Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	5.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari

Купить

Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari

Bitiruv malakaviy ishi

_____________________________

M U N D A R I J A
K I R I S H . ……………………………………………………………
1-BOB. Qashqadaryo viloyatining landshaft xususiyatlari .
……………
1.1. . Landshaft to`g`risida umumiy tushuncha
“ ” ………………………
1.2. Hozirgi landshaftlar, ularning tuzilmasi va tasnifi ...
………………
2-BOB. Qashqadaryo viloyati landshaftlarining inson faoliyati ta siri
’
ostida o`zgarishi ..
………………………………………………………
2.1. Antropogen va madaniy landshaftlarning nisbati
…………………
2.2. Madaniy landshaftlar va ulani tashkil etish .
………………………
X U L O S A
… .. ……………………………………………………
ADABIYOTLAR ...
……………………………………………………

M U Q A D D I M A
Mavzuning dolzarbligi. Inson faoliyatining tabiatga va uning jarayonlariga ta`siri
tobora kuchayib borayotgan sharoitlartda bu ta`sirni optimallashtirish (tartibga solish,
cheklash) muhim amaliy ahamiyatga ega. Jamiyatning tabiiy muhitdan oqilona
foydalanish, muhofaza qilish va yaxshilashga doir ijtimoiy tadbirlarning barcha tizimi
tabiiy hududiy komplekslar to`g`risidagi ta`limot asosida ishlab chiqilishi lozim.–
Landshaftlarni o`rganish muhim umumilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Zero,
landshaftlar tabiiy resurslarga ega bo`lgan va resurslar qayta tiklanadigan hamda
–
genofond saqlanadigan tabiiy sistema, insonning hayoti va faoliyati kechadigan muhit,
tabiiy laboratoriya va estetik idrok qilish manbaidir. Landshaft insonning hayoti va turli
–
xil faoliyatining muhiti sifatida qaraladi. Insonning hayot faoliyatining muhitini
o`rganishda nafaqat ishlab chiqarish va sotsial maishiy holat, balki landshaftning tabiiy
–
xossalari ham nazarda tutiladi. Landshaf ning muhitni qayta tiklaydigan sistema
bo`lishdek, kishilarning hayoti uchun zarur bo`lgan sharoitlarni (havoning gaz tarkibi,
suvning tarkibi va b.) doimiy holda qayta tiklash kabi muhim xossalarini saqlab qolish
zarur.
Malakaviy ishning tadqiqot obyekti va predmeti . Qashqadaryo viloyati
landshshaftlari tadqiqot obyekti bo lib, predmeti madaniy landshaftlar va ularni tashkil
’
etish masalalarni tahlil qilishdan iborat. Landshaft nafaqat ilmiy tadqiqot obyekti, balki
inson faoliyatining obyekti hamdir. Landshaftlar resurs (resursli va resursni qayta
tiklaydigan) sistemasi funksiyalarini, inson hayoti va faoliyati muhiti funksiyalarini,
genofond saqlanadigan sistema funksiyalarini bajaradi va shu sababli muhofaza qilinadiga
muhim obyekt sifatida namoyon bo ladi.
‘
Xo`jalik tarmoqlari uchun landshaft qayta tiklanadigan resurslarni ishlab chiqarish
manbai, qishloq va o`rmon ho`jaligi uchun biomassa qayta tiklanishining tabiiy
mehanizmidir. Landshaftlar resursli tabiiy sistema sifatida muhofaza qilinayot ganda uning
resurslarni qayta tiklaydigan xossalarini asrash, eroziya, ifloslanish tu fayli buzilishidan
saqlash kabi tadbirlarni amalga oshirishga harakat qilish lozim. Buning uchun landshaft
tuzilmasi va mavjudligining juz`iyatlarini bilish va aniqlash asosida bo`lishi lozim.
3

Muammoning o`rganilganlik darajasi. Landshaft tushunchasi geografik“ ”
tadqiqotlarda asosiy mavzulardan biridir. Madaniy landshaft konsepsiyasi hozirgi paytda
jahonning nufuzli geograf olimlari tomonidan tadqiq qilinmoqda, bu tushunchaning
mohiyatiga doir fikr-mulohazalar bildirilmoqda. Ammo, mamlakatimiz, xususan
viloyatimizning madaniy lahdfshaftlarini tadqiq qilishga yetarlicha e tibor qaratilganicha
’
yo`q. Viloyatimizning madaniy landshaftlari qisman S.A.Nishonov, S.I.Abdullayev,
B.Ch.Murtazayev, M.G.Nazarov kabi olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Shundan kelib
chiqqan holda viloyatimiz hududida bunyod etilgan madaniy landshaftlarning
xususiyatlarini o`rganishga va shu asosda madaniy landshaftlar to`g` risidagi nazariy
’
tasavvurlarni umumlashtirishga jazm qildik.
Bitiruv malakaviy ishning maqadi va vazifalari. BMIning asosiy maqsadi
geografiyada landshaftshunoslikning ilmiy asoslarini va madaniy landshaftlarning
xususiyatlarini (Qashqadaryo viloyati misolida) yoritishdan iborat. Buning uchun ishni
bajarishda quyidagi asosiy vazifalarni yechishga harakat qilindi:
- landshaft tusunchasininmg mohiyatini mahalliy misollar yordamida ochib
“ ”
berish;
- hozirgi landshatlarni antropogen omil ta siri ostida o`zgarishiga ko`ra tasnmif
’
qilish va har bir landshaft guruhining xususiyatlarini bayon qilish;
- antropogen landshaft va madaniy landshaft tushunchalarini qiyoslash va
“ ” “ ”
mohiyatini yoritish;
- madaniy landshaftlar va ulani tashkil etish muammolarini tahlil qilish.
Bitiruv malakaviy ishdagi ilmiy yangiliklar va amaliy ahamiyati. Ishda so`ngi
yillarda jahonning turli mamlakatlarida geografik tadqiqotlarda madaniy landshaftlar
konsepsiyasining bayoniga doir fikr-mulohazalar tahlil qilindi va madaniy landshaftlar
to`g`risidagi ilmiy tasavvurlar umumlashtirildi. Madaniy landshaftlarni bunyod etishning
geografik jihatlari qarab chiqildi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish Kirish ,
“ ”
Tushuntirish qism va Xulosa dan iborat bo`lib, tushuntirish qism ikki bob va to`rt
“ ” “ ”
banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter yozuvida jami 69 bet (… kb)dan iborat
bo`lib, ishning tushuntirish qismi taqriban … so`zda bayon qilingan. Bitiruv malakaviy
4

ishga uning mazmumini ixchamroq bayon qilishga imkon beradigan 2 ta jadval, 2 ta
rasm va 1 ta kartosxema ilova qlindi. Bitiruv malakaviy ishini bajarishda cho`l hududlari
tabiatining muayyan jihatlari yoritilgan o`zbek va horijiy tillardagi adabiyotlar va
kartografik manbalardagi ilmiy-nazariy va amaliy sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil
qilindi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda ish mavzusiga bevosita bog`liq bo`lgan o`zbek
va horijiy tillardagi 44 nomdagi adabiyotdan, internet materiallaridan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishini yozishda adabiyotlardan, turli geografik
ma`lumotnomalardan, viloyat tabiatni muhofaza qilish va boshqa tashkilotlarning
ma`lumotlaridan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishni bajarishda qiosiy-geografik, majmuiy-geografik
metodlardan, dala sharotlarida to`plangan ma`lumotlardan va kartografik materiallardan
foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ish mavzusi bo`yicha talabalarning konferensiyasiga
Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari mavzusida ma ruza taqdim qilingan.“ ” ’
1-BOB. QASHQADARYO VILOYATINING LANDSHAFT XUSUSIYATLARI
1.1. Landshaft to`g`risida umumiy tushuncha
“ ”
5

Landshaft xalqaro miqyosda tan olingan ilmiy termindir. Geografiyaning“ ”
rivojlanishida landshaft (geosistema, tabiiy hududiy kompleks) konsepsiyasi eng muhim
nazariy qoidalardan biri hisoblanadi. Landshaft so`zi ilk
bor IX asrda Fuld monastiri monarxlarining ishlarida uchraydi. U ilohiyot mutaxassisi
Tatianning Injil garmoniyasi ni lotinchadan tarjima qilishda lotincha region (rayon,
“ ”
o`lka, mamlakat) so`zini yagona qavmning yagona muqaddas yeri (~ jannat monand
“
yer), Germaniyada umumqabul qilingan planga muvofiq tartibga solingan hudud
…”
ma nolarini anglatadigan landshaft so`zi bilan almashtirilgan. Keyinchalik bu tushuncha
’
sekin-asta dastlabki ma nosidan uzoq bo`lgan tushunchaga aylan(tiril)gan. Landshaft
’
ma muriy-hududiy va hududiy tushunchaga aylandi. XVI asrda landshaft (manzara)
’
rasmchiligi rivojlana boshlaydi. Rasmlarda yerlarning tipik ko`rinishlari aks ettirilgan.
XIX asrning boshiga kelib landshaft deganda kuzatuvchi bir qarashda ko`rinadigan va
qo`shni yerlardan farq qiladigan atrof hudud tushunilgan (Usmanov, Abdullayev, 2014).
P. Jeymsning (1988) yozishicha, 1000-yilga qadar qadimiy ingliz tilida the
“
landscape so`zi hududning ko`lamini anglatgan. Landscape so`zi esa ingliz tiliga
” “ ”
XVII asrning boshida holandcha landshap so`zining ko`chishi bilan bog`liq. Nemis
“ ”
tilidagi Landschaft so`zi XV asrdan boshlab rassomlar tomonidan Yer yuzasi qiyofasining
biror-bir jihatini - tabiiy manzarasini ifodalash uchun qo`llanilgan (Schmithyuzen, 1963).
Hozirgi paytda ilmiy mazmundagi landshaft (
“ ” die Landschaft; land yer, hudud,
o`lka, joy schaft o`zaro aloqa) termini nemis so`zlashuv tilidan olingan. K.
Byurgerning (K.B ü rger, 1935) tasdiqlashicha, landshaft termini ilmiy geografik
adabiyotlarga aniq chegaralangan mazmunga ega holda 1805 yilda nemis geografi
–
A.Gommeyer tomonidan kiritilgan. Geografiya muayyan hududlardagi ob`yektlar va
hodisalarning o`zaro aloqalarini o`rganishda bu ob`yektlar va hodisalarning landshaft hosil
qiluvchi majmuasiga qaratmog`i lozimligi to`g`risidagi g`oyani 1885-yilda I.Vimmer
o`zining Historische Landschaftskunde deb nomlangan kitobida bildirgan edi. A.
“ ”
Humboldt o`zining tadqiqotlarida Landschaft so`zidan ham foydalangan. Ammo, u
landshaft deb, tevarak atrofning ko`z bilan ko`rib (vizual) idrok qilinadigan va estetik
jihatdan baholanadigan go`zalligini tushungan.Shu sababli A. Humboldtni badiiy
landshaftshunoslik ning asoschisi deb hisoblash mumkin (Milkov, 1990).
6

Germaniyada geografiyaning lanshaftshunoslik (Landschaftskunde) sifatida
rivojlanishiga katta hissa qo`shgan olimlardan biri Z. Passargedir (1867 - 1958). U nafaqat
uncha katta bo`lmagan hududlarni (rayonlarni) o`rganish jarayonidagina emas, balki
global miqyosdagi xulosaslarga asoslangan holda landshaftlarni tadqiq qilgan edi. Uning
fikricha, geografning bosh vazifasi tabiiy landshaftlarni o`rganishdan iborat. Z. Passarge
(1913) landshaftlarni o`rganishga maxsus nazariy ishini bag`ishlagan. Bu ishida u
landshaftni hamma tabiiy komponentlar barcha muhim punktlarda (lot. punctum nuqta)
moslik topadigan oblast sifatida qaraydi.
J.Shmithyuzen esa har bir landshaft bir butun “ Geosfera (Geosph д re) ichidagi
dinamik strukturadan, moddiy – makon – zamondagi (Sach – Rum – Zeit) sifat jihatdan
aniq sistemadan iborat, deb hisoblagan. Boshqacha so`z bilan aytganda, uni makoniy
sistema sifatida belgilash mumkin edi. Organizmlarga o`xshash berk sistemalardan farq
qilgan holda bu - ochiq sistemadir (Schmithyuzen, 1963).
”
O. Shlyutter dastavval o`zi foydalangan Urlandschaft so`ziga ta`rif beradi. Uning
fikricha, Urlandscaft bu inson faoliyati tufayli sodir bo`lgan katta o`zgarishlarga qadar
–
mavjud bo`lgan landshaftdir. Inson madaniyati tomonidan yaratilgan landshaftni esa u
madaniy landshaft deb ataydi. O. Shlyutter landshaftga uning komponentlaridan biri
sifatida insonni ham kiritgan.
O. Shlyutterdan keyin ko`pgina nemis geograflari landshaft tushunchasiga katta
“ ”
e`tibor bergan holda geografiyani landshaftshunoslik sifatida belgilaydilar. L.Vaybel
(1933) Landshaft terminining mohiyatiga bag`ishlangan maqolasida Germaniyada bu
termin geograflar o`z e`tiborini kichikroq hududlarni o`rganishga qaratgan ayni bir paytda
keng qo`llanila boshlanganligi to`g`risida yozadi. Chunki, kichikroq hududlarni uncha
katta bo`lmagan rayon ma`nosidagi Landschaft so`zi yirik rayonlar uchun qo`llanilgan
Gebiyet (oblast) so`ziga nisbatan qulay bo`lgan. Ularning ko`pchiligi F.F.Rihtgofenning
ob`yektlar va hodisalarning o`zaro aloqalari konsepsiyasini qo`llaganlar. Ular Landschaft
so`zini bir-biri bilan bog`liq bo`lgan elementlar orasidagi uyg`unlikning sinionimi sifatida
qaragan edi. Ular dastlab Landschaft ni bevosita kuzatish mumkin bo`lgan hodisa deb
hisoblagan bo`lsalarda, Landschaft so`zi bir xil juz`iyatli hudud yoki rayonning sinonimi
deb hisoblaydilar.
7

H.Lautenzah keyinroq (1952) Germaniyadagi geograflarning ko`pchiligi O.
Shlyutter izidan boprib, geografiyaning bosh maqsadi landshaftni o`rganishdan iborat deb
hisoblaydilar, deb yozgan edi.
Geografik qobiq va uning ayrim sferalari litosfera, hidrosfera, atmosfera va–
biosfera parchalaridan iborat bo`lgan asosiy tarkibiy qismlari landshaft (tabiat, geografik )
komponentlari deyiladi. Landsaft komponentlariga Yer po`stining qattiq massalari,
hidrosferaning turli shakllari, ya`ni yer usti va yer osti suvlari, atmosferaning havo
massalari, organizmlarning turkumlari (o`simlik qoplami, hayvon dunyosi va
mikroopganizmlar), tuproqlar mansub. A.G.Isachenkoning (1990) fikricha, relef (Yer
po`stining muhim xossasi va shakllari) va iqlim (atmosfera xossalari va jarayonlarining
majmuasi) ham tabiiy kompleks faoliyatida muhim ahamiyatga ega bo`lganligi sababli
mustaqil geografik komponentlardir.Bu komponentlar tabiiy-hududiy kompleksning
moddiy kompontlaridir. I.M.Zabelin (1973) fikricha, tog` jinslari, suv, havo, tuproq,
bakteriyalar, o`simliklar, hayvonlar, qo`ziqorinlar va Quyosh radiatsiyasi geografik
qobiqning komponentlaridir. A.M. Ryabchikov (1972) esa issiqlik, nam, havo,
morfostruktura, tuproqlar va biogeosenozlarni asosiy landshaft komponentlari deb
hisoblagan edi. Tabiiy-hududiy kompleksning energetik komponentlarini dastavval
Quyosh energiyasi va, shuningdek Yerning ichki energiyasi hosil qiladi.
Lanshaft komponentlari makonda va zamonda bir-biri bilan chambarchas bog`liq
bo`lib, komponentlardan birining o`zgarishi bilan boshqalari ham o`zgaradi va zanjirli
“
reaksiya vujudga keladi.
” Landshaft komponentlari odatda ularning ayrim xossalari yoki
holatini ifodalaydigan elementlar ga ajratiladi. Amalda komponentni mustaqil sistema
sifatida landshaftdan tashqarida o`rganib bo`lmaydi.
Tabiiy-hududiy kompleksning shakllanishida ishtirok etadigan barcha landshaft
komponentlari landsaft hosil qiluvchi omillar deyiladi. Bu tabiiy omillar zonal (iqlim,
tuproqlar, osimlik va hayvonot dunyosi) va azonal (relief, geologik tuzilish) landshaft
hosil qiluvchi omillar ga ajratiladi.
Barcha komponentlarni mujassamlashtirgan komplekslar to`liq tabiiy (tabiiy -
hududy) komplekslar, 3, 2 va 1 komponentdan tashkil topgan komplekslar esa (masalan,
biotsenoz, fitotsenoz, havo massasi, suv massasi va b.) noto`liq tabiiy komplekslar
8

deyiladi. Noto`liq komplekslar to`liq komplekslarga birlashadi. To`liq tabiiy komplekslar
umumiy holda tabiiy-hududiy komplekslar deb ataladi va quruqlikda tabiiy-hududiy ,
okeanda – tabiiy-akval komplekslar ni hosil qiladi.
Geografik qobiq murakkab tabiiy sistemalar yoki komplekslardan tashkil topgan.
Tabiiy hududiy kompleks tushunchasi kompleks tabiiy geografiyadagi fundamental
tushunchalardan biridir.Uning shakllanishining ildizlari V.V.Dokuchayevning XIX
asrning so`ngi choragida yozgan asarlariga borib taqaladi. A.N.Krasnov (1895) geografiya
alohida hodisalar va jarayonlarni emas, balki ularning birikmasini, geografik
komplekslarni - cho`llar, dashtlar, doimiy qorlar va muzlar, issiq va doimiy nam va
boshqa oblastlarni o`rganishi lozimligini ta`kidlagan edi.Tabiiy hududiy kompleks
tushunchasi XX asrning birinchi yarmida atoqli rus geograflaridan biri L.S.Berg
tomonidan rivojlantirildi. Uning ta`kidlashicha, Yer yuzasida ob`yektiv maqvjud bo`lgan
ko`plab hududiy birikmalardan yoki geografik landshaqftlardan tashkil topgan. Ko`pgina
hollarda tabiiy-hududiy kompleks terminining sinonimlari sifatida tabiiy-geografik
“ ” “
kompleks , geografik kompleks (geokompleks) , landshaft , geosistema terminlari ham
” “ ” “ ” “ ”
qo`llaniladi. Ayniqsa geosistema termini tabiiy-hududiy kompleksning tarkibiy
“ ”
qismlarini o`zaro ta`sir va dinamik holatda tasavvur qilishga imkon beradi. Tabiiy-
geografik ko mpleks - bu rivojlanishning muayyan bosqichida qayd qilingan geosistemadir.
Bu tushunchalar mohiyatiga ko`ra umumiylikka ega, ammo ayni paytda ularning har biri
batamom individualdir. Ularning ilmiy salohiyati, dalil-isbotlari, nazariy va amaliy
rivojlanishi juda xilma-xil.
Shunday qilib, tabiiy hududiy kompleks geografik qobiqning
– genetik jihatdan bir
butun va tabiiy sharoiti bir xil bo`lgan, tabiiy chegaralarga ega bo`lgan, bir-biridan sifat
jihatidan farq qiladigan, o`zaro ta`sirda va o`zaro taqozada bo`ladigan , o`zidan kichikroq
tabiiy komplekslardan tashkil topgan landshaft komponentlari (relef, iqlim, yuza suvlari,
tuproqlar, o`simlik, hayvonot dunyosi) ning murakkab qonuniy birikmasidir. Har bir tabiiy
hududiy kompleksning strukturasini modda va energiyaning uzluksiz aylanishida namoyon
bo`ladigan ichki komponentlaro va komplekslararo aloqalar belgilaydi.
9

Bir xil tarkibli, asosiy komponentlarning (issiqlik, nam, havo, morfostruktura,
tuproqlar va biogeosenozlar) bog`liqligi xos bo`lgan, vujudga kelishiga ko`ra bir xil
bo`lgan tabiiy hududiy komplekslar landshaftlar deyiladi (Ryabchikov, 1972).
Jahon adabiyotlarida hozirgi paytda ham landshaft tushunchasining turli talqinlari
mavjud. Yondashuvlarning birida landshaft atrof muhit (iqlim va geografik sharoitlar)ga
tenglashtiriladi. Bunday holda atrof muhit unda yashaydigan odamlarga bog liq‘
bo lmagan holda mavjud, inson tubdan va sezilarli darajada o zgartirmagan. Boshqa
‘ ‘
yondashuvlarda landshaft uning kulturologik mohiyatidan kelib chiqiladi. Landshaft bu
–
atrof muhitni reprezentatsiya qilish, strukturalashtirish va simvollashtirish usullari
“
sistemasi . T.Ingold landshaftni unda yashaydiganlarga ma lum bo lgan va tasavvur
” “ ’ ‘
qilinadigan ko rinishdagi olam deya talqin qiladi. Landshaft elementlarning hududiy
‘ ” –
joylashuviga o zgartirilgan faollik namunalari, inson faoliyati modellarining tashqi
‘
shakllaridir (Usmanov, Abdullayev, 2014).
Hozirgi paytda GFR geograflarining ishlarida geosfera ikkita asosiy birlikka
–
tabiiy hudud (prostranstvo) va landshaftga ajratiladi. Tabiiy hudud deb geosferaning tabiat
qonunlari determinlashtirgan har qanday ko`lamdagi qismi tushuniladi. Landshaft
“ ”
tushunchasi to`liq geografik reallikni qamrab olishda tabiiy hudud sifatida ham, yerdan
foydalanishdagi o`zgarishlar sifatida ham foydalaniladi. Antropogen (texnogen,
“
madaniy) landshaft va texnogeosistema tushunchalari insonning aralashuvi
” “ ”
natijasida sodir bo`lgan o`zgarishlarni ta`kidlash uchun qo`llaniladi. Nemis geografiyasida
Landeskultur termini tarqalgan bo`lib, hududning jamiyat tomonidan o`zgartirilgan
“ ”
hozirgi holatini va barcha sotsial-iqtisodiy tadbirlar ta`siri ostida bo`lgan hududning
doimiy ravishda foydalanilishi bilan bog`liq holda o`zgarayotgan tabiiy komponentlarini
anglatadi (Haaze, Shlyutter, 1980).
Italiyada landshaft to`g`risidagi tushuncha A.Sestini tomonidan ishlab chiqilgan
bo`lib, landshaft tabiiy va sotsial-iqtisodiy juz`iyatlarining majmuasi sifatida
–
tushuniladi. Landshaft uchun barqaror bo`lmagan muvozanat holati xos.
Fransuz geograflari qishloq joylarini tavsiflashda mamuniga ko`ra landshaft
“ ”
terminiga o`xshash pey terminini qo`llaydilar. E. Reklyu
“ ” - fransuz geograf –
landshaftshunoslaridan biri hisoblanadi. Uning XIX asr oxirida nashr qilingan ishlarida
10

lanshaft tushunchasi garchi markaziy o`rin tutmasada aniq tabiiy joylarning ifodalanishi
tabiiy geografiyada asosiy tushunchalarning shakllanishida muhim ahamiyatga ega bo`ldi.
Fransiyada geograflarning aksariyat qismi landshaftni idrokdan tashqarida mavjud
bo`lmaydi, ya`ni u ob`yektiv mavjud THK emas, balki yuzaning kuzatuvchi idrok
qiladigan qismi, deb hisoblaydilar. Fransuz geograflari landshaftni uch a`zoli (geoma +
biota + inson faoliyati) kompleks deb hisoblagan holda asosiy e`tiborlarini landshaftning
zamon koordinatasiga qaratadilar. Landshaft tadqiqotlarida landshaftning ekologik
vaziyatiga asosiy e`tibor qaratiladi. Fransuz geografiyasida manzaralar to`g`risidagi“
ta`limot mavjud bo`lib, turli manzaralarning har xil individumlarga, kishilarning turli
”
sotsial guruhlariga ta`sirini o`rganadigan o`ziga xos yo`nalish mavjud. Hozirgi paytda
landshaft tushunchasiga yaqin bo`lgan juda ko`p tushunchalar mavjud (rayon, madaniy
“ ”
landshaft, total landshaft, integral landshaft, ekosistema, geosistema va b.).
Germaniyadan AQShga landshaft g`oyasini keltirgan Karl Zayerning klassik
ishlarida eng muhimi shu ediki, o`xshash tabiiy asosda turli etnik guruhlar o`zini har xil
tutadi, tabiatga ta`sir ko`rsatishning har xil texnologiyani qo`llaydilar, har xil yerlarni
tanlaydilar. Bu esa yagona tabiiy asosda turli madaniy landshaftlarning shakllanishiga olib
keladi (Jeyms, Martin, 1988).
V.V.Dokuchayevning tuproqlar to`g`risidagi ta`limoti tabiiy geografik kompleks
g`oyalarini ishlab chiqish uchun tayanch bo`lib xizmat qildi. Zero, V.V.Dokuchayevning
g`oyalarini rivojlantirgan holda uning izdoshlari geografik tadqiqotlarning asosiy ob`yekti
sifatidagi landshaft to`g`risidagi ilmiy tasavvurga kelishdi (Isachenko, 1979).
L.S.Berg V.V.Dokuchayevni landshaftshunoslik va hozirgi geografiyani asoschisi
deb atagan edi (Isachenko, 1991). L.S.Berg rus olimlari orasida birinchi bo`lib
landshaftlarga aniq ta`rif beradi. Uning fikricha (1913), tabiiy lanshaftlar deganda relief,
“
iqlim, o`simlik va tuproq qoplamining yetakchi belgilarining o`xshashligi bilan ajralib
turadigan joyni tushunmoq lozim
”
XX asr davomida landshaftning morfologiyasi, geofizikasi, geokimyosi,
dinamikasi, rivojlanishi, o`z-o`zini boshqarishi va boshqa jihatlari ancha mukammal
o`rganildi, landshaft tushunchasining talqini takomillashdi.Ayniqsa, XX asrning 60-70-
yillarida landshaftshunoslik sohasida qilingan ilmiy izlanishlar yuqori pog`onaga
11

ko`tarildi. Shu sababli F.N.Milkov (1973) tabaiy geografiyaning 1955-yildan keyingi
davrini landshaft bosqichi deb baholaydi.
O`zbekistonda landshaftshunoslikning rivojlanishi rossiyalik geograflar V.V.
Dokuchayev, L.S.Berg, S.V.Kalesnik, N.A.Solnsev, A.G.Isachenko, V.B.Sochava,
P.S.Preobrajenskiy, F.N. Milkov, N.A. Gvozdetskiy va boshqalarning nomi bilan
bog’liq.O`zbekiston landshaftlarini nazariy va amaliy jihatdan o`rganishda va
landshaftshunoslikning rivojlanishida S. Abbosov, A.A.Abdulqosimov, I.Abdug`aniyev,
L.Alibekov, L.N.Babushkin, P.Baratov, Sh.S.Zokirov. N.A.Kogay, A.Mamatov,
I.Nazarov, S.A. Nishonov, A.A.Rafiqov, O. Rahmatullayev, Y.Sultonov, M.Umarov,
P.N.G`ulomov, I.A.Hasanov, R.Y. Holiqov va boshqa bir qator olimlarning xizmatlari
katta.
Landshaft Yer yuzasining mustaqil tabiiy xosilalaridan tashkil topgan, ob`yektiv–
holda mavjud bo`lgan mustaqil geografik xosila bo`lib, geografik qobiqning boshqa
qismlaridan sifat jihatidan farq qiladi.Landshaft tabiiy chegaralarga ega bo`lib, o`zining
ichki bir xilligi, tuzilmasi, jarayonlar va hodisalarning muyayyan ma jmuasi bilan
ifodalanadi. Geologik tuzilish, relef, iqlim, tuproqlar, suvlar va muayyan landshaftning
shakllanishida ishtirok etadigan boshqa tabiat komponentlari landshaft xosil qiluvchi
omillardir. Har bir landshaft individual tashqi qiyofaga va ichki tuzilmaga ega. Bu
tuzilmani landshaft xosil qiluvchi tabiiy komponentlarning to`ri va aks aloqalari va o`zaro
ta`siri, Yer yuzasidagi konkkret joylashuvi va chegaralari makon va zamonda modda va
energiya balansining nisbatidagi o`zgarishlarga bog`liq bo`lgan rivojlanishi bilan bog`liq.
Landshaft o`zaro ta`sirda bo`lgan tabiiy va antropogen komponentlarning nisbiy
–
birligi ifodalanadigan, shuningdek kichik taksonomik birlikdagi kompo nentlarning hamda
inson ta`sirida bo`lgan xosil bo`lishiga ko`ra bir xil tabiiy hududiy sistemasidir.
Hozirgi geografik adabiyotlarda landshaft tushunchasi asosan 3 xil -
“ ”
regional, tipologik va umumiy talqin qilinadi. Landshafning barcha xildagi talqinlari
uchun uning tabiiy hududiy komplekslar sifatida tushunilishidir. Farqi esa landshaft
tushunchasiga qanday tip va taksonomik kattalikda qaralayotganligidadir. Landshaft
” ”
tushunchasining har uchala talqini tabiiy muhitning nazariy modeli sifatida qarash
mumkin. Yo`nalishlarning har biri muayyan darajada amaliyotga xizmat qiladi.
12

Landshaftni (geografik) tabiiy - hududiy kompleks sifatida qarash uning barcha
talqinlari uchun umumiydir. Bu talqinlardagi asosiy farq esa landshaft tushunchasiga
qanday tip va taksonomik kattalikda qaralayotganligiga bog`liq.
Tabiiy geografiyada hozirgi paytda geografik landshaft tushunchasi bilan bir“ “
qatorda geosistema tushunchasi ham keng qo`llanilmoqda. Bu tushunchlar ko`p
“ ”
jihatdan umumiy juz`iyatlarga ega, ammo ularning har biri o`ziga xos individuallikka ega.
Ularning ilmiy salohiyati, argumentatsiyasi, nazariy va amaliy rivojlanishi turli xil. Shu
sababli ularni qiyoslash ularning har birining juz`iyatlarini va nisbatini belgilash imkonini
beradi. Geosistema tushunchasining keng tarqalishining boshqa bir sababi barcha
“ ”
mamlakatlarda sistemali tadqiqotlarga e`tiborning kuchayishidir. Tabiiy landshaftlarni
sistemalar nazariyasi asosida o`rganishni boshlab bergan V.B. Sochava (1963) lanshaftga
mazmundosh bo`lgan geosistema terminini fanga kiritdi. U tabiiy geografiya
“ ”
o`rganadigan barcha ob`yektlarni geosistema , deb nomladi. Uning fikricha,
“ ”
geosistema landshaft ekologik kategoriya bo`lib, tabiatning geografik qobiqda amal
–
qiladigan qonuniyatlarga bo`ysunadigan o`zaro bog`liq komponentlari geografik
sistemalarni (geosistemalarni) hosil qiladi, ya`ni geosistema planetar geosistema
“ –
(geografik qobiq yoki butun geografik muhit)dan tortib elementar geosistema (tabiiy
–
geografik fatsiya)gacha bo`lgan barcha mumkin bo`lgan kategoriyadagi tabiiy
birliklardir .
”
V.B. Sochavaning fikricha, geosistema alohida, o`ziga xos boshqariladigan
“
sistemalar sinfidir, unda tabiatning barcha komponentlari bir-biri bilan o`zaro bog`liqlikka
va o`zaro aloqadorlikka ega hamda muayyan darajada bir butun ob`yekt sifatida fazo bilan
va kisxilik jamiyati bilan o`zaro ta`sirdadir (1970).
”
Binobarin, landshaft geosistma sifatida individual tashqi qiyofa, tuproq, biotiik,
abiotik va antropogen subsistemalar orasidagi to`g`ri va teskari o`zaro aloqalar va o`zaro
ta`sirlar xosil qiladigan individual ichki tuzilma, muayyan energiya balansi, Yer yuza -
sidagi aniq o`rni va chegaralari, makon va zamonda modda va energiya nisbatidagi
o`zgarishlarga bog`liq bo`lgan rivojlanish kabi xossalari bilan ifodalanadi ( Y. Demek,
1977).
13

Har qanday landshaft makonda ham, zamonda ham o`zining doimiy tuzilma siga
ega. Har bir landshaft moddiy sistema bo`lib, o`z navbatida kichikroq sistemalar dan
tashkil topgan.
A.G. Isachenko (1991) fikricha geosistema tushunhasi geografik qobiqdan“ ”
tortib uning eng kichik bo`linmalarigacha bo`lgan tabiiy-geografik birliklarining barcha
iyerarhik qatorini o`z ichiga oladi. Ko`pchilik tabiiy geograflar geosistema terminini
“ ”
tabiiy hududiy kompleks , tabiiy-geografik kompleks , landshaft terminlarining
“ “ “ ” “ ”
sinonimi yoki mohiyatiga ko`ra bir-biriga yaqin tushunchalar, deb hisoblaydilar. Masalan,
A.G. Isachenko geokompleks termini o`rniga geosistema terminini qo`llash
“ ” “ ”
maqsadga muvofiq ekanligini ta`kidlaydi.
Geosistema tabiiy hududiy kompleks tushunchasiga nisbatan kengroq tushuncha.
–
Tabiiy - hududiy kompleks tushunchasi geografik qobiqning faqat ayrim qismlariga,
“ ”
uning hududiy bo`linmalariga nisbatan qo`llash mumkin. Biroq bir butun sifatidagi
geografik qobiqning o`ziga nisbatan qo`llab bo`lmaydi. A.G. Isachenko (1991) fikricha
har qanday tabiiy-geografik kompleks sistemadir, ammo hamma sistemalar ham kompleks
bo`lavermaydi. Geosistema termini ob`yektning sistemali mohiyatini, uning tabiatdagi
“ ”
uyushuvning universal shakli sifatidagi sistemalarga mahsubligini ifodalaydi.
Har qanday katta-kichiklikdagi tabiiy-geografik kompleks geografik sistema
(geosistema) deb atalishi uchun zarur bo`lgan juz`iyatlarga ega. Chunki, har bir tabiiy-
geografik kompleks o`zidan kichik bo`lgan komplekslardan tashkil topgan va o`z
navbatida uning o`zi ham o`zidan yirikroq bo`lgan kompleks tarkibiga kiradi. Har bir
tabiiy-geografik kompleksning tarkibiy qismlari orasida o`zaro ta`sir va aloqalar mavjud
va shu tufayli bir butunlik juz`iyatiga ega. Demak, Yer yuzasidagi barcha katta-
kichiklikdagi tabiiy geografik komplekslar geosistemalardir. Geosistemalar dinamik
–
sistemalar bo`lib, tashqi omillar va o`ziga xos bo`lgan bir butunlikni vujudga keltiruvchi
ichki jarayonlar ta`sirida tarkib topadi, mavjud bo`ladi va o`z-o`zini uzluksiz rivojlantirib
turadi.
V.B. Sochava (1970), keyinroq A.G.Isachenko (1990) geosistemalarning
s ayyoraviy, regional va mahalliy yoki lokal (lot. lokalis mahalliy) darajalarini ajratishadi.
14

Landshaftshunoslik geografik qobiqning qismlari sifatidagi lahdshaftlarni turli–
kattalikdagi murakkab tabiiy va tabiiy antropogen geosistemalarni o`rganadi.
–
Landshaftshunoslik landshaftlarning paydo bo`lishi, tuzilishi, o`zgarishi, hududiy
differensiatsiyai va integratsiyasini, tarqal;ishini, shuningdek ayrim xossalarini,
elememenlarining o`zaro aloqalarini, ularning tabiiy va antropogen omillar ta`siri ostida
o`zgarishini tadqiq qiladi. Ammo, landshaftshunoslikning predmeti va tabiiy geografik
fanlar sistemasidagi o`rni munozarali masala bo`lib qolmoqda.
1-rasm. Landshaftshunoslikning tabiiy fanlar sistemasidagi o`rni.
(S.I.Abdullayevdan, 2012)
Landshaftshunoslik geografik qobiqning qismlari sifatidagi lahdshaftlarni turli
–
kattalikdagi murakkab tabiiy va tabiiy antropogen geosistemalarni o`rganadi.
–
Landshaftshunoslik landshaftlarning paydo bo`lishi, tuzilishi, o`zgarishi, hududiy
differensiatsiyai va integratsiyasini, tarqal;ishini, shuningdek ayrim xossalarini,
elememenlarining o`zaro aloqalarini, ularning tabiiy va antropogen omillar ta`siri ostida
o`zgarishini tadqiq qiladi. A mmo, landshaftshunoslikning predmeti va tabiiy geografik
fanlar sistemasidagi o`rni munozarali masala bo`lib qolmoqda.
A.G. Isachenkoning (1991) fikricha, landshaftshunoslik tabiiy geografik fanlar
qatoriga kiradi va ularning o`zagini tashkil qiladi handa ularni bog`lab turadi, deb qayd
qiladi.Uning fikricha landshaftshunoslikning vazifasi quruqlikdagi geosistemalarni, ya`ni
tabiiy hududiy komplekslarni o`rganish bilan cheklanadi. Okean va okean tubi
15Fizika Matematika
EkologiyaBiologiya
XimiyaYer to`grisidagi fanlar
(geologiya, geografiya,
landshaftshunoslik

geosistemalari geografik qobiqning litosfera atmosfera va litosfera hidrosfera– –
tutashuvidagi yuzalarda shakllanadi, ammo ular hozircha juda kam o`rganilgan.Bunday
geosistemalar okeanologiya negizida uning sintetik qismi sifatida o`rganilishi lozim.
Landshaftshunoslikning vazifasi quruqlikning regional va lokal geosistemalarini, ya`ni
tabiiy hududiy komplekslarnining differensiatsiya va integratsiya, rivojlanish va joylanish,
ularning turli xossalarini, mavjudligini, dinamikasi va evolyutsiyasining qonuniyatlarini
har tomonlama o`rganishdan iborat. Uningcha tabiiy-geografik rayonlashtirish ham
landshaftshunoslikning bir qismidir.
Landshaftshunoslikning landshaftning ichki hududiy bo`linishi va morfologik
tarkibiy qismlardan iborat bo`lgan lokal geosistemalarning qonuniyatlarini o`rganish bilan
shug`ullanadigan bo`limi landshaft morfologiyasi deyiladi. Morfologik jihatdan landshaft
fatsiya, urochisha va joy dan tashkil topgan.
Har qanday landshaft makonda ham, zamonda ham o`zining doimiy tuzilma siga
ega. Har bir landshaft moddiy sistema bo`lib, o`z navbatida kichikroq sistemalar dan
tashkil topgan.
1.2. Hozirgi landshaftlar, ularning tuzilmasi va tasnifi
Taniqli rus olimlari V.V.Dokuchayev va A.A.Voyeykov ham о`z asarlarida inson
faoliyati natijasida tabiiy komponentlarning о`zgarishini chuqur tahlil qilib kо‘rganlar. Bu
masala keyinchalik ham tabiatshunos olimlarning e tiboridan chetda qolmagan. Ayniqsa,
’
L.S.Berg (1915, 1931), A.D.Gojev (1930), L.G.Ramenskiy (1935-1938), V.N.Gorodkov
(1938), S.V.Kalesnik (1947-1971) F.N.Milkov (1955-1980) kabi olimlarning ishlarida
ushbu mavzuning faqat nazariy tomonlarigina ta’kidlanib qolmasdan, balki inson bilan
tabiat о‘rtasidagi aloqalarning mohiyatini ochib berishga ham urinib kо`rilgan.
1970-yilda Voronej universitetining professori F.N.Milkov “Yerning landshaft
sferasi” degan kitobida (rus tilida) “Inson tomonidan о`zgartirilgan va barpo etilgan
komplekslarni о`rganish bilan antropogen landshaftshunoslik shug`ullanishi kerak” deb
ta’kidlab о‘tganidan sо`ng landshaftshunoslik tarkibida yangi bir ilmiy yо`nalish -
antropogen landshaftshunoslik shakllana boshladi.
16

Sayyoramizning deyarli barcha katta – kichik hududlarida tarqalgan hozirgi
landshaftlar inson faoliyati tufayli bevosita yoki bilvosita muayyan darajada о‘zgartirilgan.
Shu sababli hozirgi landshaftlar asosan antropogen landshaftlarning ozmi – kо‘pmi
о ` zgartirilgan tabiiy landshaftlar bilan bо ` lgan hududiy birikmasidan iborat. Umuman
olganda, Yer sharida ma’lum darajada о ` zgartirilmagan tabiiy landshaftlar deyarli saqlanib
qolmagan, deb hisoblash mumkin. Chunki, geografik qobiqdagi modda va energiyaning
uzluksiz aylanma harakati tufayli inson faoliyatining ta’siri ostida bо`lmagan Antarktida
va Antarktikaning, baland tog` mintaqalarining landshaft komponentlarida ham namoyon
bо`ladi.
Hozirgi paytda muayyan hudud tabiatidan foydalanish jarayonida vujudga kelgan
antropogen landshaftlarning mavjudligini kо`pchilik olimlar e’tirof etishadi. Ammo,
antropogen landshaftlarning terminologik, tizimga solish va tasniflashga doir masalalar
borasida hanuzgacha yakdillik yо`q. Antropogen landshaftlar о‘zgarish darajasiga kо`ra
turli–tuman bо`lgan hozirgi landshaftlarning muayyan bir turini tashkil etadi. Shu sababli
hozirgi landshaftlarni tasniflash antropogen landshaftlarning mohiyati va xususiyatlarini
ochib berish imkoniyatini beradi.
Inson tomonidan tabiatning ichki imkoniyatlarini rivojlantirish, tabiiy jarayonlarni
faollashtirish, geosistemalarning samaradorligini oshirish va boshqa tadbirlar tizimini
amalga oshirish maqsadida yaratilgan geosistemalarni V.B.Sochava bunyodkorlik“
geosistemalari deb ataydi.
”
V.I.Prokayev (1983) ham hududlarning tabiiy – geografik bо`linishidagi antropogen
omilning ahamiyatini hisobga olish haqida sо‘z yuritar ekan, faqat geologik-
geomorfologik asosi inson tomonidan о`zgartirilgan geokomplekslarnigina antrpogen
geokompleks deb atash mumkin, deb yozadi. Uningcha, landshaftning ayrim
komponentlari inson tomonidan о`zgartirilgan bо‘lsa-yu, ammo, geolo-geomorfologik
zamini о`zgarmay qolgan bо‘lsa, bunday landshaft inson ta’siri tо‘xtatilgan taqdirda
о`zining avvalgi tabiiy holatiga qaytadi. Ularni V.A.Prokayev landshaftlarning antropogen
modifikatsiyasi deb hisoblaydi.
Landshaftlarni tasnif qilishda kо‘pgina tadqiqotchilar ularning о`zgarish darajasini
e’tiborga oladilar. Ular inson faoliyatining landshaftlarga ta’siri va uning nazariy
17

muammolari haqida fikr yuritar ekan, inson tomonidan о`zgartirilgan landshaftlar tasnifi
tabiiy landshaftlar tasnifiga bog`liq bо`lishi lozimligini uqtiradi va tabiiy landshaftlarning
turli xil tasniflariga tadbiq etish mumkin bо‘lgan hamda о‘zgartirilgan landshaftlarning
sifat jihatidan anchagina yiriklashtirilgan birliklarini aks ettiruvchi tasnifni tavsiya etadi.
Ushbu tasniflarda asosan besh guruh landshaftlari aks ettiriladi.
1) shartli о‘zgartirilgan (ibtidoiy) landshaftlar. Ular bevosita inson ta ’ siriga va
xо‘jalikdagi faoliyatiga duchor bо‘lmagan landshaftlardir. Bu landshaftlar bevosita
xо‘jalik ta’siriga uchramagan, ammo ularda bilvosita ta’sirning kuchsiz izlarini kо‘rish
mumkin (Antarktida, Arktika va baland tog‘lar, chо`llar, dengiz suvlarining quyi qismlari,
qо`riqxonalar);
2) kuchsiz о‘zgartirilgan landshaftlar. Bu toifaga mansub bо`lgan landshaftlarning
ayrim “ikkilamchi” komponentlari ekstensiv xо`jalik ta’siriga uchragan va ularda asosiy
tabiiy aloqalar buzilmagan va ulardagi о`zgarishlar qayta olish sajiyasiga ega. Ularga
xо ` jalik oborotiga kiritilmagan tundra, tayga, chо ` llar, ekvatorial о ` rmonlar landshaftlari
mansub;
1-jadval. Asosiy landshaft tiplari
Hozirgi
landshaft tipi О‘zgarganlik darajasi Ajratish mezoni
Tabiiy - Barcha komponentlari о‘zgarmagan
Tabiiy-
antropogen Kam о‘zgargan О ‘simlik qoplami strukturasining elementlari
sust о ‘zgargan
Kuchsiz о‘zgargan Tuproq qoplami kuchsiz о‘zgargan; о‘simlik
qoplami strukturasining elementlari sust
о‘zgargan
Qayta tabiiylashgan
(tiklanayotgan ) Komponentlari deyarli qayta tiklangan,
“antropogen belgilar” mavjud
Antropogen О‘zgartirilgan Tabiiy о ‘simlik tubdan о ‘zgartirilgan yoki
y о ‘qotilgan; tuproq hosil b о ‘lish jarayoni
о ‘zgargan
Qaytmaydigan
darajada о‘zgartirilgan Landshaftning barcha komponentlari
о ‘zgartirilgan yoki almashtirilgan
3) anchagina о ` zgartirilgan landshaftlar (borish va kirish mumkin bо‘lmagan
о‘rmonlar, dashtlar, savannalar). 4) kuchli
о`zgartirilgan (buzilgan) landshaftlar. Bu guruhdagi landshaftlar asosan inson faoliyatining
18

jadal xili ta’sirida о`zgargan landshaftlardir. Ularning kо‘p komponentlari о ` zgarib,
landshaftlar tuzilmasining sezilarli darajada buzilishiga olib kelgan. Ular uchun eroziya,
deflyatsiya, tuproqlarning yuvlishi yoki shо`rlanishi, tuproq, suv va havonong ifloslanishi
kabi noxush jarayonlar xos;
5) Kuchli о ` zgartirilgan (madaniy) landshaftlar. Tuzilmasi inson tomonidan jamiyat
manfaatlarini kо‘zlagan va ilmiy asoslangan holda oqilona о`zgartirilgan landshaftlardir
(shaharlar, tog`-kon sanoati rivojlangan hududlar, ekin dalalari).
Hozirgi landshaftlarni tasnif qilishda ularni vujudga keltiruvchi tabiiy va antropogen
omillar birikmasiga asoslanish lozim. Biz mazkur masalaga bag ishlangan manbalarni‘
tahlil qilish asosida Qashqadaryo havzasidagi hozirgi landshaftlari quyidagi asosiy
guruhlarga ajratilishi mumkin (-jadval).
1. Tаbiiy (birlаmchi) lаndshаftlаr – inson xо ` jаlik fаoliyatining bevositа tа’siri
deyarli bо ` lmаgаn lаndshаftlаr. Tаbiiy lаndshаftlаr hozirgi pаytdа bаlаnd tog‘
mintаqаlаridа, ulkаn chо‘llаrning ichki hududlаridа, Аrktikа vа Аntаrktidаdа, tаygа vа
tropik о`rmonlаr о‘sаdigаn аyrim hududlаrdа sаqlаnib qolgаn. Tаbiiy lаndshаftlаr
tаrqаlgаn hududlаr tаbiаtidаn hozirgi shаroitlаrdа xо‘jаlikdа foydаlаnilmаydi vа shu
tufаyli ulаrning tаbiiy tuzilmаsi deyarli о`zgаrmаgаn. Bu lаndshаftlаr аsosаn ilmiy vа
rekreаsiya mаqsаdlаridаginа foydаlаnilаdi. Bu guruhgа mаnsub bо‘lgаn lаndshаftlаrni
tаbiiy holаtdа sаqlаb qolish globаl miqyosdаgi ekologik muаmmolаr yechimidа muhim
аhаmiyatgа egа bо`lаr edi. Qаshqаdаryo hаvzаsi doirаsidа bundаy guruhgа
mаnsub bо`lgаn lаndshаftlаr Zаrаfshon vа Hisor tog` tizmаlаrining bаlаnd vа о`rtаchа
bаlаnd mintаqаlаridа mаvjud.
2. Tаbiiy – аntropogen lаndshаftlаr guruhi qismаn insonning xо`jаlik fаoliyati
tа’siri ostidа bо‘lgаn lаndshаftlаrdir. Bundаy lаndshаftlаrdа komponentlаr orаsidа аloqаlаr
kаm (sust) buzilgаn yoki inson tomonidаn boshqаrilib turilаdi. Tаbiiy-аntropogen
lаndshаftlаrgа tog` о`tloqlаri vа о`rmonlаri, oqilonа foydаlаnilаdigаn yaylovlаr vа
о`rmonlаr tаrqаlgаn hududlаr kirаdi.
Tаbiiy-аntropogen lаndshаftlаr guruhidа qаytа tаbiiylаshgаn (renаturlаshgаn)
lаndshаftlаr о`zigа xos xususiyatlаrgа egа. Bu guruhgа mаnsub bо`lgаn lаndshаftlаr inson
tomonidаn yarаtilgаn, аmmo keyinchаlik uning аrаlаshuvisiz rivojlаngаn lаndshаftlаr
19

(о‘rmon ihotаzorlаri) vа shuningdek, qаchonlаrdir о‘zlаshtirilgаn vа xо‘jаlikdа
foydаlаnilgаn, аmmo keyinchаlik turli iqtisodiy–tаrixiy sаbаblаrgа kо`rа foydаlаnilmаy
qо`yilgаn vа tаbiiy omillаr tа’siri ostidа rivojlаngаn lаndshаftlаr kirаdi. Tаbiiylаshgаn
lаndshаftlаrdа inson fаoliyatining “izlаrini”ni kо‘rish mumkin. О‘zbekistonning bir qаtor
yerlаridа qаdimdа obikor dehqonchilikdа foydаlаnilgаn, аmmo hozirgi pаytdа tаshqi
kо‘rinishi vа tuzilmаsigа kо‘rа yaqin аtrofdаgi lаndshаftlаrdаn fаrq qilmаydigаn
lаndshаftlаrni аjrаtish mumkin. Bundаy lаndshаftlаrdа аriqlаrning hаmdа sug`orish bilаn
bog‘liq bо‘lgаn mikro- vа nonorelyef shаkllаri sаqlаnib qolgаn.

Landshaftlarning asosiy guruhlari
Antropogen transformatsiya
Tiklanish (renaturalizatsiya)
2-rasm. Hozirgi landshaftlarning asosoi guruhlari va va ularning mumkin bo`lgan
dinamikasi (S.I.Abdullayevdan, 1974)

Qаrshi chо‘lidаgi bundаy lаndshаftlаrni O.Y.Poslаvskаya (1969) “relikt mаdаniy
lаndshаftlаr” deb аtаydi. Tаbiiylаshgаn lаndshаftlаrni, shuningdek, tog‘ oldi vа tog‘
hududlаridа hаm аjrаtish mumkin. Tаbiiylаshgаn lаndshаftlаrni о‘rgаnish muhim ilmiy–
аmаliy аhаmiyatgа egа. Chunki, bu guruhgа mаnsub bо‘lgаn lаndshаftlаr dinаmikаsidа
hаm tаbiiy, hаm аntropogen omillаrning xususiyatlаrini belgilаsh mumkin. Pirovаrdidа
lаndshаftlаrni xо`jаlik mаqsаdidа о`zlаshtirish hаmdа foydаlаnishdа tаbiiylаshuv vа
20H O Z I R G I L A N D S H A F T L A R
Tabiiy (birlamchi) landshaftlar Qayta tabiiylashgan
(ikkilamchi) landshaftlar
Tabiiy-antropogen landshaftlar Antropogen landshaftlar

аntropogenlаshuv shаroitlаrining xususiyatlаrini e’tiborgа olish tаbiаtdаn oqilonа
foydаlаnishni tаshkil etishning muhim geogrаfik аsosi bо`lib xizmаt qilishi mumkin.
Tаbiiylаshgаn lаndshаftlаr kо`pdаn buyon insonning xо`jаlik fаoliyati tа’siridа
bо`lmаgаnligi hаmdа hozirgi shаroitlаrdа tаbiiy jаrаyonlаr tа’siri ostidа bо‘lishi tufаyli
bundаy lаndshаftlаrni аjrаtishdа kо`pginа hollаrdа ulаrdа uchrаydigаn “аntropogen
belgilаr vа izlаr” e’tiborgа olinаdi. Tаbiiylаshgаn lаndshаftlаrni о`rgаnish аyniqsа tаrixiy
geogrаfiya uchun boy mаteriаl berishi mumkin.
Shаkllаnish shаroitlаrigа kо‘rа qаytа tаbiiylаshgаn lаndshаftlаr аntropogen
lаndshаftlаrdа о`z–о`zidаn rivojlаnish xususiyatining yо`qligigа bog`liq. Shu sаbаbli
аntropogen lаndshаftlаr о`zlаridа yuqoridа аytilgаn xususiyatning yо`qligi boisidаn
foydаlаnilmаy qо`yilgаch, tаbiiy omillаr tа’siri ostidа rivojlаnа boshlаydi, ya’ni ulаr qаytа
tаbiiylаshаdi (renаturlаshаdi). Аmmo shu nаrsаni аlohidа tа’kidlаsh lozimki, аntropogen
lаndshаftlаr bаrchа joydа hаm qаytа tiklаnish vа tаbiiylаshuv jаrаyonidа о`zlаrining
dаstlаbki tаbiiy tuzilmаsini tiklаy olmаydi vа nаtijаdа biologik xususiyatlаrigа kо`rа
yomonroq vа mаhsuldorligigа kо`rа birlаmchi lаndshаftlаrgа nisbatan kаmroq biomаssаgа
egа bо`lаdigаn ikkilаmchi tаbiiy lаndshаftlаr vujudgа kelаdi. Kuzаtishlаr shuni
kо`rsаtаdiki, turli sаbаblаrgа kо‘rа xо`jаlikdа foydаlаnilmаsdаn qо`yilgаn аntropogen
lаndshаftlаr qаytа tаbiiylаshuvi jаrаyonidа аksаriyat hollаrdа ibtidoiy yoki birlаmchi
tuzilmаsini tiklаy olmаydi. Tаbiаtdа аynаn tаkrorlаnmаydigаn rivojlаnishning mаvjudligi
аntropogen qаytmаydigаn lаndshаftlаrni аjrаtishi mumkin.
Tаbiiylаshgаn lаndshаftlаr kо‘pdаn buyon insonning xо‘jаlik fаoliyati tа’siridа
bо‘lmаgаnligi hаmdа hozirgi shаroitlаrdа tаbiiy jаrаyonlаr tа’siri ostidа bо‘lishi tufаyli
bundаy lаndshаftlаrni аjrаtishdа kо‘pginа hollаrdа ulаrdа uchrаydigаn “аntropogen
belgilаr vа izlаr” e’tiborgа olinаdi. Tаbiiylаshgаn lаndshаftlаrni о‘rgаnish аyniqsа tаrixiy
geogrаfiya uchun boy mаteriаl berishi mumkin.
3. Аntropogen lаndshаftlаr. “Lаndshаftlаr muhofаzаsi” deb nomlаngаn izohli
lug‘аtdа (rus tilidа) аntropogen lаndshаftlаr “xususiyatlаri inson fаoliyati nаtijаsidа yuzаgа
kelgаn lаndshаftlаrdir vа ulаr о‘zining tаbiiy tа’riflаrini sаqlаb qolgаn tаqdirdа hаm о‘zidа
mаdаniy о‘simliklаr, о‘zgаrgаn tuproq xususiyatlаri, yer osti vа yer usti suvlаri rejimi
kо‘rinishidа ”аntropogen“ mаzmun kаsb etgаn bо‘lаdi” deb izohlаngаn. Bundаy holdа Yer
21

yuzаsidа tаrqаlgаn lаndshаftlаrning kо‘pchiligi аntropogen lаndаshftlаr qаtorigа mаnsub.
Tа’kidlаsh lozimki, аntropogen lаndshаftlаr tаbiiy sifаtlаridаn tаshqаri yangi ijtimoiy
sifаtlаrgа egа bо‘lаdi. Аynаn tаkrorlаnmаydigаn rivojlаnishning mаvjudligi tufаyli tаbiiy
qonuniyatlаrgа bо`ysunаdigаn komplekslаrginа аntropogen lаndshаftlаrni hosil qilаdi.
Аntropogen lаndshаftshunoslik nisbаtаn yangi ilmiy yо`nаlish bо‘lgаnligi tufаyli
undа hаnuzgаchа yechimini topmаgаn muаmmoli vа munozаrаli mаsаlаlаr tаlаyginа.
Shulаrdаn biri qаysi lаndshаft qаy dаrаjаdа аntropogenlаshgаn vа ulаrni аntropogen
lаndshаftlаr deb аtаsh mumkin yoki tаbiiy lаndshаft qаchon аntropogen lаndshаftgа
аylаnаdi, tаbiiy lаndshаftlаrni аntropogen lаndshаftlаrgа аylаntirilishi uchun komponentlаr
qаndаy о`zgаrtirilishi lozim kаbi sаvollаrdir.
Kо`pchilik tаdqiqotchilаr lаndshаft komponentlаrini teng kuchli yoki teng
аhаmiyatli deb hisoblаydi. F.N. Milkov komponentlаrning lаndshаft hosil qiluvchi omil
sifаtidаgi аhаmiyatini teng deb hisoblаydi. Shu sаbаbli lаndshаftni tubdаn о`zgаrtirish
uchun uning bаrchа komponentlаrini о`zgаrtirish shаrt emаs. Lаndshаftni о`zgаrtirish
uchun uning komponentlаridаn birini о`zgаrtirish yetаrlidir. Biror bir komponentning
о`zgаrishi moddiy sismetаdаgi о`zаro аloqаlаrning buzilishigа olib kelаdi vа zаnjirsimon
tаrzdа boshqа komponentlаrni vа pirovаrdidа butun lаndshаftni о‘zgаrishigа,
lаndshаftning yangi xilining vujudgа kelishigа olib kelаdi. Shu nаrsаni аlohidа tа’kidlаsh
lozimki, vujudgа kelgаn yangi lаndshаft komponentlаri orаsidаgi аloqаlаr inson
tomonidаn boshqаrilib turilаdi.
Inson tomonidаn yarаtilgаn аntropogen lаndshаftlаr tаbiiy lаndshаftlаrdаn kо‘p
jihаtlаri bilаn fаrq qilаdi. Аntropogen lаndshаftlаr uchun biologik аylаnmа hаrаkаt, suv–
issiqlik bаlаnsi, tuproq jаrаyonlаri, jonli orgаnizmlаrning soni vа turlаr tаrkibining qаytа
tuzilishi xosdir. Аntropogen lаndshаftlаrning о`zgаrishi tub tаbiiy lаndshаftlаrning о`z–
о`zidаn rivojlаnishigа nisbаtаn аnchа tezroq sodir bо`lаdi. Аntropogen lаndshаftlаrning bu
xususiyati ulаrdаn foydаlаnish jаrаyonidа bir tomondаn noxush о‘zgаrishlаrgа jiddiy
e’tibor berishni, boshqа tomondаn esа qisqа vаqt dаvomidа (bir аvlod hаyoti dаvomidа)
lаndshаftlаrni tаrtibgа solib turish vа qаytа tuzish imkoniyatlаri mаvjudligini kо`rsаtаdi.
Аntropogen lаndshаftlаr tаbiiy lаndshаftlаrdаn eng аvvаlo vujudgа kelgаn
shаroitlаrigа kо‘rа fаrq qilаdi; ulаr insonning fаol аrаlаshuvi nаtijаsidа shаkllаnаdi. Shu
22

sаbаbli аntropogen lаndshаftni inson tomonidаn yarаtilgаn tаbiiy – xо‘jаlik kompleksi
sifаtidа qаrаsh lozim. Dаrhаqiqаt, аntropogen vа tаbiiy lаndshаftlаr orаsidа ulаrning
vujudgа kelishi vа rivojlаnishi tаbiiy omillаr bilаn bir qаtordа insonning fаoliyati
(аntropogen omil) turаdi. Demаk, hаr qаndаy аntropogen lаndshаft – tаbiiy
lаndshаftlаrning hаm tаbiiy omillаr, hаm аntropogen omillаr tа’siri ostidа о‘zgаrishining
(dinаmikаsining) mаhsulаsidir. Ulаrning rivojlаnishi inson о‘zining ishlаb chiqаrish
mаqsаdlаridа foydаlаnаdigаn tаbiiy qonuniyatlаrgа bо`ysunаdi. Аntropogen lаndshаftlаrdа
tаbiiy jаrаyonlаrning yо`nаlishi vа tezligi mаqsаdli rаvishdа о`zgаrtirilаdi.
А.M.Ryabchikov (1972) tа’kidlаgаnidek, hаr qаndаy о`zgаrgаn, о`zgаrtirigаn vа hаtto
sun’iy lаndshаft hаm tаbiiy lаndshаft аsosidа vа uning chegаrаlаridа vujudgа keltirilаdi.
Аntropogen omillаr tа’siridа о`zgаrish jаrаyonidа lаndshаftdа yangi tuzilmа vа yangi sifаt
hosil bо‘lаdi. Ulаr inson tomonidаn doimo quvvаtlаnib turgаnligi sаbаbli vujudgа kelgаn
lаndshаftlаr tub tаbiiy lаndshаftlаrgа nisbаtаn аnchа tez rivojlаnаdi. Chunki, yuqoridа
аytilgаnidek, аntropogen lаndshаftlаr hаm tаbiiy, hаm аntropogen omillаrning birgаlikdаgi
tа’siri ostidа rivojlаnаdi. Аmmo, shungа qаrаmаsdаn аntropogen lаndshаft tub tаbiiy
lаndshаft kаbi о`zining vujudgа kelishigа kо`rа bir xilligini hаm zonаl, hаm nozonаl
jihаtdаn sаqlаb qolаdi vа qаysi zonа (yoki bаlаndlik mintаqаsi)dа vujudgа kelgаn bо`lsа,
shu zonаning tаbаqаlаshuv qonuniyatlаrigа bо`ysunаdi.
2-BOB. QASHQADARYO VILOYATI LANDSHAFTLARINING INSON
FAOLIYATI TA’SIRI OSTIDA O`ZGARISHI
2.1. Antropogen va madaniy landshaftlarning nisbati
Landshaft – o‘zaro ta’sirda bo‘lgan tabiiy va antropogen komponentlarning nisbiy
birligi ifodalanadigan, shuningdek kichik taksonomik birlikdagi kompo nentlarning hamda
inson ta sirida bo lgan hosil bo lishiga ko ra bir xil tabiiy hududiy sistemasidir.‘ ‘ ‘ ‘ Bu
ta rifida landshaft sof tabiiy hosila emas, balki tabiiy-antropogen hosila sifatida qaraladi.
’
Binobarin, hozirgi paytda inson faoliyati tufayli sayyoramizda sof tabiiy ibtidoiiy
23

landshaftlar saqlanib qolmagan. Shu sababli T.D.Aleksandrova (2001) ta kidlaganidek,’
hozirgi landshaftshunoslikning eng dolzarb va ko`p e tibor qaratilayotgan masalalaridan
’
biri inson faoliyatining mahsuli bo`lgan , tabiiy hosilalarning alohida toifalaridan biri
sifatida qaraladigan antropogen landshaftlarning turli xillarini tadqiq qilishdan iborat.
Hozirgi tabiiy muhitning holati geografik zonallik, geologik-geomorfologik
jarayonlar va tabiiy muhitning inson faoliyati tufayli tobora kuchayib borayotgan
o`zgarishlar bilan belgilanadi. Sayyoramizning deyarli barcha katta kichik hududlarida
–
tarqalgan hozirgi landshaftlar inson faoliyati tufayli bevosita yoki bilvosita muayyan
darajada о‘zgartirilgan. Shu sababli hozirgi landshaftlar asosan antropogen
landshaftlarning ozmi–kо‘pmi о‘zgartirilgan tabiiy landshaftlar bilan bо‘lgan hududiy
birikmasidan iborat. Umuman olganda, Yer sharida ma’lum darajada о‘zgartirilmagan
tabiiy landshaftlar deyarli saqlanib qolmagan, deb hisoblash mumkin. Chunki, geografik
qobiqdagi modda va energiyaning uzluksiz aylanma harakati tufayli inson faoliyatining
ta’siri ostida bо‘lmagan Antarktida va Antarktikaning, baland tog‘ mintaqalarining
landshaft komponentlarida ham namoyon bо‘ladi.
Hozirgi paytda muayyan hudud tabiatidan foydalanish jarayonida vujudga kelgan
antropogen landshaftlarning mavjudligini kо‘pchilik olimlar e’tirof etishadi. Ammo,
antropogen landshaftlarning terminologik, tizimga solish va tasniflashga doir masalalar
borasida hanuzgacha yakdillik yо‘q. Antropogen landshaftlar о‘zgarish darajasiga kо‘ra
turli–tuman bо‘lgan hozirgi landshaftlarning muayyan bir turini tashkil etadi. Shu sababli
hozirgi landshaftlarni tasniflash antropogen landshaftlarning mohiyati va xususiyatlarini
ochib berish imkoniyatini beradi.
Hozirgi landshaftlarni antropogen omillar ta siri ostida o`zgarish
’
(antropogenlashish) darajasiga ko`ra tasnif qilish maqsadida mavjud masalaga doir
adabiyotlar (А.G.Isаchenko, А.M.Ryabchikov, F.N.Milkov. А.А.Аbdulqosimov
C.I.Аbdullаyev vа b.) bilan tanishuv va tahlil qilish asosida hozirgi landshaftlarning 4 ta
asosiy guruhi: 1) tabiiy (birlamchi) landshaftlar, 2) tabiiy – antropogen landshaftlar, 3)
qayta tabiiylashgan (renaturlashgan) landshaftlar va 4) antropogen landsftlar ajratilishi
mumkin.
24

“Аntropogen lаndshаft” termini rossiyalik geograflar А.D.Gojev vа B.N.Gorodkov
tomonidаn tаklif qilingаn. A.D.Gojev 1930-yilda birinchi bor antropogen landshaftni
tabiiy kompleks sifatida ajratgan (Nаzаrov , 2012). Аntropogen lаndshаft konsepsiyasi
rossiyalik geogrаf F.N.Milkov tomonidаn аsoslаndi vа uning shogirdlаri tomonidаn
rivojlаntirildi. 1970-yilda F.N.Milkov “Yerning landshaft sferasi” nomli kitobida (rus
tilida) “Inson tomonidan о‘zgartirilgan va barpo etilgan komplekslarni о‘rganish bilan
antropogen landshaftshunoslik shug‘ullanishi kerak”, deb ta’kidlab о‘tganidan sо‘ng
landshaftshunoslik tarkibida yangi bir ilmiy yо‘nalish - antropogen landshaftshunoslik
shakllana boshladi.
A.A.Abdulqosimovning ta rif berishicha (2004), antropogen landshaft Yer’
landshaft sferasining kuchli o`zgargan va o`zgartirilgan qismi bo`lib, insonning xo`jalik
faoliyati tufauli shakllangan. Ayrim manbalarda antropogen lanshaft tushunchasining
sinonimi sifatida madaniy landshaft , o`zgartirilgan landshaft , texnogen landshaft ,
“ ” “ ” “ ”
antropogen geosistema , bunyodkorlik geosistemalari kabi terminlar ham qo`llaniladi.
“ ” “ ”
Ozbekistonning antropogen ladshaftlarini o`rganishda A.Abdulqosimov,
A.Maqsudov, U.Vahobov, sh.С.Zokirov, S.B.Abbosov, K.M.Boymirzayev, R.Holiqov, Sh.
Dusanovaning xizmatlari katta.
Аntropogen lаndshаftshunoslik nisbаtаn yangi ilmiy yо‘nаlish bо‘lgаnligi tufаyli
undа hаnuzgаchа yechimini topmаgаn muаmmoli vа munozаrаli mаsаlаlаr tаlаyginа.
Shulаrdаn biri qаysi lаndshаft qаy dаrаjаdа аntropogenlаshgаn vа ulаrni аntropogen
lаndshаftlаr deb аtаsh mumkin yoki tаbiiy lаndshаft qаchon аntropogen lаndshаftgа
аylаnаdi, tаbiiy lаndshаftlаrni аntropogen lаndshаftlаrgа аylаntirilishi uchun komponentlаr
qаndаy о‘zgаrtirilishi lozim kаbi sаvollаrdir.
Аntropogen lаndshаft inson fаoliyati nаtijаsidа tаbiiy lаndshаftning о‘zgаrtirilishi
nаtijаsidа vujudgа kelgаn lаndshаft bо‘lib, аntropogen lаndshаftlаrgа tаbiiy-ishlаb
chiqаrish komplekslаri, shаhаr joylаri vа boshqаlаr mаnsub.
I.M.Zаbelinning (1978) fikrichа, аntropogen lаndshаftlаr tаbiiy - аntropogen vа
mаdаniy lаndshаftlаrgа bо‘linаdi. Tаbiny аntropogen lаndshаftlаr bir mаrotаbа inson
fаoliyati tа’siridа hosil bо‘lib, keyinchаlik о‘z holichа, tаbiiy qonuniyatlаr tа’siridа
rivojlаnа boshlаydi. Ulаr vаqt о‘tgаn sаri аstа-sekin о‘zining ilgаrigi tаbiiy holаtigа
25

qаytishi mumkin. Аmmo, inson tomonidаn bо‘lаdigаn qаytа turtkilаr, bu jаrаyonni
sekinlаshtirishi yoki tо‘xtаtishi mumkin. Mаdаniy lаndshаftlаr esa inson tomonidаn
о‘zining аmаliy ehtiyojlаrini qondirish uchun аtаylаb, ongli rаvishdа bаrpo qilingаn
lаndshаftlаrdir.
Inson tomonidan yaratilgan antropogen landshaftlar tabiiy landshaftlardan ko`p
jihatlari bilan farq qiladi. Antropogen landshaftlar uchun biologik aylanma harakat,
suv issiqlik balansi, tuproq jarayonlari, jonli organizmlarning soni va turlar tarkibining–
qayta tuzilishi xosdir. Antropogen landshaftlarning o`zgarishi tub tabiiy landshaftlarning
o`z o`zidan rivojlanishiga nisbatan ancha tezroq sodir bo`ladi. Antropogen
–
landshaftlarning bu xususiyati ulardan foydalanish jarayonida bir tomondan noxush
o`zgarishlarga jiddiy e tibor berishni, boshqa tomondan esa qisqa vaqt davomida (bir
’
avlod hayoti davomida) landshaftlarni tartibga solib turish va qayta tuzish imkoniyatlari
mavjudligini ko`rsatadi.
Antropogen landshaftlar tabiiy landshaftlardan eng avvalo vujudga kelgan sharoitlariga
ko`ra farq qiladi; ular insonning faol aralashuvi natijasida shakllanadi. Shu sababli
antropogen landshaftni inson tomonidan yaratilgan tabiiy xo`jalik
– kompleks i sifatida
qarash lozim. Darhaqiqat, antropogen va tabiiy landshaftlar orasida ularning vujudga
kelishi va rivojlanishi tabiiy omillar bilan bir qatorda insonning faoliyati (antropogen
omil) turadi. Demak, har qanday antropogen landshaft tabiiy landshaftlarning ham
–
tabiiy omillar, ham antropogen omillar ta siri ostida o`zgarishining (dinamikasining)
’
ma h sulasidir. Ularning rivojlanishi inson o`zining ishlab chiqarish maqsadlarida
foydalanadigan tabiiy qonuniyatlarga bo`ysunadi. Antropogen landshaftlarda tabiiy
jarayonlarning yo`nalishi va tezligi maqsadli ravishda o`zgartiriladi. Antropogen
landshaftlar tabiiy landshaftlardan eng avvalo vujudga kelgan sharoitlariga ko`ra farq
qiladi; ular insonning faol aralashuvi natijasida shakllanadi. Shu sababli antropogen
landshaftni inson tomonidan yaratilgan tabiiy xo`jalik
– kompleks i sifatida qarash lozim.
Darhaqiqat, antropogen va tabiiy landshaftlar orasida ularning vujudga kelishi va
rivojlanishi tabiiy omillar bilan bir qatorda insonning faoliyati (antropogen omil) turadi.
Demak, har qanday antropogen landshaft tabiiy landshaftlarning ham tabiiy omillar,
–
ham antropogen omillar ta siri ostida o`zgarishining ma
’ h sulasidir. Ularning rivojlanishi
26

inson o`zining ishlab chiqarish maqsadlarida foydalanadigan tabiiy qonuniyatlarga
bo`ysunadi. Antropogen landshaftlarda tabiiy jarayonlarning yo`nalishi va tezligi maqsadli
ravishda o`zgartiriladi. Har qanday o`zgargan, o`zgartirigan va hatto sun iy landshaft’
ham tabiiy landshaft asosida va uning chegaralarida vujudga keltiriladi (Ryabchikov,
1972). Antropogen omillar ta sirida
’ o`zgarish jarayonida landshaftda yangi tuzilma va
yangi sifat hosil bo`ladi. Ular inson tomonidan doimo quvvatlanib tur i li sh i sababli vujudga
kelgan landshaftlar tub tabiiy landshaftlarga nisbatan ancha tez rivojlanadi. Chunki,
yuqorida aytilganidek, antropogen landshaftlar ham tabiiy, ham antropogen omillarning
birgalikdagi ta siri ostida rivojlanadi. Ammo, shunga qaramasdan antropogen landshaft
’
tub tabiiy landshaft kabi o`zining vujudga kelishiga ko`ra bir xilligini ham zonal, ham
nozonal jihatdan saqlab qoladi va qaysi zona (yoki balandlik mintaqasi)da vujudga kelgan
bo`lsa, shu zonaning tabaqalashuv qonuniyatlariga bo`ysunadi.
Antropogen landshaftlar о‘zgarish darajasiga kо‘ra turli–tuman bо‘lgan hozirgi
landshaftlarning muayyan bir turini tashkil etadi. Shu sababli hozirgi landshaftlarni
tasniflash antropogen landshaftlarning mohiyati va xususiyatlarini ochib berish
imkoniyatini beradi. Shu sababli antropogen landshaftlarni uchta kichik guruhga ajratish
maqsadga muvofiq :
Аntropogen lаndshаftlаr xususiyatlаri inson fаoliyati nаtijаsidа yuzаgа kelgаn
lаndshаftlаrdir vа ulаr о‘zining tаbiiy tаvsiflаrini sаqlаb qolgаn tаqdirdа hаm о‘zidа
mаdаniy о‘simliklаr, о‘zgаrgаn tuproq xususiyatlаri, yer osti vа yer usti suvlаri rejimi
kо‘rinishidа ”аntropogen“ mаzmun kаsb etgаn bо‘lаdi. Bundаy holdа Yer yuzаsidа
tаrqаlgаn lаndshаftlаrning kо‘pchiligi аntropogen lаndаshftlаr qаtorigа mаnsub.
Tа’kidlаsh lozimki, аntropogen lаndshаftlаr tаbiiy sifаtlаridаn tаshqаri yangi ijtimoiy
sifаtlаrgа egа bо‘lаdi. Аynаn tаkrorlаnmаydigаn rivojlаnishning mаvjudligi tufаyli tаbiiy
qonuniyatlаrgа bо‘ysunаdigаn komplekslаrginа аntropogen lаndshаftlаrni hosil qilаdi.
Ayrim ta d qiqotchilar madaniy landshaftlarni antropogen landshaftlarning sinonimi
sifatida qaraydilar. Ammo, bu fikrga qo`shilib bo`lmaydi. Yuqorida ta kidlanganidek,
’
antrpogen landshaft inson faoliyati tufayli o`zgartirilgan bo`lib, ularning yuzaga kelishida
tabiiy omillar bilan bir qatorda antropogen omil ham faol ishtirok etadi. Inson tabiatdan
foydalanish jarayonida antropogen landshaftni vujudga keltiradi, ammo bu landshaft
27

hamma vaqtda ham xo`jalik nuqtai nazaridan samarali bo`lavermaydi. Antropogen–
landshaftga insonning kon – qazilma faoliyati, o`rmonlarning ko`p va pala–partish
kesilishi, cho`lda o`simlik qoplamining yo`q qilinishi va boshqalar oqibatida buzilgan,
unumsiz, ko`rimsiz bo`lib qolgan landshaftlar ham kiradi.
XX асrning birinchi yarmidа G‘аrbiy Yevropаdа inson fаoliyati tа’siri ostidа
о‘zgаrgаn lаnshаftlаrni о‘rgаnishgа e’tibor kuchаydi. Lаndshаftning tаbiiy hodisаdаn
“mаdаniy-geogrаfik” hodisаlаr tomon о‘tishi sodir bо`ldi. Nemis olimi O.Shlyutter
(Schlüter,1906) geografiyaning bosh vazifasi landshaftning “yovvoyi” holatidan madaniy
holatiga qadar о`zgarishlarini tadqiq qilishdan iborat, deb hisoblagan. U inson faoliyati
tufayli sodir bо‘lgan katta о‘zgarishlarga qadar mavjud bо‘lgan landshaftni Urlandschaft ,
inson madaniyati tomonidan yaratilgan landshaftni esa madaniy landshaft deb ataydi. O.
Shlyutter landshaftga uning komponentlaridan biri sifatida insonni ham kiritgan.
Landshaftning bunday nomi negizida lotincha “ cultura ” (ekish, parvarishlash, tarbiyalash)
so`zi turadi.
Yevropаdа mаdаniyat deyilgаndа dаstlаb insonning tаbiаt bilаn о`zаro foydа
kо‘rishgа аsoslаngаn hаmkorligi tushunilgаn. О`zbek tiligа ruschа “kulturniy” sо`zining
tо`g`ridаn-tо`g`ri tаrjimаsi аsosidа kirib kelgаn.
O.Shlyutterdаn keyin kо‘pginа nemis geogrаflаri “lаndshаft” tushunchаsigа kаttа
e’tibor bergаn holdа geogrаfiyani lаndshаftshunoslik sifаtidа belgilаydilаr.
Insonning tabiatga ta’siri va bu ta’sir tufayli tabiiy landshaftlar yoki ularning
ayrim komponentlarining о‘zgarishini о‘rganish muammolari anchadan buyon mavjud
(J.Marsh, V.V.Dokuchayev, A.I.Voyeykov, V.V.Alyoxin va b.). Insonning xо‘jalik
faoliyati jarayonida shakllangan landshaftlarni madaniy landshaftlar deb atash rusumga
kirdi. “Madaniy landshaft” termini hozirgi ma’noda F.Zigrayning taxminicha birinchi bor
N. Krebs tomonidan 1923-yilda ilmiy muomalaga kiritilgan.
“Mаdаniy lаndshаft” konsepsiyasining аsoschilaridan biri amerikalik nemis olimi
K.Zаuerning (1925) fikrichа, inson tomonidаn о`zlаshtirilgаn hudud insongа nisbаtаn
ibtidoiy tаbiiy lаndshаftni, tаbiiy ob’yektlаr mаjmuаsi tаbiiy lаndshаftni hosil qilаdi;
lаdshаftning bаtаmom shаkllаnishidа esa tаbiiy hududning xususiyatlаri vа tаbiiy
28

lаndshаftdа insonning fаoliyati tufаyli yarаtilgаn mаdаniy lаndshаft ishtirok etаdi. Bu
sistemаdа mаdаniyat fаol аgent, tаbiiy muhit vositа, mаdаniy muhit nаtijа bо‘lаdi.
R.Hаrtshorn (Hartshorne,1939) K.Zаuerning mаdаniy lаndshаftgа doir fikrini
izohlааgаn holdа “mаdаniylаndshаft” terminini qо`llаgаn аmerikаlik geogrаflаning
kо`pchiligi hаr qаndаy аholi yashаydigаn hududning hozirgi (ya’ni mаdаniylаshgаn)
lаndshаftini nаzаrdа tutаdi degаn fikrni bildirgаn.
L.D.Stаmpning (Stamp, 1976) fikrichа, quruqlikning аholi istiqomаt qilаdigаn kаttа
qismidа tаbiiy lаndshаft inson tomonidаn muаyyan dаrаjаdа о‘zgаrtirilgаn vа mаdаniy
lаndshаftgа аylаntirilgаn. Bu mаzmundаgi mаdаniy lаndshаft umumiy (totаl), ya’ni tаbiiy
vа mаdаniy elementlаrdаn tаshkil topgаn lаndshаftdаn iborаt.
K.Troll (Troll, 1947) aholi joylari, sanoat, aloqa va suv xo`jaligi bilan bog`1iq
bo`lgan joylarni “yuqori darajada rivojlangan xo`jalik landshafti” deb atagan. Hozirgi
pаytdа GFR geogrаflаrining ishlаridа “lаndshаft” tushunchаsi tо‘liq geogrаfik reаllikni
qаmrаb olishdа tаbiiy hudud sifаtidа hаm, yerdаn foydаlаnishdаgi о`zgаrishlаr sifаtidа
hаm foydаlаnilаdi. “Аntropogen (texnogen, mаdаniy) lаndshаft” vа “texnogeosistemа”
tushunchаlаri insonning аrаlаshuvi nаtijаsidа sodir bо`lgаn о‘zgаrishlаrni tа’kidlаsh
uchun qо`llаnilаdi. Hududning jаmiyat tomonidаn о‘zgаrtirilgаn hozirgi holаti vа bаrchа
sotsiаl-iqtisodiy tаdbirlаr tа’siri ostidа bо‘lgаn hududning doimiy rаvishdа foydаlаnilishi
bilаn bog`liq holdа о‘zgаrаyotgаn tаbiat komplekslаrini “ Landeskultur ” termini аnglаtаdi
(Usmanov, Abdullayev, 2014).
Bizning geogrаfik аdаbiyotlаrdа аnchаdаn buyon mаdаniy lаndshаftlаr tаbiiy
(keyinroq antropogen) landshaftlarning inson fаoliyati nаtijаsidа о‘zgаrtirilgangan, keyingi
rivojlаnishidа inson tomonidаn boshqаrilib turilgаn bir turi sifаtidа qаrаldi vа tаdqiq
qilinib kelindi. Shu sаbаbli hozirgi lаndshаftlаrni tаsnif qilishdа mаdаniy lаndshаftlаr
аntropogen lаndshаftlаr guruhigа kiritilаdi (А.G.Iсаchenko, А.M.Ryabchikov,
F.N.Milkov. А.А.Аbdulqosimov, I.M. Zаbelin, L.I.Kurakova S.I.Аbdullаyev vа b.).
Bunday tasniflarda madaniy ladshaftlar – strukturaviy aloqalar doimiy ravishda ison
tomonidan melioratsiya, kultivatsiya, kimyolashtirish va boshqa tadbirlar orqali
boshqarilib turiladigan landshaftlar (ekinzorlar, bog`lar va plantatsiyalar, madaniy yoki
29

ekilgan yaylovlar va b.) sifatida qaraladi va antropogen landshaftlarning tom ma noda’
madaniy guruhi deb hisoblanadi.
Madaniy landshaftlarni tizimli o`rganishga, antropogen geografiya poydevorining
shakllanishiga taniqli rossiyalik geograf olim Y.G.Saushkinning madaniy landshaftlarni
tadqiq qilishga doir ishi asos bo`ldi, deb hisoblash mumkin. 1946-yilda chop etilgan
maqolalaridan birida Y.G.Saushkin madaniy landshaftlarni o`rganish uchun
“
geografiyaning alohida tarmog`i bo`lishi kerak degan g`oyani ilgari surdi va madaniy
”
landshaft deb ...tabiiy muhitning uzviy elementlari inson faoliyati tufayli o`zgartirilgan
“
landshaftni tushunmoq lozim ligini ta`kidlaydi.
”
Olimlarning ko pchiligi tuzilmasi inson tomonidan muayyan maqsad bilan jamiyat
‘
manfaatlarini ko zlagan va ilmiy asoslangan holda (biologik mahsuldorlikni oshirish,
‘
rekreatsiya, aholi manzilgohlarini bunyod etish va b.) oqilona o zgartirilgan
‘
landshaftlarni madaniy landshaftlar deb atashadi. Masalan, I.M. Zabelin (1972) madaniy
landshaftlar deganda inson tomonidan o`zining amaliy ehtiyojlarini qondirish uchun
ataylab, ongli ravishda barpo qilingan landshaftlarni tushunishni tavsiya etadi. Uning
fikricha, madaniy landshaft tabiiy sharoiti bir xil bo lgan va ko`p yillar davomida
‘
xo jalikning biror tarmog`ida (masalan, qishloq ho`jaligida) foydalanilayotgan hududdan
‘
iboratdir.
Mаdаniy lаndshаftning bu konsepsiyasidа u inson fаoliyati tufаyli о‘zgаrtirilgаn
tаbiiy lаndshаft deb qаrаlаdi vа tаdqiq qilinаdi. Mаdаniy lаndshаft аntropogen
lаndаshftdаn fаrq qilmаydi. Boshqаchаroq qilib аytgаndа, mаdаniy lаndshаft yanа bir
tаbiiy omil – inson omili tа’sir kо‘rsаtgаn lаndаshftdir.
Madaniy landshaft inson tomonidan ilmiy asosda yaratilgan antropogen landshaft
bo`lib, xo`jalik faoliyati uchun juda yaroqli optimal tuzilmaga va funksional xossalarga,
yuqori mahsuldorlikka va iqtisodiy samaradorlikka, kishilarning hayoti uchun
(kishilarning sog`lig`ini saqlashga, jismoniy va ma naviy rivojlanishiga imkon beradigan)
’
optimal muhitga ega bo`lishi lozim. Hududning tabiiy salohiyatini asrash va tabiiy muhit
sifatini yaxshilash madaniy landshaftning asosiy vazifalaridan biri bo`lib, ularning tabiiy
resurslari oqilona foydalanilayotgan bo`lishi, ularda tabiiy va texnogen unsurlarning
30

uyg`unlashgan birikmasi bo`lishi, destruktiv geoekologik jarayonlar va hodisalar eng kam
darajada bo`lishi, xushmanzarali bo`lishi kabi xossalarga ega bo`lishi lozim.
Turli mamlakatlarda madaniy landshaftga berilgan ta riflarini umumlashtirgan’
holda madaniy landshaftlar deb, Yer yuzasining tabiiy va sotsial-iqtisodiy geosistemalari
birgalikda mavjud bo lgan hududlarini atash mumkin. Geoekologik nuqtai nazardan
‘
qaralganda hududni optimal tashkil etishni shakllantirishning asosini shunday hududiy
tuzilmalar tashkil etadiki, ularda inson va tabiat o rtasidagi o zaro munosabatlar sifat
‘ ‘
jihatdan ancha yuqori bo ladi. Faqat shunday holda maqsad bilan o zgartirilgan
‘ ‘
landshaft madaniy landshaft deb tushunilishi lozim. Madaniy landshaftlar hozirgi paytda
quruqlik yuzasining 63-65%ini tashkil etadi.
Madaniy landshaftning bu konsepsiyasida u inson faoliyati tufayli o zgartirilgan
‘
tabiiy landshaft deb qaraladi va tadqiq qilinadi. Bunday konsepsiyada madaniy landshaft
antropogen landshaftdan farq qilmaydi. Boshqacharoq qilib aytganda, madaniy landshaft
yana bir tabiiy omil inson omili ta sir ko rsatgan landshaftdir.
– ’ ‘
Keyingi yillarda madaniy landshaftlar to`g`risidagi tasavvurlar ham o zgarmoqda
‘
va ular umumgeografik tushuncha, umumilmiy kategoriya sifatida qaralmoqda. Madaniy
“
landshaft termini insonning atrof tabiiy muhit bilan o zaro ta sirining ko plab
” ‘ ’ ‘
ko ` rinishlarini qamrab oladi. Madaniy landshaftning bunday konsepsiyasida antropogen
landshaft madaniy landshaftning bir turini hosil qiladi. Barcha tabiiy va antropogen
komponentlarni o`z ichiga oladigan madaniy landshaft insonning o`zini muayyan amaliy
ehtiyojlarini qondirish uchun ongli, maqsadli faoliyati natijasida shakllanadi va madaniy
meros obyektlarining o`ziga xos toifasini hosil qiladi.
V.L. Kаgаnskiyning (2010) fikrichа, mаdаniy lаndshаftni tаdqiq qilish yuqoridаgi
yо‘nаlishlаr bilаn cheklаnib qolmаydi. Shahаr lаndshаflаrini vа shаhаr muhitni, lаndshаft
аrxitekturаsini, me’morchilik tаrixini о`rgаnish hаm mаdаniy lаndshаftlаrni tаdqiq qilish
bilаn bog‘liq bо`lishi kerаk. Hozirgi pаytdа mаdаniy lаndshаftlаr tо‘grisidаgi tаsаvvurlаr
hаm о`zgаrmoqdа vа ulаr umumgeogrаfik tushunchа, umumilmiy kаtegoriya sifаtidа
qаrаlmoqdа. “Mаdаniy lаndshаft” termini insonning аtrof tаbiiy muhit bilаn о`zаro
tа’sirining kо`plаb kо`rinishlаrini qаmrаb olаdi. Mаdаniy lаndshаftning bundаy
konsepsiyasidа аntropogen lаndshаft mаdаniy lаndshаftning bir turini hosil qilаdi. Bаrchа
31

tаbiiy vа аntropogen komponentlаrni о`z ichigа olаdigаn mаdаniy lаndshаft insonning
о‘zini muаyyan аmаliy ehtiyojlаrini qondirish uchun ongli, mаqsаdli fаoliyati nаtijаsidа
shаkllаnаdi vа mаdаniy meros ob’yektlаrining о`zigа xos toifаsini hosil qilаdi. Mаdаniy
lаndshаftning bundаy tushunchаsidа uch xil tа’rifgа egа:
 mаdаniy lаndshаft inson tomonidаn аniq bir dаstur аsosidа о`zgаrtirilgаn vа
yuqori dаrаjаdаgi estetik vа funksionаl sifаtlаrgа egа bо‘lgаn “yaxshi” аntropogen
lаndshаft;
 mаdаniy lаndshаft – uzoq tаrixiy dаvr dаvomidа kishilаrning muаyyan guruhi
yashаgаn joy;
 kо`pginа hollаrdа mаdаniy lаndshаftlаr tаbiiy muhitning sаjiyasi vа imkoniyatlаri
bilаn bog`liq bо‘lgаn yerdаn bаrqаror foydаlаnishning о`zigа xos texnologiyalаrini аks
ettirаdi. Mаdаniy lаndshаftlаrni sаqlаsh yerdаn foydаlаnishning xozirgi metodlаrining
rivojlаnishigа, shuningdek lаndshаftning tаbiiy аfzаlliklаrini (qiymаtini) sаqlаsh yoki
kuchаytirishgа imkon berishi mumkin. Yerdаn foydаlаnishning hozirgi аn’аnаviy
metodlаri sаyyorаmizning kо`pginа rаyonlаridа biologik xilmа-xillikni аsrаshgа imkon
berаdi.
Yevropаning kо`pginа mаmlаkаtlаridа, AQShdа, keyingi yillаrdа Rossiya
geogrаfiyasidа mаdаniy lаndshаft tаbiiy-mаdаniy meros sifаtidа tаdqiq qilinаdi. Mаdаniy
lаndshаftning bu konsepsiyasigа kо`rа, mаdаdаniy lаndshаft kontekstuаl, ya’ni qo`shilgan
(o`zaro aloqada) bo`ladi, lаndshаftdа uzilib qolgаn joylаr bо`lmаydi. Bu konsepsiya
xаlqаro dаrаjаdа hаm tаn olingаn. Tаbiiy vа mаdаniy meroslаrni аsrаb qolishdа
lаndshаtlаr, birinchi nаvbаtdа mаdаniy lаndshаftlаr bilаn ish olib borishni tаqozа etаdi
(Kаluskov, Krаsovсkаya, 2000; Kаgаnсkiy, 2001; Isаchenko, 2003; Vedenin, Kuleshovа,
2001 vа b.). Аyrim hollаrdа mаdаniy lаndshаft tаbiаt
аsosidаgi mаdаniyat unsurlаri sifаtidа qаrаlаdi. Bundаy konsepsiydа mаdаniy lаndshаft
tаbiiy аsosini sаqlаb qolаdi vа meros qilib olаdi. Mаdаniy elementlаr tаbiiy аsosni tо`ldirib
turаdi vа tаbiiy elementlаrning qonuniyatlаrigа bо`ysunаdi. Аn’аnаviy qishloq lаndshаfti
аynаn shundаy xususiyatgа egа.
Mаdаniy lаndshаftning bu konsepsiyasidа u inson fаoliyati tufаyli о‘zgаrtirilgаn
tаbiiy lаndshаft deb qаrаlаdi vа tаdqiq qilinаdi. Bundаy konsepsiyadа mаdаniy lаndshаft
32

аntropogen lаndаshftdаn fаrq qilmаydi. Boshqаchаroq qilib аytgаndа, mаdаniy lаndаft
yanа bir tаbiiy omil – inson omili tа’sir kо‘rsаtgаn lаndаshftdir.
Geografik qobiqnining gorizontal tuzilmasining hozirgi jarayonlari bilan bog`liq
holda madaniy landshaft konsepsiyasida, madaniy landshaft fraktallik prinsipi bo`yicha,–
ya ni geografik qobiqning barcha (abiotik, biotik, biojonsiz, sosial va ma naviy)
’ ’
komponentlarini o`z tuzilmasiga oladigan lokal hududiy tuzilma. Bunday landshaftning
vertikal tuzilmasi qatlamlilik orqali namoyon bo`ladi va tabiiy qatlam, moddiy
“ ”
madaniyat qatlami va madaniy (madaniy meros, an anaviy va yangi madaniyatlar)
’
qatlamni ajratish bilan bog`liq. Bunday landshaftda intelletual - ma naviy energiya
’
salohiyati to`planadi (Vedenin, 1997). Bu energiya yordamida inson Rub i maskun
’
(Oykumena)ni obodonlashtirishgina emas, balki atrof muhiga ham muhim o`zgarishlarni
kirita oldi. Madaniy landshaftning meros obyekti sifatidagi maqomi
YUNESKOning xujjatlarida 1992-yilda qayd qilingan. Predmetlar yoki axborotlar
ko rinishida saqlanadigan madaniy meros madaniy landshaftning muhim qismidir. U
‘
asosiy omil sifatida muayyan joydagi aholining turmush tarzini belgilaydi, o ziga xos
‘
me morchilik, arxeologiya, etnologiya, toponomika, folklor va, umuman, madaniy
’
turmushning barcha jihatlarini shakllanishining sharoiti bo`ladi; bunday holda madaniy
landshaftning o`zi meros ob’yekti bo`lib qoladi. Meros ob’yekti sifatida landshaft
universallik (umumiylik), bir butunlik va autentik (asl, haqiqiy) xossalariga ega bo`lishi
kerak. Universal xossaga ega bo`lgan madaniy landshaft geografik (mahalliy ekologik
sharoitlarga moslashuv), tarixiy (tabiatdan foydalanish sajiyasning tarixiy o`zgarishlari) va
madaniy (insonning tabiatga ma naviy munosabatining namoyon bo`lishi) kontekstda
’
bo`ladi. Bir butunlik, ya ni uning moddiy ob’yektlari, mental xossalari va tabiatdan
’
foydalanishning an analarining tugallanganligi, birligi, uyg`unligi va saqlanganligi
’
madaniy landshaftning ikkinchi muhim xossasidir. Madaniy landshaftning autentikligi deb
uning bir butunlik xossalari bilan bog langan haqiqiyligi, ishonchliligi tushuniladi.
‘
Dunyoda trixiy binolar va obidalar ko`pliogi bo`yicha O`zbekiston 9-o`rinni
egallaydi. O`zbekiston katta tarixiy madaniy merosga - 7000 dan ortiq tarixiy
– –
me moriy va arxeologik obidalarga ega. Jumladan tarixiy obidalarning 140 tasi
’
33

YUNECKO tomonidan muhofaza etiladigan tarixiy yodgorliklar qatoriga kiritilgan
[“Bekajon” gazetasi, № 27 (1442) o2.04.2015]
Shunday qilib, Yer yuzasining tabiiy va sotsial-iqtisodiy geosistemalar birgalikda
mavjud bo`lgan qismlari madaniy landshaflar deyiladi. Madaniy landshaft yuzaga“ ”
kelishiga ko`ra tuishuncha bo`lib, uning xilma-xil turlari inson tarixining ham tabiiy
landshaftlaridan, ham tabiiy-antropogen va antropogen-texnogen landshaftlardan iborat.
2.2. MADANIY LANDSHAFTLAR VA ULARNI BUNYOD ETISHNING
GEOEKOLOGIK TAMOYILLARI
Qashqadaryo havzasi uchun madaniy landshaftlrining barcha xillari xos. Bu
landshaftlar orasida qadimdan vujudga kelganlari ham, nisbatan yaqin o`tmishda vujudga
kelganlari ham mavjud. Ayni paytda havza doirasida vujudga kelgan barcha landshaftlar
xo`jalik nuqtai nazaridan madaniy landshaftlarni hosil qilmaydi. Chunki, madaniy
landshaftlar sifati yaxshilangan, unuimdorligi oshirilgan, insonning mehnat qilishi, dam
olishi, estitik zavqlanishi uchun qulay qilib o`zgartirilgan landshaftlardir. Ammo,
Qashqadaryo havzasidagi antropogen landshaftlarning barchasi ham bunday xususiyaga
ega emas va havzaning tog`li va tog` oldi hududlarida ham, tekisliklarida ham tashlandiq
karerlar, eroziyaga duchor bo`lgan, qayta sho`rlangan yerlar ko`rinishidagi buzulgan
(distruktiv nomadaniy) antropogen landshaftlar ham anchagina maydonlarni band etadi.
Shu boisdan Qashqadaryo havzasi landshaftlaridan foydalanish jarayonlarida madaniy
landshaftlarni bunyod etish, nomadaniy landshaftlarin milioratsiy qilish va qayta
obodonlashtirish (rikultivatsiy) bugungi kunda muhim amaliy ahamiyatga molik bo`lgan
vazifalardir.
Qashqadaryo vodiysi nafaqat O`rta Osiyoda, baki butun jahon tamadunining eng
qadimiy o`choqlaridan biridir. Qadimiy shaharlar, sug`orish inshootlari bu hududda inson
va tabiat o`zaro ta sirining qadimiyligidan guvohlik beradi. Bu hudud ham Amudaryo,
’
Zarafshon va boshqa yirik daryo vodiylari kabi ming yillab tarixga ega bo`lgan
dehqonchilik madaniyati rayonlaridir. Shu sababli bu yerda tabiatning o`zgarishi va
antropogen landshaftlarning shakllanishida inson omilining roli juda katta.
O.Y.Poslavskayaning (1966) yozishicha, qadimiy sug`orish yerlarida topilgan sopol
34

parchasi miloddan avvalgi III asrga mansub. Qashqadaryo vohasining hududi
ham qadimdan inson faoliyatining turli shakllaridagi ta siri ostida bo`lganligi sababli bu’
hududda hozirgi paytda butun O`rta Osiyo hududi uchun xos bo`lgan barcha turdagi
antropogen landshaftlar tarqalgan. Qashqadaryo vohasi doirasida O`tkazilgan arxeologik
tadqiqotlar bu hududdagi antropogen landshaftlarning ancha qadimiyligidan dalolat beradi.
Bu hududda qadimiy aholi manzilgohlari, lalmikor va obikor dehqonchilik bilan bog`liq
bo`lgan seliteb va agrolandshaftlar keng tarqalgan.
Ma’lumki, O`rta Osiyo dehqonchilik, ayniqsa obikor dehqonchilik vujudga kelgan
va rivojlangan qadimiy uchoqlaridan biri hisoblanadi. S.P. Tolstov (1948) va Y.G`.
G`ulomovning (1957) ma’lumotlariga ko`ra, O`rta Osiyo hududida sug`orish qo`llanilgan
eng dastlabki dehqonchilik Xorazm vohasida vujudga kelgan. Keyinchalik katta-kichik
daryo vodiylariga tarqala boshlagan.
Qashqadaryo havzasida ham qulay tabiiy sharoitlarning mavjudligi tufayli insoniyat
tarixining dastlabki davrlaridanoq qishloq xo`jaligi bilan bog`liq bo`lgan agrolandshaftlar
vujudga kela boshlagan va ularning maydoni uzluksiz kengaya borgan.
Qashqadaryo havzasi va uning yaqin atrofidagi hududlarda olib borilgan arxealogik
tadqiqotlar bu yerda eneolit davrida (miloddan avvalgi 4 3 mingyilliklarda tosh davri
– –
tugagan va eneolit davri boshlangan) suv havzalari yaqinida dastlabki aholi manzilgohlari
qishlov joylari (qishloqlar) vujudga kelgan va ularning aholisi dehqonchilik bilan
–
shug`ullanishgan.
Jez davrida Qashqadaryo vohasi shu davrda shakllangan Baqtriya dehqonchilik
madaniyati tarkibiga kirgan. Lalmi va obikor yerlarda bug`doy, arpa, suli, paxta,
yetishtirilgan.
Temir davrida (miloddan avvalgi 8 6 aslar va undan keyingi davrlar)
–
dehqonchilik maydonlari kengayadi va sug`orish inshootlari barpo qilishga qaratilgan
tadbirlar o`tkazila boshlaydi. Hozirgi Samarqand, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida
miloddan avvalgi 1 ming yillikka oid qadimgi sug`d dehqonchilik madaniyati
–
shakllanadi.
Jez va temir davrlarining tabiiiy sharoitlari paleogeografik va tarixiy geografik
tadqiqotlarga ko`ra hozirgidan kam farq qilgan. Topilgan arxealogik materiallar jez
35

davrida odamlar chorvachilik va dehqonchilik bilan shug`ullanishgan. Bu davrda vodiy
hududini o`zlashtirish sun iy sug`orishni rivojlantirish yo`li bilan borgan. Hali oddiyligi’
bilan xarakterlanadigan sun iy sug`orish yordamida daryo vodiysining quyi terrasalari,
’
del tasi, soylarning soxillaridagi yerlar o`zlashtirilgan. Jez va temir davrining aholisi
’
sonining kamligi va ishlab chiqarish kuchlarining primitive holda rivojlanganligi tufayli
hududni o`zlashtirish uchun osonroq bo`lgan, suv chiqarish imkoniyatlari bo`lgan yerlar
dehqonchilikda foydalanilgan va shu sababli o`zlashtirilgan yerlar orolchalar
“ ”
ko`rinishida bo`lgan.
Qashqadaryo havzasining ayrim hududlarini o`tmishda ham qo`shni havzalarning
suv resurslaridan foydalanilgan holda sug`orish ishlari amalga oshirilgan. Olib borilgan
arxeologik tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, Qashqadaryo havzasining quyi qismlaridagi
ayrim hududlarni sug`orish uchun milodga qadar birinchi ming yillikda Darg`om
(Zarafshon daryosidan suv oladigan sun iy sug`orish tarmog`i) arig`idan suv olish va
’
sug`oriladigan yerlar maydonlarini kengaytirish maqsadlarida Monas arig`i qazilgan
(keyinchalik bu ariq Eskianhor nomini olgan). Uzunligi 300 km dan ortiqroq bo`lgan
Monas arig`i XIII asrda mug`ullar iste losi davrida buzub tashlangan va ko`p yillar
’
davomida tashlandiq holda yotgan.
Tarixiy davrning boshlarida ham ishlab chiqarish kuchlarining past darajasi katta
maydonlarda antropogen landshaftlarni vujudga kelishiga imkon bermagan. Hududlarni
o`zlashtirish va sug`orish tabiiy sharoitlariga va shu davrlarda mavjud bo`lgan
davlatlarning siyosiy-iqtisodiy xususiyatlariga bog`liq bo`lgan. Qashqadaryo havzasiga
kirgan Yunon Baqtriya (miloddan avvalgi 3 2-asrlar), Kanga (miloddan avvalgi 5-asr
– –
o`rtalari) va Kushon (miloddan avvalgi 1-asr milodiy 3-asr) davlatlarida sug`orish
–
inshootlarini qurush va sug`orna dehqonchilik ancha ravnaq topganligi boisida
agrolandshaftlarning maydonlari ancha kengayib borgan. Zamonasining buyuk
davlatlaridan Kaga podsholigi va Kushon saltanati ravnaq topgan davlatlarda dehqonchilik
tufayli vujudga kelgan voha landshaftlarining maydoni kengayadi, daryo vodiysida bir
qancha sug`orish tarmoqlari barpo etilib, sug`oriladigan yerlarni maydoni ancha
kengayadi. G`allachilik va polizchilik bilan bir qatorda paxtachilik va bog`dorchilik
maydonlari ham kengayadi. Mirishkorlarning asrlar davomomida sug`orish, milioratsiya
36

va ekin yetishtirish agrotexnikasi, xususan yer maydonlarga ishlov berish sohasida
ortirilgan tajribalari nisbatan mo`l hosil olinadigan imkoniyatlarni vujudga keltiradi.
Olib borilgan arxeologek tadqiqotlardan ma lum bo`lishicha, eftaliylar (5- asr’
o`rtalri) davlati tarkibiga kirgan Qashqadaryo hududida ham ko`chmanchi eftaliylar
qabilalarining ommaviy ravishda o`troqlashuvining kuchayishi natijasida sug`oriladigan
yerlarda bo`lgan ehtiyoj kuchayadi, seliteb landshaftlar hamda agroirrigatsiya
landshaftlarining maydoni kengayadi. Daryo vodiysi bo`ylab katta-kichik su gorish
’
uchun qazilgan ariqlar barpo etiladi. Irrigatsiya texnikasi ham rivoj topadi ( O`zbekiston
“
Respublikasi, Ensiklopediya. T, 1997).
Qashqadaryo havzasida IX X asrlarda ham irrigatsiyaning rivojlanganligi va
–
sug`oriladigan yerlarning yuqori hosildorligi to`g`risida ma lumotlar saqlanib qolgan.
’
Ammo mug`ullar istelosidan sunggi davrlarda sug`orish inshootlarining buzulib
tashlanishi yoki iqtisodiy nochorlik tufayli ularning tashlandiq holda kelishi va natijada
sug`orma dehqonchilikning tanazzuli sodir bo`ladi. Bunday hollarda antrapogen
landshaftlarning qayta tabiiylashuv jarayoni kuchayadi.
Sug`orish tarmoqlarining ravnaq topishi va sug`orma dehqonchilikning rivoji buyuk
Sohibqiron Amir Temur davrida ham kuzatilgan. Bu davrda katta kichik ariqlar, suv
–
omborlari barpo etiladi, Eskianhor (Monas) arig`i qayta tiklanib ta mirlanib foydalanila
’
boshlaydi. Qayta ta mirlangan Eskianhor arig`i bir necha o`n yillar davomida Qarshi
’
cho`lida agroirrigatsiya landshaftlarining mavjud bo`lishini hamda aholi manzilgohlari
bilan band bo`lgan siletib landshftlarni suv ta minotini yaxshilash imkon beradi. Saqlanib
’
qolgan ma lumotlar Amir Temur davrida obikor dehqonchilik ancha taraqqiy
’
etganligidan darak beradi. Bu davrda Qashqadaryo havzasida ham ariqlarning qayta
ta mirlanganligi, ariqlar qazilganligi agroirrigatsiya landshaftlarining ancha kengayishi
’
uchun imkoniyat yaratgan.
XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshida davlat hokimiyati markazlashuv
jarayonlarining kuchayishi natijasida sug`orish ishlarining bir muncha rivojlantirishi uchun
sharoitlar yaratadi. 1785 1800-yillarda Qashqadaryo va uning irmoqlaridagi tug`onlar suv
–
resurslaridan foydalanishni tartibga solish maqsadida buzib tashlandi, yangi ariqlarda,
to`g`onlar va dambalar ta mirlandi.
’
37

Qahsqadaryo havzasida qishloq xo`jaligi va irrigatsiyani rivojlantirish sohasidagi
katta ishlar XX asrning 30-yillaridan boshlandi. 1929-yilda O`zsuv ishlab chiqarish“ ”
loyihalash instituti Qashqadaryo havzasida yer-suvdan foydalanish tarhi ni tuzib
“ ”
chiqdi. Suv resurslarini o`rganish va tuproqlarni tadqiq qilish asosida havzada sug`orish
uchun 877 ming ga yerning yer yaroqli ekanligini aniqladi, 56 ming ga yerni sug`orish
uchun suv ombori qurush belgilandi. Loyiha institutuning tarhida Qashqadaryo havzasida
suv bilan ta minlashni yaxshilash natijasida Amudaryo va Zarafshonning suvlaridan
’
foydalanish tavsiya etilgan edi. Ammo bu tavsiya texnik jihattan murakkabligi va
bajarilishi lozim bo`lgan ishlarning katta miqdorda sarf xarajatlarni talab etishi tufayli
keyingi yillarga qoldirildi.
1925-1930-yillarda Qarshi cho`li doirasida bir qator ariqlar (Patron, Talikaron,
Fazli, Qovchin va b.) qurub bitkazildi va buning natijasida sug`oriladigan yerlarning
agroirrigatsiya landshaftlari bilan band bo`lgan maydonlarini ancha kengaytirish
imkoniyatlari vujudga keltirildi.
Qashqadayo havzasida katta miqyosdagi suv qurulishi va antropogen landshaftlar
maydonining kengaytirilishiga doir ishlar XX asrning 50 yillarida boshlandi. 1948-yilda
–
yuqorida nomi qayd etilgan loyihalash instituti (bu institutning nomi keyinchalik O`rta
“
Osiyo suv loyihalash nomini olgan) tomonidan uzunligi 184 km bo`lgan eski Anhor
”
kanalini qayta tiklash loyihasi tayyorlandi. Suv xarajati bosh qismida 45 m 3
/sek ni tashkil
etadigan bu kanal 1955-yilda foydalanishga topshirildi. Kanalning qurulishi natijasida
Zarafshon daryosining 240 300 ming m
– 3
miqdoridagi suvlari Qashqadaryoga tashlanadi.
1961-yil Sredazxlopok insitutida Qarshi cho`lining sug`orish va
“ ”
o`zlashtirishning bosh tarhini tayyorlash ishlari nihoyasiga yetkazildi. O`tgan yillarda shu
tarx asosida uzunligi 150 km bo`lgan Qarshi bosh va uning tarmog`i bo`lgan Kasbi
kanallari, suv sig`imi 1,8 km bo`lgan Tallimarjon quyilma suv ombori qurib bitkazildi va
foydalanishga topshirildi. Qarshi bosh kanaliga har sekundda 200 m 3
suvni 132 m
balandlikka ko`tarib beradigan nasos stansiyalari qurildi.
1957-1987-yillarda suv sig`imiga ko`ra turlicha bo`lgan 14 ta suv omborining qurib
bitkazilishi va foydalanishga topshirilishi natijasida Qashqadaryo havzasining yuqori va
o`rta qismlarining suv ta minotini tubdan yaxshilash imkonini berdi.
’
38

Qashqadaryo havzasida insonning turli xildagi faoliyati bilan bog`liq bo`lgan
landshaftlarning o`zgarishi va antropogen landshaftlarning yuzaga kelishi sodir bo`lgan.
Bu yerda tubdan o`zgartirilgan texnogen landshaftlar, seliteb landshaftlar, suvli (akval)
landshaftlar vujudga kelgan. Ammo, ularning maydoni agrolandshaftlar bilan band
bo`lgan landshaftlarning maydoniga nisbatan ancha kam va ularning aksariyat katta
qismini yirik masshtabli xaritalardagina ajratish mumkin.
Qoratepa, Chaqilkalon va Hisor tog`larining yonbag`rlarida qurulishbop
materilallarni olinishi sababli karyerlar hosil bo`lgan. Keyingi yillarda Qamashi va
Dehqonobod hududlaridagi osh tuzlari zaxiralaridan ayrim joylarda foydalanila
boshlaganligi sababli ham texnogen landshaftlar vujudga kela boshladi. Texnogen
landshaftlarning tekisliklarda vujudga kelishi neft, gaz va gaz kondensati qazib olish bilan
bog`liq.
Shunday qilib, Qashqadaryo havzasida turli tarixiy davrlarda inson o`zining ishlab
chiqarish jarayonida tabiiy landshaftlarga ta sir ko`rsatgan va turli xildagi antropogen’
landshaftlarning shakllanishiga imkoniyat tug`dirgan.
Qashqadaryo havzasi uchun antropogen landshaftlrining barcha sinflari, xillari va
turlariga xosdir. Bu antropogen landshaftlar orasida qadimdan vujudga kelganlari ham,
nisbatan yaqin o`tmishda vujudga kelganlari ham mavjud. Ayni paytda havza doiradida
vujudga kelgan barcha antropogen landshaftlar xo`jalik nuqtai nazaridan madaniy
landshaftlarni hosil qilmaydi. Chunki, yuqorida bayon qilganidek, madaniy landshaftlar
sifati yaxshilanganm, unuimdorligi oshirilgan, insonning mehnat qilishi, dam olishi, estitik
zavqlanishi uchun qulay qilib o`zgartirilgan landshaftlardir. Ammo, Qashqadaryo
havzasidagi antropogen landshaftlarning barchasi ham bunday xususiyaga ega emas va
havzaning tog`li va tog` oldi hududlarida ham tekisliklarida ham tashlandiq karerlar,
terrikomlar eroziyaga uchragan, qayta sho`rlangan yerlar ko`rinishidagi buzulgan
(distruktiv nomadaniy) antropogen landshaftlar ham anchagina maydonlarni band etadi.
Landshaftlarning antropogen omillari ta`sirida o`zgartirishiga (antropogenlashuviga)
ko`ra tuzilmasi tubdan o`zgartirilmagan tabiiy omillarning ustuvorligi yaqqol namoyon
bo`ladigan, ammo antropogen belgilari ham mavjud bo`lgan tabiiy-antropogen
ladshaftlarining quyidagi sinflarini ajratish mumkin:
39

1. Yaylov landshaftlari
2. Rekreatsiya lanshaftlari
3. Madfun qadimiy seliteb lanshaftlari
Agrolandshaftlar. Qishloq xo`jalik landshaftlari ayrim manbalarda (masalan,
V.A.Nikolayev, 1979, 1984); YE.V.Milanova, A.M.Ryabchikov, 1979; A.G.Isachenko,
1980) agrolandshaftlar tizimlari deb atalib, O`rta Osiyo tabiiy geografik o`lkasi hududi
uchun ham juda xos . Bu o`lkaning qishloq xo`jaligi qadimdan an`anaviy tarzda uch
yo`nalishda rivojlanib kelmoqda, ya`ni obikor dehqonchilik, lalmikor dehqonchilik va
chorvachilik. Qashqadaryo havzasida antropogen landshaftlar orasida eng katta maydonni
qishloq xo`jalik landshaftlari a g r o l a n s h a f t l a r egallaydi. Bu sinfga mansub–
bo`lgan landshaftlar kishilarning qishloq xo`jalik faoliyati bilan bog`liq bo`lib, Yer
resurslari bilan foydalanish sharoitlariga bog`liq holda xilma-xil (lalamikor yerlarning
agrolandshaftlari, bog`lar va tokzorlarning agrolanshaftlari, sug`oriladigan yerlarning
agrolandshaftlari va b.) bo`ladi.
Geotexnikaviy sistemalar to`g`risidagita limotning vujudga kelishi bilan qishloq
’
xo`jaligida foydalaniladigan hududni tabiiy ishlab chiqarish obyektlari
– sifatida
o`rganish imkoniyati yuzaga keldi. Bunday byektlar tabiiy va qishloq xo`jalik bloklaridan
iborat bo`lib, tabiiy qishloq xo`jalik geosistemalari yoki agrolandshaftlarni ifoda etadi.
–
Agrolandshaftlar tabiiy antropogen hududiy geosistemalar bo`lib, qishloq
–
xo`jaligini oqilona tashkil etish va iqtisodiy samarali olib boorish (yuritish) hamda uning
tabiiy asoslarini muhofaza qilish maqsadlarida maxsus tashkil etilgan (konstruksiya
qiligan), loyihalashtirilgan va yaratilgan geosistemalardir.
Agrolandshaftlar uchun komponentlarning kuchli darajada o`zgartirilganligi va bu
landshaftlarning tub tabiiy landshaftlardan farq qilishi xosdir. Landshaftlardagi tabiiy
muvozanat va mutanosiblikning buzilishi ularning o`rnida boshqariladigan antropogen
landshaftlari shakllanishiga olib keladi.
Yillik yog`in miqdori muayyan hududning tabiiy namlanish sharoitlari to`g`risida
to`g`ri tasavvurni bera olmaydi, chunki viloyatning katta qismida bug`lanish yillik yog`in
miqdoriga nisbatan ancha ko`p bo`ladi. Viloyatning lalmikor hududlarida namlanish
40

koeffiitsenti tog` va tog` oldi mintaqasining quyi qismida 0,23-0,29, yuqori qismida 0,30-
0,40 ni tashkil etadi.
Sug`orish kanallari muhandislik inshootlari sifati tabiiy landshaftlarning
o`zgarishida va antropogen landshaftlarining shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Y a y
a l o v l a n d s h a f t l a r ining katta qismi tuzilmasining xususiyatlariga va rivojlanish
sharoitlariga ko`ra tabiiy va antropogen landshaftlar oralig`ida turadi va ularni
tabiiy antripogen landshaftlar guruhi sifatida ajratish to`griroq bo`ladi. Chunki yayalov–
landshaftlarining rivojlanishida tabiiy omillarning roli antropogen omillarning roliga
nisbatan ancha ustuvorlik qiladi. Tog`ri, yayalov landshaftlarining biotik komponenetlrida
antropogen omillar ta`sirida o`zgarishlar sodir bo`lgan, ammo bu o`zgarishla yayalov
landshaftlati tabiiy tuzilmasining tubdan o`zgartirilishi ema. Ayrim hududlarda turli
sabablar tufayli yayalovlarning degressiyasi sodir bo`lgan holda, buzulgan (nomadaniy)
landshaftlar vujudga kelgan.
2-jadval. Qashqadaryo viloyatida yer fondining taqsimlanishi (2012)
Yerdan foydalanish toifalari Ming ga
Umumiy maydoni 2856,8
Ekinzorlar, jami
Sug`oriladigan yerlar
Lalmi yerlar 680,4
421,8
258,6
Ko`p yillik daraxtzorlar
Bog`zor
Uzumzorlar
Tutzor
Boshqa ko`pyillik daraxtzor 36,8
17,7
10,0
9,0
0,15
Bo`z yerlar 22,2
Pichanzor va yaylovlar 1455,6
Qishloq xo`jalik yerlari 2195,0
Tomorqa yerlari 79,1
Meliorativ qurilish holatidagi yerlar 19,1
O`rmonzorlar 115,8
Bog`lar va sabzavot yetishtiriladigan yerlar 0,32
41

Boshqa yerlar 447,4
Qashqadaryo havzasidagi tabiiy yayalovlarni tog`, dasht, cho`l, quruq to`qay va
o`rmon yyalovlarga ajratish mumkin. Yaylovlarning maydom jihatidan katta qismi
havzaning tekislik va tog` oldi hududlariga to`g`ri kedi. Qarshi cho`lidagi ancha katta
maydonlarnining sug`oriladigan dehqonchilik uchun o`zlashtirilishi bu yerda yaylovlar
maydonining ancha qisqartirishiga olib keladi. Ammo ayni paptda cho`lga suv keltirilishi
tufayli barcha yayslovlarga suv chiqarildi va naijadav ularning suv ta`minoti yaxshilanishi
uchun shaoit yaratildi. Shuningdek, chorvachilikning ozuqa bazasin uchun yyalovlarni
milioratsiyalash va hosildorlikni oshirish, sug`oriladigan yerlarda pichanzorlarni tashkil
etish, fitomilioratsiya amalgam oshirish va boshqa miliorativ ishlar amalgam oshiriladi.
Qashqadaryo viloyati yer fondidan foydalanish tuzulmasida yayalovlar sifatida
foydalaniladigan turli landshaftlar eng katta maydonni tashkil etadi. Qashqadaryo
havzasining ham tekislik ham tog`li qismdagi katta maydonlar azaldan yayalov sifatida
foydalanib kelinadi. 2007 - y il ma`lumotlariga ko`ra, viloyat chorva mollarining tarkibini
773,1 ming bosh qoramol, 322,0 ming bosh qo`y va echki va boshqa uy hayvonlari tashkil
etadi.
Yalovlarni o`zlashtirish va ulardan foydalanishni tabiiy sharoit va resurslarni (iqlim,
tuproq, o`simliklar) hisobga olmasdan amalgam oshirilmasligi lozim. Masalan, ularning
mavsumiyligi va o`simlik turlari yaylovlarda ulardan foydalanishni navbat bilan bo`lishini
ko`p jihatlardan belgilash kerak.
Qashqadryo havzasining tog`li qismida ham landshaftlardan yayalovlar sifatida
foydalanish imkoniyatlri mavjud. Adirlar va past tog`larning yonbag`irlari mol boqish va
picha tayyorlash uchun o`rtacha baland tog`da bahor, yoz va kuz oylarida mol boqish va
pichan tayyorlash uchun foydalaniladi.
Lalandshaftlardan yayalovlar uchun foydalanishda tabiatni muhofaza qilishda jiddiy
e`tibor berish lozim. Chunki yaylovlarda relef xususiyatlri tufayli barcha xildagi tuproqlar
turli darajada namoyon bo`ladigan eroziya jarayonlari ta`siri ostidadir. Shuningdek,
yayalovlarning o`simlik qoplamidagi o`simliklarning bioekalogik sharoitlarining e`tiborga
olmasdan foydalanish o`simlik resurslarining tabiiy tiklanish sharoitlarini qiyinlashtiradi
42

va o`simlik qoplamining siyraklashuvi esa o`z navbatida suv shamol eroziyasining
kuchayishiga, tuproqlardagi organik moddalarning yuvilishiga yoki uchurilib ketishiga,
pirovard natijada yayalovlar mahsuldorligining keskin pasayishiga olib keladi.
Landshaftlardan yayalovlar sifatida foydalanishda o`simlik qoplamining biologik
mahsuldorligini va o`simliklarning bioekalogik sharoitlarini e`tiborga olgan holda
almas`halab foydalanishni, mahsuldorligi pasaygan yayalovlarni ozuqabob o`simliklarni
ekish bilan yaxshilash mumkin.
Lalmikor dehqonchilik qishloq xo`jaligining boshqa tarmoqlaridan farq qilgan
holda iqlim sharoitlari va ob-havoning bahorgi holati bilan bevosita bog`liq. Qishloq
xo`jalik ekinlari hosildorligi va ob-havo sharoitlariga bog`liq holda o`zgarib turadi, bahor
quruq kelgan yerlarda esa lalmi yerlar batamom mahsulot bermasligi mumkin.Bu davrda
faol haroratlarning jami adirlar va past tog`larda 5000 0
dan yuqori.
Agrolandshaftlari muayyan turlarining vujudga kelishi lalmikop dehqonchilik bilan
bog`liq. Qashqadaryo viloyatida haydab ekin ekiladigan maydon 680,7 ming ga yaqin
bo`ladi, shundan 255,2 ming ga yer lalamikor dehqonchilikdan foydalanadi (2-jadval).
Agar 22,7 ming ga bo`z (partov) yerlar ham lalami yerlar deb hisoblansa, u holda
lalamikor dehqonchilik qilinadigan maydon 278,2 ming ga ni tashkil qiladi. Lalmi yerlar
qishloq xo`jalik yerlarining 4,2 % ga yaqinini, haydaladigan yerlarning esa 12,4 % ni
tashkil etadi. Lalmikor dehqonchilik agrolandshaftlarining unumdorligi iqlim
sharoitlari va ob-havoning bahorgi holati bilan bevosita bog`liq. Qishloq xo`jalik ekinlari
hosildorligi ob-havo sharoitlariga bog`liq holda o`zgarib turadi .
Iqlim sharoitlari tuproqlarning vujudga kelishi va hududiy tabaqalashuvidagi
muhim omillardan hisoblanib, lalmikor yerlarda tuproqlarning genetik tiplarining vujudga
kelishida va hududiy tarqalishida iqlim unsurlaridan radiatsiya, issiqlik va namlanish
sharoitlari ayniqsa katta ahamiyatga ega. Viloyatning janubiy geografik o`rni tufayli bu
hududda yil davomida Quyoshdan katta miqdorda radiatsiya keladi. Lalmikor hududlarda
iliq davr 26 fevraldan boshlanib, 16 dekabrgacha (277-304 kun) davom etadi. o`rtacha
baland tog`larda 4000 0
dan 2800 0
gacha pasayib boradi. Bu ko`rsatkichlarga ko`ra,
viloyatning lalmikor yerlari issiq va juda issiq zonalarga mansub bo`lib, bu hududlarda
yillik yog`in miqdori 300 mm dan 650 mm gacha oshib boradi.
43

Qashqadaryo viloyatida ham lalmikor yerlarning asosiy massivlari och tusli va asl
bo`z, qisman tog`-bo`zli tuproqlar tarqalgan adirlarda, pastak va o`rtacha baland
tog`larning yonbag`irlarida joylashgan. Ayniqsa, Dehqonobod, Chiroqchi, Qamashi,
Yakkabog` va G`uzor tumanlari yer tuzilmasida lalmi yerlarning ulushi ancha katta. Iqlim
sharoitlariga bog`liq holda Kasbi, Nishon, Mirishkor tumanlarida lalmikor dehqonchilik
yuritilmaydi.
Qashqadaryo viloyatida yer resurslaridan lalmikor dehqonchilikdan foydalanish
imkoniyatlari ancha katta A.B.Genusov va boshqalarning (1960) ma`lumotlariga ko`ra,
O`zbekistonda lalmikor dehqonchilikda foydalanilishi mumkin bo`lgan yer resurslarining
maydoni 3114,4 ming ga ni tashkil etadi. Bu yerlarning 28,5%i ta`minlangan, 47,1%i
chala ta`minlangan va 24,4%i ta`minlanmagan zonalarda joylashgan. Lalmikor
dehqonchilik sharoitlariga ko`ra Qashqadaryo viloyatining hududi alohida Qashqadaryo
okrugiga ajratiladi.
Qashqadaryo havzsida lalmi antropogen agrolandshaftlarning asosisy massivlari och
tusli va asl bo`z, qisman to`q tusli bo`z tuproqlar tarqalgan adrlarda, pastak va o`rtacha
balandlikdagi tog`larning yonbag`irlarida joylashgan. Ayniqsa, Dehqonobod, Chiroqchi,
Qamashi, Yakkabog` va G`uzor tumanlarida lalmi agrolandshaftlar ancha katta
maydonlarni band etadi. Tuproq-iqlim sharoitlariga ko`ra Qashqadaryo viloyatida 0,7-0,8
mln ga maydon lalmikor dehqonchilik foydalanilishi mumkin. Lalmikor dehqonchilik
uchun hozirgi paytda yaylovlar va pichanzorlar sifatida foydalanilayotgan tog`lar va
adirlardagi bo`z tuproqlar o`zlashtirilishi mumkin. Ammo, adirlar va tog`li rayonlarning
relef sharoitlari yer resurslaridan lalmikor dehqonchilikda foydalanishni imkoniyatlarini
cheklaydi.
Viloyatning lalmikor yerlarida asosan g`alla ekinlari yetishtiriladi. Keyingi yillarda
moyli qishloq-xo`jalik ekinlari ham ancha katta maydonlarda yetishtirila boshlandi
(kunjut, maxsar). Ammo, lalmikor yerlarning tabiiy imkoniyatlaridan yetarlicha
foydalanilayotir. Chiroqchi, Qamashi va boshqa tumanlarning lalmikor yerlaridan yil
davomida ikki marta hosil olish imkoniyatlari mavjudligini tajribalar yaqqol ko`rsatadi.
G`alla ekinlari yig`ishtirilib, yerlarga yaxshi ishlov berilgach poliz ekinlarini ekish va
yuqori hosil olish mumkin. Shuningdek, lalmikor yerlarda chorvachilik ozuqa bazasini
44

yaxshilash uchun katta tabiiy imkoniyatlar mavjud. Lalmikr dehqonchilikning namlk
ta`minlangan zonasida ozuqa ekinlaridan ancha yuqori hosil olish mumkin.
Lalmikor dehqonchilik yerlarining tog` oldi va tog`li rayonlar bilan bog`liqligi yer
resurslaridan foydalanishni ancha qiyinlashtiradi (yonbag`irlarning nishabligi, qishloq
xo`jalik texnika vositalarining harakatlanishining qiyinligi va b.). Shuningdek, lalmikor
dehqonchilik yerlaridagi barcha tuproq tplarining eroziya jarayonlariga moyilligi yer
resurslarining asrab-avaylash va eroziyaga qarshi tadbirlar o`tkazishni taqozo eatji.
Eroziyaga qarshi tadbirlarni amalga oshirishda haydaladigan yerlar mezo va
mikrorelefining nishabligiga ayniqsa katta e`tibor berish lozim. Tog` yonbag`irlarida
yerlarni haydash eroziyaga qarshi tadbirlarni (amalga) hisobga olgan holda bajarilishi
kerak. Eroziya havfini baholay olmaslik noxush oqibatlarga olib keladi. Tog`li yerlarda
daraxt va butalarni kesish, o`t qoplamini payhon qilish yerlarni katta maydonlarda
yuvilishiga olib keladi. Tuproqdan azot, fosfot va kaliyning yuvilishi natijasida tuproq
unumdorligi 50-60% gacha kamayishi mumkin. Eroziya jarayonlarini oldini olishda,
ayniqsa mol boqiladigan yerlarda chorva mollarining soni bilan o`z qoplamining sajiyasi
va mahsuldorligi orasidagi nisbat saqlanishi lozim.
Lalmi yerlarda eroziya jarayonlarini oldini olish yoki susaytirishda ixotazorlarning
ahamiyati juda katta. Tog` yonbag`irlarida ixotazorlarni barpo etish bu yerlarning
xushmanzaraligini ham oshiradi. Ixotazorlar bug`lanishning kamayishi tufayli yuzaning
yaxshi namlanishiga, qish paytida qorlarni saqlanib turishiga imkoniyat yaratadi. Yozda
esa ixotazorli uchrastkalar yomg`irlarni tuproqqa singishini yengillashtiradi. Lalmi
yerlarning unumdorligini oshirishda yonbag`irlarni terrasalash, qishloq xo`jalik–
ekinlarini tanlash, eroziyaga qarshi muhim vositadir. Tajribalarga ko`ra tamaki,
makkajo`xori, poliz-sabzavot, efir myoli, dorivor ekinlar eroziya jarayonlarini
susaytirmaydi va aksincha, birmuncha tezlashtiradi. G`alla va boshoqli ekinlar esa tuproq
eroziyasini ancha susaytiradi, ko`p yillik o`tlar esa eroziya jarayonlarining deyarli barham
topishiga imkon beradi.
Qashqadaryo viloyatida keyingi yillarda sanoatning rivojlana borishi o`z navbatida
qishloq va shahar hududlarida yangi sanoat korxonalarini qurilishiga hamda ular uchun yer
tanlash va yer ajratish ishlarining tashkil etishda joylardagi aholi bevosita ishtirok
45

etmoqdalar. Viloyatda aholi sonini, ya`ni oilalar sonini ochib borishi yiliga 50 ming yangi
turar joylar qurish va kengaytirishga sabab bo`lmoqda. Bunda imkoniyatlar atroflicha–
o`rganilib, tanlanadigan va ajratiladigan maydonlardan oqilona foydalanish, aholi va
xo`jalikning ehtiyoji va imkoniyatlarini hisobga olish kerak.
Qashqadaryo viloyatini tog`li tumanlaridagi qiya yerlarni unumdorligini saqlash
qisqa o`q-ariqlar olish orqali amalga oshirilishi viloyatimiz sharoitiga mos kelmoqda.
Shunday qilib, tuproq strukturasini va unumdorligini yaxshilash aholini yetarli va
sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta`minlash uchun asosiy omildir. Shuning uchun bu
muhim masalaga nafaqat soha mutaxassislari, balki barcha fuqarolar o`z e`tiborlarini
qaratishlari kerak.
Quruq iqlimli sharoitlarda ayniqsa sug`oriladigan agrolandshaftlarining ahamiyati
juda katta. Cho`l sharoitlarida sug`orish bilan bog`liq holda vujudga kelgan o`ziga xos
antropogen landshaftlarni o`z ichiga olgan joylarni voha deb atalishi ajdodlarimizning
leksikoni bilan bog`liq. Ularni L.N.Babushkin va N.A.Kogay (1964) sug`oriladigan yerlar
landshaftlari deb, N.A.Gvozdeskiy (1977) voha landshaftlari deb, L.I.Kurakova,
Y.R.Milanova, A.M.Ryabchikov va boshqalar (1971-1992) agroirrigatsion landshaftlar,
F.N.Chalidze (1980) irrigatsion landshaftlar deb ataydi. Hozirgi paytda ko`pgina hollarda
bunday landshaftlar agroirrigatsion landshaftlar deb nomlanadi.
O`zbekistonning boshqa hududlari kabi Qashqadaryo havzasida ham quruq va issiq
iqlim sharoitlarida sun`iy sug`orish inson mehnati unumdorligini oshirishning eng asosiy
va qudratli omilidir. Shu sababli ham bu yerda insoniyat tarixining dastlabki davrlaridayoq
suv resurslaridan unumli va tejamkorona foydalanishga harakat qilingan. Qashqadaryo
havzasida antropogen agroirrigatsion landshaftlarning maydoni XX asrning ikkinchi
yarmida ayniqsa tez kengaydi. Mavjud ma`lumotlarga ko`ra 1915-yilda hozirgi
Qashqadaryo viloyati hududida sug`oriladigan yerlarning maydoni 63,4 ming ga bo`lgan.
1950-yilga kelib sug`oriladigan yerlarninng maydoni qariyib 2 marta
(120,0ming ga), 1970-yilda diyarli 3 marta (171,5 ming ga) kengaygan. Hozirgi paytda
Qashqadaryo viloyatidagi sug`oriladigan yerlarning maydoni 2008-yil ma`lumotlariga
ko`ra 514,2 ming ga ni tashkil etadi. (- jadval ).
4651

Quruq iqlimli sharoitlarda sug`oriladigan agrolandshaftlarni o`rganish ayniqsa
ahamiyatga katta ega. Cho`l sharoitlarida sug`orish bilan bog`liq holda vujudga kelgan
o`ziga xos antropogen landshaftlarni o`z ichiga olgan joylarni voha deb atalishi
ajdodlarimizning leksikoni bilan bog`liq. Hozirgi paytda ko`pgina hollarda bunday
landshaftlar agroirrigatsion landshaftlar deb nomlanadi. Sug`oriladigan yerlarda landshaft
komponentlarining o`zgarishi natijasida ular orasida yangi mutanosiblik vujudga keladi va
xususiyatlariga ko`ra tub tabiiy landshaftlardan farq qiladigan, ammo ayrim umumiy
xususiyatlari saqlanib qoladigan yangi antropogen agroirrigatsion landshaft vujudga
keladi.
O`zbekistonning boshqa hududlari kabi Qashqadaryo havzasida ham quruq va issiq
iqlim sharoitlarida sun iy sug`orish inson mehnati unumdorligini oshirishning eng asosiy’
va qudratli omilidir. Shu sababli ham bu yerda insoniyat tarixining dastlabki davrlaridayoq
suv resurslaridan unumli va tejamkorona foydalanishga harakat qilingan. Qashqadaryo
havzasida antropogen agroirrigatsion landshaftlarning maydoni XX asrning ikkinchi
yarmida ayniqsa tez kengaydi. Mavjud ma lumotlarga ko`ra 1915-yilda hozirgi
’
Qashqadaryo viloyati hududida sug`oriladigan yerlarning maydoni 63,4 ming ga bo`lgan.
1950-yilga kelib sug`oriladigan yerlarninng maydoni qariyb 2 marta (120,0 ming ga),
1970-yilda deyarli 3 marta (171,5 ming ga) kengaygan. Hozirgi paytda Qashqadaryo
viloyatidagi sug`oriladigan yerlarning maydoni 2008-yilda viloyatda sug`oriladigan
yerlarning maydoni 514,2 ming ga ni, 2013-yilda esa 515,5 ming ga ni, tashkil etdi.
Agroirrigatson landshaftlarning vujudga kelishi va rivojlanishi o`ziga xos
xususiyatlarga ega. Sug`oriladigan yerlarda landshaftlarning antropogen o`zgarishida
landshaft komponentlari muayyan izchillikda o`zgaradi: dastavval biotik komponentlar
(hayvonot va nabotot dunyosi), so`ngra esa nobiotik komponentlar (tuproqlar, hidrologik
rejim, iqlim, relief) o`zgaradi. Shunday qilib, sug`oriladigan yerlarda inson o`zining
xo`jalik faoliyati jarayonida geologik asosdan tashqari landshaftning barcha
komponentlarini o`zgartiradi.
Sug`oriladigan dehqonchilik qilinadigan va o`zgarishlar sodir bo`ladigan
mezorelefning asosiy xillarini allyuvial, gumbaz va qatlamli tekisliklar, daryolarning
vodiylari, terrasalari, deltalari konussimon yotqiziqlari tashkil etadi. Mezorelefning
47

shakllari, tog` jinslarining litalogik tarkibi va hamda sug`orish texnikasiga bog`liq holda
irrigatsiya errozion yoki irrigatsiya-akkumulyativ mikrorelef shakllarini ajratish mumkin.
Sug`orish tarmoqlarini qurulishi va ulardan foydalanish jarayonida ham irrigatsiya-
akkumulyativ relefning har xil turlari barpo etiladi.
Sug`oriladigan yerlarda hidrologik tartibot (rejim) tubdan o`zgaradi. Hidrotexnik
inshootlarning barpo etilishi, yer osti suvlaridan foydalanish, sug`orish jarayonida sizot
suvlari sathining ko`tarilishi sug`orilayotgan yerlarda o`ziga xos landshaftlarning vujudga
kelishida, ularning tabiiy va iqtisodiy salohiyatining oshishiga (hamda xo`jalik nuqtai
nazaridan ayrim noxush jarayonlarning sodir bo`lishi va kuchayishidagi) bosh omillardan
biri hisoblanadi.
Sug`oriladigan maydonlarda o`ziga xos mikroiqlim sharoitlari vujudga keladi:
mikroiqlim 2,0 3,0 m balandlikka qadar o`zgaradi,sug`orish tufayli hududning radiasiya–
balansi haydalgan va sug`oriladigan yuzalar alobedosi miqdorining kamayishi hisobiga
ortadi; bundan tashqari sug`orish tufayli yuza haroratining pasayishi natijasida
tuproqlarning samarali (effektiv) nur taratishi ham kamayadi. Quruq iqlimni cho`l
sharoitlarida sug`orib bug`latish uchun issiqlik sarfining oshishiga olib keladi.
Cho`l sharoitida sug`oriladigan dalalar ustidagi (1,5 m balandlikkacha) havo
harorati iyul avgustda sug`oriladigan yuza haroratiga nisbatan 3 4
– – 0
past bo`ladi.
bunday sharoitda namlik taqchilligi (defisiti) esa 15 20 mm ga farq qiladi (Milkov,
–
1978). K.V.Kuvshenov (1978) ma lumotlarida ko`ra sug`orilmaydigan yerlarda tuproq
’
yuzasida harorat 60 70
– 0
bo`lgan holda sug`oriladigan yerlarda bu ko`rsatkich 30 40 – 0
bo`ladi. Sug`orish ta sirida tuproq
’ yuza qatlamining mikroiqlimi ham ancha
o`zgaradi. Chunki sug`orish davrida paxta dalalarida qo`shimcha 400 900 mm
–
miqdorida nam oladi. Katta maydonlarni sug`orish issiqlik resurslarini kamayishiga sabab
bo`ladi, zero haroratning pasayishi vegetatsiya davridagi issiqlik resurslarining
kamayishiga olib keladi. L.N.Babushkinning (1971) hisoblariga ko`ra, O`rta Osiyoning
sug`oriladigan yerlarida bug`lanishga sarflanadigan issiqlik hisobiga samarali haroratning
jami 10 15 % ga, faol haroratlarning jami esa 7 11 % ga kamayadi. Shu
– –
ko`rsatkichlar asosida bajarilgan hisoblar Qashqadaryo havzasining tekislik qismidagi
sug`oriladigan yerlarda vegetatsiya davridagi issiqlik resurslari 300 500
– 0
ga pasayishini
4853

ko`rsatadi. Shu sababli g`o`za navlarini tanlashda bu tafovutlarni ham nazarda tutish
lozim.
Sug`orish tabiatan mujassamlashgan h idrogeologik vaziyatni o`zgarishiga ham olib
keladi. Sug`orish tufayli sizot suvlari to`yinishining oshishi, sathining ko`payishi,
darajasining ortishi sodir bo`ladi. M.A.Pankovning (1974) ma lumotlariga ko`ra, Qarshi’
cho`lida sizot suvlarini (minerallashuv jarayonining ortib borayotganligi) sathining
ko`payishining yillik tezligi qadimdan sug`oriladigan yerlarda 30 40 sm ni, yangitdan
–
sug`orilayotgan yerlarda 1 m gacha yetadi. Hidrogeologik jihatdan berk, tuproq grunt
–
qatlamida tuz zaxiralari katta bo`lgan Qarshi cho`lida bo`z tuproqlar zonasidagi
sug`oriladigan yerlarda sizot suvlarining minerallashuv darajasi (reliefning qavariq
joylarida) 1 3 g/l dan (reliefning botiq yerlarida) 5 25 g/l gacha yetadi (Hasanov, 1981).
– –
Sug`oriladigan yerlarda relief, hidrogeologik va hidrologik hamda boshqa
sharoitlarning o`zgarishi tuproq hosil qiluvchi jarayonlarning va natijada tuproqlarning
ham o`zgarishiga olib keladi.
Sug`orish tufayli fizikaviy xossalari, kimyoviy va mikpobiologik jarayonlar
kechishining jadalligi, organik moddalarning yemirilishi va to`planishi o`zgaradi. Ayniqsa
mineral o`g`itlarning qo`llanilishi bu jarayonni tezlashtiradi.
Tuproq qoplamining antropogen omillari ta siri ostida o`zgarishi 3 asosiy
’
yo`nalishda sodir bo`ladi:
1) birlamchi tuproqlarning antropogen evolyusiyasi;
2) tuproqlarning yangi antropogen xillarining vujudga kelishi;
3) tuproq hosil bo`lish jarayonining tugashi.
Tuproq hosil bo`lishi tabiiy yo`nalishning o`zgarishiga bog`liq holda tuproqlar ham
o`zgaradi, yangi xossa va xususiyatlarga ega bo`ladi. Ayniqsa qadimdan sug`oriladigan
yerlarda tuproqlar tubdan o`zgaradi. Uzoq vaqt davomida sug`orish tufayli agroirrigatsiya
yotqiziqlari hosil bo`ladi, birlamchi tuproqlar o`rnida tuproqlarning yangi madaniy voha
–
turlari hosil bo`ladi. Madaniy voha tuproqlari uchun qalinroq chirindili qatlam, tuproq
profilida chirindi va umumiy azotning tekis taqsimlanishi xosdir.
Sug`oriladigan yerlarda tabiiy o`simlik qoplami kuchli darajada o`zgaradi. Tuproq
hosil bo`lishining o`zgarishi, yangi mikroreliefning shakllanishi, yangi landshaftlar litogen
4954

asosining o`zgarishi o`simliklarning ekologik sharoitlarini tubdan o`zgarishiga olib keladi.
Sug`oriladigan dehqonchilik qilinadigan hududlarda tabiiy biosenozlar agrobiosenozlar,
sohil bo`yi o`simliklari, ixota daraxtlari va boshqa o`simliklar tuproqlari bilan
almashinadi.
Bevosita sug`oriladigan yerlarda va ularga yaqin joylarda hayvonot olamining
dastlabki tarkibi va geografiyasi ham o`zgaradi. Sug`oriladigan yerlarda hayvonlarning
yashash joylari buzuladi, yashirinadigan panohgohlari yo`qotiladi va natijada
hayvonlarning bir qismi ekologik sharoitlarning noqulaylashuvi tufayli halok bo`ladi,
boshqalari esa shu sharoitga moslashadi yoki o`zlashtirilmagan joylarga migratsiya qiladi.
Agroirrigatsion landshaftlarning foydalanish jarayonida ularning ayrim noxush
jarayonlarga moyilligi inobatga olinmaganligi tufayli qishloq xo`jalik ishlab chiqarishiga
salbiy ta sir ko`rsatadigan tabiiy antropogen jarayonlar: qayta sho`rlanish, irrigatsiya’ –
(sug`orish) eroziyasi, deflyasiya, suffoziya kabi jarayonlar ta sirida bo`lgan yerlar
’
maydoni ham yildan yilga ortib bormoqda. Bunday holat agroirrigatsiya landshaftlaridan
foydalanishni optimallashtirish maqsadlarida bir qator meliorativ tadbirlarni o`tkazishni
taqozo etadi.
Turli mamlakatlarda madaniy landshaftga berilgan ta`riflarini umumlashtirgan
holda madaniy landshaftlar deb, Yer yuzasining tabiiy va sotsial-iqtisodiy geosistemalari
birgalikda mavjud bo`lgan hududlarini atash mumkin. Landshaftdagi geosistemalarning
har ikkala tipining munosabatlariga bog`liq holda madaniy landshaftning quyidagi tiplarini
ajratish mumkin (Neef,1974): a) madaniylashtirilgan landshaft. Unda geosistemalarning
har ikkala tipining munosabatlari uyg`unlashuvga yaqin va tabiiy geosistemalarning o`z-
o`zini tartibga solish qobiliyati saqlanib qolgan (masalan, qishloq xo`jalik sohasi); b)
buzilgan landshaft. Bunday landshaftda tabiiy geosistemalarning barqarorligi buzilgan,
biroq, ularning o`z-o`zini tartibga solish hali saqlanib qolgan; bunday landshaftga inson
tomonidan intensive foydalaniladigan, maxsus ekosistemalar (urbanizatsiyalashgan
joylardagi parklar)joylar mansub; c) devastrlangan ( lot. devastasiya < devastare harob
qilmoq, vayronaga aylantirmoq, qirg`in keltirmoq) landshaft. Bunday landshaftda tabiiy
geosistemalarining o`z-o`zini tartibga solish qobiliyatning anchaginaa buzilgan, esa
sotsial-iqtisodiy geosistemalar vositasi bilangina, asosan, energiya va materiyani katta
50

miqdorda iste`mol qilgan holda texnikaviy tadbirlar yordamida qayta vujudga keltirish
mumkin.
Madaniy landshaftlarning mezoni jamiyat ehtiyojlaribilan belgilanadi. Madaniy
landshaftlar uchun quyidagi sifatlar xos bo`lishi lozim:
- yuqori unumdorlik va iqtisodiy samaradorlik;
- insonning salomatligi, jismoniy va ma naviy rivojlanishiga imkon beradigan’
optimal muhit.
Hozircha bu ikki sifat kam hollardagina bir biriga mos tushadi: vaqtinchalik
–
iqtisodiy smara insonning hayotiy muhitini yomonlashtirish hisobiga erishiladi. Bunday
hol buzulgan landshaftlar uchun xosdir. Ammo ilmiy yondashilganda iqtisodiy, ekalogik,
shuningdek madaniy estitik manfaatlar bir-biriga zid bo`lmaydi.
Madaniy landshaftlarin shakllantirishdagi asosiy sharoitlardan biri tiklanadigan
tabiiy resursar, eng avvalo biologik resurslarning eng yuqori unumdorligiga erishdir.
Ulardan foydalanishdagi xo`jalik sabmarasidan tashqari ayni paytda sanitariya-gigiena
sharoitlarini muhitning estitik sifatini yaxshilash imkonini beradi. Shuningdek
tiklanadigan, tugamaydigan va energiyaning muhitni ifloslanmaydigan manbalaridan
(quyosh, giotermik, shamol va boshqalar) energeya manbalari samarali foydalanish
tiklanmaydigan kaustobiolitlardan isrofgarchilik bilan foydalanishni kamaytiradi.
Madaniy landshaftlarda paydo bo`lishiga ko`ra tabiiy va texnogen noxush jarayonlar
imkoni boricha bartaraf etilishi lozim. Bunday tadbirlar resurslarin asrashga ham, hayotiy
muhit sifatini yaxshilashga ham imkon beradi va ularni tashkil etish ayni paytda tabiiy
resurslarning barcha turlaridan oqilona foydalanishga ham bog`liq.
Madaniy landshaftlarni tashkil etishga doir tadbirlar ularning gorizantal va ularning
vertical tuzilmasining tartibga solish bilan bog`liq. Buning uchun, birinchidan, huuddni
tashkil etish uchun landshaftning morfologik tuzilishidan foydalanish va turli vazifalarni
bajarish belgilangan uchastkalarni oqilona joylashtirish, ikkinchi tomondan esa,
komponentlararo aloqardan ayrim tabiiy jarayonlarni kuchaytirish va boshqalarini
susaytirish uchun foydalanish lozim.
Shunday qilib, hududni ilmiy tashkil etish landshaft morfologiyasiga uning tabiiy
salohiyatiga asoslashi lozim.
51

A.G.Isachenkoning (1991) fikricha, hozirgi zamon landshaftlarining ko`pchiligi
insoning nooqilona faoliyati natijasida o`zgartirilgan bo`lib, ularni madaniy landshaftlarga
aylantirish lozimdir. Bunday landshaftlarning eng asosiy xususiyatlaridan biri
mahsuldorlik va iqtisodiy samaradorlik bo`lishi kerak.
V.B.Sochava (1978) ham insonning tabiat bilan yaratuvchanlik hamkorligi haqida
so`z yuritar ekan landshaftlarning ichki imkoniyatini rivojlantirish, tabiiy jarayonlarni
faollashtirish va landshaftlarning samaradorligini oshirish asosiy maqsadga aylanishi
kerakligini ta kidlab o`tadi. Darhaqiqat, inson dehqonchilik bilan shug`ullanar ekan u o`z’
oldiga eng avval bir narsani, ya ni iloji boricha ko`proq qishloq xo`jalik mahsuloti
’ –
olishni maqsad qilib qo`yadi. Bu maqsadga erishish uchun landshaftni tekislaydi, tuproqni
ma lum bir qalinlikda ag`darib tashlaydi, o`g`it soladi, ma lum bir ekin ekadi, sug`oradi,
’ ’
begona o`tlar va zararkunundalarga qarshi turli xil dorilarni ishlatadi, tuprog`ining sho`rini
yuvadi, zax suvlarni qochiradi. Xullas, ekin ekishdan to hosilni yig`ishtirib olganga qadar
turli-tuman agrotexnik tadbirlarni qo`llaydi va bu jarayon o`nlab, yuzlab yillar mobaynida
qaytalaveradi. Natijada bizga yaxshi tanish bo`lgan va antropogen landshaftlar ichida
Madaniy landshaftlar deb atalishi mumkin bo`lgan hamda yuqori mahsuldorlik, iqtisodiy
“ ”
samaradorlik kabi talablariga ozmi-ko`pmi mos keli oladigan landshaftlar hosil bo`ladi. Bu
o`z navbatida, ilgari shu landshaftlarga xos bo`lgan tabiiy xilma-xillikni soddalashishiga
hamda moddalarning shu jumladan, to`yimli moddalarning ham namlik va energiyaning
aylanma harakatining o`zgarishiga olib keladi. Vaholanki, landshaftlardagi to`yimli
moddalarning aylanma harakati, organizmlar sonining muvofiqlanib turishi, tuproq
unumdorligining maromida bo`lishini, landshaftlarning o`zini-o`zi saqlab turishiga juda
katta va hal qiluvchi ahamiyatga egadir.
Dehqonchilik ta sirida esa landshaftlarning ana shu xususiyati, ya ni o`zini-o`zi
’ ’
saqlash xususiyati keskin kuchsizlashib ketadi. Bu narsa ayniqsa monokultura sharoitida
tez ro`y beradiki, unda ekinlarga kasallik tushishi, zararkunanda hashoratlarning ko`payib
ketishi oddiy holga aylanib qoladi. Bundan tashqari, obikor dehqonchilik inson hisobga
olmagan ba zi hodisa va jarayonlarni masalan, yer osti suvlari sathining ko`tarilishi,
’
dalalardan qaytgan oqova suvlarning tarkibida mineral tuzlarning ortib ketishi, ikkilamchi
sho`r bosishi, irrigatsiya eroziyasi va h.k.ni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun
52

ham antropogen landshaftlarda inson faoliyati bilan landshaftlarning rivojlanishi orasida
yuzaga keladigan qarama-qarshiliklarni oldini olish yoki juda bo`lmaganda ularning
ko`lamini kamaytirish uchun landshaftlarning tashqi ta sir kuchlariga nisbatan’
barqarorligini aniqlab olish katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Madaniy landshaftlarning mezoni jamiyat ehtiyojlari bilan belgilanadi. Madaniy
landshaftlar uchun yuqori unumdorlik va iqtisodiy samaradorlik hamda insonning
salomatligi , jismoniy va ma ` naviy rivojlanishiga imkon beradigan optimal muhit xos
bo ` lishi lozim . Hozircha bu ikki sifat kam hollardagina bir – biriga mos tushadi :
vaqtinchalik iqtisodiy samara insonning hayotiy muhitini yomonlashtirish hisobiga
erishiladi . Bunday hol buzulgan landshaftlar uchun xosdir . Ammo ilmiy yondashilganda
iqtisodiy , ekalogik , shuningdek madaniy - estitik manfaatlar bir - biriga zid bo ` lmaydi .
Madaniy landshaftlarin shakllantirishdagi asosiy sharoitlardan biri tiklanadigan
tabiiy resursar , eng avvalo biologik resurslarning eng yuqori unumdorligiga erishishdir .
Ulardan foydalanishdagi xo ` jalik samarasidan tashqari ayni paytda sanitariya - gigiyena
sharoitlarini muhitning estitik sifatini yaxshilash imkonini beradi . Shuningdek ,
tiklanadigan , tugamaydigan va energiyaning muhitni ifloslanmaydigan manbalaridan
( Quyosh , giotermik , shamol va boshqalar ) energeya manbalari samarali foydalanish
tiklanmaydigan kaustobiolitlardan isrofgarchilik bilan foydalanishni kamaytiradi .
Madaniy landshaftlarda paydo bo ` lishiga ko ` ra tabiiy va texnogen noxush jarayonlar
imkoni boricha bartaraf etilishi lozim . Bunday tadbirlar resurslarni asrashga ham , hayotiy
muhit sifatini yaxshilashga ham imkon beradi va ularni tashkil etish ayni paytda tabiiy
resurslarning barcha turlaridan oqilona foydalanishga ham bog ` liq .
Qashqadaryo havzasi landshaftlaridan foydalanish jarayonlarida madaniy
landshaftlarni bunyod etish , nomadaniy landshaftlarin milioratsiyalash va
rikultivatsiyalash bugungi kunda muhim amaliy ahamiyatga molik bo ` lgan vazifalaadir .
Landshaftlarni optimallashtirishning 3 ta asosiy yo`nalishini ajratish mumkin:
1. Turli miliorativ usullardan foydalangan holda faol ta`sir ko`rsatish;
2. Landshaftlarni parvarish qilish (masalan, sanitariya maqsadlarida daraxtlarni
“ ”
kesib turish, yong`inga qarshi tadbirlar) bunday yo`nalishda landshaftlardan
foydalanishning qat`iy meyorlari ham saqlanishi lozim;
53

3. Landshaftlarni konservatsiyalash, ya`ni holatlarni saqlash. Ladshaftlarni
konservatsiya qilish ilmiy maqsadlar, o`simliklar va hayvonlarning genofondini saqlash
uchun, shuningdek, suv, tuproqni quruqlash, sanitariya va boshqa maqsadlarda zarur,
ammo tabiiy komplekslarni xo`jalik abarotidan ajratib olish yer yuzasining uncha katta
bo`lmagan qismlaridagina mumkin.
Madaniy landshaftlarning hududiy tashkil etishning asosiy geografik tamoyillariga
quyidagilar kiradi (Isachinko, 1991; G`ulamov, 1985):
Madaniy landshaftlar bunyod etish uchun quyidagi talablar bajarilishi lozim:
1. Madaniy landshaftlar jamiyatning iqtisodiy, rekreatsion va estitik talablariga
to`liq javob berishi kerak. Kishilarning yashashi uchun ekalogik sharoit eng qulay va
atrof-muhit musaffo bo`lishi lozim.
2. Madaniy landshaft bir xil manzarali (monoton) bo`lmasligi kerak. Uning ichki
xilma-xilligi landshaftning barqarorligi uchun muhimdir. Shuning uchun madaniy
landshaftda ekinzorlar bilan daraxtzorlar va boshqa giosistemalar bo`lishi lozim.
3. Madaniy landshaftda antropogen bo`sh joylar tashlandiq karerlar, turli
chiqindixonalar va boshqa noqulay yerlar bo`lmasligi kerak. Ularning barchasi“ ”
rikultivatsiya qilinishi lozim.
4. Yerdan foydalanishning barcha turlari orasida yashil o`simliklarga asosiy e`tibor
berilishi lozim. Amalda eng yaxshi yerlar qishloq xo`jaligiga berilishi kerak, ammo
rekultivatsiya qilingan maydonlar va kam mahsuldor qisjloq xo`jalik yerlarining bir
qismidan daraxtli o`simliklar o`sadigan maydonlarni imkon boricha ko`paytirish maqsadga
muvofiq.
5. Ayrim landshaftlarda tabiiy muvozanatni saqlash uchun yerlardan ekstinsiv
foydalanish ham maqsadga muvofiq. Tabiiy sinozlar madaniy sinozlaga nismatan Quyosh
enargiyasi va suvdan to`liqroq foydalanadi va muayyan sharoitlarda iqtisodiy jihatdan
samaraliroqdir.
6. Madaniy landshaftning oqilona rejalashtirilgan tuzilmasi uning tashqi
shinamligiga monand bo`lishi kerak. Bu maqsadni amalga oshirish rekultivatsiya,
ko`kalamzorlashtirish va ekinzorlarni ilmiy asoslagan holda joylashtirish bilan amalga
oshiriladi. Bundan tashqri turli inshootlarning landshaftga mos bo`lishi ham muhim
54

ahamiyatga ega. Inshootlarni joylashtirish va ularning ko`lamlari va me`morchilik uslubi,
shuningdek yo`llarning atroflariga manzara berish landshaftlarining estitik sifatini oshirish
lozim.
7. Landshaft hududini ilmiy asoslangan holda tashkil etishning muhim shartlaridan
biri landshaftning morfologik qismlari orasidagi gorizantal aloqalarni hisobga olishdir.
Sanoat korxonalari, mavzelar, yashil zonalar, suv havzalarining joylashuvi, shamollarning
ustuvor yo`nalishi, shuningdek yer yuzasi va yer osti oqimining yo`nalishi bilan mos
bo`lishi lozim. Ikkilamchi gravegin jarayonlarni bartaraf qilish va tuproq zarrachalarining
yo`qolishini olish uchun nafaqat suv oqimlari va jarlarning atroflari, balki suv ayergichlar
va yonbag`irlarda ham bu yerlarning foydalanishning boshqa turlari uchun qiymatidan
qat`iy nazar o`rmonlar maydonlari bilan ta`minlash lozim. Ekinzorlarni to`g`ri
joylashtirish, foydalanish va muhofaza qilish turli milioratsiyalar yordamida ularning
salohiyatini oshirishga doir tadbirlar bilan birga bo`lishi zarur.
Shunday qilib madaniy landshaftlarda unumdorlik, iqtisodiy samaradorlik eng yqori,
kishilar hayoti uchun zarur shart-sharoit qulay tabiiy muhit sog`lom, go`zal bo`lishi kerak.
X O T I M A
55

Barcha tirik mavjudodlar qatori inson hayotini ham atrof-muhitsiz, tabiatsiz
tasaavvur qilish qiyin. Inson organizmi ko`p jihatdan tuproq, hayvonot va boshqalar bilan
bog`liq va tabiatdagi moddaning aylanma harakati doirasidadir. Inson bevosita va bilvosita
landshaft komponentlariga: yerga, tuproqqa, suvga, havoga, o`simlik va hayvonot
dunyosiga ta sir etmoqda. Ayni paytda insonning hayotiy va ishlab chiqarish faoliyati u’
yashaydigan landshaft xususiyatlari bilan bevosita bog`liq.
Hozirgi paytda sayyoramzda inson ta sirini bevosita yoki bilvosita ta sirida
’ ’
bo`lmagan tabiiy komplekslar deyarli qolmadi. Shu sababli sayyoramizning, uning turli
kattalikdagi regionlarining hozirgi landshaftlari tabiiy va ishlab chiqarish (antropogen)
komplekslarining majmuasidan iborat. Qashqadaryo viloyati hududidagi hozirgi
landshaftlar ham tabiiy- antropogen landshaftlar majmuasidan iborat. Shu sababli vilotdagi
hozirgi landndshaftlarni antrofogen omillar ta siri ostida o`zgarish darajasiga ko`ra tasnif
’
qilish maqsdida mavjud masalaga doir adabiyotlar bilan tanishuv va tahlil asosida 4 ta
asosiy guruhini ajratish mumkin (Abdullayev, Eshniyozov 2002).
1.Tabiiy (birlamchi) landshaftlar inson xojalik faoliyatining bevosita ta siri
– ’
deyarli bo`lmagan landshaftlar. Tabiiy landshaftlar hozirgi paytda baland tog`
mintaqalarida, ulkan cho`llarning ichki hududlarida,Arktika va Antarktidada taiga va
trofik o`rmonlar o`sadiga ayrim hududlarda saqlanib qolgan.
2.Tabiiy antrofogen landshaftlar guruhi qisman insonning xo`jalik faoliyati ta siri
’
ostida bo`lgan landshaftlardir. Bunday landshaftlarda komponentlar orasida aloqalar kam
buzilgan yoki inson tomonidan boshqarib turiladi. Tabiiy antrofogen landshaftlarga tog`
o`tloqlari va o`rmonlari, oqilona foydalaniladigan yaylovlar va o`rmonlar tarqalga
hududlar kiradi.
3.Qayta tabiiylashgan (renaturlashgan) landshaftlar. Bu guruhga mansub bo`lgan
landshaftlar inson tomonidan yaratilgan ammo keyinchalik uning aralashuvisiz rivojlangan
landshaftlar (o`rmon ixotazorlari) va shuningdek tabiiylashgan landshaftlarda inson
faoliyatining izlarini ko`rish mumkin. O`zbekistonning bir qator yerlarida qadimda
obikordehqonchilikda foylalanilgan.
56

4. Inson tomonidan yaratilgan antrofogen landshaftlar tabiiy landshaftlardan ko`p
jihatlari bilan farq qiladi. Antropogen landshaftlar uchun biologik aylanma harakat, suv,
issiqlik balansi, tuproq jarayonlari, jonli organizmlarning soni va turlar tarkibining qayta
tuzilishi xosdir.
Qashqadaryo vohasi landshaftlarining tabiiy va antropogen omillar ta siri ostida’
rivojlanishi va antrofogen landshaftlarining shakllanishidan to inson tabiatian foydalanih
jarayonida unga xilma-xil ta sir ko`rsatadi va buning oqibatida tabiiy muhitda muayyan
’
o`zgarishlar sodir bo`ladi. Bu o`zgarishlar orasida insonning hayotiy yoki ishlab chiqarish
faoliyati uchun salbiy sajiyaga ega bo`ladigan o`zgarishlarning bo`lishi ham ehtimoldan
holi emas.
Qashqadaryo vohasining hozirgi landshaftlarini o`rganish ularning antropogen
omillar ta siri ostida turli darajada o`zgarganligini va ko`pgina hollarda antropogen
’
landshaftlarning turli modifikasiyalarining vujudga kelganini ko`rsatadi. Bu hududda
tabiiy landshaftlar bilan bir qatorda yoki ular bilan majmua holda tabiiy-antropogen,
qayta tabiiylashgan hamda xo`jalik nuqtai-nazaridan turlicha qiymatga ega bo`lgan
antropogen landshaftlar tarqalgan. Zero, bu hududda tabiiy landshaftlar butun tarixiy
davr davomida, ayniqsa fan texnika taraqqiyoti tufayli tabiatga ta sir kchaygan xx
– ’
asrning ikkinchi yarmida antropogen omillar ta sirida o`rganib borgan, ya ni
’ ’
landshaftlarning muttasil ravishda antropogenlashuv jarayoni sodir bo`lgan.
Antropogen landshaftlar sinfi o`z navbatida kichik sinflarga bo`linadi.Masalan,
qishloq xo`jaligi landshaftlari, bog`dorchilik landshaftlari, o`tloq-yaylov landshaftlari kabi
kichik sinflariga ajratiladi. Ular ham o`z navbatida qaysi zonada joylashganligiga qarab
turlarga bo`linadi.
Insonning xо‘jаlik fаoliyati jаrаyonidа shаkllаngаn lаndshаftlаrni mаdаniy
lаndshаftlаr deb аtаsh rusumgа kirgan. Olimlаrning kо‘pchiligi tuzilmаsi inson tomonidаn
muаyyan mаqsаdlarda jаmiyat mаnfааtlаrini kо‘zlаgаn vа ilmiy аsoslаngаn holdа
(biologik mаhsuldorlikni oshirish, rekreаtsiya, аholi mаnzilgohlаrini bunyod etish vа b.)
oqilonа о‘zgаrtirilgаn va inson tomonidan doimiy ravishda qo`llab-quvvatlanib turiladigan
lаndshаftlаrni mаdаniy lаndshаftlаr deb аtаshаdi.
57

Landshaftshunoslikning asoschilaridan biri nemis olimi O. Shlyutter bosh vazifasi
landshaftning “yovvoyi” holatidan madaniy holatiga qadar о‘zgarishlarini tadqiq qilishdan
iborat deb hisoblagan. U inson faoliyati tufayli sodir bо‘lgan katta о‘zgarishlarga qadar
mavjud bо‘lgan landshaftni Urlandscaft, inson madaniyati tomonidan yaratilgan
landshaftni esa madaniy landshaft deb ataydi. O. Shlyutter landshaftga uning
komponentlaridan biri sifatida insonni ham kiritgan. Landshaftning bunday nomi negizida
lotincha “ cultura (ekish, parvarishlash, tarbiyalash) so`zi turadi (Abdullayev, ”
Murtazayev, 2014).
“Mаdаniy lаndshаft” termini hozirgi mа’nodа birinchi bor N. Krebс tomonidаn
1923-yildа ilmiy muomаlаgа kiritilgаn.
Mаdаniy lаndshаftlаr degаndа inson tomonidаn о‘zining аmаliy ehtiyojlаrini
qondirish uchun аtаylаb, ongli rаvishdа bаrpo qilingаn lаndshаftlаrni tushunish tаvsiya
etilаdi. Mаdаniy lаndshаft tаbiiy shаroiti bir xil bо‘lgаn vа kо‘p yillаr dаvomidа
xо‘jаlikning biror tаrmog‘idа (mаsаlаn, qishloq hо‘jаligidа) foydаlаnilаyotgаn hududdаn
iborаtdir. Nemis geografiyasida “Landeskultur” termini hududning jamiyat tomonidan
o`zgartirilgan hozirgi holatini va barcha sotsial-iqtisodiy tadbirlar ta’siri ostida bo`lgan
hududning doimiy ravishda foydalanilishi bilan bog`liq holda o`zgarayotgan landshaftni
anglatadi ( Zаbelin, 1978; Haaze, Shlyutter, 1980; Isachenko, 1980).
“Mаdаniy lаndshаft” termini insonning аtrof tаbiiy muhit bilаn о`zаro tа’sirining
kо`plаb kо`rinishlаrini qаmrаb olаdi. Madaniy landshaftning bunday konsepsiyasida
antropogen landshaft madaniy landshaftning bir turini hosil qiladi. Mаdаniy lаndshаftning
bu konsepsiyasidа u inson fаoliyati tufаyli о‘zgаrtirilgаn tаbiiy lаndshаft deb qаrаlаdi vа
tаdqiq qilinаdi. Bundаy konsepsiyadа mаdаniy lаndshаft аntropogen lаndаshftdаn fаrq
qilmаydi. Boshqаchаroq qilib аytgаndа, mаdаniy lаndаft yanа bir tаbiiy omil – inson omili
tа’sir kо‘rsаtgаn lаndаshftdir.
Barcha tabiiy va antropogen komponentlarni o`z ichiga oladigan madaniy landshaft
insonning o`zini muayyan amaliy ehtiyojlarini qondirish uchun ongli, maqsadli faoliyati
natijasida shakllanadi va madaniy meros obyektlarining o`ziga xos toifasini hosil qiladi.
Mаdаniy lаndshаftning bundаy tushunchаsidа uch xil tа’rifgа egа:
58

 mаdаniy lаndshаft inson tomonidаn аniq bir dаstur аsosidа о`zgаrtirilgаn vа
yuqori dаrаjаdаgi eсtetik vа funksionаl sifаtlаrgа egа bо‘lgаn “yaxshi” аntropogen
lаndshаft;
 mаdаniy lаndshаft – uzoq tаrixiy dаvr dаvomidа kishilаrning muаyyan guruhi
yashаgаn joy;
 kо`pginа hollаrdа mаdаniy lаndshаftlаr tаbiiy muhitning sаjiyasi vа imkoniyatlаri
bilаn bog`liq bо‘lgаn yerdаn bаrqаror foydаlаnishning о`zigа xos texnologiyalаrini аks
ettirаdi. Mаdаniy lаndshаftlаrni sаqlаsh yerdаn foydаlаnishning xozirgi metodlаrining
rivojlаnishigа, shuningdek lаndshаftning tаbiiy аfzаlliklаrini (qiymаtini) sаqlаsh yoki
kuchаytirishgа imkon berishi mumkin. Yerdаn foydаlаnishning hozirgi аn’аnаviy
metodlаri sаyyorаmizning kо`pginа rаyonlаridа biologik xilmа-xillikni аsrаshgа imkon
berаdi.
Yevropаning kо`pginа mаmlаkаtlаridа, AQShdа, keyingi yillаrdа Rossiya
geogrаfiyasidа mаdаniy lаndshаft tаbiiy-mаdаniy meros sifаtidа tаdqiq qilinаdi. Mаdаniy
lаndshаftning bu konsepsiyasigа kо`rа, mаdаdаniy lаndshаft kontekstuаl, ya’ni qo`shilgan
(o`zaro aloqada) bo`ladi, lаndshаftdа uzilib qolgаn joylаr bо`lmаydi. Bu konsepsiya
xаlqаro dаrаjаdа hаm tаn olingаn. Tаbiiy vа mаdаniy meroslаrni асrаb qolishdа
lаndshаtlаr, birinchi nаvbаtdа mаdаniy lаndshаftlаr bilаn ish olib borishni tаqozа etаdi
(Kаluskov, Krаsovсkаya, 2000; Kаgаnсkiy, 2001; Isаchenko, 2003; Vedenin, Kuleshovа,
2001 vа b.). Аyrim hollаrdа mаdаniy lаndshаft tаbiаt
аsosidаgi mаdаniyat unsurlаri sifаtidа qаrаlаdi. Bundаy konsepsiydа mаdаniy lаndshаft
tаbiiy аsosini sаqlаb qolаdi vа meros qilib olаdi. Mаdаniy elementlаr tаbiiy аsosni tо`ldirib
turаdi vа tаbiiy elementlаrning qonuniyatlаrigа bо`ysunаdi. Аn’аnаviy qishloq lаndshаfti
аynаn shundаy xususiyatgа egа.
Hozirgi paytda madaniy landshaft tabiat asosidagi madaniyat unsurlari, tabiiy-
madaniy meros, tabiiy landshaftning o`zgartirilgan holati sifatida qaralmoqda. Deyarli
tarkib topgan va madaniy landshaftni o`rganishda eng keng tarqalgan tabiiy landshaftning
o`zgartirilgan holati paradigmasida u inson faoliyati tufayli o`zgartirilgan va bu
faoliyatning artefaktlari (lot. arte sun iy, ’ faktus qilingan) bilan to`ldirilgan tabiiy
59

landshaft tushuniladi va tadqiq qilinadi. Umumiyroq qilib aytganda, madaniy landshaft
yana bir omil - inson faoliyati ta sir ko`rsatgan tabiiy landshaftdir. Tabiiy landshaftning’
ichki sabab tufayli yuz bergan yoki maqsadli antropogen transformatsiyasi shu asosda faol
o`rganilmoqda. Madaniy landshaft zonallik va azonallik kabi muhim geografik
qonuniyatlarning ta siriga bo`ysunadi. Madaniy landshjaftlarni ongli ravishda loyihalash
’
uning morfologik tarkibiy qismlari (fatsiyalar, urochishalar) orasidagi aloqalarni bilishga
asoslanadi va tabiiy (birinchi navbatda biologik) resurslarni imkon darajasida ko`proq
qayta tiklashga erishishni, noxush tabiiy jarayonlarni bartaraf qilishni, kishilarning hayoti
uchun, hududni oqilona tashkil etishga (tabiiy landshaftning muhofaza qilinadigan
unsurlari, qishloq xo`jalik yerlari, odamlar yashaydigan joylar, sanoat korxonalari va
boshqa joylar orasidagi ilmiy asoslangan o`zaro nisbat) erishishni nazarda tutadi.
Insonning landshaftga stixiyaviy ta sirida ba zan uning tabiiy tuzilmasining keskin
’ ’
buzilishi va noxush ikkilamchi jarayonlar (tuproq eroziyasi, qumlarning to`zishi,
muhitning ifloslanishi va b.) yuzaga keladi. Shuning uchun hududning landshaft
salohiyatidan foydalanishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, tabiiy muhitni yaxshilash,
o`zgartirish va muhofaza qilish uchun madaniy landsahftlarning monitoringgini tashkil
etish muhim ahamiyatga ega. Qashqadaryo havzasining landshaftlari qadimdan
insonning xо`jalik faoliyatida foydalanilgan. Shu sababli havzaning katta qismida, ayniqsa
uning tekisliklarida landshaftlar turli darajada antropogen о`zgarishlarni kechirgan va
ularni tavsiflashda antropogen (о`zgarishlarni kechirgan va) omillarning rolini ham albatta
e’tiborga olmoq lozim. Ayniqsa, landshaft turi kattaligidagi landshaftlarni ta’riflashda va
baholashda ularning antropogen omillar ta’sirida о‘rganish darajasi nazardan chetda
qolmasligi zarur. Viloyatimizdagi mavjud
yerlardan oqilona foydalanish, dehqonchilikni rivojlantirishda va uning unumdorligini
saqlab qolishda katta madaniy landshaftlarni parvarish qilish muhim ahamiyatga ega. Har
qanday joyning landshaftlarini o`zining rivojlanish tartibiga, individual xususiyatlariga ega
bo`lganicha, yuksak darajadagi uyushgan geografik sistema, deb qarash tabiatdan oqilona
foydalanishning asosini tashkil qiladi. Qashqadaryo viloyati tabiatidan, foydalanishda
hududning o`ziga xos regional xususiyatlarini hisobga olish qat iy talab qilinadi. Zero,
’
tabiatdan foydalanishning eng birinchi va asosiy tamoyili tabiatning barcha
60

komplekslariga mumkin qadar ziyon yetkazmasdan optimallashtirishni, ya’ni
ekologiyalashtirishni taqozo etadi. Ekologik muhitni faqat bugungi kun uchun emas,
kelajak uchun zarur ekanligini barchaning ongiga singdirish lozim.
АBIYOTLАR
1. Аbdullаyev С.I., Eshniyozov N. H ozirgi lаndshаftlаr vа ulаrni tасniflаsh. //
Jаnubiy О‘ zbekiсton tаbiаtini о‘ rgаnishning dolzаrb muаmmolаri. Ilmiy mа q olаlаr
tо‘plаmi. 3-jild. Qаrshi, Nасаf, 2002.
2. Abdullayev S.I., Usmonovа M.I. Qаshqаdаryo hаvzаsidа mаdаniy
lаndshаftlаrning shаkllаnish xususiyatlаri. // Geogrаfiya vа bаrqаror rivojlаnish.
(konferensiya mаteriаllаri). Sаmаrqаnd, 2004
3. Аbdullаyev С.I., Nazarov M.G. Hozirgi landshaftlar va ularning tasniflanishi. //
Antropogen landshaftshunoslik. Samarqand, 2014.
4. Аbdulqo q imov А.А. Lаndshаftshunoсliknig tаrmoqlаnishi vа boshqа fаnlаr bilаn
аloqаdorligi. // Bаrqаror rivojlаnishning geogrаfik а s o s lаri. – S аmаrqаnd, 2011.
61

5. Аbdulqo q imov А.А. Antropogen landshaftshunoslik va uning tadqiqot
predmeti. // Antropogen landshaftshunoslik. Samarqand, 2014.
6. Bahoviddinova G., Hamidova M., Abdullayev S.I. Madaniy landshaftlarni
bunyod etishning geoekologik tamoyillari. // Fan, taraqqiyot va yoshlar. Ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari. Qarshi - 2014.
7. Zokirov SH.С. Аntropogen vа аmаliy lаndshаftshuno s lik. Q о`llаnmа. T.:
Universitet, 1998.
8. Murtаzаyev B.CH., Аbdullаyev С.I. Mаdаniy lаndshаft – umumgeogrаfik
tushunchа
9. Nаzаrov I.Q., Toshev X.R. Lаndshаft – tаbiiy hududlаrning hududiy mаjmui //
О`zbekikton geogrаfiya jаmiyati аxboroti. 28-jild. T., 2007.
10. Nаzаrov M.G. Q аshqаdаryo viloyatining аntropogen lаndshаftlаrini
tаsniflаshning аyrim mаsаlаlаri // Ilm- fаn vа innovаsiya. Ilmiy-аmаliy konferensiya
mаteriаllаri Q аrshi, “ Q аrshi dаvlаt universiteti “, 2013.
11. Nazarov M.G. Qashqadaryo havzasining antropogen landshaftlari va ularning
tabaqalanishi. // Antropogen landshaftshunoslik. Samarqand, 2014.
12. Tosheva L., Qoraqulova G, Nazarov M. Qashqadaryo viloyatida aholi joylashuvi
va madaniy landshaftlarni rivojlantirish masalalari. // Fan, taraqqiyot va yoshlar. Ilmiy-
amaliy konferensiya materiallari. Qarshi 2014.–
13. Usmanov I.U., Abdullayev S.I. Madaniy landshaft umumgeografik
–
tadqiqotlar predmeti. // Antropogen landshaftshunoslik. Samarqand, 2014.
14. Qodirova A.H. Qashqadaryo havzasida agrairrigaysion landshaftlarning
shaklllanishi // Ko`hna va navqiron geografiya. Ilmiy - amaliy konferensiya materiallari . T .:
2009.
15. Веденин E .А., Кулешова М.Е. Культурный ланшафт как объект
культурного и природного наследия // Известия РАН. Серия географичеcкая, 2001,
№ 1. C.7-1 4
16. Джеймс П., Мартин Дж. Все возможн ы е мир ы . История географичеcких
идей. М.: Прогресс, 1988. - 672 с.
17. Забелин И.М. Физическая география в современном естествознании. М.,
1978.
18. Исаченко А.Г. Ландшафтоведение и физико-географическое
ра йщ нирование. М., В ы сшая школа, 1991.
19. Исаченко А.г. О двух трактовках понятия “культурний ландшафт” //
Извеcтия РГО. – 2003. – 135. № 1. C. 5-16.
20. Каганский В.П. Культурний ландшафт: основн ы е концепции в российской
географии // Обсерватория культур ы . – 2009. - № 1. C.62-70.
21. Калусков В.Н., Красовская Т.М. Предcтавления о культурном ландшафте:
от профессионалного до мировозренчеcкого // Вестник Моск. ун-та – Серия 5.
Географи я . – 2000. - № 4. C. 3-6.
22. Колбовский Е. Ю . Ландшафтоведение: учебное пособие для студентов
вузов. – 3-е изд. М., Изд.Сентр 2. “Академия”, 2008. – 480.
23. Культурный
ландшафт: Теоретические и региональние исследования. М.: Изд-во Моск. ун-та,
2003.
62
62

24. Куракова Л.И. Современные ландшафты и хозяйственная деятельность. -
М.: Просвешение, 1983. – 158 с.
25.Мильков Ф. Н. Человек и ландшафт: очерки антропогенного
ландшафтоведениЙ. М.: Мисл. 1973, 224 с.
26. Мил ь ков Ф.Н. Обшее землеведение. М., 1990.
27. Охрана ландшафтов. Толковий словар. Москва, 1982.
28. Пославская О. Ю . Принцип ы в ы деления ландшафтов. // Природн ы е
ландшафт ы Каршинской степи. Т., Фан, 1966.
29. Рябчиков А.М. Структура и динамика геосфер ы , её стественное развитие и
изменение человеком. М., М ы сл, 1972.
30. Саушкин Ю .Г. Культурний ландшафт. // Вопроси географии. Вип.1. М.,
1946.
31. Тютюнник Е.Г. О происхождении и первоначал ь ном значении слова
“ландшафт” // Изв.РАН Сер. геогр., 2004, № 4 . – C. 116-122.
32. Каганский В.П. Культурний ландшафт: основн ы е концепции в р оссийской
географии // Обсерватория культур ы . – 2009. - № 1. C.62-70.
33. Калуцков В.Н. Предcтавления о культурном ландшафте: от
профессионального до мировозренчеcкого // Вестник Моск. ун-та – Серия 5.
География. – 2000. - № 4. C. 3-6.
34. Cristal, D. (ed.).1990. The Cambridje Ensyclopedia. Cambridje: Cambridje
University Press. P.412.
35. Daniels,S. and D. Coscrov e.1988. Introduction: iconography and landscape. In
the Iconography of Landscape. 1-10. P.1. 35. Fowler P. J.
World Heritage Cultural Landscapes 1992-2002 // World Heritage Papers 6. UNESCO
World Heritage Center, 2003. – 140 p.
37. Ingold,T.1993. The temporality of the lansdcape. World Archeology. 25. 152-
74. P.156.
38. Mc-Closkey J.Michael. A Recconaissanse-level inventori of the amount of
wilderness remaining in the world. Spalding Heather. AMBIO. – 1989,18. N 4 . 39 .
Sauer K. Morphology of Landscape // University of California. — Publications in
Geography. — 1925. — Vol. II. — № 2. — P. 19–53.
40. Schmithüzen J. Was isteine Lanschaft? Erdkundliches Wissen. № 9.
Wiesbaden:Franz Steiner.
42. Htt://ru. Wikipedia. Org / w/ index. Php ? title “Geograficheskiy landshaft”
Goldid” 58192471.
43. Http//ru. Wikipedia. Org / w/ index. Php ? title “Kate”.
44. Glossariy. ru Http//ru. geography. Wikia Com / wiki / % D 0% 97% D
.
63

Купить