,domla hech bo`lmasa 25-50 georafik
nomni ishlatadi ,bu tomonimlarni eng muhimlarini ,diqqatga sazovorlarini
bilish dars samaradorligi uchun nihoyatda muhi m . Nomning manosi va
geografik o`rni-bular geografiya darsiga qoyiladigan odatiy talablar ,
oddiy talab esa geografiyaning geografiya ekanligini ,uning qiziqarli va
ommabopligini ta`minlaydi .Geografik nomlarning imlosi ,ya`ni
transkriptsiyasi to`g`ri yozilishi o`quvchi savodxonligi uchungina
–
emas ,geografiya bilan til predmetlarining o`zaro a`loqasi uchun
zarur .Ona tilimizdagi ko`pchilik nomlarni ,albatta , o`q uvchi
yozadi ,ammo qo`shaloq so`z bo`lsa Mingbuloq ,Qatortol bo`lsa ,birga
–
yozilishi yoki ayrim yozilishi o`zlashtirish katta ahamiyatga ega . Bunda
o`zbek tilining qoidalari talabidan kelib chiqib , alohida ma`no bersa
–
(Yangi zelandiyiya ) ayri ayri qo`shimcha ma`no bersa (Yangi
–
arim )qo`shilib yozilishini bilish muhim masala hisoblandi . Shuni ham
aytish kerakki , kalka tarjima nomlarni bilish geografikn
– –
ta`limningetakchi masalasi . Shimoliy Muz okeani, Olovli yer
orollari ,Yashil burun orollari ,Birlashgan Arab Amirliklari kabi minglab
nomlar tarjimada beriladi .Yaponiyaning Quyosh chiqar mamlakat
– “
,Vensuella Kichkina Vensuiya , Ulan Ude Ude daryosidagi qizi
” – – –
shahar ,Kolorada bo`lgan daryo, Rio negru -Qoradaryo va boshqa
– –
shunga o`xshash nomzod tarjima qijinmaydi .
Ayniv vaqtda bir ob`ekt nomi boshqasiga ko`chirilishi haqida ham
bilish ham ma`noni bilish ,ham imloni bilishga yordam beradi .
–

O`zbekistondagi uchta viloytat nomi daryodan o`tgan (Qashqadaryo ,
Surxondaryo, Sirdaryo ) to`qqistasining nomi shaharlar nomidan
o`tganligini ta`kidlash lozim . Jazoyer , Tunis ,Lyuksimburg ,Gvatimala
kabi davlatlar nomi shahar ismi bilan atalsa ,Paragvay ,Kongo ,
Negir ,Sinegal ,daryolari nomi mamlakat nomiga aylangan . Xyddi
shunday nomlar dengizning davlat ,oqim , okean qari nomiga o`tganligiga
misolar ko`pchilik .
Geografik ta`lim va toponimikada eng nozik masalalardan biri ,
an`anaviy nomlar bo`lib, bunday nomlarni shu davlat xalqi tushunmaydi
.Chunki Albaniya o`z xalqida Germaniya Doychland ,Finlandiya -– –
Suomi, Parij Pari, Vena-Ven , Oltin shox buxtasi Xalich va hokozo .
– –
Toponimlar va geografik atamalar haqidagi ta`limot geografiya
–
fanlarini bilish bilan qo`shilib ,o`qituvchi na o`quvchini Yer
sayyoramizning obektlari va tabiatini koz oldimizda gavdalantirishning
zaruri talabi deb qaramoq lozim .
Geografiya talimi jarayonida geografiyani qiziqarli tomonini oshirish
uchun ta`riflanayotgan atama termin va nomlarning ma`no mazmuni va
kelib chiqishini bilishga intilish buni imkoni boricha o`qituvchi
o`quvchiga yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi . Shu fikrlar nuqtai
nazaridan o`z o`lkasining tarixi, tabiati,boyliklarini o`rganadigan
ekskursiyalar tashkil etish, tugarak ishini joylashtirish kabi sinfdan va
maktabdan tashqari ishlar muhim ahamiyatga ega.
Qasqadaryo , Qarshi , Shahrisabz va boshqa toponimlarni chuqurroq
o`rganish talab etiladi. Bu ishda biz Qashqadqryo va Chiroqchi tumaninig
“ “
ba`zi nomlarining etimologiyasi, Qashqadaryoning viloyat sifatidagi tabiiy
va iqtisqdiy izohini keltirish bilan chegaralanamiz. Biz buni keyingi
boblarda yoritamiz.

Toponimlar paydo bo`lishida qiziq bir qonuniyat bor. Evropada shu
jumladan Rossiya, Ukraina, Belorussiya va boshqa davlatlarda daryo o`z
sohilda joylashgan shaharlarga nom bersa, O`rta va Markaziy Osiyoda
buning teskarisi shahar yonidan oqib o`tuvchi gidronimlar shu aholi
yashash maskani nomi bilan yuritiladi; Amudaryo, Yakkabog`daryo,
G`uzordaryo, Kosonsoy, Kasbiysoy, Langardaryo singari bir darajada
ma`lum va mashhur gidronimlar bularga yaqqol misol bo`la oladi . Shu
qonuniyatni nazarda tutgan chamasi, mashhur sharqshunos akademik V.V
Bartold Qashqadaryo gidronimining paydo bo`lishini Shahrisabzning
qadimgi nomi Kesh bog`lab izohlagan . Keshkrud , Qashqrud Keshsuvi ,–
Keshdaryo yoki Kesh +i +Rud nomining fonetik o`zgargan varyanti deb
hisoblaydi . Rud forsiyda daryo ,anhor , kanal ,suv , ariq ma`nosini
–
bildiradi . Hirot yonidan oqib o`tuvchi Hriru Hirot daryosi Hirot
– – –
suvi Tajand daryosi buning tiniq misoli . V.V Bartold qashqa
–
komponentli nomlar bilan Qashqadaryoning Qashqa tog` so`zining
munosabati yo`q deb tushuntirgan. XX asrning taniqli geogrif -
toponomist olimi E.M Murzayev, V.V.Bartold izohiga moyillik, Keshkrud
Keshrud Sug`udcha nom turkiyga o`zbekchaga Qashqadaryo
– – –
keyinchalik Qashqadaryo deb tarjima qilingan bo`lishi mumkin deb
yozadi.
Atoqli o`zbek toponimisti, geografiya fanlari doktori S.Qorayev
Qashqadaryo gidronimini bir necha xil tiniq tez oqar suv sohilida
o`simlik kam yangi qirg`oqli suv, yolg`iz tepa ma`nolarini keltirib,
qatoriga yana nomining kelib chiqishini etnonim urug` qabila nomi bilan
bog`laydi. Qashqa deb ataluvchi turkiy zabon urug`lar yashagan joylarda
oqqani uchun Qashqa urug`iga mansub daryo, Qashqaliklar suvi sifatida
nomlangan bo`lishi mumkin degan izohni yoqlaydi. Chunki Qashqa urug`i

nomi qo`shilgan gidronim va oronimlar O`rta Osiyoning boshqa
hududlarida siyrak bo`lsada uchraydi.
1.4. O`zbekistonda hozirgi zamon toponimika va geografik
atamashunoslik

X asr fanlarning defferentsiatsiyasi (tarmoqlarga bo`linishi) va
integratsialashuv jarayonlari jadalashgan asrdir. Zotan tarmoq va
sohalarning chuqur tadqiq etilishi yangi tarmoq fanlarining vujudga
kelishiga sharoit yaratdi. Bir qator tabiiy va ijtimoiy fanlarning muayyan
yo`nalishlari tutashgan bo`g`inlarda yangi oraliq fanlarning vujudga“ ”
kelishi roy berdi. Huddi shunday fanlardan biri toponimika bo`lib,
yuqorida ta`kidlaganimizdek tilshunoslik geografiya tarix va boshqa fanlar
“
o`rtasida vujudga keldi. Joy nomlarining ma`nosi qiyin tildan olinganligi
qanday tarixiy va ijtimoiy voqeylik natijasi ekanligini tadqiq etadi. Shu
bilan birgalikda joy geografik sharoiti aniq nomda joy geografik sharoiti
aniq nomda mujasamlashivi masalasini toponimika o`zgaradi.
Nomlarni bilish faqat ilmiy va marifiy jihatdan ahamiyatli bo`lmasdan
amaliy va mafkuraviy jihatlardan katta ahamiyat kasb etadi. O`zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 11 avgustda chiqarilgan
O`zbekiston Respublikasidagi ma`muriy hududiy birliklar aholi punktlari,
tashkilotlarga va boshqa toponimik ob`ektlaga nom berish ishlari
tartibga solish to`g`risidagi qarori milliy qadryatlarimizning ko`z
ilg`amas qismiga tarixchi tilshunos geograf mutaxasislar qolaversa bu
“
ishga bosh qosh bo`lgan ma`sul kishilar diqqatini jalb e tadi. Va tan
tarixiga va qadryatlariga yanada jiddiy munosabatda bo`lishini talab etadi.
Lug`at tarkibiga kirgan so`zlar har bir sohasida muayyan tushuncha
qonun- qoidalarni ifodalaydi. Geografiya termini bu qadimiy Yer ilmining
tushuncha va qonunlari mazmunini ifodalab mustaqil fan sifatida mavjud

bo`lishini takidlaydi. Shu boisdan bo`lsa kerakki geografik terminlarni
o`rganish va tartibga solish toponimika fani bilan birgalikda olib borilgan.
O`zbekistonda dastlabki geografiya terminlarini tuzish XX asrning 30-
40 yillaridan boshlangan. Garchi Devoni Lug`atit Turk Lug`ati“ ” “
Chig`atoy va turki usmoni va boshqa lug`atlar qadimdan mavjud bo`lsada
”
hozirgi zamon geografiyaning termin va so`zlariga asosan XX asrda tartib
berildi. Dastlabki geografik lug`atlardan biri Odam Ibrahimov tomonidan
yozilgan Geografiya atamalari lug`ati bo`lib, lotin imlosida 1935 yilda
“ ”
nashr etilgan. Lug`atda geografik nomlar bilan birga yon ma yon
–
terminlar ham berilgan. Terminlar royhati betartib tasodifiy toplangan
bo`lishiga qaramay lug`at tuzish tajribasida ma`lum ahamiyat kasb etadi.
Mahmud Qoshg`ariyning Devoni lug`atit Turk Sulaymon Buxoriyning
“ ”
Lug`ati chig`atoyi va turki usmoniy XVII asrda Hindiston podshosi
“ ”
Boburiy Avrangzeb taklifiga muvofiq Muhammad Yoqub Changiy
tomonidan yozilgan Chig`atoycha-forscha qilurnoma lug`atlaridagi
“ ”
so`zlardan foydalanilmagan. Shunday bo`lsada Geografiya atamalari va
“ ”
Qisqacha ruscha o`zbekcha terminlar lug`ati qo`llanmalari O`zbek
“ ” –
milliy geografik terminshunosligida muhim bosqich bo`ladi.
Aslini olganda H.Hasanovning Geografik terminlar lug`ati atoqli
“ ”
geografik, nomlar toponimlarni qamrab olmaydi, lekin atoqli geografik
–
nomlarning geografik tushunchaga aylangan Osiyo maksumumi ,
“ ”
Islandiya maksumumi kabi iqlimiy, geologik geografik turdosh otlarga
“ ” –
aylanib qolganlarini izohlab beradi. Geografik terminlar lug`ati ning
“ ”
ahamiyati shundaki, o`zbekcha geografik terminalogiyaning manbalari ,
xalq geografiya terminlari O`rta Osiyo xalqlari tillaridan olingan
so`zlarning rus geografiyasiga, ayni vaqtda xalqaro geografik
terminalogiyaga kirgan - adir barxan, bagora Djeuliv, Kiyaris, qishloq,
kurgon, qir, soy, sel, soz, sir, taqir , to`qay, chink, cho`l, sho`r va boshqa

so`zlar izohlab va asoslab berilishidir. Xalqaro geografik terminalogiyada
ishlatilayotgan bunday so`zlar lug`at tarkibining bir ismi bo`lish qatorida
darslik va geografik- geologik adabiyatlarda muayyan geografik
mazmundagi voqiylik va hodisani ifodalahsda ishlatilmoqda. H.Hasanov
asarida o`zbek tili lug`atiga kirgan geografik terminlar - (okean passat
kompos va hakozo ikkiyuz so`zdan ko`proq), rus tilidan aynan tarjima–
qilinib, kal`ka yo`li bilan yasalgan so`zlar (vodorazdel- suv ayirg`ich,
vodoxrapilishe suv ombor, ) kabi so`zlarni aniq iohlab bergan. Arabcha
– –
forscha, turkiy so`zlarning geografik mazmunini ifodalashda xalqaro
geografik terminalogiyada qo`llanib kelayotgan muhobil variantlarini ham
tariflab beradi.
XX asr o`zbek toponimikasidan eng ko`p ish qilgan olimlar jumlasiga
geografiya fanlari doktori S.Qorayev, Qarshi davlat unversteti prof.
T.Nafasov , O`zbekiston milliy unverstet professirlari R.Rahimbekov
Potihkamol G`ulomovlarni ko`rsatish mumkin. S. Qorayev O`zbekiston
“ ”
nashriyotidan chiqarilgan Geografik nomlar manosi , kitoblari
“ ”
chiqarilgan. Shu jumladan shuningdek boshqa olimlar birgalikda
chiqargan asarlari muhim qo`llanma bo`lib xizmat qilmoqda. S.Qorayev ,
P.G`ulomov. R.Rahimbekov tomonidan tuzilga Geografiyadan izohli
“
lug`at P.G`ulomovning Jo`g`rofiya atamalri va tushunchalari izohli
” “
lug`ati va boshqa joy nomalri va ulardan geografik talimda foydalanish
”
metodikasiga bag`ishlangan ishlari O`zbekistonda toponimika va
geografiya terminshunoslikning rivojlanishida muhim o`rin tutadi. Miliy
Unverstetda ijod qilgan geografiya fanlari doktori marhum proffessor
R.Rahimbekov bir qancha ishlar elon qilish bilan birga bir qancha ishlar
elon qilish bilan birga bir necha nomzodlik ishlariga ilmiy rahbarlik qildi.
Toponimika sohasida 45 ta fan nomzodlari yetishtirdi. Atoqli geograf va
filolik S.Qorayev Toponimika O`zbekistonda nomli kitobi bilan olib
“ ”

borgan toponimikaga doir ishlarni bir darajada xulosalaydi., toponimika va
geografik terminshunoslik jabhasida kelgusida qilinajak ishlar haqida fikr
yuritadi. Ayni paytda oldin nashr etilgan Topshkent toponimlari ,“ ”
Geografik nomalr ma`noiisi kitoblarini mustaqillik mafkurasi talablariga
“ ”
binoan qayta ishlab nashr ettiradi.
O`zbekistonda toponimika tatqiqotlarini rivojlantirishda Qarshi D.U.
Prof. T. Nafasovning xizmatlarini alohida takidlab o`tish lozim. Olimning
nomzodlik dsertatsiyasi-Qashqadaryo toponimlari (1969) dan to hozirga
qadar o`nlab kitoblari O`zbekiston toponimlarini o`rganishga bag`ishlangan.
Ayniqsa T.Nafasovning O`zbekiston toponimlarining izohli lug`ati
“ ”
O`zbekiston janubiy rayonlari joy nomlarini chuquqr tahlil etganligi bilan
talaba va o`qituvchilar uchun, qoyinki barch fuqarolar uchun qo`llanma
bo`lib xizmat qilmoqda. Joy nomlari haqida o`nlab kitoblar nashr ettirgan
yuzdan oshiq ilmiy ishlar chiqargan respublika va M.D.H. mamlakatlari
doirasida toponimikaning bir qancha sohasi boyicha ilmiy anjumanlarni
Qarshida o`tkazishga bosh qosh bo`lgan bu olimning sermahsul ijodida
O`zbek nomnomasi va Professor M.Normurodov bilan hammualliflikda
“ ” “
Chiroqchinoma kitoblarini alohida o`rin tutadi. Unda O`zbekistonning,
”
xususan janubiy O`zbekistonning yirik geografik oblastlari nomlari tarixiy-
lingvistik va tarixiy geografik jihatdan tahlil etilganligi, bu asar joy
–
nomlarini o`rganuvchilar uchun taraqiyot qo`llanmasi bo`lib xizmat qilish
mumkin. Professor T.Nafasovning ishlarida atoqli terminshunos, tarixchi
o`lkashunos, tilshunos, geografik toponimistlarning turlari aynan tahlilga
tortilib aniq toponim haqida o`z fikrini bildiradi. Bu nomga doir mahalliy
xalq orasidagi rivoyat, afsonalari, ilmiy jihatdan tahlil etiladi va
taraqqiyotchining bu nomga tilshunos toponimst sifatida qarashi bayon
etiladi. Qarshi davlat unverstetita toponimika sohasida dots. Q. Xuramov
terminshunoslik sohasida dots. H.Jabbarov va boshqa olimlar filologiya

fakultettida dots. A.Mamatov geografiya kafedrasidan barakali ish olib
bormoqdalar. Shu o`rinda Z.Do`simov, X.Egamovlarning Joy nomlarining“
qisqacha izohli lug`ati maktab o`quvchilari uchun chiqarilgan
”
qo`llanmadir. Respublikamizning Urganch, Andijon Guliston ,Termiz, va
boshqa oliy o`quv yurtlarida faoliyat ko`rsatayotgan tilshunos tarixchi va
geografik tatqiqotchilar umumiy va regional toponimika terminshunoslik
kabi joy nomlari bilan bog`liq tatqiqotlar davom etirilmoqda. Bu muhim
sohada O`zbekistonda juda ko`p ishlar qilindi va amalga oshirildi.
O`zbekiston davlat tili to`g`risidagi qonun (1989 yil 21- oktabr)
“ ”
O`zbekiston davlat tili qonuniga o`zgarishlar va qo`shimchalar kiritish
“ ”
to`g`risida 1995 yil 21-dekabr O`zbekiston Respublikasi ma`muriy hududiy
tuzilish , toponimik ob`ektlarga nom berish va ularning nomlarini
o`zgartirish masalalrini hal etish to`g`risidagi O`zbekiston Respublikasi 1996
yil 30- avgustdagi qonuni va shu qonun asosida O`zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 31- avgustdagi O`zbekiston
Respulikasidagi ma`muriy hududiy birliklar aholi punktlari va tashkilotlar
va boshqa toponimik abektlarning nomlarini tartibga solish to`g`risidagi
qarori, O`zbekiston Respulikasidagi ma`muriy hududiy birliklar aholi
“
punktlari tashkilotlarga va boshqa toponimik ob`ektlarga nom berish
ishlarini tartibga solish to`g`risida gi 2004- yil 11- avgust 383-sonli
”
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori kabi huquqiy
asoslar yaratilgan . O`zbekiston hukumatining bu yuridik hujjatlari joylarda
qanday bajarilishi yuzasidan respublikamiz Oliy Majlisining yug`ilishlariga
tegishli rahbarlarning tinglanib tegishli qarorlar qabul qiladi.
O`zbekistonda qabul qilingan va amal qilinayotgan ushbu va boshqa
huquqiy hujjatlar tarixiy ilmiy qiymatli toponimlarni saqlab qolish
ma`naviy tariximizning bir qismi sifatida alohida ahamiyatli
toponimlarning qayti tiklash yangi toponimik abektlarga mentalitetimizga

mos nomlash davlat siyosati darajasiga ko`tarilganini beldiradi. Viloyat va
tuman hokimliklari huzurida toponimik komisiyalar ishlamoqda.
O`zbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasi huzuridagi geodeziya
kartografiya va davlat kadasteri bosh-boshqarmasi geoinformatika va
kadastr miliy markazi tarkibi toponimika labaratoriyasi faoliyat
ko`rsatmoqda. Labaratoriya geografiya fanlari doktori S.Qorayev
rahbarligida O`zbekiston Respublikasi geografik nomlarining o`zbek tilida“
yozilish asosiy qoidalari O`zbekiston Respublikasidagi shaharlar, tuman
” “
markazlari, shaharchalar nomalri davlat tili kiril va lotin yozuvlariga
”
O`zbekiston Respublikasi gidrotexnik inshoatlari nomlari davlat tilida
“
kiril va lotin yozuvlarida O`;zbekiston temir yo`llari sitansiyalari nomlari
” “
davlat tilida kiril va loitin yozuvlarda 1: 10000 , 1: 25000, 1: 100000
” “
masshtablardagi topografik xaritalarda terminlarda terminlar va
qisqartmalarning yozilishi Tojikiston Respublikasi geografik
” “
nomlarining o`zbekcha yozilishi yo`riqnomasi Qirg`iziston Respuyblika
” “
geografik nomlarining o`zbekcha yozilishi yo`riqnomasi kabi 7 ta
”
kitobchani O`zgeogkadastr chiqargan. Ushbu yo`riqnomalarning asosiy
“ ” “
qoidalari shaharlar tuman markazlari gidrotexnik inshoatlar temir yo`l
” “ ” “ ” “
stansiyalari S.Qorayev tomonidan tuzilgan. Beshinchisi - topogrfik
” “
kartalarda yozilishi B.Alixo`jayev tomonidan - oltinchisi - Tojikiston
” “ –
Respublikasi geografik nomlarining o`zbekcha yozilishi yo`riqnomasi
” –
O.Bo`riyev tomonidan va yetinchi kitobcha Qirg`iziston Respublikasi
“
geografik nomlari yozilishi yo`riqnomasi S.Qorayev tomonidan tuzilgan.
”–
Ushbu rasmiy nashrlar yuridik hujjat bo`lib, O`zbekiston nomlarini to`g`ri
yozish va ularni xaritalarda ko`rsatish qatiiy tartibga solinganini ko`rsat
adi. Zero fuqarolarning o`z-o`zini boshqarishg yig`inlari fuqorolik holatini
qayd etish idoralari va boshqa joy nomlari hujjatlarida qayd etadigan
tashkilot va muassasalar nomlarini to`g`ri yozish hujjatlarni talab darajasida

rasmiylashtirilishi xalq ma`naviyatining bir bo`lagi hisoblanadi. Shu bilan
birga fermalar jamiyatlarni nomlashda chalkashliklarga yo`l qoyilmaydi.
Toponimlarni o`rgatish va to`g`ri qo`llash maktab ta`limida savodxonlikni
yuqori darajaga ko`tarish bilan bog`liq masalardan biri. Unverstet va
pedagogika oliy o`quv yurtlarini tilshunoslik-filologiya geograf va
tarixchilar tayyorlash yo`nalish toponimika kursi o`qitiladi. Maxsus fanalr
sifatida ilmiy terminshunoslik kurslarini mutaxassislik kafedralari o`qitishi
davr talabi. Zero muayyan tarixiy voqealik badiy asarda voqealar aniq bir
joy nomi bilan bog`liq bo`ladiki shu hududning geografik nomini tahlil etish
shu fanning qiziqarli jihatini oshirishi shubhasiz. Xususan geografik
o`qituvchisi geografik ob`ektning nomlari xaritalardagi shahar mamlakat
dengiz, tog` vca boshqa toponimlarning ma`nosi va tarixi haqida ma`lumot
bersa darsning ilmiy va tarbiyaviy jihati kuchayadi. Demak toponimlar ni
bilish o`zini madaniyatli deb hisoblagan. Har bir fuqoro uchun zarur. Shu
maqsadda toponimikaga doir kitobchalar chiqarish kafedralarda toponimik
tatqiqotlar olib borish faqat ilmiy jihatdangina emas amaliy va marifiy
jihatdan ham muhim masala deb qarashga haqlimiz. O`zbekistonda nom
berish ishlarini tartibga solishga ahamiyat berilayotgan ekan har bir viloyat
shgahar tumanlarda tarixiy etnografik va geografik nomlarning maxsus
kitoblarini yaratish maqsadga muofiq ish bo`lar edi.
1.5. Geografik nomlarning paydo bo`lishi, mazmuni va
tasniflash masalalri
Geografik nomlarning toponimlar atoqli otlar turkumiga kiradi. Turdosh
otlardan yasalgan nomlar ma`lum bir so`z birikmasini tashkil etishi
mumkin. Nomlar umumiy tushunchalarning mujassamlashuvi
individuallashivi natijasida paydo bo`ladi. Qizilqiya, Qoratog`, Chuqurko`l
aslida so`z va so`z birikmalari to biror joyning atoqli otiga aylanishiga

qadar turdosh ot bo`laveradi. Abektning joylashuvi biror bir belgisini
miqdorini sifatini rangini va boshqa xususiyatlari aynan shu ob`ektga
mujassamlashgandan.. Keyin abektning atoqli otiga toponimga aylanadi.
Unumlashgan avvolo umumlashgan ob`ektning umumiy jihatini boshqa
ob`ektlardan farq qiladigan turini bildiradi. Cho`l - quruq iqlimlik qoplami
siyrak oqar suvi bo`lmagan quruqlik maydoni cho`l hududining
sho`rxoklar ko`p uchraydigan bo`lagi individuallashgan cho`lning va
sho`rxok doirasi sho`rhokcho`l atoqli otga aylanadi. Qumloq maydonli
qismi qumli cho`l va rangi kattaligi kabi sifat jihatlari qo`shilib,
kattaqum cho`li Qizilqum cho`li deb atoqli otga aylanadi. Geografik
nomlar dastavval til taraqqiyotining boshlang`ich davrlarida oddiy turdosh
otlardan iborat bo`lgan odamlar geografik ob`ektlarni oddiygina suv daryo
tog`, to`qay va hokazo deb yuritganlar. Bora-bora rangi boyicha Qorasuv
Qizilsuv, Sarisuvga aylangan. Muayyan alomatlar shu ob`ektlar uchun
mujassamlashib, tanhoz asli Tanqiz Jinnidaryo Uradaryo Tantaksoy atoqli
otlar paydo bo`lgan. Qadimiy turkiy tilda katta daryo O`kiz Edil“ ” “ ”
Jayhun der ekanlar bu so`zlar keyinchalik daryolarda atoqli ot bo`lgan
“ ”
O`kuz, Jayhun Amudaryo Idil Volga Kavkaz xalqlarida daryoni Don
deganlarni Don-Amur Gang daryolarining nomi ham shu tariqa paydo
bo`lgan. Misisipi, Kattasuv, Yenisiy Ona daryo, shu yo`sunda ma`lum
–
va mashhur mikrotoponimga aylangan. Ko`chma nomlar toponimikada
talaygina tog` yoki tepalik nomi shu yerdan boshlangan. Soyga, qishloq
nomi toqqa, tog`ning nomi shaharga beriladi. Tom, Om`, Biya, Angara
daryolarining nomi shaharlarga o`tgan. Respublikamizda Zarafshon daryosi
nomi oltin qazuvchilar shahri Zarafshonga Ohangaron daryosi nomi
Ohangoron shahriga berilgan. O`rta Osiyoda odatda daryolar qaysi aholi
manzili yonidan o`tsa daryo nomi o`sha shahar nomi bilan ataladi.
G`uzordaryo Yakkabog`daryo, Amudaryo Yevropa va Rossiyadan daryolar

nomi shaharga ko`chadi. Venetsiya shahar nomi janubiy Amerikaning
Venesuella davlati nomiga ko`chgan. Amerika qitasida Yevropa
shaharlarining nomlari ko`p ekanligini ko`rish mumkin. Shaharlarimiz
mikrotoponimiyasida barcha shahar va tumanlarning nomlarini uchratish
mumkin ki bu nomlar shu shahar va tumonlarga bo`lgan hurmat belisi desa
bo`ladi.
Edil Don, Amur, Ganga Oxota Yayla, Chinik Qopchig`oy nomlari
ham aynan shunday so`z nomlardir.
Al`p qismiga kel`t tilida tog` balandlik degan oddiy so`z edi. Zamon
o`tishi bilar Yevropadagi eng baland tog` nomida mujassamlashib, atoqli
otga aylandi. Shu bilan birga Al`p nomidan Alpinizm, Al`p o`tloqlari Al`p
burmalanishi kabi iboralar to`qildi. Ikki ob`ektni bir-biridan farqlash uchun
Katta suv, Kichiksuv, Oqsuv, Qorasuv, suvlisoy, Quruqsoy,
Chuchukquduq, Sho`rquduq kabi qishloq nomlari paydo bo`lgan. Atoqli
otlar ilmiy atamalarga aylangan hollar ham mavjud. Balxan yarim
orolidagi Karst plotosi nomida karst ilmiy atamasi O`rta Yer dengizining
Vulkana oroli nomidan Vulqon so`zi turkiyada ilon izi bo`lib, oqadigan
Menderes daryosi nomidan Meandr Islandiyadagi Gezer
Qaynarbulog`i nomi otilib turadigan issiq buloqlarga berildi.
Nomlarda ko`chish qonuniyati planitamizning hamma regionlarida
davon nomi shu yerdan boshlanadigan soyga o`tadi. Qishloq nomi toqqa,
tog` nomi shaharga shar nomi viloyatga berildi. O`rta Osiyoda aholi
manzili nomi ko`pincha uning yonidan oqib o`tadigan daryoga
Amudaryo, G`uzardaryo, Yakkabog` daryo boshqa regionlardan daryolar
boyida paydo bo`lgan shaharga shu daryo nomi beriladida shaharni
bildiruvchi qo`shimcha bilan shahar nomi hosil qilinadi. Or`-Orsek
Yenesiy - yenesesik , Uj-Ujgorod shahar nomi daryoga ko``hish mumkin.
dUshanbe shahri Dushanba daryosi mamlakat nomlarining ko`pchiligida

- Iston iya, qo`shimchalari yozilishi qonun bo`lib qolgan deyish–
mumkin. Tojikiston Vengriya geografik nomlarda umumlashtirish ham
odat bo`lib qolgan. Osiyo dastlab kichik bir yerning hozirgi Falastin
Livan Suriyaning nomi edi. Zomanlar o`tishi bilan kata qitaning
umumlashgan nomi bo`lib qoldi. Tiyanshan nomini biron o`zbek qirg`iz.
Qozoq, uyg`ur bilmas edi. Bu tog`ning ayrim bo`laklari qurama chotqol
terskay Xoliq tog` va hakozo nomlar bilan yuritilgan faqat markaziy qismi
eng baland tepasi tangritog` va Xotangri nomi bilan mashhhur bo`lgan.
Xitoylar turkiycha Tangritog`ni Xitoychaga tarjima qilib, Tanshanov
nomini yaratdilar. (Tyan tangri, osmon shan tog`) bu tarjima nom
– –
butun daryo xarita va adabiyotlarida o`rnashib qoldi. Tyan tangri osmon,
–
shan tog`, chunki turkiy xalqlar ham xitoylar ham tangri osmonda
–
yashaydi deb hisoblashadi. Tyanshan nomi xalqaro adabiyot va xaritalarda
butun bir tog`li ma`lumot uchun mujasamlashib qoldi. Tasodif nomlar ham
geografik xaritalarda ko`pchilik ispanlar janubiy Amerikani egallashlari
davomida, tog` etagida yashovchi mahalliy aholidan yuqorida nima bor
“
deb so`rashibdi . yerli mahalliy aholi ispanlar savoliga Chili yani
” “ ”
yuqori sovuq bor deb javob bergan ekan. Shu shu bu tog`li mamlakat nomi
chili nomi bilan atay boshlangan.
Geografiya kashfiyotlar tarixida eng katta kashfiyot qo`shaloq materik
Amerikaning X.Kolumb tomonidan ochilishi bo`lib, Amerika nomi ham bir
jihatdan tasodif tufayli paydo bo`ldi. Gollandiya olimi M.Val`dzemyuller
Sen-de shahrida Amerigo Vespuchchining o`zini klashfiyotchi qilib,
Flirensiya shahrining mashhur fuqarosi P`ero Sderenga yozgan ikki xatini
Florensiyolik banker Medrichi va yoshlikda birga o`sgan Val`dzenyuller
kosmografiyaga kirish kitobiga yangi ochilgan quruqliklarni uning nomi
bilan atashni taklif etadi. Haqiqatdan bu materikning kashfiyotchisi
X.Kolumb bo`lib, Amerika Vespuchi Kolumbning ikkinchi sayohatida

oddiy qatnashchi bo`lib ishtirok etgan, tarixda bironta davlatning
ekispeditsiyasiga Vespuchi boshliq bo`lib qatnashgan emas. Boshqalarning
kashfiyotini o`ziniki qilib, o`zlashtirish uchun sayohatga boshliq“
bo`lganman - deb ikkita xat yozib qoldirgan., M.Valzimullier kartograf
“
Merkatr proektsiyasini qo`llab yangi materiklar xaritasini tuzadiki , tasodif
tufayli qo`shaloq materiklarga Amerika nomi mujassamlashib qoldi.
“ ”
Nomlanish tarixida eng katta xato va Kolumbga nisbatan o`ta ketgan
adolatsizlik geografik voqiylik bo`lganidan etiboran Amerika nomi paydo
bo`ldi.
Al`p qadimiy kel`t tilida - tog` , balandlik degan oddiy so`z bo`lgan.
Zamon o`tishi bilan Yevropadagi eng baland tog`ning nomiga aylangan.
Ayni vaqtda Al`pinizm, Al`p o`tlog`i Al`p burmalanishi kabi iboralar
geografiyada paydo bo`ldi. Xingan Xibin nomlari aslida Yassitog`ilk tizma
ma`nosidagi nomlardir. Toponimlarda umumlashtirish ham ananaga
aylangan. Ilgari Toshkentning faqat bir darvozasi, so`ngra darvoza atrofidagi
bir guzagina Samarqand darvoza deyilgan. Hozir esa Chorsudan to
Zaxariqacha bo`lgan katta hudud umumlashma - Samarqand darvoza
ko`chasi deyiladi. Yana bir misol Xitoyning janubidagi eng katta
daryoning nomi Chntzi bo`lib, uning quyi qismi okeanga quyilish
joyigacha Yantsizi deyiladi. Yevropalik va umuman geografik kitoblarda
butun daryo Yantizi deb umumlashma nomi bilan ataladi.
Ayrim nomlar aniq bir sanada hosil qilinadi. 1520 yilda Tinch okeani
nomi Magellan sayohati natijasida paydo bo`ldi. Avstraliya nomi 803
yilda rasmiylashdi. Afrikada Tanganika Zanjibar davlatlari 1964 yilda
tanlov asosida ikki davlat nomlarining birinchi bo`g`inidan kesib olinib
Tanzaniya hosil bo`ldi. Hozircha izohi aniqlanmagan nomlar ham
uchraydi. Bunday nomlar nooydin nomlar izohi bir muncha aniq
qaysi tilda nima sababdan atalganligi aniq nomalr haqida XX asrning

eng yaxshi geografiya darsligi mualliflaridan biri Moskvalik geograf
professor B.P. Maksokovskiy toponimika fani uchun kartadagi nomlar
bo`lajak o`qituvchilar uchun o`zi haqida so`zlab turadigan darajasida
toponimikani o`qitish kerak. Nomlar haqidagi fanning o`qitilishiga
ahamiyat berish diqqatni jalb etadi. Joy nomlari nihoyatda turli tuman,
ularni tasniflash ham turlicha tamoiyillar asosida bo`lihsi mumkin.
Nomlarni semantik - til qoidalari nuqtai nazardan turlarga ajratish holari
ko`proq uchraydi. Nomlarni shakllanish bosqichlari boyicha ham tahlil etish
o`rinli bo`ladi. Geografik adabiyotlarda xususan geografik atoqli geograf
olim H.Hasanov ko`rgazmalariga amal qilib, Nomlarning paydo bo`lishi
shartli ravishda quyidagicha b tartibda tasniflash mumkin.
1. Joyning holati xosiyati yer yuzasi va umuman tabiatiga bog`liq
nomlar. Yer yuzasida shimoliy, janubiy sharqiy va g`arbiy ma`nolarini
anglaatadigan ob`ektlar nomi talaygina. O`rta Yer dengizi shimoliy
orollar rel`efiga bog`liq. Monblan, Kesek tog`i gidronimlar Xuanxe
Rio-Negro Jinnidaryo Bodhez nurash natijasida hosil bo`lgan
geomorfologik shakllar- Odamtosh Arratosh Uradaryo.
2. O`simlik va hayvonlarga bog`liq nomlar To`ldi Qo`rg`on,
Qarag`anda Yo`lbars to`qay Bo`kantov, Shvarsvald Qoplonqir
3. Foydali qazilmalarga bog`liq nomlar Toshko`mir, Jezqazg`an,
Tasqazg`an, Temirtov, Neftdag, Kumushkon, Oltintopgan, Tillakon,
o`z navbatida mineralarga yoki tog` jinslarga joy nomlari bilan atalgan.
Labradorit, Amazonit
4. Kasb-hunardan olingan nomlar - shaharlar mikrotoponimiyada
ko`pchilikni tashkil etadi. GalaOsiyo (ko`ptegirmon0 Sarasiyo
(Tegirmon boshi) So`zangaron, Ohangaron, Dehqanobod, Charvador

5. Xalq qabila va ulug`larga bog`liq nomlar Baxrin, Barlos,–
Jaloir, Mang`it, Qarluq, Qo`ng`irot, Qipchoq, Qovchin, Nukus va boshqa
aholi punktlari
6. Shaxslarning nomi bilan bog`liq nomlar Antroponimlar
–
Patronimlar Navoiy viloyati va shahri, Beruniy Sharof Rashidov
tumanlari, Sankt-Petrburg shahri Boliviya, Kolumbiya davlatlari.
Vashington shahri Dreyx bo`g`ozi, Viktoriya sharsharasi va oroli,
Lingvitson sharsharasi, Barens dengizi, Tasman oroli.
7. Afsanoviy va diniy nomlar Oqmachit (Qizilo`rda shahrining
–
nomi) Mozori sharf Mashhad shaharlari, Shohimardon qishlog`i. El`-
Nino Fenomeni Tinch okeaning janubiy Amerika qirg`og`ida issiq
–
oqimning har 7-10 yilda paydo bo`lishi Rajestvo bayrami ar afasida
kashf etilgani uchun Zangi ota tumani,
8. G`aroyib-ajoyib va erish tuyiladigan nomlar - Namangandagi
Labay tog`i mahalasi , Aqshdagi Ajal vodiysi, Erondagi dashti Noumid
“ ”
cho`li, Qora dengizning sharqiy sohilidagi Gelenchik (Kelinchaklar)
shahri Al`p tog`ining Yungfrau kelinchak cho`qisi Rossiyadagi Tyani
–
(Mast0 Shaytanka daryolari bunday nomlarga misol bo`ladi.
Qashqadaryo havzasining tog`lik qismida O`lmas daryochasi Chit
yaylovi, Kesik tog`i Belisiniq ellikboshi qirlari, Tersoqar soyi kabi
nomlar uchraydi.
9. Yangi zamon nomlari ramziy geografik nomalr - Mirzacho`lni
–
o`zlashtirish munosabati bilan Do`stlik Zarbdor, Mirzabod, Sayhunobod,
Guliston kabi tumanlari paydo bo`ldi. Afrikaning janubida yaxshi umid
burni, Rossiya dagi Vladikavkaz, Viladivostok, Krasnador (Qizillar
in`omi) shaharlarning nomlari ham ramziy toponimlardir.

Shunday qilib, toponimlarni bunday tasniflash shartlidir. Ammo
geografik ta`limning talablariga bu fanning qiziqarli ammobop ilm
ekanligi ishoradir. Chunki, nomlarda tabiiy sharoit, iqtisodiy-ijtimoiy
voqealik, xalqning tili odamlarning orzu umidlari muhrlanib qolgan.
Geografik nomlarning kelib chiqishi va mazmuni jihatidan turlarga –
tasniflashdan tashqari qaysi tildan paydo bo`lganligi o`zgarganligi yoki
o`zgarmaganligi boyicha ham tasniflanadi.
Geografik nomlarni xaritalarda tasniflashda ularning kelib chiqishida
tiplash yani turlarga bo`lish talab etiladi. Zero toponimlar atoqli otlar
bo`lganidan ularning qanday paydo bo`lganligi to`g`ri yozilishda katta
ahamiyatga ega. Shu boisdan geografik nomlarni quyidagi beshta guruhga
bo`lish mumkin.
1. Tub joy aholi tilidagi ma`nosi aniq nomalr - Qiziltepa tumani,
Chistopil shahri g`arbiy Sibir pasttekisligi Mingbuloq botig`i,
2. Aniq bir tili bilan bog`liq, ma`lum o`zgarishga uchragan geografik
nomlar Yakkabog` shahri va tumaning nomi aslida tojik tilidan olingan
–
bo`lib, ko`pchilik tadqiqotchilar tomonidan Yolg`iz bog` , Tanho bog`
“ ” “ ”
deb talqin etiladi. Kitob Sharhsabz botig`ining bo` rog`lar burkangan ,
eng bog`dor qismi bo`lgani, tarixan juda kohna yurt bo`lganligi uchun ham
Birdan bir bog` ma`nosi Yakkabog` nomiga yopishmaydi. Mazkur
“ ” –
nom mevalari bilan ajralib turuvchi Sara bog` mazmunidan olingan deb
“ ”
hisoblaymiz. Zero, keyingi 800 yillik tarixda ham, hozirgi davrda ham,
Yakkabog` Movoraunnahrning eng serbog`, obod joylaridan biri. Sifatida
mashhur bo`lgan. Bizning kunlardi (Xxi asr boshida) O`zbekistonning
Kitob Samarqand qishloq tumani, Urgut, Bulung`ur, Baxmal, Yangi yo`l,
Namangan singari tumanlar, qatorida eng uzum va meva yetishtiruvchi

tuman hisoblaanadi. Demak mazmunan birgina bog` emas, sarabog`
alohidalik manosidagi toponim hisoblanadi.
3. Avvalgi xalqlardan meros qolgan nomlar . Hisor toponimi-tog`
tizmasi vodiyning nomi sifatida tojik va o`zbeklarning ajdodi sug`dlardan–
qolgan nom. Qo`ng`irot, Qasr manosiga ega. Hisor tizma tog`lari nomida
“
joy tabiiy geografik hususiyati aks etgan. Deyihs mumkin. Qadimgi
Sug`diyona davlatining katta qismi bo`lgan Qashqadaryo havzasida
Hisor toponimining boshqa ko`rinishlari ham bor. Hisor tizma tog`lari
“ ”
Qashqadaryo, Surxandaryo va Hisor vodiylari oralig`ida huddi qo`rg`on
singari yusalib turibdi, Naqshab, Nasaf - Qarshi, toponimlari haqida ham
shu fikrni keltirish mumkinki, bu so`zlar hozirgi tojik va o`zbek tillarida
aynan shu manoda jonli tillarda qo`llanilmaydi.
4.Boshqa xalq tilidan qolgan hozirgi xalq toponimiga o`tgan
nomlar , Jinov qishlog`ining nomi fors tilida Yangiariq, Mirishkor usta
dehqon, Denov Yangi qishloq, Burdalin - Mehmonxona mazmunida
–
qadimgi forsiylardan qolgan nom. San-Fransisko shahrining nomi-
ispanlardan qolgan Xiristian dinidagi forsc farishta Fransisko nomi, San-
Avliyo. Hozirgi AQShda ingliz tilida gaplashuvchi Amerikaliklar
ispanlardan qolgan - Los-Anjilis, Kalorado, Jizzax, Qal`acha Istexkom,
sug`d tilidan o`tgan, Kogon mo`g`il tilidagi Hokon so`zi, Oloy tizmasi
nomi - Sankrit tilida makon, qadimgi turkiy tilda Qo`shin, jamoa,
–
xaloyiq mazmuni; Murg`ob daryosi, Mari shahri, Marg`ilon shahari -
toponimlar o`zagi, qadimgi baqtriy7a tilida Marg-o`tloq mazmunida
bizgacha yetib kelgan.
5. Gibrit nomlar bir-necha til, bir necha qism, qismlari ma`nosi bir
–
xil bo`lgan aralash-quralash so`zlardan tashkil topgan nomlar. Venesuella,
kichik Venetsiya (erkalatma ) demakdir. Avstriya toponimi-sharqiy rayon,

Ko`hitang tog`- tojikcha ko`hi tog` , tang tor, tangi, o`zbekcha tog`.–
Indoneziya- Yava Sumatra, Sulavesi, Bali, Kalimantan va bir qancha
orollarning umumlashma nomi 1884 yilda Indo-hindi, neziya - orollar
“ ”
Hind orollari deb rasmiylashtirilgan nom.
“ ”
Xitoyda uchta shahar - Uchan, Xonkau, Xoyan, - kengayib,
qo`shilib, yangi bir shaharga aylandi. o`sha nomlarning
–
bo`g`imlarida Uxan shahri paydo bo`ldi. Pokiston-toponimi, - hind
musurmonlari milliy ozodlik harakat rahbari-Cho`dri Rahmat Ali- inglizlar
mustamlakasidan ozod bo`lish yo`lida yangi islom davlati barpo etish
rejasini taklif etib, panjob - Afg`oniya (Hindiston yarim orolining
shimolidagi Paton qabilalari yashagan Peshavor viloyati), Kashmir , Sind va
Balojiston yerlarini birlashtirishni oylagan hamda viloyatlar nomining
besh harflari va iston suffeksidan Tojikiston nomini to`qigan. Ayni vaqtda
Rahmat Ali bu nomning Pok Toza, halol, oydin nom ma`nolari borligini
“ ” “ ”
nazarda tutgan. Keyinchalik Islom dini g`oyasini ko`tarib chiqqan rahbarlar
bu nomga to`la diniy tus berib, Asl islom mamlakati degan mazmunni
“
singdirib, Pokiston nomi, dunyo xaritasida paydo bo`ldi. Demak
Pokiston-Gibrit nom.
1962 yilda Yaponiyaning yonma-yon joylashgan beshta shahri-
Modzi, Konura, Makamatsu, Yavata, Tabata. Birlashtirilib, yirik shaharga
aylantirildi. Yangi shahar nomi uchun tanlov elon qilindi. 137 mln kishi 19
ming nom taklif qilgan. Oxir oqibatda Ketakyusyuse - (simoliy Kyusyu
shahri ) degan Gibrit to`qima nom berilgan. Nomlarni morfologik
jihatidan
1. Oddiy nomlar - bir so`zdan tashkil topgan nomlar-langar qishlog`i,
Maskva shahri, Amazonka daryosi;

2. Murakkab nomlar ikki yoki bir necha so`zdan tuzilgan nomlar -–
Kattaqo`rg`on shahri, Banditurkiston tog`i.
Geografik nomlarni uch yo`nalishda tasniflash mumkin.
1. Hududiy yo`nalishda sl geografik toponimlar
2. Semantik yo`nalishda. so`z turkumlari va gap tuzilishi jihatidan
–
3. Tarixiy yo`nalishda - qadimgi ma`nosi oydin , qadimgi manosi nooydin
nomlar.
Bulardan tashqari geografik nomlarni joyning rel`efi nomlari- oronimlar,
suv bilan bog`liq gidronimlar, el-elatlar bilan bog`liq etnonimlar, kishilar
–
nomi patronimlar, -entroponimlar, shahar nomi - urbonimlar, o`simlik va
–
hayvon nomlariga qoyilgan fitonim va zoonimlar, umuman yer ustidagi aholi
manzillari, yo`llar, komunikatsiyalar nomlari - oykonimlarga bo`lib
o`rganish mavjud.
II BOB. O`LKASHUNOSLIKDA TOPONIMIKADAN FOYDALANISH

Toponimika geografik nomlar kishi ismlarini o`rganadigan fan sifatida 1917
yildan keyin maydonga chiqdi. Toponimikani “ zamin tili ” yani “ yer tili ” deb
ham keladi. Toponimika atamasi lotinchadan olingan ishe д shi б “ topos” – joy, “
onom ” – nom, umuman joy nomini o`rganadigan fan degan ma`noni beradi.
Geografik nomlar va zamin qa`rida o`rganilmayotgan nomlar toponimikani
o`rganish manbai hisoblanadi. Toponimika ob`ektdan mikro va makro
toponimikalardan iborat, mikro toponimika mayda ob`ektlarni nomlarini, makro
toponimika esa atoqli otlar, yani yirik ob`ektlarning nomlarini tadqiq qiladi.
Toponimikaning tilshunoslik, tarix, geografiya, arxeologiya va boshqa fanlarga
aloqadorligi uning muhim xususiyatlaridandir. Toponimikaga oid ma`lumotlar
tad q i q q ilinayotgan tarixiy ma`lumotlarg а, а yniqsa а rxeologiyaga o id tekshirish
natijalariga suyangan ho ld а ish ko`rish zarur . Shuni unutmaslik kerakki, geografik
nomlar ijtimoiy hodisa bo`lib, jamiyat taraqqiyoti bilan mustahkam bog`liqdir .
Toponimik asoslarga vaqt, manbalar va yo`nalishlar bo`yicha joylarga aholining
kuchishi, o`rnashishi kiradi. Geografik nomlar uzoq muddatli bo`lib, ma`lum
hududdagi u yoki bu xalqning tili haqida guvohlik beradi.

2.1. O`rta maxsus ta`lim muassasalari geografiya darslarida o`lkashunoslik
materiallaridan foydalanish
Geografiya ta`limini rivojlantirishda, uning istiqbolini yanada oshirishda,
o`quvchilarning geografik ko`nikma, malaka va bilimlar saviyasini
chuqurlashtirishda, geografiya darslarida o`lkashunoslik materiallaridan
foydalanish alohida o`rin tutadi.
Hozirgi kun talabidan kelib chiqqan holda, hamda davlat ta`lim standartiga
mos holda geografiya ta`limini rivojlantirish borasida ma`lum darajada ishlar
amalga oshirilmoqda. O`quvchilar o`z o`lkasining tabiatini va kishilarning xo`jalik
faoliyatini o`rganish vaqtida aniq voqelikni bilib olishigina emas, balki turmushda
muhim bo`lgan bir qancha zarur malakalar ham hosil qiladilar.

Geografiya ta`limida o`lka materiallaridan foydalanish o`quvchilarda
tabiatdagi mavjud narsalarni tushunib yetishida, jonli va jonsiz tabiat o`rtasida
bog`liqlik, tafovutlar bo`layotgan hodisalarni tahlil qilishga imkon beradi.
Geografiya darslarida o`lka materiallarini to`plash-geografik ekskursiya davomida
amalga oshirilib, bunda o`quvchilar o`zi yashab turgan hududdan tuproq
namunalari, tog` kollektsiyalari, gerbariylar, pulyajlar yig`adilar, hamda bu
materiallardan bevosita geografiya darslarida foydalanishadi. Shuningdek,
o`quvchi-o`lkani o`rganish jarayonida o`zining yashab turgan joyning geografik
o`rni, relef tuzilishi, iqlim xususiyati, suvlari, tuproqlari, o`simliklari, hayvonot
dunyosini va kishilarning mehnat faoliyatini chuqur o`rganib yetadilar. Jumladan,
o`lkani o`rganish jarayonida o`quvchilarda o`z o`lkasini sevish, tabiatini muhofaza
qilish, hamda mehnat qilish ko`nikmalari shakllanadi. Bugungi kunda-geografiya
darslarida o`lkashunoslikka oid materiallaridan foydalanishni to`la qonli deb
bo`lmaydi, chunki ko`pgina maktablarni kuzatganimizda o`lkamiz bo`yicha
materiallar mavjud emasligiga amin bo`ldik.
Geografiya darslarini o`lkashunoslik masteriallar asosida o`tilganda-
o`quvchilarning geografiya faniga bo`lgan qiziqishlari yanada ortadi, shunday
ekan, geografiya fanida o`lkani o`rganishga, undagi materiallardan foydalanishga
kengroq e`tibor bermog`imiz lozim. O`lka bu har bir insonning yashash joyidir.
Shu insonning tug`ilib voyaga yetgan joyi, uning vatani yoki o`lkasi hisoblanadi.
O`lkashunoslik-shu yashayotgan o`lkani o`rganish degan ma`noni anglatadi. Butun
dunyo xalqlari o`zining yashash joyini-ona yurt, muqaddas joy deb biladi. Shunday
ekan o`z vatanini har tomonlama o`rganish o`lkashunoslik fanining asosiy vazifasi
hisoblanadi.
O`lkani o`rganish jarayonida biz xalqimizning o`tmishi, urf-odatlari, millati,
tabiatimizning kelib chiqishi, uning iqlim hususiyatlari, tuproq, o`simlik va
hayvonot dunyosi, hozirgi kunda tabiat resurslaridan foydalanish va ularni
muhofaza qilish yo`llari haqida tushuncha va bilimlarga ega bo`lamiz, shuning
uchun pedagogika institutlari va universitetlarni bitirayotgan har bir talaba o`z
o`lkasi haqida bilim va ko`nikmalarga ega bo`lishlari shart, chunki mustaqillikka

erishganimizga qadar o`z o`lkamiz haqida bilimlar sust edi. Respublikamiz
istiqlolga erishgandan so`ng ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sohalarda mustaqillik
sharofati tufayli juda katta o`zgarishlar ro`y berdi. Bitirayotgan har bir yosh
mutaxassis o`z o`lkamiz haqidagi ijtimoiy, iqtisodiy, ma`naviy-ma`rifiy va siyosiy
sohalardagi yutuqlarimizni bilishlari shartdir: jumladan, siyosiy jihatdan oladigan
bo`lsak, mustaqillik tufayli ichki va tashqi siyosatda respublikamiz o`z qarashlari
asosida jahonning ko`pgina mamlakatlari bilan aloqalar o`rnatdi, nufuzli
tashkilotlarga teng huquqli a`zo bo`ldi, diplomatik aloqalar o`rnatildi va hokazo.
Iqtisodiy jihatdan esa mustaqillik tufayli o`z yerimizga, o`zimizning tabiiy
boyliklarimizga, ulardan oqilona foydalanib, ichki va tashqi iqtisodiy aloqalarni
yo`lga qo`yish huquqi qo`lga kiritildi va xalqimiz farovonligi yo`lida ulardan
foydalanish shart-sharoitlari yaratildi.
Ma`naviy jihatdan mustaqillik tufayli xalqimizning ota-bobolarimiz orzu
bo`lib kelgan ozodlikka, hamda o`z davlatiga ega bo`lishga, adolatli jamiyat
qurishga bo`lgan azaliy orzu umidlari ro`yobga chiqadi. Mustaqillik tufayli biz
bugungi kunda barqaror bozor iqtisodiyotiga ichki va tashqi siyosatga,
demokratiyaga asoslangan huquqiy davlat va fuqarolik jamiyat qurishga
kirishganimizni har bir bitiruvchi pedagoglarimiz bilishlari lozim, chunki ular
ertaga ta`lim muassasalariga borib bizning farzandlarimizga ta`lim-tarbiya
beradilar. Buning uchun o`rta ta`lim muassasalarida boshlang`ich sinflarda yoki
maktabgacha ta`lim muassasalaridan boshlab bolalarga o`z o`lkamiz maktab
atrofi, qishloq, shahar, viloyat va Respublikamiz ya`ni yashayotgan o`lkamiz
haqida ta`lim-tarbiyaga asoslangan malaka va ko`nikmalar asosida dars hamda
sayohatlar olib borishimiz kerak. Buni ayniqsa o`rta ta`lim muassasalarida har bir
fanga bog`lab olib borishimiz kerak, buning uchun avvalo biz pedagoglar yoki har
bir bitiruvchi o`lka haqida bilim va ko`nikmalarga ega bo`lishlari shartdir.
Hozirgi paytda fan va madaniyatning eng so`nggi yutuqlari asosida kelajagimiz
bo`lgan yosh avlodni hayotga tayyorlashning samarali shakl va usullarini ishlatish
nihoyatda zarur. Bugungi kunda o`lka tabiatini muhofaza qilish, tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish, ona tabiatimizni kelajak avlod uchun avaylab asrash, inson

salomatligi uchun porloq sharoitlarini ta`minlash bugungi kunning dolzarb
mavzularidan biridir.
Oliy o`quv yurtlarida, o`rta maxsus bilim yurtlarida, maktablarda
o`lkashunoslikni o`qitish qanchalik yo`lga qo`yilsa, yoshlarni vatanparvarlik
ruhida tarbiyalanishiga zamin yaraladi.
Tabiatni muhofaza qilishda ham o`lkashunoslikning roli katta. O`lkani
o`rganishda uning boy tabiati bilan talabalar tanishtiriladi. O`lkaning tabiiy
boyliklarini muhofaza qilish har bir fuqaroning burchi ekanligi ularning ongiga
singdirib boriladi. Oliy o`quv yurtlarida geografiya kursi tarmoqlarini o`qitishda
o`lka materiallariga bog`lash, taqqoslash, kuzatish usullaridan ham keng ko`lamda
foydalanish lozim. Aslida geografiya bilan o`lkashunoslikni o`rganish o`ekti bir-
biriga o`xshaydi. Ya`ni, talab, yashab turgan joy shu hududdir.
Geografiya o`qituvchisi avvalo, o`z o`lkasini yaxshi bilishi, kuzatish ob`ektlarini
to`g`ri tanlay olishi, talabalar faolligini oshira bilishi lozim. Talabalar o`lkaga oid
stendlar tashkil etishlari, sxema va jadvallar, diagrammalar tayyorlashda faol
ishtirok etishlari maqsadga muvofiqdir.
2.2. Maktab o`quv dasturida o`lkashunoslikning tutgan o`rni
Geografiyadan o`rta maktab dasturini o`lkashunoslik nuqtai nazaridan tahlil
qilsak, unda ta`limning bu muhim sohasiga alohida e`tibor berilganligi aniq
ko`rinadi. Dasturning uqtirish xatida va sinflar boyicha o`qitiladigan geografiya
kurslarida o`lkashunoslik har bir mavzuda, amaliy ishlarda, ekskursiyalarning
mazmunida o`z ifodasini topgan.
Bizga o`z joyini tabiiy geografiyasini o`rganish, birinchidan, tevarak “ –
atrof bilan tanishish uchun, 2 dan o`z o`lkasini geografiyasini o`rganish orqali
–
boshqa har qanday mamlakat va butun yer sharining tabiiy geografiyasini
yaxshi o`rganish uchun zarur deb yozadi A.A.Polovinkin. Haqiqatdan ham
” –
geografiya dasturida o`lkashunoslikka katta ahamiyat berilgan.

Maktab geografiyasi o`quvchilarni g`oyaviy ruhda tarbiyalashda keng
imkoniyatlarga ega. Chunonchi, o`quvchilar geografik muhitni o`rganar
ekanlar, ular tabiatda geografik hodisalar o`rtasidagi, tabiat bilan jamiyat
o`rtasidagi o`zaro aloqalarni ahglashlariga yordam beradi. Amaliy ishlar
natijalarida esa, karta boyicha geografik tasvirlash, tabiatdagi hodisalarni
kuzatish, tasvirlab yozish va shu kabi geografik tadqiqot metodlariga doir
bilimlarni o`zlashtirib oladilar. Doimiy uyushtiriladigan kuzatishlaresa,
o`quvchilarning amaliy lshetshlf hamda malakalarning shakllanishiga yordam
beradi. Bu jihatdan o`lkani o`rganish, o`lkashunoslik materiallarini sistemaga
keltirish, o`lkaga doir material yig`ish va undan foydalanishga qaratilgan
ekskursiya hamda amaliy ishlarning ahamiyati geografiya o`qitishda ayniqsa
kattadir.
Dasturda ko`rsatilgan ekskursiyalar o`quvchilarni o`z o`lkalarini o`rganishga
va o`lkashunoslik materiallaridan darsda keng foydalanishga qaratilgan. Bir
qator amaliy ishlar darsdan tashqari vaqtlarda, kuzatish va ekskursiyalar
davomida bajariladi.
Tabiiy geografiya boshlang`ich kursini o`qitish davomida 5-sinfda 1-4
isht а pf nisbatan yuqori nazariy saviyada, o`z joyining geografik xususiyatlari
( rel`efi, tog` jinslari, daryolar rejimi, iqlimi, tabiiy kompleks), topografik plan,
globus va kartada Yerning tasvirlanishi xususiyatlari to`g`risidagi ma`lumot
berilishi kerak. Buning uchun esa, o`quv yilining boshidayoq maktab atrofini
kuzatish, kuzgi ekskursiya uyushtirish juda muhimdir. Kuzatish va ekskursiya
davomida o`quvchilar maktab atrofining rel`efini kuzatadilar, oqar suv boyiga
borib, o`lchov ishlarini olib boradilar. Joyda orientirovka oladilar, joyning
oddiy planini tuzadilar, turish nuqtasiga nisbatan predmetlarning azimut
burchaklarini aniqlaydilar. Shu kungi ob-havoni kuzatadilar, е ukshu е k
yordamida haroratni o`lchaydilar, shamolning kuchi va yo`nalishini
aniqlaydilar. Bu ishlarning hammasida butun sinf o`quvchilari ishtirok etib,
ishning mazmuni dastur materiallarini puxta o`zlashtirishga qaratilgan.

5-sinf dasturida tabiatga ikki marta ekskursiya uyushtirishni ko`zda tutiladi.
1- ekskursiya kuzda o`z joyining rel`ef xususiyatlari to`g`risida, uni tashkil
etuvchi jinslar, quruqlikdagi suvlar to`g`risida bilimlar to`plash maqsadida
o`tkaziladi.
2-ekskursiyadan maqsad bevosita tabiatning o`zida tabiiy majmuaning o`zaro
aloqalarini o`quvchilarga ko`rsatib berishdan iborat. Dasturda, shuningdek,
quyoshning gorizont ustidan balandligining o`zgarishi, kunning uzunligi,
tabiatning mavsumiy o`zgarishlari, suv havzalari rejimi, o`simlik va hayvonot
dunyosining mavsumlar davomida o`zgarishini muntazam ravishda va vaqt-
vaqti bilan kuzatib borish ko`zda tutiladi.
Bu ikki ekskursiyadan tashqari imkoniyati bo`lgan maktablarda ob-havoni
ilmiy kuzatish usullari va bunda ishlatiladigan aniq asboblar bilan tanishish
uchun meteorolokiya stansiyasiga ekskursiya uyushtirish ham mumkin.
Yuqoridagilardan ko`rinib turibdiki, bu ekskursiya o`quvchilarning bir qator
amaliy faoliyatlarini takomillashtirishga yordam beradi. 5- sinf dasturidagi
deyarli hamma geografik tushunchalar o`lkashunoslikka asoslanishi kerak.
Chunki bu tushunchalar umumiy bo`lib, ular albatta xususiy tushunchalarga
tayanmasa, to`g`ri tasavvurga aylana olmaydi. Ayniqsa, daryo va uning
qismlari, rel`ef shakllari, absolyut va nisbiy balandliklarni aniqlash kabi
tushunchalar ekskursiya davomida mustahkamlanishi zarur.
Shuningdek, 5 sinfdagi hamma amaliy ishlar ham o`quvchilarning o`lka–
haqidagi tushuncha va tasavvurlariga asoslanadi. Umuman 5-sinfdagi
bilimlarning mazmuni dastur talabi boyicha o`lkashunoslikka asoslangan.
Materiklar va okeanlar geografiyasi 6-sinf kursida ham
” ”
o`lkashunoslikka alohida ahamiyat berilgan. Kursning mazmuni har bir
materikning tabiiy geografik xususiyatlarining tarkib topishidagi bir butunligini
ochib berishga qaratilgan. Bunda o`qituvchining asosiy e`tibori o`quvchilarga

tanish bo`lmagan o`lkalarning tabiiy geografik xususiyatlarini o`z o`lkasi
tabiatiga solishtirgan holda tushuntirishga, xulosalar chiqarishga qaratilgan.
6-sinf dasturida bahorgi ekskursiya ( 2 soat) rejalashtirilgan. Unda
quyidagilarga e`tibor qaratiladi. Namlik va yorug`lik sharoiti turlicha bo`lgan
yerlardagi tabiatni majmuali tasvirlash. Ekskursiya o`kazilayotgan joyning eng
oddiy planini tuzish. Ma`lumki, 6-sinfdagi o`lkashunoslik ishlari 5-sinfdagi
o`lkashunoslik ishlarining davomi bo`lib, ko`proq o`quvchilarning kuzatishi
natijasida olgan tushuncha va tasavvurlariga asoslanadi.
Orta Osiyo va O`zbekiston tabiiy geografiyasi kursi ( 7 - sinf)” ”
o`quvchilarga Orta Osiyo va O`zbekiston tabiatining rivojlanish qonunlari
haqida, Orta Osiyo va O`zbekistonning yirik hududlari tabiatidagi tafovutlar va
tabiiy resurslari haqida ham bilim beriladi.
7-sinf dasturi keyingi vaqtda ilg`or o`qituvchilarning tajribalariga,
o`lkashunoslikka alohida e`tibor bergan holda birmuncha takomillashdi. Bunda
geografiya o`qitishni o`z o`lkasi bilan bog`lab olib borish uchun o`z o`lkasini, u
joylashgan yirik hudud bilan birga o`rganish maqsadga muvofiq deb topildi.
Natijada Orta Osiyoni umumiy obzorini o`rganib bo`lgandan so`ng
O`zbekiston tabiiy geografiyasi o`rganiladigan bo`ldi. Bu bo`lim uch qismdan
iborat bo`lib: 1- O`zbekistonning umumiy tabiiy geografik ta`rifi, 2- Tabiiy
rayonlar ta`rifi, 3 O` viloyatini o`rganishdan iborat.
–
Dastur materiallarining bunday tartibda rejalashtirilishi o`quvchilarga o`z
mamlakatlarini puxta o`rganib, O`rta Osiyoning boshqa tabiiy geografik
rayonlari xususiyatlarini o`rganishda unga taqqoslash uchun zarur bo`lgan
material bo`lib xizmat qiladi.
O`lkani o`rganayotganda tabiat hodisalarini tahlil qilish, taqqoslash va
tafovutlarni aniqlash, o`zaro qonuniy bog`lanishlarni aniqlay bilish yo`li bilan
tabiat majmuasi haqida tushuncha hosil bo`ladi. Bu tushuncha barcha
hududlarning tabiat majmuasini puxta o`rganishga zamin yaratadi. Dasturda 1

ta ekskursiya o`tkazish ko`zda tutiladi. Ekskursiya vaqtida joyning ko`z bilan
chamalab planini chizish, joyning tabiiy geografik profilini tuzish, tevarak –
atrofidagi tabat majmuasiga inson xo`jalik faoliyatining ta`sirini o`rganish.
Tabiatni muhofaza qilish choralari rejasini tuzish alohida uqtiriladi.
O`quv yili davomida quyidagi mazmunda kuzatishni uyushtirish kerak. Bu
kuzatishlarning ayrimlari maktabning geografiya maydonchasida olib boriladi.
Avvalo o`lkaning tabiiy sharoiti o`rganiladi. Bunda joyning geologik tuzilishi,
rel`efi, foydali qazilmalari, iqlimi, suvlari, tuproq o`simlik qoplami,
–
hayvonot dunyosini o`rganishga e`tibor berish kerak. Tabiatni bunday o`rganish
maxsus kuzatish stansiyalarida, maktab geografiya maydonchasida yoki
meteorologik stansiyada, daryodagi suvni kuzatish postida, tuproq kesmasi
ochilib qolgan joyda va ekskursiya yoki poxodlarda olib boriladi.
Geologik tuzilish va rel`efni o`rganish avvalo geologik va tabiiy kartadan
ma`lumot olishdan boshlanadi. Kartadan esa rel`efning umumiy tavsifi
aniqlanadi. Qolgan ishlar ko`proq ochiq joyda bajariladi. 7 sinfdagi bu
–
ishlarning bajarilishi ham o`quvchilarning nazariy bilimni amaliy ish bilan
mustahkamlashga, o`quvchilarni o`z o`lkalari tabiatini yaxshiroq bilib
olishlariga, o`lka materiallariga oid geografik tushunchalarni puxta
o`zlashtirishga olib keladi.
O`zbekiston ijtimoiy iqtisodiy geografiyasi (8 sinfda) ham
” – ” –
o`lkashunoslikka alohida e`tibor berilgan. O`z o`lkasining iqtisodiy
geografiyasini o`rganish davomida hududning iqtisodiy rayonlarining
rivojlanish yo`nalishlari, sanoat mahsulotlarining eng muhim turlari boyicha
o`zaro aloqalarni respublikamiz misolida tushunib oladilar. Mamlakatimizning
iqtisodiga katta ahamiyat berib o;rganiladi.
Dastur talabini amalga oshirish maqsadida 8-sinfda ishlab chiqarish
–
korxonasiga ekskursiya uyushtirish maqsadga muvofiq. Sanoat korxonasiga
uyushtiriladigan ekskursiyaning taxminiy rejasi:

1. Korxonaning nomi.
2. 2. Korxonaning joylashgan o`rniga tabiiy va iqtisodiy geografik tavsif
berish.
3. Korxona qachon va nima sababdan qurilgan?Korxona uchun tabiiy
sharoit va xom ashyoning qanday ahamiyati bor? Korxona qurilishiga–
qanday ijtimoiy iqtisodiy ehtiyojlar sabab bo`lgan? Bu shart
– –
sharoitlar keyin qanday o`zgardi? Korxona qurilishidagi qaysi omillar
hozir ham o`z qiymatini yo`qotmagan?
4. Korxona qanday mahsulotlar ishlab chiqaradi? Uning mahsuloti dunyoda
va mamlakatimiz iqtisodida qanday rol oynaydi?
5. Korxonaning iqtisodiy geografik aloqalari qanday? Qaysi xom
ashyolarni qayta ishlaydi? Ularni qayerdan oladi? Tayyor mahsulotlar
–
qayerga yuboriladi? Korxona mahsuloti qaysi transport turlari bilan
tashiladi? Boshqa korxonalar bilan aloqasi qanday?
6. Korxonaning texnik jihozlanishi. Ishlab chiqarish qurollari. Ishlab
chiqarishda qanday yangi texnika va texnologiyalardan foydalanilmoqda?
7. Ishchilarning soni va tarkibi. Ishchilar sonining o`sishi. Ularni ixtisosi
boyicha taqsimlanishi va uni takomillashtirish. Madaniy maishiy
–
xizmat. Mehnat unumdorligi korxonada qanday amalga oshirilmoqda?
Korxonaning ilg`or kishilari haqida ma`lumot.
Qishloq joylarda asosan kichik korxonalar va dehqon va chorva fermer
xo`jaliklari mavjudligi uchun asosan qishloq xo`jaligini o`rganish maqsadga
muvofiq bo`ladi. Fermer xo`jaliklarni o`rganishning taxminiy rejasi: 1.
Xo`jalikninh nomi, tashkil topgan davridan buyon qanday o`zgarish bo`lgan? 2.
Geografik o`rni. 3. Tabiiy geografik sharoiti. 4. Xo`jalik joylashgan hududning
aholisi haqida ma`lumot. 5. Xo`jalikdagi ishchilar soni va joylanishi. Aholi
uchun zaruriy madaniy maishiy xizmatlar va ularning ish faoliyati. 6.
–

Xo`jalikni mexanizatsiyalash, agrotexnika va sug`orish ishlari haqida
ma`lumotlar. 7. Xo`jalikdagi kadrlar taqsimoti. 8. Qishloq xo`jaligi uchun
yaroqli yerlar va ularning taqsimoti. Yer kadastr boniteti haqida. 9. Don
ekiladigan, texnika ekinlari, sabzavot va bog` hamda tokzorlarga band yerlar.
Ularning hosildorligi. Sug`orish, o`g`itlash va texnikadan foydalanish.
Xo`jalikni qayta ishlash korxonalari bilan aloqasi. 10.Chorvachilikning holati.
Chorva mollarining turi boyicha soni va ularni ko`paytirish choralari.
Chorvaning ozuqa bazasi. Parrandachilik. Chorva va parrandalarni
joylashtirishda qanday tabiiy va iqtisodiy sharoit hisobga olingan.
Feremalarning qurilishi. Chorva xo`jaligini avtomatlashtirish. Chorvachilikdan
olinadigan daromad. Asalarichilik, Baliqchilik, yilqichilik, ipakchilik va boshqa
tarmoqlar qanday tashkil etilgan? Xo`jalikning pul byudjeti va uning
taqsimlanishi. Xo`jalik a`zolareining yillik daromadi. O`lkashunoslarni
qiziqtiradigan bu masalalar yil davomida o`rganiladi.
9-sinfda chet mamlakatlarning iqtisodiy geografiyasi o`rganilganda
O`zbekistonning iqtisodiy sharoiti bilan taqqoslanadi. O`rta maktab geografiya
dasturi asosida o`lkashunoslikni amalga oshirish u8chun faqat kuzatish,
ekskursiya yoki o`qituvchining og`zaki bayoni kifoya qilmaydi. Buning
o`lkashunoslikning barcha ilmiy tekshirish metodlaridan foydalaniladi.
1. Hududga oid matbuotda bosilib chiqqan materiallardan foydalanish. 2.
O`rganilayotgan hududni tabiiy jihatdan kuzatish metodi. Bu metodni amalga
oshirishda video, fotoapparatlardan va maxsus meteorologik asboblardan
foydalanish. 3. Kartografik metod. Hududni kartasini o`rganish.
4.O`rganilayotgan hududni aholisi, xo`jaligi, iqtisodiy aloqalariga doir
matbuotda berilgan raqamlarni o`rganish. 5. Xususiy kuzatish metodi.
O`rganilayotgan hodisa va geografik ob`ektlar individual kuzatiladi. Kuzatish
kundalikka qayd etiladi. 6.O`rganilayotgan hududni qariyalari va mahalliy
aholi bilan anketa savollar beriladi. 7. Foto va kinoga olish metodi.
O`rganilayotgan hududni landshaft ko`rinishlari, o`ziga xos rel`ef xususiyatlari

umuman kuzatish natijasi sifatida foydalaniladi. Eng yaxshi rasmlar muzeyga
qoyiladi.
Yuqoridagi metodlar asosida to`plangan ma`lumotlar darsda va darsdan
tashqari vaqtlarda tahlil qilinib dastur materiallariga bog`lab boriladi.
2.3. Toponimik ma` lumot larni t o` plash
Toponimikaga oid tadqiqot olib borayotga rayonning tabiiy
geografiyasini o`tmish tarixini, til tarixini yaxshi bilish shart. Toponimikani
o`rganishda yuqoridagilarga amal qilingan taqdirdagina tadqiqotchi o`z maqsadiga
erishishi mumkin.
Yuqorida aytilganlardan shunday hulosaga keilsh mumkin: toponimika uch
yo`nalishga asoslanadi: 1) toponimikanig paydo bo`lish tarixini o`rganish; 2)
toponimlarning geografiyaga oid ma`lumotlarini aniqlash; 3) asosiy
qidirilayotgantoponimlarning barcha nomdagilarini ilmiy asosda alohida-alohida
o`rganib ulardan hulosa chiqarishdir.
Toponimika o`lkashunoslikning ajralmas bir qismi hisoblanadi. O`lkashunoslik
bilan shug`ullanadigan o`qituvchilar toponimikaga doir adabiyotlar bilan yaxshi
tanishib chiqishlari zarur.
Arxivlar , tashkilotlar, muassasalar, korxonalar, jamoa va davlat
xo`jaliklarining ayrim shaxslarning ko`p yillik faoliyati haqidagi
malumotlar, xujjatlar saqlanadi. O`lkashunoslikda bu xujjatlarning
ahamiyati kattadir. Muzeylar tashkil etish. O`lkashunoslik
manbalari orasida ilmiy va madaniy-ma`rifiy muassasaga aylanib
qolgan muzeyning o`rni va ahamiyati kattadir. U moddiy va ma`naviy
yodgorliklarning asl nusxalarini, arxeologiya, etnografiya, toponimika
oid materiallarni to`playdi, saqlaydi va ilmiy asosda o`rganib tahlil

qiladi, natijalarini esa ekspozitsiya sifatida ommalashtiradi. Yig`ilgan va
muzeyda saqlanayotgan barcha materiallar muzeyning ilmiy bezagini
tashkil etadi va uning ijodiy faoliyatida asos bo`lib xizmat qiladi.
Respublikamiz hududida 3 turdagi muzeylar mavjud bo`lib, 1-turdagi
muzeylarga ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladigan muzey
laboratoriyalariga ega bo`lgan maxsus muzeylar (ms: O`ZFA qoshidagi
bakteriologiya va mineralogiya muzey) kiradi va nihoyat, 3-turdagi
muzeylarga faqat o`quv turidagi muzeylar kiradi .
O`lkani va unda mavjud bo`lgan tarix va madaniyat yodgorliklarini
muhofaza qilish, o`rganish va ulardan foydalanish xar bir fuqaroning
muqaddas burchidir. Bu yoshlarni tarixiy yodgorliklarni avaylab
saqlashiga, tarixiy obidalarga mexr-muxabbat bilan kurashishga
o`rgatib, bu yodgorliklar faqat o`tmishni o`rganish uchungina emas,
shu bilan birga ilm-fanni, xalq maorifi va madaniyatini yanada
rivojlanish uchun xam bebaxo durdona ekanligini singdirish ruhida
tarbiyalashga yordam beradi.
Maktab muzeyi yoshlar oldiga quyidagi vazifalarni qo`yadi.
Birinchidan jamiyat hayoti va halq turmushidagi eng muhim tarixiy
voqealarni, davlat va harbiy arboblarning, halq qahramonlarining
hayoti va faoliyati bilan bog`liq bo`lgan binolar.yu inshoatlar, esdalik
joylarini o`z o`lkasiga bog`lab o`rganishni;

Ikkinchidan arxeologik yodgorliklari, ko`hna shaharlar, qo`rg`onlar,
qalalar, qadimiy manzilgohlar, istehkomlar, korxonalar, kanallar yo`llarining
qoldiqlari, qadimiy dafn joylar, mazoratlarni, tosh xaykallar, qoyalardagi
tasvirlarni, qadimiy buyumlarni o`z joyiga bog`lab o`rganishni;
Uchinchidan, memorchilik obidalar, tarixiy markazlar, kvartallar, maydonlar,
ko`chalar, shaxar va boshqa aholi yashaydigan manzillarining qadimiy turmushi,
qurilishi va qoldiqlarning grajdan sanoat, xarbiy, diniy, halq memorligini
inshoatlarini, tabiat landshaftlarini o`z hududiga moslab o`rganishni;
To`rtinchidan, sanat yodgorliklarini, monumental, tasviriy, amaliy-
dekorativ va boshqa turdagi sanat asarlarini;
Beshinchidan, yodgorlik xujjatlari davlat xokimiyat organlari va davlat
boshqaruv organlarning aktlari, boshqa yozma va grfik xujjatlar, kino, foto
xujjatlar va tovush yozuvlari, shuningdek qadimiy va boshqa qo`lyozmalar hamda
arxivlar, folklor va muzika yozuvlari va shu kabi nodir materiallarni izlab topish,
o`rganish va umumlashtirish vazifalarini quyadi.
Maktab muzeyi halq va davlat muzeylaridan quyidagicha farq qiladi:
o`quvchilar uchun mo`ljallangan. Muzey o`qituvchilar jamoasi hamda maktab
yoshlar tashkilotlari tomonidan yig`ilgan materiallar asosida tashkil etiladi.
Muzeydan faqat yuksak tarbiyaviy maqsaddagina emas, balki talim jarayonida ham
unumli foydalanish mumkin.

Sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishda muzeylar, har xil ekskursiyalar va
viktorinalar tashkil etish ahamiyatli. O`lkashunoslik to`garagini tashkil etishda, bu
ishga rahbarlik qila oladigan , shu sohada yetarli bilim va malakaga ega bo`lgan
mutaxassisdan rahbar tanlash va uni maktab o`qituvchilarining kengashida
tasdiqlab olish zarurdir. To`garak rahbari o`lkashunoslik nima va u nimalarni
o`rgatadi, uning manbalari, ob`ektlari nimalardan iborat degan savollarga javob
bear olishi shart. O`lkashunoslikda eng asosiy bosqich maktablarda sinfdan
tashqari to`garaklar tashkil etishdir. Sayohatni bir necha turlari mavjud. Uning
xarakteriga ko`ra tog`, tekislikda, yer ostida ( g`orlarda), suvda, suv ostida va turli
aralashbo`lishi mumkin. Harakatlanish holatiga ko`ra esa piyoda, tog`-piyoda,
chang`ida, velosipedda, shlyupkada, parusda, avtomotorda, otda bo`lishi mumkin.
Sayr turida atrofni kuzatish natijasida tanishish, sog`lomlashtirish,
chiniqish maqsadlarida o`tkazish mumkin. Yilning qaysi mavsumdaligiga bog`liq
holda va insonni tayyorgarligiga bog`jiq holda sayr tashkil qilinadi. Bu
sayohatning eng qulay, oddiy va qisqa muddatli turi hisoblanadi.
Ekskursiya jamoa bilan birgalikda ma`lum bir ob`ektga tanishish yoki ilmiy
maqsadda chiqiladi. Ekskursiya o`quvchilarni dunyo qarashini kengaytirib,
madaniyatini rivojlantiradi. Sayohat ekskursiyasi kam o`rganilgan tumanga
ma`lum bir maqsad asosida nshetfдеshkshдshiб lshez kunlik bo`ladi. Sayohatning
eng oddiy, ommaviy va qulay shakli bu poxodlar hisoblanadi.
Poxodlar bir kunlik, ikki kunlik ( dam olish kunlari tunab qolish bilan yoki
aksincha) va ko`p kunlik bo`ladi. Tumanni mashtabiga ko`ra mahalliy va uzoqda
sayohatlar bo`ladi. Mahalliy sayohat o`z o`lkasini o`rganadi. Uzoqqa sayohat esa
aksincha. Bunda tashqari tashkil qilinga va erkin holda sayohatlar ham uyushtirish
mumkin. Tashkil qilingan sayohat sayyohlik ekskursiya byurosi orqali sport–
uyushmalari, klublari orqali amalga oshiriladi. Bunday sayohatlarga yo`llanma
beriladi va barcha sharoitlar bilan ta`minlanadi. Erkin sayohat bir kunlik yoki ko`p
kunlik bo`lib hohlovchilar o`z kuchlari bilan tashkil qilinadi.
Sayyohlik yurishlari maqsadiga binoan tanishish, sog`lomlashtirish, sport va
ommoviy agitatsiya bo`lishi mumkin. Tanishish yurishlarida o`quvchilar o`z

o`lkasini o`rganish, qahramonlar bilan tanishish, deputatlar, tashkilotlar bilan
tanishishni uyushtiriladi. Sog`lomlashtirish ishlari o`quvchilarni sog`ligini
yaxshilash uchun, chiniqtirish uchun tashkil qilinadi. Sport yurishlarida
o`quvchilarning jismoniy tayyorgarligi oshadi. Oilaviy targ`ibot yurishlari jamoat
siyosiy mavzularida olib boriladi.–
Har bir joyning geografik nomlarini o`rganish ma`lumotlar
to`plashdan boshlanadi. Geografik nomlar haqidagi ma`lumotlar
bevosita joyda, o`rganilayotgan hududda yig`iladi.
Kerakli ma`lumotlarni yana xaritalardan, turli xil ma`lumotlardan,
badiiy, tarixiy adabiyotlardan, shuningdek davlat arxivlaridan olinadi.
Ilmiy sayohatlar vaqtida aholidan, xususan qariyalardan so`rab
o`rganish ma`lumot to`plashda katta yordam beradi. Ma`lumotlar
qanday manbalardan to`plangan bo`lishidan qat`iy nazar, to`g`ri
bo`lishi kerak.
Joyda ma`lumot yig`ish vaqtida hamma nomlarni, shu jumladan
juda kichik geografik obektlar nomlarini ham yozib borish kerak.
Geografik nomlar tushunarli bo`lsa ham, tushunarsiz bo`lsa ham,
o`zbekcha bo`ladimi, boshqa tilda bo`ladimi baribir yozib olish zarur.
Yozuv o`zbek tili qoidalariga mos bo`lsin.
Joy nomlarini o`rganishni har bir nom uchun kartoteka tuzishdan
boshlash zarur. Har bir nomni o`rganganda va ma`lumot to`plaganda
muayyan tartibdagi savollar tuzilishi va nomlarni dastlabki o`rganish
ana shu savollarga javob tayyorlashdan iborat bo`lishi kerak.
Bu savollar quyidagilar:
1. Mazkur nom nimaning nomi: qishloqmi, shaharmi, tog`mi,
daryomi, ko`lmi, ko`chami, ovulmi, mahallami, guzarmi, buloqmi, jarmi

va h.k.
2. Bu obektning boshqa nomi ham bormi, bo`lsa ilgarigi nomi
qanday, qachon, nega o`zgartirilgan?
3. Bu nom qachondan beri mavjud?
4. Yaqin atrofda yana shu nomda boshqa obektlar (daryo, ko`l, jar,
qishloq va boshqalar) bormi?
5. Mahalliy aholi joy nomi ma`nosini qanday tushuntiradi?
6. Mahalliy aholining joy nomi haqidagi fikri siz yiqqan
ma`lumotlarga to`g`ri keladimi?
7. Joy nomida mahalliy tabiiy xususiyatlar qanchalik aks etgan.
Har bir nom uchun tayyorlanadigan kartochka o`lchami 7,5 x 12,5
sm bo`lib, yupqa kardon qog`ozdan tayyorlansa yaxshi bo`ladi.
Kartochkaning bir tomoniga eng yuqori qismiga yirikroq harflar bilan
joy nomi yozib qo`yiladi. So`ngra bu nomning nimadan iboratligi,
qayerda joylashganligi, boshqa nomlar bo`lsa, ular ham yoziladi.
Kartochkaning orqasiga mazkur nomning etimologiyasi, hozirgi vaqtda
qanday talaffuz qilinishi, to`g`ri yozilishi yozib qo`yiladi.
Annaro` z. Chitoqchi tuman
Chiyal vohasidagi qishloq “ Annaro` z Anna so`zining”
azaliy shakli- -odina.Odina
–
haftaning beshinchi kuni,
arabcha juma. Ro`z kun.
–
Nomning azaliy ko`rinishi
odina +ro`z odna + ro`z
– –
onnaro`z- annaro`z
–

Annaro`z- haftaning beshinchi
kuni. Bu hudud o`ni bozor yoki
machit bo`lgan. Qishloq nomi
shundan kelib chiqqan.
Old tomoni Orqa tomoni
Toponimik kartochka namunasi
Kartochkalar tayyor bo`lganidan keyin geografik nomlarni alifbo
bo`yicha tartibga solib, lug`at tayyorlash mumkin. Yoki nomlarning
turlariga qarab (oronim, gidronim, etnonim, diniy nomlar va h.k.),
guruhlarga ajratish ham mumkin. Nomlarni hosil bo`lishiga qarab ham
guruhlarga jamlasa bo`ladi. Agar toponimik ma`lumotlar yuqorida
bayon etilgan talablar hisobga olinib, to`g`ri to`plangan bo`lsa katta
ilmiy ahamiyat kasb etadi. Mahalliy geografik terminlar (atamalarni)
o`rganishda ham har bir termin uchun kartochka to`ldirib borish juda
yaxshi natija beradi. Har bir joy toponimiyasini (joy nomlarini) tadqiq
qilishda mahalliy terminlar haqidagi ma`lumotlar juda zarur. Chunki
ko`p joy nomlari asosini terminlar tashkil etadi.
X alq t erminlari (at amalari)
Xalq terminlari umuman terminlarning muhim turlaridan biri
bo`lib, ilmiy terminlarning milliy - mahalliy xususiyatlarini aks ettiradi.
Qomusiy geograf olim L.S.Berg ta`rifi bilan aytiladigan bo`lsa, xalq
tilida bitmas - tuganmas boylik bor, bu - ilmiy terminlarni
kengaytiruvchi manbadir.
Ayrim geografik ilmiy tadqiqotlarda xalq terminlarini mahalliy
terminlar deb atashadi. Qozog`istonlik G.Konkoshbayev ko`proq xalq

geografik terminlari iborasini, ozarbayjonlik M.Geldixonov esa mahalliy
geografik terminlar iborasini ko`proq ishlatadi. Mahalliy geografik
terminlar iborasi ko`proq lokal xarakterga ega bo`lib, muayyan bir
hududga oid bo`ladi. Xalq geografik terminlari iborasi esa kengroq
ma`no kasb etadi.
Xalq terminlarining asosiy manbalari quyidagilardir:
1. Xalq og`zaki ijodi - folklori.
2. Qadimgi qo`lyozma manbalar.
3. Turli lug`atlar, ensiklopediyalar.
4. Yirik masshtabli topografik xaritalar.
5. Sharqshunoslarning asarlari.
Xalq terminlarini to`plash, saralash va tasniflash muhim
vazifalardan biri bo`lib, ularni to`plash uchun ilmiy terminologik
ekspeditsiyalar uyushtirish zarur bo`ladi. Bunday ilmiy ekspeditsiyalar
uzoq qishloqlarga, tog` vodiylari va daryo bo`ylaridagi aholi punktlariga
uyushtirilishi lozim. Sababi, bunday aholi punktlarida xalq terminlari
o`zgartirilmasdan, uzoq yillardan buyon ishlatilib kelinadi. Bundan
tashqari, ayrim xalq an`analari, va urf odatlari qadim zamonlardan
saqlanib kelinmoqda va bu hodisa xalq terminlarida o`z aksini topgan.
Masalan, Janubiy O`zbekistonda - buloqlarning atrofini tozalash, ko`zini
ochish maqsadida uyushtiriladigan hashar teganak (taganak) deb
yuritiladi va bu marosim ajdodlardan meros bo`lib, hozir ham amalga
oshirib kelinmoqda. Bu va shunga o`xshash ko`plab xalq terminlarini
mahalliy aholi, asosan qariyalar bilan suhbatlar chog`ida to`plash
mumkin.

Xalq geografik terminlarining muhim manbalaridan biri qadimgi
qo`lyozma manbalardir. Yuqorida qayd etilganidek Yusuf Xos Hojibning
Qutadg`u bilig , Mahmud Koshg`ariyning Devonu lug`atit turk“ ” “ ”
asarlari eng qadimiy yaxlit manbalardir.
Turli davrlarda yozilgan lug`atlar, ensiklopediyalar ham xalq
geografik terminlarini to`plashning muhim manbalaridan hisoblanadi.
Ilmiy baynalmilal terminlar qatoridan o`rin olgan xalq geografik
terminlarini ko`proq yirik sharqshunos olimlarning asarlaridan
to`planadi. O`rta Osiyo, xususan O`zbekiston hududiga oid ko`plab
ilmiy asarlar yozgan yirik sharqshunos olim V.V.Bartold turkiy (o`zbek)
xalq geografik terminlaridan ko`p foydalangan.
Tabiiy geografiyaga oid o`zbek (turkiy) xalq geografik terminlarini
(XGT) quyidagicha guruhlashtirish mumkin:
1. Geografik o`rinni bildiruvchi XGT;
2. Relefni bildiruvchi XGT;
3. Iqlimga oid XGT;
4. Gidrologiyaga oid XGT;
5. Tuproqshunoslikka oid XGT;
6. Biogeografiyaga oid XGT;
7. Landshaftshunoslikka oid XGT;
8. Tog` jinslariga oid XGT.
Ayrim xalq geografik terminlari E.M.Murzayev ta`biri bilan
aytganda, anatomik terminlar - inson tanasi a`zolari nomlari bilan
bog`liq. Quyida ulardan ayrim namunalar keltiriladi.
Anat omik xalq (mahalliy ) geografi k t erminlaridan namunalar

№ A t ama Ge ografi k ma`nosi
1 Barmoq Tik qoya, eol ishi natijasida hosil bo`lgan ystuncha
2 Bel Dovon, oshuv, ko`tal
3 Bosh Daryoning boshlanish qismi, tog` cho`qqisi
4 Burun Burun, quruqlikning dengiz ichiga kirib borgan qismi
5 Boyin Quruqliklar, tog`larni (releflning musbat shakllarini)
tutashtirib turuvchi kambar joy
6 Bo`g`iz Dengizlarni, ko`llarni va ularning qismlarini
tutashtirib turuvchi kambar suv hududi, akvatoriya
7 Kindik Tabiiy - hududiy birliklarlarning o`rta, markaziy qismi
8 Ko`z Buloq ko`zi - buloq chiqqan joy
9 Oyoq Etak, quyi qism, odoq
10 Og`iz Daryolarning quyilish joyi (ko`rfaz), tog, darasining
eng tor joyi
11 Til Ko`rfaz oldi qum orollar
12 Tirsаk Daryoning burilish joyi
13 Tumshuq Tog`, tepalik va orollarning burni, uch tomoni
14 Qovoq Daryo va ko`llarning baland qirg`og`i, jarlik; baland
terassa
15 Qosh Uzun cho`zilgan tepalik, marza
Toponimik t erminlar
Joy nomlari (toponimlar) tarkibida qatnashib, ular ifodalagan
obektni bildiruvchi so`zlar (turdosh otlar) toponimik termihlar
(topoterminlar) deb yuritiladi. Ayrim ilmiy adabiyotlarda toponimik
aniqlagich (TA), indikator deb ham ataladi.

Atoqli geograf terminshunos E.M.Murzayev aytganidek, turdosh
otlar toponimlarning asosini tashkil etadi va tabiiy geografik
obektlarning turini ifodalaydi.
Xalq geografik terminshunosligini atroflicha bilish joy nomlarini
o`rganishni osonlashtiradi. Hech bir xalq tilida mahalliy terminlar
ishtirok etmagan toponimlar bo`lmasa kerak.
Aksariyat joy nomlari asosida oddiy geografik terminlar yotadi,
shuning uchun E.M.Murzayev: Har qanday toponimik tadqiqot“
geografik terminlarni o`rganishdan boshlanishi kerak deb to`g`ri
”
ta`kidlab o`tgan.
Toponimik terminlar barcha tillarda takrorlanadi. Bu haqida
H.Hasanov quyidagicha yozadi: ...Bordi - yu o`ntacha asosiy tilni
“
biladigan kishi kartadagi nomlarni shu tillarga tarjima qilib o`qisa,
aksari shahar, tog`, daryo va ko`llarning nomlari deyarli bir ma`noda
ekanini ko`rib hafsalasi pir bo`lar edi .
”
Reka, missi, rio, river, shott, xe, yoyiq so`zlari - daryo demakdir.
Jayhun, ob, ganga so`zlari ham suv, daryo ma`nosida.
Ko`h, jabal, shan (min), maunt, berg (gebirge), montana,
kordilera, serra, monte - tog` demakdir. Obod, kent qo`shilgan
nomlarning ma`nodoshlari - pur, grad, kin, taun, vil, pol, burg, shtadt
qo`shilgan toponimlardir.
Toponimik terminlarni o`zi ifodalayotgan obektlarga qarab
quyidagicha guruhlashtirish mumkin.
1. Ge omorf ologik t opot e rminlar: (ag`ba (dovon), alang, alin
(tizma, o`rmonli tog`), bayir, bag`ir, bel (dovon, o`tkil), bum (bo`m, qism,

tor dara), dasht, do`ng, yozi, jar, kungay, ko`tal, ort, oshuv, terskay,
tog`, chuqur, qir, qopchig`ay (dara), qoratov, qurum va boshqalar).
2. Gidrologik t opot e rminlar: (arashon (arasan), arna, ariq, buloq,
guzar, daryo, duob, yop, idil, kom, ko`l, pul (ko`prik), qayir, qorasuv,
quduq, hovuz va boshqalar).
3. F lorist ik va f aunist ik t opot e rminlar: (arpa, bodom, patta (tol
navi), tol, terak, tut, jiyda, qayrag`och, olma, o`rik, gazol, tuya va
boshqalar).
4. Oyk onomik t opot e rminlar: (qishloq, kent, kat, ovul, mahalla,
guzar, qo`rg`oncha, ko`cha va boshqalar).
5. Et nonimik t opot e rminlar: (o`zbek, qipchoq, qangli, ming,
nayman, qirg`iz, qatag`og, do`rmon, yuz, arab, tojik, uyg`ur va
boshqalar).
6. Turli t opot e rminlar: (obektning belgi - xususiyati, tomon, o`rin -
joy, hajm va boshqa xususiyatlarni ifodalovchi terminlar: obod, orqa,
katta, kichik, o`rta, yuqori, quyi, yangi, ko`hna, eski, oq, qizil, achchiq,
chuchuk, sho`r, shirin va boshqalar).
Toponimik t erminlar (TT)ning t urlari v a ay rim namunalar:
Geomorfologik
T T Gidrologik
T T Floristik va
faunistik T T Oykonimik
TT Etnonim
ik
T T Turli
T T
bel arashon arpa guzar arab katta
soy arna bodom daha do`rmon kichik
do`ng ariq olma ko`cha ming ko`hna
jar buloq terak kent nayman chuchu

k
ko`tal guzar tol mahalla saroy shirin
ort (art) daryo o`rik ovul uyg`ur eski
tog` yop g`izol sahar yuz yuqori
chuqur kom tuya qishloq o`zbek o`rta
qoratov ko`l qo`rg`on qangli qizil
Xullas, terminlarni turli mezonlarga ko`ra guruhlashtirish mumkin. Har bir
fanga oid terminlarni guruhlashtirilgan holatda o`rganish shu fanning terminlarini,
binobarin terminologiyasini chuqurroq o`zlashtirib olish imkoniyatini beradi.
Ayniqsa, tabiiy geografiyaga oid terminlar aksariyat hollarda tabiiy geografik
obekt turini ifoda etadi. Shuning uchun tabiiy geografik terminlarni yaxshi bilish
tabiiy geografiya fanini chuqurroq o`zlashtirish Imkonini beradi.

2.4. T oponimlarning et i mologik tahlilida geografik usullar

Toponimlarning etmolok tahlil qilish jarayonida ularga asos bo`lgan
mavjud obektlarning topogrfik, ya`ni tabiiy geografik hususiyatlarini o`rganish
lozim bo`ladi. Ushbu hol joy nomlarini etmologik tadqiq qilishning geografik usuli
bilan amalga oshiriladi. Bu usul bilan topnimlarning tarqalish hududini xaritadan
topish, belgilash, ularga oid umumiy hududiy geografik qonuniyatlar o`rganiladi.
Toponimlar va ular apellyativlarini etmologik tashkil qilishning geografik usuli
haqida gapirganda V.A Juchkevichning toponimlarda quyidagi geografik
qonuniyatlar borligini ko`rsatib o`tgan:
1) geografik landshaftga xos ichki xususiyatlarning mavjudligi; 2)
geografik landshaftning elementlari bilan ularni ifodalangan so`z manolarining
o`zaro bog`liqligi; 3) umumiy va maxsus geografik tushunchalarni ifodalovchi
so`zlarning apellyativ va atoqli ot darajasiga o`tishi; 4) mana shu so`z va atoqli
otlarning ichki lug`aviy qonuniyatining borligi; 5) bugungi va o`tmishdagi
landshaftning o`zaro aloqadorligi. Bularni toponimlarning etmologik tahlilida
e`tiborga olish kerak. Shunda olib borilayotgan tahlilning ishonchligi, yani
haqiqatga yaqinligi ortib boradi.
Geografiya fani xaritalarsiz, dala sharoitida ishlash usulisiz o`z
imkoniyatlarini ko`rsata olmaydi. Shu sababli, ushbu usulni o`z ichida kichik-
kichik usullarga bo`lib o`rganish o`rinli: xaritalar bilan ishlash usuli va dala
sharoitida ishlash usuli.

Xaritalar bilan ishlash usulida turli xaritalardan toponimlarni to`plash
va kuzatish yo`lidan boriladi. Albatta, bu usul bilan ishlash jarayonida
xaritalarning mashstabiga ham qaraladi. Mazkur usul bilan ishlashda quyidagilar
e`tiborga olinadi: 1) o`rganilayotgan mavzuga xos xaritalarni saralab topish; 2)
ma`lum bir hududga oid bo`lgan topografik va boshqa xaritalar bilan ularda qayd
etilgan toponimlar ustida ishlash; 3) o`rganilayotgan hududga xos topografik
hamda turli xil xaritalardagi toponimlarni ro`yxat qilib yozish. Toponimning
geografik joylashishi, o`zga toponimlardan qancha uzoq yoki yaqinligi kabi
geografik masalalar ushbu usulda o`z ifodasani topadi. Mazkur usul bilan
toponimik xaritalar yaratish xam mumkin. Bunday xaritalar ma`lum hududlar
doirasida tuzilgani uchun ularga xos bo`lgan areallar ham belgilanadi. Xaritalar
eskirsa, yangi xaritalar tuzish ehtiyoji yuzaga keladi. Bu esa xaritalar bilan ishlash
usulining bugungi kunda ham nazariy va amaliy qimmatga egaligini asoslaydi.
Dala sharoitida ishlash usuli o`z hususiyati bilan xarita asosida ishlash usulidan
ajralib turadi. Toponimlar faqat xaritalarga asoslanib to`planganda, ularning
ayrimlari hisobga kirmay qolishi mumkin chunki xaritalarda istaymizmi, yo`qmi,
subektivlik xolatlari mavjud bo`ladi: ba`zan unutiladi, ba`zan esa bilib turgan
holda yozilmaydi. Shu sababli dala sharoitida ishlash usulida geografik nomlar
to`la to`kis yozilishiga va kartada belgilanishiga e`tibor qilinadi. Sinfdan tashqari
ishlarda, o`quvchilar bilan bo`ladigan sayohatlarda mahalliy joy nomlarini
topografik xaritalarda belgilash katta samara beradi.

Bu borada o`lkaning toponimlarining tabiat bilan jamiyat haqidagi
bilim maqsadini va axborot berishga qaratilgan. Faslni amalga oshirishni
ta`lim etadi deyish mumkin. Avvalo o`z o`lkasining qolaversa faqat
darslarda emas har kuni ommaviy axborot vositalarida eshitiladigan
geografik nomlarning ma`nosini va atalish sababini bilish bugungi
axobrotning tezkorligi davrning talabi hamdir. Ayni paytda o`zi yashab
turgan o`lka o`zi mansub bo`lgan xalq o`tmishi va qadryatlarini hurmat qili
sh, avlod ajdodlarning orzu-umidlari mujassam bo`lgan nomlar vatan

tarixining bir bo`lagi bo`lganidan xalqning topqirligi va donishmandligini
ko`rsatadigan geografik nomalar vatanga iftixor tuyg`ularini tarbiyalaydi.
Muhim vosita bo`lib xizmat qiladi. Qashqadaryo Hisor tog`larining
qo`shni Tojikiston doirasidagi 3000 m balandlikdagi Tog`tosh davonidan
kichik jilg`a sifatida boshlanadi. Uzunligi 310 km havzasidagi suv yig`in
maydoni 8780 km kv. Daryo Qarshi dashtining Buxoro viloyati doirasidagi
Qoravulbozor shahri yaqinida sug`orishdan ortgan qoldiq va oqova suvlar
qum va sho`rxoklarga singib oqim tugaydi. Qashqadaryonin ko`p yillik
o`rtacha suv sarfi 5,6 m kub./ sek yani 1 sek da uning o`zanidan 5,6 kub
metr suv oqib o`tadi. Bu miqdordagi suv faqat daryoning tog` havzasidagi
birgina o`zining yani Varganza qishlog`i yaqinidagi o`lchangan suv sarfi
bo`lib daryoning o`zidan ham sersuvroq Oqsuv Yakkabog`daryo Tanhoz
daryo kabi chap irmoqlari o`ng irmoqlari umuman havzaning barcha
maydonidan hosil bo`luvchi suv resursi 51,5 m kub/sek ni tashkil etadi. Bu
hajmdagi suv asosan 8132 km kv ga teng havzaning tog`li doirasida hosil
bo`ladi. O`rta Osiyo tabiiy sharoitida daryolar suvning yil boyicha
taqsimlanishi eng muhim ahamiyatga ega bo`lib, ushbu ko`rsatkich
daryolarning toyinish yani oziqlanish manbalariga bog`liq bo`ladi.
Qashqadaryo toyinish boyicha mangu qor uyumlari kichik muzliklar
mavsumiy qorlar erishida oziqlangani uchun qor va yomg`irdan
toyinadigan daryolar xiliga kiritiladi. Shu bois daryoning sersuv bo`lishi
bahor oylariga to`g`ri keladi. Daryolarning sersuvlashish darajasi oqim
modili ko`rsatkichi bilan ifodalanadi . Bir kv km maydonidan
to`planadigan suv hajmi oqi modeli bo`lob , Qashqadaryo havzasida oqi
moduli 12 raqamiga teng holbuki , qo`shni Zarafshon havzasida 20-25
l/sek tashkil etadi. Qashqadaryo asli amudaryoning o`ng irmog`i bo`lgan
Zarafshonning chap irmog`idir. Garchi Zarafshon Amudaryoga,
Qashqadaryo Zarafshon endilikda yetib bormayotgan bo`lsada Qashqadaryo

O`rta Osiyoning butun suv manbai Amudaryo havzasiga tegishlidir.
Toponimikada ma`nosi va kelib chiqishi aniq bo`lgan oydin nomlar ,
muayyan tahlilni talab qiladigan nooydin nomlarga ajratish tasnifi bor. Shu
jihatidan Qashqadaryo toponimi nooydin toponimlar jumlasiga kiradi.
Darhaqiqat Qashqadaryo toponimining kelib chiqishi haqida
tadqiqotchilarning fikrlari yakdil emas. Bu so`zning bir ma`nosi Ser“
sharshara, Tez oqar , Tog` daryosi , Qiya qirg`oqli suv oqimi bo`lishi
” “ ” “ ” “ ”
mumkin. Janubiy O`zbekiston joy nomlarining taniqli tadqiqotchisi QDU
prof. T.Nafasovning yozishicha, bu nom Qashqa+daryo gidronimi sifatida
shakllangan. Qadimgi turkiy tildagi Qash tepa, balandlik qabariq joy
–
do`nglik ko`tarilma cho`qqi tog` tizmasi tik qirg`oq va shu kabi bir
–
biriga monan yaqin bo`lgan mazmunini bildiradi deb hisoblaydi. Chunki
hozirgi zaon qirg`iz, o`zbek tatar, Beshqir, va hakas tillarning ayrim
shevalarida qash zo`zi shunday ma`noga ega tarzda ishlatiladi. XII asr yozma
yodgorliklarda ham, qash so`zi huddi shunday mazmunga qo`lanilgan.
T.Nafasov V.V.Radlov lug`atiga asoslanib, qash o`simta, qavariq joy.
–
Qubba joy baland qirg`oq degan mazmunga ega. Qash so`ziga - qa afeksi
–
qo`shilgan , Ugom uyum , Urkach - urgach o`qar usv sifatida tahlil
–
etgan. Chindan ham asotoyidil izlanish ko`pchilik turkiy tilarda qashqa
so`zi tog`lik toqqa xos balandlikka tegishli mazmunda qo`llanilishiga
adabiyotlarda ko`plab misollat topish mumkin. Toponimist A.Ishayev ham
V.V.Radlovning lug`atiga asoslanib, Qashqadaryo Qashqa-buloq, qashqa
suv gidronimlarini balandlikdan oqib tushadigan shiddatli tez oqar daryo
bo`lganligi uchun shunday atalgan bo`lishi kerak deb hisoblaydi. T.Nafasov
A.Ishayev va boshqa tadqiqotchilar singari mualliflarning mashhur rus
sharqshunosi turkshunosi etnografi va areoligi VVRadlov ko`p jihatdan
o`rinlidir. 1837-1918 yillarda yashab ijod etgan Radlov O rta va syharqiy
”
Osiyoni o`rganish asoschilaridan biri 1898 yil Markaziy Osiyoga

D.A.Klement boshchiligida ekspeditsiya uyushtirgan, yozuvchini o`qigan
qadimgi ung`ur yozma yodgorliklarini o`rganish va elon qildirishga
boshchilik qilgan olim turkiy tillarni qiyosiy tarixiy o`rganish–
asoschilardan biri , turkiy tilar kelib chiqishi va dealiktlarini chuqur tahlil
etgan shimoloy turkiy tillarning gramatikasi Mangoliyaning qadimgi
“ ” “
turkiy yozuvlari nomli yirik asarlarida turkiy tillar etnonezi tasnifi va
”
tarixiy dealektologiyasini asoslab bergan. Qashqadaryo toponimining pay
do bo`lishi daryo oqib o`tadigan havzaning tabiatini mujassam etgan degan
T.Nafasov, A.Eshlev kabi olimlarning fikrlariga biz ham bir darajada
qo`shilamiz. Shuning uchunki, Qashqadaryo asosan tog` daryosi, o`z suvini
tog`lardan yig`adi tekisliklarda esa daryo suvi sug`orishga sarflanadi. Tog`
daryolarining oqim surati tez , shiddat bilan oqishi va Varganza
qishlog`idan yuqori qismi -130-135 km uzunlikdagi Qashqadaryoning
–
uzani tog`lar orasidan tor vodiy hosil qilib ,o`tishi hisobga
olinsa ,daryoning tez oqar tog` daryosi bo`lganligidan shunday nom
olganligiga astoydil ishonging keladi .
O`zi unchalik katta bo`lmasada Markaziy Osiyoda yangi yerlar
ko`p o`zlashtirilgan, yoqilg`i xom-ashyo resurslarini qazib olishda
dovrug` taratayotgan viloyatlarga nom bergan Qashqadaryo gidronimining
atalishida bazi olimlar, aksari geografik toponimistlar yana bir
–
xususiyatga etiborni jalb etadilar. Qaqshamoq ko`rib, ko`rib qolmoq ,
qaqshaydigan daryo daryo bo`lgani uchun shunday nom olgan degan
taxminni bildiradilar. Qashqa quruqlashish so`zida q bilan sh o`zaro
–
o`rin almashishb, qashqaga aylangan, so`ng Qashqadaryo bo`lgan. .
Daryoning quyi qismiga nisbatan bu nom qo`llanilgan bo`lishi mumkin .
O`rta Osiyo joy nomlari va ilmiy geografik merosning bilimdoni
bo`lgan mashhur o`zbek geografi H.Hasanov ham ayni shu fikrni
quvvatlashga moyillik bildirib, Daryo tabiatida qashqa lik bor deb
” ”

yozadi . Bu o`rinda daryoning quyi oqimida uning o`rnida hpsil
bo`ladigan ko`lmaklarga ishora etadi , shekilli , uzoqdan qaraganda
o`zakdagi qurigando`ng` oqarib k ulchalar qorayib , Ola chalpoq–
qashqa manzara kasb etadi .Qashqa tabiatli o`zan korinishga ega
–
bo`ladi.

( Murodova N., Mamatov A. 2010).
Qashqadaryo nomi tuzilishiga ko`ra turkiy qashqa, tojikcha daryo so`zlaridan
iborat. Qashqa so`zi bir qator turkiy va eroniy tillarda mavjud. Barcha tillarda ot
yokm mol peshanasidagi oq joy, oq nishona, ko`chma manoda betning
ko`rinadigan yerida urilishidan qolgan nishonasi; kinoyali ma`noda hamma
biladigan, dong`i chiqqan, taniqli, ma`lum ma`nolarini anglatadi. Belgi bildiruvchi
qashqa sifati turli tovush variantlarda O`zbekiston, Qozog`iston, umuman,
Markaziy Osiyo, Ural, Sibir, Oltoydagi turkiy va ular bilan yaqin munosabatda
bo`lgan xalqlar tillarida qo`llaniladi.
Qashqdaryo tuman hududidan oqib o`tadigan daryo. Qashqadaryo so`zi–
daryo nomi sifatida yuzaga kelgan. U Palandara, Mo`g`ul, Qoraxoni, Denovbolo,
Childuxtaron qishloqlari sharqidagi tog`lar bag`ridan boshlanuvchi yirik daryoning
nomidir. Ana shu asosiy o`zanga Jinnidaryo, Oqsuv, Oqdaryo, Qizilsuv, Tangqas,
Sho`rob, Makriddaryo, Minjirdaryo, Qorasuv, Yakkabog`daryo, Urg`ul,
Langardaryo, Kattao`radaryo, Kichikko`radaryolar kelib qo`shiladi. Shu
tarmoqlardan hosil bo`lgan daryoning umumiy nomi Qashqadaryodir. Oqim
uzunligi 332 km. Viloyat nomi ana shu daryo nom bilan olingan.
Mamlakatimizning barcha viloyatlarida qashqa so`zli nomlar mavjuddir
Ularning aksariyati suv va tog` obektlari nomlari, ayrimlari aholi yashov
maskanlarining atalmasidir. Aholi maskanlarining nomi ikkilamchidir, suv va tog`
obektlarining nomlari esa birlamchi: Qashqaqum-Qo`qonda qishloq, Yettiqashqa-
Andijonda qishloq, Qashqaqariz-Zomin tumanida qishloq, Beshqashqa-Yuqori
Chirchiq tumanida qishloq, Qashqaqum-Buxoro viloyatida joy va Tojikistonning
Vaxsh daryosi atrofida balandlik, Qashqa-Boysun tumanida tog`, yo`l, Qashqasuv-
Toshkent viloyatida irmoq, Abulqashqa-Chirchiq tog`ida cho`qqi va b.
Bu tur nomlar Qashqadaryo viloyatida ham bir qancha: Qashqa-Chiroqchi
t.ida uchastka, tepalik, Qashqaariq-Chiroqchi t.ariq, Qashqatepa-G`uzor T.tepa,
Qashqaqum Dehqonobod t. Janubida tepalik, qumloq qishloq, Xonimqashqa-
Yakkabog` t. qishloq, Qashqabuloq-Shaxrisabz t. Buloq, Obiqashqa-Shahrisabz .
irmoq, Qashqadaryo daryo, Chashmai qashqa-Shahrisabz t. buloq nomi.
–

Qashqa so`zli nomlar qaysi hududda bo`lsa ham, suv va tog` obektlarining
nomi ekanligi dalili nomlarning bir xil tamoyil, ya`ni ob`ekt nomlarining bir
turdagi yoki bir-biriga o`xshash belgilari asosida yuzaga kelganligini ko`rsatadi.
Bu nomlar bir xil lisoniy va nolisoniy manbaga bog`lanadi. Ammo ularning
genetik ildizlari ancha qorong`ilashgan, mavhumlashgan . Yuqoridagi“ ”
nomlarning birinchi qismi qashqa so`zi qashqa sifati bilan faqat shaklan o`xshash
holga kelib qolgan. Qashqa sifatining joy nomlari yaratishda ishtiroki yo`q.
Nomlarning birinchi komponenti tarixan yasama so`z: qash/ qosh va o`rin belgisi
nomini yasovchi qa qo`shimchasidir. Qash so`zi ko`pgina turkiy tillarda
–
uchraydi.
Qosh leksemasi Qutadg`u bilig da tog` tizmasi, Devonu lug`otit
“ ” “
turk da qirg`oq, sohil, chekka, chegara. 13-14 asr yodgorliklaridan qosh-tepa
”
manosiga ega bo`lgan, oltoy va olatog` tillarida qash-qirg`oq, chekka; tepa,
balandlik, tog` cho`qqisi; uch etak, yoqa manolarga ega.
Akademik V.V. Radlov qosh so`zining do`mbiq, qavariq joy; balandlik,
do`nglik, tepa; balandlik qirg`oq manolarini qayd etgan, qadimgi turkiy
yodgorliklarda qash-tepa, balandlik (prigorok), boshqird tilida qashlak-cho`ziq
bo`lmagan tik qiyalik, tik qiya, enish, balandlik, tatar tilida kashlak-qiya, nishablik,
tog` yonbag`iri; tepa, balandlik, boshqird tili lahjalarida tog`, qirqiz tilida qashqa
toza, tiniq xakas tilida kaskak-balandlik, tikkalik, oltoy tilida kaskak-tik enish,
–
qiyalik.
Shuningdek, viloyatimizning tog`li hududlari bo`lmish Dehqonobod,
Ko`kabuloq, Miraki, Chiroqchi, Yakkabog` hududida o`zbek tilida so`zlashuvchi
aholi nutqida qashqa jo`l, qashqa tov, qashqa to`va, qashqa to`ba, qashqa shiram
(shiram-bir tomoni yassi, unga qarama-qarshi tomoni tik balandlik, zov bo`lgan
cho`ziq do`nglik) birikmalari mavjuddir.
Qashqa so`zi yolg`iz holatda, hech aniqlovchi unsurlarisiz bir qator turkiy
tillarda tog`ning o`simlik o`smaydigan, ko`pincha qor bilan qoplanib yotadigan
yuqori cho`qqilari, baland joylari manosini ifodalash uchun qo`llaniladi.

Bundan tashqari, Qashqadaryo viloyati shevalarida qadimiy qosh va qashqa
so`zlaridan yasalgan ikki lug`aviy birlik mavjud. Bu yasamalarning asosida ham
balandlik, do`nglik ma`nolari bor: olaqashqa-ekin ekilmagan maydonlarni
sug`orilgandan so`ng suvini tez shimib olgan yoki chiqmay qolgan nisbatan
do`ngroq yer, olaqashot/olaqashshot-dara, adir, tog`larda qori tez erib ketib,
qorayib qo`rinib qolgan balandlik joy, do`nglik.
Geograf H.Hasanov va shevashunos A.Ishaev Qashqadaryo nomining
manosi haqida fikr yuritib, uning tabiiy xususiyatlarini, Qarshidan keyin daryo suvi
kamayib qolib, o`zani ola-chalpoq-qashqa holiga kelishini hisobga olib, qurib
qoladigan daryo deb izohlagan. Bu izoh belgi bildiruvchi qashqa so`zining
manosiga asoslangan.
Qashqa so`zi dastlab tog` qismlarini nomlashda qo`llanilgan, so`ngra
tog`dagi suv havzalari turini nomlashda ham ishlatilgan. Shunday qilib, bu so`z
yordamida tog` va suv obektlar nomi yaratilgan. Tog` obektlariga nisbatan
qo`llanganda bu so`z balandlik, do`nglik, tepa, cho`qqi, tog` tizmasi manolarini
ifodalagan. Suv ob`ektlariga nisbatan ishlatilganda esa, yuqoridagi ma`nolardan
tashqari, tip-tiniq, ko`m-ko`k, tezoqar, zangori ma`nolarini ham bildirgan.
Shubhasiz, keyingi ma`nolar tog` daryolarining suvi tez oqishdan tashqari, zangori,
toza bo`ladi. Qashqa so`zining qadimiy manolari asosida Qashqadaryo gidronimi
va qashqa komponentli tponimlarni manoviy jihatdan qo`yidagicha izohlash
mumkin:
Qashqadaryo-tog` daryosi, Qashqa-balandlik, do`nglik, Qashqaariq-
balandlik yonidan boshlangan ariq, Qashqa tepasi atrofidan o`tuvchi ariq.
Qashqatepa-baland tepa, yirik tepa. Qashqaqum-yonida qumlik bo`lgan tepa, qumi
bor joydagi do`nglik.Xonimqashqa-Xonimning tepasi, Xonim ismli kishi tepasi.
Qashqabuloq-balandlik joydagi buloq. Obiqashqa-tog` bulog`i, baland joydagi
buloq. Chashmai qashqa-tog` chashmasi, balandlik yonidagi buloq.

Chiroqchi – Qashqadaryoning chap sohilida joylashgan tuman. Bu tuman
1926 yili tashkil etilgan . T umanning markazi ham Chiroqhi deb nomlanib 1976
–
yilda tumanga boysunuvchi shaharga aylantirilgan. Chiroqhi nomi 14 15
–
asrlargacha yuzaga kelgan deb taxmin qilinadi. Chiroqhi nomiga chiroqhi so`zi
asos bo`lgan, chiroqhi so`zini ikki xil izohlash mumkin; chiroqchi - chiroq
yasovchi hunarmand, chiroqchi qabriston ( xonaqoh) kabi joylarda chiroq ( sham)
yshenshiб nshyshi yuruvchi kishi. So`nggi ma`nosi ancha eskirgan, o`zbek
xalqining yaqin o`tmishdagi hayotida yuz berib turgan hodisalardan emas Bu
hodisa ma`lum kishi ( lar) turmushida, ongida sezilarli omil sanalmaydi. Shunga
ko`ra, bu holatni nomlanishga asos bo`lgan deyish qiyin. O`tgan asrning oxirlarida
turkey xalqlar tarixini, madaniyatini o`rgangan tilshunos A. Divayev Sirdaryo
boyidagi Qo`rqut ota mozorida yashab, chiroq yshenshiб qabristonga qarab, ndagi
mozorlarni supurib yuradigan kishi chiroqchi nomi bilan atalganligini yozib
qoldirgan. Diniy yo`nalishda chiroqchi so`zi chiroq nshyshi ( sham) nshyshi
yuruvchi ma`nosiga ega. Demak, chiroqchi so`zi o`zbeklar o`rtasida ikki ma`noda
qo`llanilgan. (M. Normurodov., T.Nafasov 2010)
Chiriqchi tuman markazida qadimda temirchilik va spool buyumlarini yasash
hunarmandchiligi rivojlangan isheдshiб г yerda spool va metalldan chiroq va uy –
ro`zg`or buyumlari yasalgan. Shularni tahlil qilgan holda chiroq yasovchi
hunarmand ma`nosidan chiroqchi so`zi luдshi chiqqan. Chiroq so`zi eroniy
tillardan o`zlashtirilgan. Chiroqchi so`zi barcha eroniy tillarga xos yoritqich, sham
ma`nosidan tashqari, majoziy yo`nalishda farzand ma`nosida ham qo`llanilgan.Bu
so`z A. Navoiy asarlarida charog` tarzida uchraydi. Ammo M. Qoshg`oriyning “
Devonu lug`otit turk”, Nгiга Chshi Xojibning “ Qutatg`u bilig” asarlarida bu
so`zdan foydalanilmagan. Chiroqchi so`zi kishi ismi yani Shiroq haqidagi
afsonaga ham bog`lash mumkin.Shiroq ismi esa xalq nomidan olingan, ya`ni
sarmat, shirmat, charuq, shiroq qadimgi xalqlarning nomidir. Ma`nosi shu
qabilaga, ya`ni shiroq/ charuq/ chiroq qabilasiga tegishli ekanligini bildiradi. Bu
nom qadimda o`zbeklarning azaliy avlod ajdodlaridan qolgan. Mamlakatimizni
–
19-asrda o`rgangan V. Krestovckiy gildan yasalgan chiroq yasovchilarning

homiysi sanalgan Chiroqchi ota mozori nomidan Chiroqchi nomi yasalgan deb
ta`riflagan. Chunki Chiroqchi qbilasining ulug` kishilaridan birining qabri xalq
o`rtasida e`zozlangan. Tahlil asosida shunday xulosaga kelishimiz mumkinki
Chiroqchi nomi qadimgi turkey urug` qabila nomidan yaratilgan. Bu taxmin–
ilmiy jihatdan asosli, tarixan ishonchli ekanligini M.Normurodov va T.
Nafasovlarning ( 2010) tahlilida ko`rish mumkin.
Joy nomlarining o`rganishning nazariy va amaliy jihatlari shuni ko`rsatadiki,
qishloq, mahalla, guzarlarning nomlanishiga aholining kasb – kori ham sababchi
bo`lishi mumkin. Hatto aholining ko`pchiligiga xos bo`lgan kasb – kor biron
taniqli kishining laqabiga fnдftshiб irг дfyfi qishloq, ovul, mahalla, guzar nomiga
asos bolishi mumkin. O`zbekiston hududida bunday nomlar juda ko`p uchraydi.
Avazbek/Avazbek - Oqoltin vohasida qishloq. Tarkibi: Avaz +bek. Adabiy
tildagi evaz sо`zining о`zgargani–Avaz. Evaz sо`zi dan kishilarga ism qо`yishda bu
sо`zni Avaz tarzida о`zgartirishg an. Evaz–badal, almashtirilgan, biron narsa
о`rniga beril gan, о`rnini bosuvchi, ato qilingan (narsa). Av azbek-shu
qishloq chani bunyod etgan kishi ismi. Ayrimlar joy turi ma`nosidagi gaza
sо`zidan yaralgan deyishadi. Tog`li hududlardagi aholi nutq ida gaza-ikki yoni
tepasimon chо`ziq balandlik bо`lib, о`rtasida yо`l bо`lgan joy. Gazan–gaza
yonidagi qishloq.
Avoqli/Avoqli -Uyshun vohasida qishloq, Qamashi, Dehqo nobod, G`uzor,
Yakkabog` tumanida ham shu nomdagi qishloq, guzar, kо`cha bor. О`zbek
xalqi tarkibidagi urug`lardan biri–avoqli/avoxli/aboqli/oboqli.
Qipchoqsaroylarning, Qashqadaryo bо`y idagi saroylarning, Qashqadaryo va
Surxondaryo qо`ng`irotla rining avoqli/aboqli urug`i mavjud.
Avoqli/aboqli- bir necha turkiy xalqlarga xos urug`. Qirg`iz, qoraqalpoq,
q ozoq boshqird xalqining avaqli/abaqli/ abaxli urug`i borligi ma`lum.
Avoq/oboq–tamg`a shaklining nomi. Tamg`a qora uyning urug`iga о`xshash,
tо`g`ri chiziqning boshi yonga qayrilgan, boshi egik tо`g`ri chiziq tamg`a
mollarga qо`y ilgan, tamg`asining shakli asosida urug` nomlangan. Urug`iga
q arab ular yashagan qishloq Avoqli deb nom olgan.

Ayoqchisoy/ Ayoqchisoy-Qashqadaryoning о`ng irmog`i. Jar q ishlog`i
vohasi hududidan oquvchi irmoq boshlanishidagi tog` bag`ridagi Ayoqchi
qishlog`i nomi bilan atalgan. Ayokchi-ayoqchilar qishlog`i . Q adim gi t urkiy ti lda
ayoq/oyoq-kosa, yog`och kosa, tovoq, yog`ochdan qilingan va suyuqlik
hamda issiq ovqatlarni yeyish, ichishga mо`ljallab tayyorlangan idish,
rо`zg`or ashyosi. M о`g`ul tilida ayaga/ayag`a–kosa, tovoq. Ana shu sо`zga - chi
qо`shimchasi qо`shilib, zikrlangan idishlarni yasovchi hunarmand ma`nosidagi
kasb-hunar sо`zi yasalgan. Aholisining kasb-hunari asosida qishloq
nomlangan.
Aymoq/Aumoq -Chimqо`rg`on vohasida qishloq. Nomga asos bо`lgan
sо`z turkiy va mо`g`ul tillariga mansub qadimiy kalima. Mо`g`ul tilida
aymag/aymak-ma`muriy-hududiy birlik; qabi la, bо`lim, tur, dunyo, olam, sо`z
turkumi. Afg`onistonda kо`chib yuruvchi eroniy tilli aholini aymoq, choraymoq
deb atashgan ligi ma`lum. Bobur "Boburnoma"da atrok, aymoq a`rob, sort, tojik,
afg`on xalqi nomlarini qayd qilgan. Afg`onistonda yashaydigan turkiy tilli
aholini ham aymoq deyishadi. Qashqa daryoda esa eng qadimgi mahalliy xalq ni,
tub xalqni ham aymoq deyishgan. Aymoq sо`zi urug`, qabi la nomini, qadimiy
о`troq aholining umumiy nomini ang latgan. Qishloq nomiga urug`, qabila
nomi asos bо`lgan.
Ayritom/Auritom -shaharcha. Tarkibi: ayri+tom. Qipchoq shev alarida tom-
uy, hovli. Ayri-ajralgan, qishloq boshqa qishl oqlardan birmuncha uzoqlikda.
Ayritom–boshqa aholi yashash maskanlari (qishloq) dan chekka joydagi yakka
hovli quril g a n ( y e r d a g i q i s h l o q ) .
Ayriqiya/Auriqiua —Uyshun vohasida qishloq. 1926 yilgi ah oli punktlari
rо`yxatida qayd qilingan. Tarkibi: ayri+qiY. Ayri-ayrilgan, ikkiga bо`lingan,
о`rtadan yо`l о`tishi yoki tabiiy hodisalar natijasida hosil bо`lgan chuqur uyiq.
Qiya- balandlikning bir turi; bir tomoni baland, uning teskari tomoni-quyi,
past bо`lgan joy, qiyalik, nishab joy. Ay riqiya-о`rtasida chuqur uyiq joyi,
yо`li bо`lgan qiyalik. Qiyalik q uyisidagi qishloq–AyriqiY.

Alatо`n/A1ato`n -Ayritom vohasida qishloq temir yо`l bekati. Qa dimiy
nomi-Jarquduq. Sariqqipchoqlarning urug`laridan biri-elaton. Chiroqchi
uz/yuz/juzlarining bir urug`i-olatо`n. Elaton etnonimining о`zgargan shakli-
olatо`n. Tojikiston о` zbek laqaylarining tо`rtо`g`ul (tо`rtoul) urug`i tarkibida
ela ton/eleten kichik urug`i borligi aniqlangan. Etnonimlar tarkibidagi tо`n/ton
sо`zi tug` sо`zining о`zgargan shakli bо`lishi mumkin. Aholining etnik
tarkibi qishloqning nomlanishiga asos bо`lgan.
Alisher Navoiy/Alisher Navoiy –Chiroqchi shahri, mahalla. Buyuk
о` zbek shoiri, benazir mutafakkiri, davlat arbobi, tarix chi, tilshunos
Alisher Navoiy (1441-1501) sharafiga mahal la nomi qо`yilgan.
Annabо`z/Appabo`z –Chiyal vohasida qishloq. Tarkibi: anna+- bо`z.
Odina (haftaning beshinchi kuni, shо`rolar tuzumigacha aso siy bosh
bozor shu kuni bо`lgan, ommaviy namoz о`qilgan) sо` zining mahalliy
aholi nutqidagi talaffuz shakli-anna/onna. Anna, Annaqul, Annabek,
Annagul ismi ham shu sozdan, haf taning juma kuni tо`kilgani sababli
shu ism bilan atalgan. Bо` z-tepa, tuprog`i oqish rangli balandlik.
Annabо`z-ommaviy sayillar о`tkaziladigan usti yassi balandlik.
Sayilgoh atro fidagi qishloq ham shu nom bilan atalgan.
Annarо`z/Annaro`z -Chiyal vohasida qishloq. Tarkibi: anna+- rо`z
(f-t). Anna sо`zining azaliy shakli-odina. Odina-hafta ning beshinchi
kuni, arabcha jum`a—>juma. Nomning azaliy kо`rinishi odina+rо`z.
Rо`z-kun. Odina+ruz—»odna+rо`z––on narо`z—>annarо`z >Annarо`z–
haftaning beshinchi (juma) kuni. Dastlab bu joyda bozor yoki machit
bо`lgan. Sо`ngra bozor bo shqa joyga kо`chirilgan. Shu hududda tashkil
bо`lgan qishloq bozor yoki machit nomi bilan atalgan.
Arabbandi/Arabbandi –Ayritom vohasida qishloq. Tarkibi:
arab+band+-i. Arab-О`zbekistonning arab qavmiga mansub q adimiy
xalqi. Band– suv tо`g`oni, suvni boshqa о`zan (ariq, jо`ya)ga oqizish
uchun q ilingan tо`siq. Arabbandi-arablar tomonidan qurilgan band.

Arnabuloq/Arnabo`loq –Ayritom vohasida qishloq. 1926 yilgi
aholi punktlari rо`yxatida qayd qilingan. Tarkibi: arna+- buloq. Arna-
sug`d tiliga mansub sо`z. Tog` etaklari va adirlik larda arna—sel, tabiiy
yog`in suvlari yerni yuvib, о`yib keti shidan hosil bо`lgan jarsimon uzun
о`yiq , suv oqqan о`zan. Q adimgi xorazmiy tilida ham arna sо`zi
bо`lgan. Xorazm shev alarida arna sо`zi mavjud. Arnabuloq-sel yoki
tabiiy yog`in suvlari о`yib ketgan jarsi mon chuqurlik bor joydagi
buloq (yonidagi qishloq)
Achchisoy/Achichisoy -Chiyal vohasida maydon. Achchisoy–talx
suv li, ichish uchun yaroqsiz, ta`mi yerdagi tuz qoldiqlari, shо`rlik tufayli
buzilgan suvli soy(vodiy).
Balxi/Valxi -Chiyal vohasida qishloq. Shahrisabz, Qarshi
tumanida ham shu nomdagi qishloq bor. Balx/balq/baliq-turkiy
tillarning eng qadimgi davriga xos sо`z, ma`nosi-qо`rg`on, qishloq,
shahar. Qashqadaryo qovchinlarining balxi urug`i mavjud.
Barlos/Varlos -Qalqama vohasida qishloq. Yuqori Tarag`ay h am
deyishadi. Tarag`ay qishlog`ining eng yuqorisida bо`lgani bois rasmiy
shunday nom olgan. Barlos-о`zbek xalqi tarki biga kirgan qadimiy
qabila). Barulas/ballas talaffuz shakli ham bо`lgan. Mо`g`ullarda
barilos/barulos qabilasi bо`lgan. Ta rixchilar bu sо`zning ma`nosini
kuchli, semiz deb izohlashgan. Tarixiy manbalarda barlos etnonimi ni
lashkarboshi, yо`lboshchi, botir jangchi deb izohlashgan ligi ma`lum.
Shijoatli yigit degan izoh ham mavjud. Barlos qabila a`zolari ning 13-14-
asrlardagi faoliyatidan sо`ng paydo bо`lgan hosila, kuchma
ma`nolardir.
Barloslar 13-asrning 2-yarmida Ila (Ili) daryosi vodiysi dan
Qashqadaryo hududiga kelganligi ma`lum. Boshqa manba larda barlos
qabilasi ham turkiy xalqning, ham mо`g`ul xalqining tarkibida
bо`lganligi, Qashqadaryo hududida 13-asr dan oldin ham yashaganligi,

Qashqadaryoning qadimiy aholisi ekanligi ta`kidlangan. Qishloq
nomiga aholisining et nik tarkibi va mansubligi asos bо`lgan.
Bahoriston/Bahoriston –Kо`ktosh vohasida qishloq. 20-asrning
70-yillari oxirida Pomuq chо`lida tashkil bо`lgan tu man Bahoriston deb
ataldi. Har ikkalasi-rasmiy-ma`muriy nom. Bahoriston–obod joy,
gullab-yashnagan manzil, ilgari dasht bо`lib, hozir yangi qurilishlar,
binolar qurilgan obod mas kan. Shu ma`nodagi bahoriston sо`zi atoqli
otga–qishloq no miga aylangan.
Beglamish/Veglamish -Kо`kdala vohasida qishloq. 1924 yil gi
aholi rо`yxatida Kitob tumanida Beglamishota qishlog`i qayd q ilingan.
Beglar–mang`itlar tarkibidagi urug` tarmog`i. Beg lamish-mang`itlar
va uz/yuzlarga mansub urug` tarmog`i. Ana shu sо`zdan qishloq nomi
yuzaga kelgan. Aholisining etnik tar kibi asosida qishloq nomlangan.
Beshariq/Beshariq -ariq, joy. Tarkibi: besh+ariq. Anhor yo
о`zani kengroq, tubi chuqurroq, notabiiy suv yо`lidan besh (yoki
undan kо`p, ba`zan oz) ariqda bо`lingan band quyisidagi joy, suv oqar
joy–Beshariq.
Beshkо`sa/Beshko`sa -Kо`kdala vohasida guzar. Kasbi tumani da
shu nomdagi mahalla bor. Tarkibi: besh+kо`sa. Kо`sa–о`zbek xalqi
tarkibiga kirgan bir necha qabila, urug`larga mansub urug` tarmog`i.
Qashqa-Surxon qо`ng`irotlarining ochamayli, may da–tо`da urug`larining
bir tarmog`i–beshkо`sa. Beshkо`sa–ba`zi qabilalarda kо`sa urug`ining
tarmog`i. Urug` tarmog`i nomi guzar, mahalla nomiga aylangan.
Beshpanja/Beshpanja- Qalqama vohasidagi balandlik. Tarkibi:
beshpanja. Beshpanja-qо`lning barmoqlarga taralgan, barmoqlarning
qо` lga birlashgan qismigacha bо`lgan uzvi. Xalq izohida–qо`lning besh
barmoq singari taralgan qismiga о`x shash chо`ziq balandlik bо`lganligi
sababli shu nom bilan atal gan. Balandlikning tashqi kо`rinishi, shakli,
tuzilishi о`x shatish asosida Beshpanja deb atalgan. Xalq rivoyatiga

kо`ra, toshda inson besh panjasining izi bor emish. Panja izi Haz rat
Aliniki emish. Balandlik va u yerdagi tosh ilohiy, muq addas emish.
Nom tarkibidagi panja sо`zi sug`d tilidagi par+jo bi rikmasining
о`zgargani. Par–baland, yuksak. Jo– joy, yer, о` rin. Parjo— >Panjo
—»Panja–baland joy, yuksak balandlik. Besh sо`zi sо`ng qо` shilgan.
Besh sо`zining azaliy shakli-pesh, ma` nosi old, yuqori.
Beshparjo/Peshparjo-»Beshpanja-yuqori tomondagi yuksak balandlik.
Beshchashma/Beshchashma –Uyshun vohasida qishloq. Tarki bi:
besh+chashma. Besh–son jihatidan kо`p, bir q ancha. Chashma (f-t)– yer
osti suvlari bir joydan sizib yoki qaynab chiqadigan kichik havza,
buloq. Beshta yoki undan kо`p buloqli joyda gi qishloq–Beshchashma.
Boyli/Boyli -Kо`ktosh vohasida qishloq. Q amashi t umani da ikkita
Boyli qishlo g` i bor. Boyli s о`zli о` zbek uru g` lari: achamayli
(acha/ocha+moyli/ boyli), ja g` albayli. Moyli, Boyli kabi kishi ismlari ham
boy li uru g` i nomidan. Boy/moy- qush nomi. Q ush-totem, totemdan uru g`
nomlangan, uru g` nomi qishloq nomiga aylangan.
Bolsuvor/Volsuvor –Dodi q vo hasida qishloq. Xal q nut qida
Bolsevar, Boysevar talaffuz shakli ham bor. Nushkentliklar Borsagan
deb aytishadi. Qishloq yonida katta tepani Borsa g` an tepa/Borsa g` atepa
deyishadi. Azalda bu nomlar qadimiy qо` rg` on xarobasi b о` lmish tepa
nomlaridir. Nomning xal q nut qidagi va ho zirgi shakli kuchli tovush
о` zgarishiga uchragan.
M.Qoshg`ariyning yozishicha, 11-asrda Barsag`an shahri О`sh
shahri atrofida bо`lgan. Hozirgi Bolsuvor (Boysevar tepa) nomining
qadimiy shakli Barsag`an tarzida bо`lgan. Turkiy barsag`an/barsg`an
qabila nomidan shahar nomi yuzaga kelgan, aholisining etnik tarkibi
asosida qishloq/shaxarga nom ber ilgan.
Boshmonbuloq/Boshmonbuloq –Langarda oromgoh. Tarkibi:
bosh+mon+buloq. Boshman/boshmon sо`zining azaliy shakli-

bosh+mangar, ma`nosi kо`p suv chiqadigan katta buloq.
Boshmonbuloq–kо`p suv otilib chiqadigan о`lkan buloq.
Buzovut/Buzovut –Qalqama vohasida qishloq. Buzoq о`tlay digan,
buzoq boqiladigan, buzoq о`ti kо`p о`sgan joy deb izoh lashadi qishloq
ahli. Nomning qadimiy shakli–barzovut/bur zovut. Eroniy tillarda
barz/borz/burz–baland, yuqori, sug`d cha ovut/ovat/avat–joy. Burz
ovut>buzovut–baland joy, yuqori joy. Dastlab yaylov, о`tloq nomi
bо`lgan, sо`ngra qishloq no miga aylangan.
Bо`dirmoq /Bo`dirmoq–Qalqama vohasida qishloq. Qirg`iz ti lida
budurmak–yassi tepa, uncha baland bо`lmagan dо`nglik. Qipchoq
shevalarida budirmoq–mayda tepalari, uy-dо`nglik lari bor joy, notekis
yer. Qishloq joylashish о`rniga nis batlanib nomlangan.
Bо`yrachi /Boyrachi–Kо`ktosh vohasida qishloq. Shahrisabz
tumanida shu nomdagi qishloq bor. Tarkibi: bо`yra (f-t)+-chi. Bо`yra–
buryo sо`zining о`zbek tili tovush tizimiga moslashgan shakli.
Tozalangan qamish poyalarini ma`lum о`lchamda kesib, taroshlab
bо`g`imlari orasidan kо`ndalangiga ip о`tkazib tekis qilib, tо`qib
tо`shamchi, uy-rо`zg`or ashyolari, qorauy cheta ni sifatida tayyorlangan
moslama-bо`yra. Bо`yra tо`quvchi, tayyorlovchi hunarmand-bо`yrachi,
buyrabof, bо`yrapush. Ana shun day hunarmandlar qishlog`i-Bо`yrachi.
Bо`lakovul/Vo`1akovul- Uyshun vohasida qishloq. Tarkibi:
bulak+ovul. Bо`lak-ajralgan, chekka joydagi, yirik aholi mas kanidan
yiroq. Ovul-kichik qishloq. Bо`lakovul-chetroq joy da, katta qishloqdan
xolisroq yerda bunyod bо`lgan qishloqcha.
Bо`llik/Vo`llik- Qalqama vohasida chо`qqi. Tarkibi: bо`r/bur+- lik.
Bо`ri-lik sо`z va qо`shimchalaridan bо`ri, yashaydigan joy, bо`ri kо`p
bо`ladigan yer tarzida izohlashadi. Mо`g`ul tilida bur/buri/bо`ri-qiyalik,
enish joy, nishab joy. Mо`g`ul tilida buraa-о`rmon, daraxt qalin о`sgan

joy. Bir necha ming yil oldin balandlik bag`ri о`rmon, daraxt bilan
qoplangan bо`lishi mumkin.
Bо`ronjuz/Vo`ronjuz- Chiyal vohasida qishloq. Tarkibi:
Bо` ron+juz. Bо`ron-kishi ismi. Juz /yuz/-о`zbek xalqi tarkibi dagi
qabila. Katta yaylovda uy-joy qurib qishloq qurilishga asos solgan kishi–
Bо`ronjuz.
Bо`ston/Bo`ston -qishloq, mahalla. Bо`ston (f-t)-bog`-rog`li joy,
daraxt ekib, kо`kartirib obod qilingan manzil, gulis ton. 20-asrning 70-
yillaridan sо`ng yangidan о`zlashtirilib, bog`-rog`lar bunyod qilib obod
manzilga aylantirilgan joyni Bо`ston, Guliston, Chamanzor atab
rasmiy, ma`muriy nom ber ish odat tusiga kirdi.
Gazan/Gazan -Oqoltin vohasida qishloq. Tarkibida tovush
о` zgarishi yuz bergan. Gazan–fors-tojik tillarga mansub sо`z,
hunarmandchilikka oid kalima. Kо`nchi, etikchi, poyab zalchi kabi
kasb-hunar egalarining charm qirqadigan maxsus pichog`i-gazan.
Gazan-kishi laqabi. Kishi laqabi asosida nom yaralgan. Gazan-charm
qirqadigan pichoq yasovchi usta(ning qishl og`i).Galabek/Galabek -Qalqama, Ayritom vohasida qishloq. Tar kibi: gala+bek.
G`uzor, Dehqonobod, Koson tumanlarida ham shu nomdagi qishloq bor.
Dastlab ijtimoiy guruhni anglat gan, sо`ng turli urug`lar tarkibida kichik
qavmning nomiga aylangan. Davrlar о`tishi bilan ular yashagan kо`cha, guzar,
mah alla, qishloq nomi maqomiga ega bо`lgan.
Galaquduq/Galaquduq –Chiyal vohasida qishloq. 1926 yilgi qishloqlar
rо`yxatida berilgan. Tarkibi: gala+quduq. Gala(f- t)-kо`p, meyordagidan ortiq-
Galaquduq-suvi kamligi, yer ichki tuzilishi qattiq, gipsli bо`lganligi sababli
kо`zda tutilgan darajadagidan kо`p quduq qazilgan joydagi qishloq.
Dursun/Dursun- Xо`jaqо`rg`on vohasida qishloq. Mо`g`ul tilida dersen
(dursin)-qamishdan yо`g`on poyali, poyasi baland bо`lib о`sadigan kо`p yillik
yovvoyi о`simlik, chiy.

Rivoyat qilishlarida, Qalqama vohasidan daryo oqib kelib Dursun qishlog`i
yonidan Qashqadaryoga quyilgan. Daryo Chiyalga qarab о`zanini о`zgartirgandan
sо`ng Dursun qishlog`i о`rni, yon-atrofi butazor, qamishzor, chiy о`sadigan joyga
aylanganmish.
Yettitom/Yettitom- Kо`kdala vohasida qishloq. Tarkibi: yetti+tom. О`tgan
asrning 70-yillarida xо`jalik ma`muriyati tomonidan katta yо`l chorrahasining
kunbotarida besh-oltita uy, hovli qurilganligi bois Yettitom atalgan. Tom (f-t)-uy,
hovli.
2.5. Viloyat o`quv – o`lkashunoslik atlaslarini yaratishda toponimlardan
foydalanish
Hozirgi kundagi maktab geografiyasi o`quvchilarni o`z vatani yashash joyini yaxshi
o`rganishga qaratilgan. Albatta har bir o`quvchi o`zi yashab turgan xudud(qishlog`i,
shahari, tumani...) ni atroflicha o`rganish lozim. Bu qiziqishlarni esa maktabda oladigan
bilimlari orqali egallab boradi. O`quvchi o`zi hohlagan bilim va ma`lumotlarni
geografiya darsidan olmasa, u holda darsga bo`lgan qiziqishini boshqa soha (yo`nalishga)
qaratadi. Aynan o`z xududi to`g`risidagi ma`lumotlarni esa geografiya fani ko`rsatib va
mavjud tabiy va sotsial-iqtisodiy shart-sharoitlarni yoritib beradi. O`quvchilarning bu
talabini to`la-to`kis qondira oladigan material bu o`quv-o`lkashunoslik atlaslaridir.
Viloyat o`quv atlaslari xudud to`g`risida batafsil tasavvurga ega bo`lishni, tahlil qilishni,
mantiqiy fikrlash, taqqoslash, xududlar o`rtasida o`zaro bog`liqlikni o`rganib uning ustida
hulosa qilish yo`llarini o`rgatadi. Bu atlaslar maktabda o`quvchilarni o`quv jarayonidagi
faolligini oshirishda, gegrafiyani kundalik hayot bilan bog`liqligini sezishda,
o`quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda asosiy vosita sifatida muhim rol
o`ynaydi. Ayniqsa mustaqillikka erishganimizdan so`ng o`tgan qisqa davr ichida
jamiyatning ko`pgina sohalari tez suratlarda rivojlanayotgan bir vaqtda, shu qilinayotgan
ulkan o`zgarishlarni o`quvchilarga o`z vaqtida xaritalar orqali yetkazish zarur
hisoblanadi. Shuning uchun bunday xaritalar majmui o`quv-o`lkashunoslik atlaslarni
yaratish, mamlakatimiz geograflari va kartograflarini oldida turgan muhim vazifa
hisoblanadi.Hozir bu sohada olib borayotgan ishlarimiz sust ketmoqda. Bor yo`g`i 2004-

2005 yillari Samarqand viloyatining o`quv-o`lkashunoslik atlasi nashrga tayyorlangan.
Lekin ushbu atlas ham hali hanuz chop etilmagan. Hozirda O`zMU Geografiya
fakultetida Qoraqalpog`iston Respublikasi Toshkent va Buhoro viloyatlarini o`quv-
o`lkashunoslik atlaslarini yaratish ustida izlanishlar olib borilmoqda.
Har bir kishi o`zi tug`ilib o`sgan viloyati to`g`risida, uni imkoniyatlari haqida,
zarur ilmiy-amaliy ahamiyatga molik ma`lumotlarni bilishga qiziqadi. Agarda shu
qiziqishlarga munosib javob topa olsa keyinchalik uning qiziqish doirasi kengayib boradi.
Yana boshqa viloyatlar va butun mamlakatdagi o`zgarish va voqea hodisalarga o`z
o`zidan befarq bo`lmagan holda, o`zga joydagi ijobiy o`zgarishlarni keyinchalik o`z
xududida ham amalga oshirishga urinadi. Bu esa xududini rivojlantirishda o`z hissasini
qo`shishga harakat qiladi. Bu jarayonlar esa viloyatlarni ijtimoiy hayotini yuqori
pog`onaga ya`ni ijobiy tomonga yuksalishiga olib keladi.
Agarda har bir viloyat o`z o`quv-o`lkashunoslik atlasiga va ularni o`rgatish
maktabning geografiya darsligiga olib borilsa nafaqat o`quvchilar balkim katta yoshdagi
kishilarni ham qiziqtirishi aniq. Chunki biror kishi boshqa viloyat yoki mamlakatga
borsa, hohlaydimi yo`qmi albatta o`zi yashaydigan xudud bilan solishtiradi. Buninig
uchun esa avvalo o`z xududi tuzilishi iqtisodiy-ijtimoiy, geologik va boshqa sohalar
bo`yicha aniq fikrlari va tasavvuri bo`lishi kerak. Har bir viloyatni o`quv-o`lkashunoslik
atlasi yaratilishi va ular bilan birga maktablarni ta`minlash zarur.

Respublik amizda fan, maorif v a madaniy at ning bugungi
riv ojlanish darajasi v iloy at o` quv -o` lk ashunoslik at laslarini y arat ish
borasida mav jud muammolarni muv aff aqiy at li hal et ishni t a` minlay di.
Geografiya fani xaritalarsiz, dala sharoitida ishlash usulisiz o`z imkoniyatlarini
ko`rsata olmaydi. Shu sababli, ushbu usulni o`z ichida kichik-kichik usullarga
bo`lib o`rganish o`rinli: xaritalar bilan ishlash usuli va dala sharoitida ishlash usuli.
Xaritalar bilan ishlash usulida turli xaritalardan toponimlarni to`plash
va kuzatish yo`lidan boriladi. Albatta, bu usul bilan ishlash jarayonida
xaritalarning mashstabiga ham qaraladi. Mazkur usul bilan ishlashda quyidagilar
e`tiborga olinadi: 1) o`rganilayotgan mavzuga xos xaritalarni saralab topish; 2)
ma`lum bir hududga oid bo`lgan topografik va boshqa xaritalar bilan ularda qayd
etilgan toponimlar ustida ishlash; 3) o`rganilayotgan hududga xos topografik
hamda turli xil xaritalardagi toponimlarni ro`yxat qilib yozish. Toponimning
geografik joylashishi, o`zga toponimlardan qancha uzoq yoki yaqinligi kabi
geografik masalalar ushbu usulda o`z ifodasani topadi. Mazkur usul bilan
toponimik xaritalar yaratish xam mumkin. Bunday xaritalar ma`lum hududlar
doirasida tuzilgani uchun ularga xos bo`lgan areallar ham belgilanadi. Xaritalar
eskirsa, yangi xaritalar tuzish ehtiyoji yuzaga keladi. Bu esa xaritalar bilan ishlash
usulining bugungi kunda ham nazariy va amaliy qimmatga egaligini asoslaydi.
Dala sharoitida ishlash usuli o`z hususiyati bilan xarita asosida ishlash usulidan
ajralib turadi. Toponimlar faqat xaritalarga asoslanib to`planganda, ularning
ayrimlari hisobga kirmay qolishi mumkin chunki xaritalarda istaymizmi, yo`qmi,
subektivlik xolatlari mavjud bo`ladi: ba`zan unutiladi, ba`zan esa bilib turgan
holda yozilmaydi. Shu sababli dala sharoitida ishlash usulida geografik nomlar
to`la to`kis yozilishiga va kartada belgilanishiga e`tibor qilinadi. Sinfdan tashqari
ishlarda, o`quvchilar bilan bo`ladigan sayohatlarda mahalliy joy nomlarini
topografik xaritalarda belgilash katta samara beradi.

XULOSA

Bitiruv malakaviy ishni bayon qilish davomida mamlakatda olib borilayotgan
islohotlarni o`zida mujassamlashtirgan geografik joy nomlari, xususan
Qashqadaryo viloyati Chiroqchi tumaning ob`ektlarini o`rganishda o`quvchilarga
joy nomlarini tahlilini bayon qilish haqida yoritildi.
Joy nomlarining o`rganishning nazariy va amaliy jihatlari shuni ko`rsatadiki,
qishloq, mahalla, guzarlarning nomlanishiga aholining kasb – kori ham sababchi

bo`lishi mumkin. Hatto aholining ko`pchiligiga xos bo`lgan kasb – kor biron
taniqli kishining laqabiga fnдftshiб irг дfyfi qishloq, ovul, mahalla, guzar nomiga
asos bolishi mumkin. O`zbekiston hududida bunday nomlar juda ko`p uchraydi.
> Xaritadagi obyektning geografik о`rnini bilish orqali о`quvchilarda geografik
dunyoqarash shakllanadi.
> Viloyat o`quv atlaslari xudud to`g`risida batafsil tasavvurga ega bo`lishni, tahlil
qilishni, mantiqiy fikrlash, taqqoslash, xududlar o`rtasida o`zaro bog`liqlikni
o`rganib uning ustida hulosa qilish yo`llarini o`rgatadi.
> Ayniqsa mustaqillikka erishganimizdan so`ng o`tgan qisqa davr ichida
jamiyatning ko`pgina sohalari tez suratlarda rivojlanayotgan bir vaqtda, shu
qilinayotgan ulkan o`zgarishlarni o`quvchilarga o`z vaqtida xaritalar orqali
yetkazish zarur hisoblanadi.
> Agarda har bir viloyat o`z o`quv-o`lkashunoslik atlasiga va ularni o`rgatish
maktabning geografiya darsligiga olib borilsa nafaqat o`quvchilar balkim katta
yoshdagi kishilarni ham qiziqtirishi aniq.
> Toponimika o`lkashunoslikning ajralmas bir qismi hisoblanadi.
O`lkashunoslik bilan shug`ullanadigan o`qituvchilar toponimikaga doir adabiyotlar
bilan yaxshi tanishib chiqishlari zarur.
> Oliy o`quv yurtlarida, o`rta maxsus bilim yurtlarida, maktablarda
o`lkashunoslikni o`qitishni yo`lga qo`yilsa, yoshlarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalanishiga zamin yaraladi.
> O `rta ta`lim muassasalarida boshlang`ich sinflarda yoki maktabgacha ta`lim
muassasalaridan boshlab bolalarga o`z o`lkamiz maktab atrofi, qishloq, shahar,
viloyat va Respublikamiz ya`ni yashayotgan o`lkamiz haqida ta`lim-tarbiyaga
asoslangan malaka va ko`nikmalar asosida dars hamda sayohatlar olib borishimiz
kerak.

FOY DALANILG AN ADABIY OTLAR
1. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi-xalq etiqodi va buyuk kelajakka
ishonchdir.-T. О`zbekiston, 2000.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо`q.-T. О`zbekiston, 1998.
3. Karimov-«Barkamol avlod orzusi» -T.1999-yil 88-bet
4. Abbasov S.B.,.Marupov V.M «Yer tili»ning bilimdoni va fidoiysi” Geografiya
jamiyati axborotnomasi 36 –son 2009. 35 – 38 b.
5. Murzayev E.M. Slovo na karte. “Armada-press”. M., 2001.
6. Pospelov YE.M. Shkolniy toponimicheskiy slovar. Prosvesheniye. M. 1988.
7. Hasanov H.H. Geografik nomlar imlosi. T., Fan 1962.
8. Hasanov H.H. О`rta Osiyo joy nomlari tarixidan. T., 1965.
9. Hasanov H.H. Geografik nomlar siri. T., О `zbekiston. 1985.
10. G`ulomov P.N. Jо`g`rofiya atamalari va tushunchalari izohli lug`ati. T.,
О`qituvchi, 1994.
11. G`ulomov P.N., Mirakmalov M.T. Toponimika va geografik terminshunoslik.
T., “Universitet”, 2005.
12. Ageyeva R.A. Strani i narodi “Armada-press”, M; 2002.

13. Dо`simov Z., Egamov X. Joy nomlarining qisqacha izohli lug`ati. T.,
“О`qituvchi”. 1977.
14. Malkolm S. Geografiya A-Y. M., 1999.
15. Mamatov A. Toponimika “ O`quv metodik majmua” Qarshi DU. Qarshi 2011.
16. Mamatov A., Usmonova R. Mikrotoponimlar
17. Mamatov A. T алабаларнинг мустақил ишларини ташкил этишда
географик номларни ўрганишга доир.” Zamonaviy pedogogik ta`lim
texnologiyalari” Qarshi 2011
18. Normurodov M., Nafasov T. ”Chiroqchnoma” T., ”Muharrir nashriyoti” 2010
19. Nafasov T. О`zbekiston toponimlarining izohli lug`ati. T., О`qituvchi. 1988.
20. Nafasov T Geografiya – toponimikaning debochasi va doyasi “ Zamonaviy
geografiyaning regional muammolari” Qarshi - 2010 38 – 40 b.
21. Nafasov T., Suyarov O. Geografik toponimika “ Zamonaviy geografiyaning
regional muammolari” Qarshi - 2010 54 – 55 b.
2 2 . Termin tanlash mezonlari. T., Fan. 1991.
2 3 . Qorayev S. Toshkent toponimlari T.,. Fan, 1991.
2 4 . Qorayev S., G`ulomov P., Rahimbekov R. Geografiyadan izohli lug`at. T.,
О `qituvchi, 1979.
2 5 . Qorayev S. О `zbekiston viloyatlari toponimlari. T., 2006.
2 6. G`ulomov P.N. Toponimika (Ma`ruzalar matnining elektron versiyasi)
Toshkent, 2000.
2 7. G`ulomov P.N., Mirakmalov M.T. Toponimika va geografik terminshunoslik.
( О `quv q о `llanmasining elektron versiyasi) T., “Universitet”, 2005.
2 8. Q orayev S. О `zbekiston viloyatlari toponimlari. « О `zbekiston Milliy
ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti. T.; 2006.
2 9. Qorayev S. Toponimika. « О `zbekiston faylasuflari Milliy jamiyati nashriyoti»
T.; 2006.
30. E nazarov T . H. Hasanov - toponimistlar sardori Geografiya jamiyati
axborotnomasi 36 –son 2009. 35 – 38 b.
31 . www.ziyonet.uz O`zbekiston yoshlari uchun internetdan maxsus tarimoq

32. www.googel.uz
33. www.geog.uz
34. www.ilm.o`z . Mamlakat ta`lim tizimidagi ilmiy yangilik, ilmiy ishlar, tadqiqot ishlari ifodalangan
35. www.bilimdon.o`z . Turli mavzular yo`nalishlar sohalar ma`lumotlari keltirilgan veb sayd

Купить