Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 35.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Daryolarning minimal suv sarflari va ularni hisoblash

Sotib olish
Daryolarning minimal  suv sarflari  va ularni hisoblash
Reja:
1. Daryolarda kam suvli davr va minimal oqim
2. Kam suvli davr  (mejen) tavsiflari va minimal oqimni hisoblash
3. Oqimning o‘zgaruvchanligini gidrometrik ma’lumotlar yetarlicha  
bilmaganda (qisqa qator uchun)  aniqlash Daryolarda   minimal   oqim   kam   suvli   davrga   (mejen)   ga   ,   ya’ni   daryolar
deyarli yer osti suvlari hisobiga to‘yingan vaqtga to‘g‘ri keladi.
Daryo   havzalarining   tabiiy-geografik   sharoitiga   qarab   turli   davrlarda
minimal   oqim   turli   vaqtga   to‘g‘ri   keladi.   Iqlim   nam   bo‘lgan   xududlarda     (x>z)
minimal   oqim   yilning   qish   oylarida   ,qurg‘oqchil   iqlimga   (x<z)   ega   bo‘lgan
xududlarda esa minimal oqim yozda kuzatiladi. 
Minimal   oqim   miqdorini   belgilovchi   asosiy   omil   bo‘lib,   daryolarning   yer
osti suvlari bilan to‘yinish harakteri hisoblanadi. Ayniqsa yerning ustki (aeratsiya)
qatlamida,   ya’ni   birinchi   suv   o‘tkazmas   qatlamgacha   joylashgan   suvlarning
miqdoriga   bog‘liq   bo‘ladi.   Yerning   bu   qatlami   faol   suv   almashish   qatlami   deb
yuritiladi. 
Daryolarning   minimal   oqimi   havzalarning   ko‘llilik   darajasiga   ham   bog‘liq
bo‘ladi.   Masalan,   Boltiq   bo‘yi   mamlakatlari   hamda   Rossiyaning   Kareliya
Avtonom   respublikasi   va   Kola   yarim   orolini   olsak,   bu   yerlarda   ko‘llar   keng
tarqalgan   bo‘lib,   daryolarning   suv   rejimiga   ta’sir   ko‘rsatadi.   Rossiya   Yevropa
qismining   tundra   mintaqasida   iqlimning   nam   va   o‘ta   nam   bo‘lganligi   uchun   yer
osti   suvlarining   joylashishi   chuqur   bo‘lmaganligi   sabali   ko‘llar   va   botqoqliklar
keng   tarqalgan.   Bu   xududdagi   daryolarning   minimal   oqimi   yaxshi   ta’minlangan
bo‘lib, nisbatan katta miqdorlarni tashkil qiladi. Bu daryolarda oqimning minimal
qiymati   yilning   qish   fasliga   to‘g‘ri   keladi,   natijada   ayoz   sovuq   davrlar   o‘rta   va
kichik daryolarning o‘zan tagigacha muzlashi kuzatiladi.
Tundra   mintaqasidan   janubga   tomon,   ya’ni   o‘rmon,   chala-   o‘rmon,   cho‘l
mintaqalariga o‘tganimiz sari yer osti suvlarining joylashish chuqrligi ortib boradi.
Bu   xudud   daryolarida   oqimning   eng   kichik   qiymatlari   faqat   qish   oylaridagina
emas, balki yozda ham kuzatiladi.
Havzalari tog‘li xududlarda joylashgan  daryolarda kam suvli  davr  kuz-qish
mavsumiga to‘g‘ri keladi, natijada oqimning minimal miqdorlari ham shu oylarga
to‘g‘ri   keladi.   Lekin,   past   tog‘lar   yoki   tog‘   etaklaridan   boshlanadigan   minimal
oqim yoz oylariga to‘g‘ri keladi.  Kam suvli davr  (mejen) tavsiflari va minimal oqimni hisoblash
Kam suvli davr  tavsiflari aniqlashda uning quyidagi elementlari  aniqlanadi:
Kam suvli davrning boshlanishi sanasi (tb), ya’ni bu sana to‘lin suv davrining
tugashi vaqtiga to‘g‘ri keladi;
Kam   suvli   davrning   tugashi   sanasi   (t   m   ),   bu   sana   to‘lin   suv   davrining
boshlanishi vaqtiga moslab olinsa, hato bo‘lmaydi;
 Kam suvli davrning davom etish muddati kam suvli davrning  boshlanishi va
tugashi sonlari orasidagi kunlar soni bilan belgilanadi;
  Kam   suvli   davrda o‘rtacha  ko‘p yillik  suv  sarfi,  oqim  moduli, hamda  oqim
qalinligi;
 O‘rtacha sutkali eng kichik sarfi, oqim moduli;
  Oylik   minimal   oqimning   o‘zgaruvchanlik   va   asimmetriya   koeffitsiyentlari,
kerakli   taminlanishdagi   o‘rtacha   oylik   minimal   suv   sarflari   (r      80%,
90%, 95%,99%).
Yuqorida sanab o‘tilgan kam suvli davrning asosiy elementlarini gidrologik
ma’lumotlar yetarlicha bo‘lgani, alohida yillar kundalik suv sarflarining tebranish
grafigi,   ya’ni   gidrograf   chiziladi.   Gidrograf   yordamida   kam   suvli   davr
elementlarining   aniqligini   yanada   ishochli   qilish   maqsadida,   grafikka   o‘rtacha
sutkali havoning harorati va yog‘in-sochin qiymatlari jalb etiladi. Kam suvli davr
elementlarini   aniqlash   yo‘li   to‘lin   suv   davr   elementlarini   aniqlash   kabi   olib
boriladi.   Alohida   yillar   uchun   aniqlangan   kam   suvli   davr   elementlari   asosida
ularning   o‘rtacha   ko‘p   yillik   qiymatlari   aniqlanadi.   Gidrologik   o‘rganilgan,   ya’ni
yetarlicha   uzun   qator   bo‘yicha   eng   kam   o‘rtacha   oylik   suv   sarflari   gidrologik
kataloglarda   (OGX)   keltirilgan   bo‘lib   ular   asosida   o‘rtacha   oylik   minimal
oqimning o‘zgaruvchanlik va asimmetriya koeffitsiyentlari aniqlanadi.
O‘rganilmagan   daryolar   bo‘yicha   o‘rtacha   oylik   minimal   oqimini   aniqlash
uchun minimal oqim qatlami (h min, mm) va daryo havzasining o‘rtacha balandligi
orasidagi   bog‘lanish   grafigi    h   min,   mm  f(H   o‘rt)    dan   foydalanish   tavsiya
qilinadi.  O‘rta   Osiyo   daryolari   bo‘yicha   mazkur   bog‘lanish   grafiklari   «Resursi
poverxnostnix vod» kataloglarida alohida yirik havzalar uchun keltirilgan. 
Havzalari   tekislik   xududlarida   joylashgan   daryolar   bo‘yicha   o‘rtacha   oylik
minimal oqimini (Q min) aniqlash uchun GGI kartalari tavsiya qilinadi. Bu kartalar
minimal   oqimning   80%li   ta’minlanishdagi   qiymatlari   asosida   tuzilgan.   Kerakli
ta’minlanishdagi   minimal   oqimni   (Q   min,%)   aniqlash   uchun    r,%
koeffitsiyentidan foydalaniladi (uning qiymatlari maxsus qo‘llanmada keltirilgan).
Q min,%  r,%  Q min,80%.          
Oqimning o‘zgaruvchanligini gidrometrik ma’lumotlar yetarlicha
bilmaganda (qisqa qator uchun)  aniqlash
Daryo oqimining o‘zgaruvchanligi quyidagi usullar bilan aniqlansin
1. O‘xshatma   (analog) usuli bilan;
2. Kritskiy-Menkel tenglamasi yordamida;
3. Grafo-analitik (MosGIDEP) usuli bilan.
1. O‘xshatma  (analog)usuli bilan hisoblash. 
Yuqorida bajarilgan amaliy mashg‘ulotlarda   o‘rganilayotgan   daryoning
oqim me’yori o‘xshatma usuli bilan aniqlangan edi,     ya’ni S
v =   0,19 bilib, Q
0  	

31.6 m 3
g‘s ga teng edi. Shunga asosan	
  	
σcv=	
√
1+C	v
2	
2⋅n	
⋅100	%	=	
√
103	,61	
54	
=	√1,92	=	1,38	%
 bo‘lib,	
τcv=1,38	%<5%
 shartni qanoatlantiradi. 
Shu natijalar biyicha   
S
c  q 0,19,  C
s  q 2 C
v   da  K
1 %   q
  1,494     K
1 %   q
  0,838
ekanligini aniqlaymiz.
Kerakli ta’minlanishdagi suv sarflari esa quyidagicha aniqlanadi	
 Q
1 %  = 1,494     Q
0   q 1,494    31,6 q 47,2 m 3
g‘s,
Q
80 %  = 0,838
    Q
0   q 0,838    31,6 q 26,6 m 3
g‘s.
2. Kritskiy-Menkel tenglamasi yordamida hisoblash.
Oqim   me’yorini   aniqlashda   ham   Kritskiy-Menkel   ifodasi   tavsiya   qilingan
edi.   Shu   tenglamadagi   elementlar   daryo   oqimining   o‘zgaruvchanligini
aniqlashda foydalaniladigan quyidagi ifodada  ham saqlanib qoladi	
Сv=τN
Q0,x=τn,x	
Q0√
1−r2
(1−τn2,a	
τN2,a)
=5,77	
31	,6√1−0,88	2(1−8,69	2	
9,86	2)
=0,20	,	
τcv=100	⋅σn,x	
Qox√n	√
1−r2
(
n
N	
τN2a	
τn2a	−1)=100	⋅5,77	
31	,6√17	⋅√1−0,88	2(17
27	
97	,2	
75	,43	−1)=4,74	%	.
Ko‘rinib  turibdiki  	
τcv=4,74	%	<5%   shartni   qanoatlantiradi.  Shunga   asosan
hamda   S
c   q 0,20      C
s   q 2 C
v     da   K
1   %   q
  1,522      K
1   %   q
  0,830 ekanligini hisobga olib,
kerakli ta’minlanishdagi suv sarflarini quyidagicha aniqlaymiz 
Q
1 %  q K
1 %      Q
0   q 1,522    31,6 q  48,1 m 3
g‘s,
Q
80 %  q K
80 %      Q
0   q 0,830  31,6 q26,2 m 3
g‘s.
3. Grafo-analitik (MosGIDEP) usuli bilan hisoblash.
Bu   usul   bilan   Varzob   (Gushari   q.)   daryosi   oqimining   o‘zgaruvchanligini
aniqlash uchun  Q
x   q f(Q
a )  bog‘lanish grafigidan  foydalanamiz (4.1-rasm).
Grafikda tig‘ri burchakli uchburchak hosil qilib, tg    ni aniqlaymiz 	
А=	tg	α=	BC
AC	=16
28	=0,57
.
Shu   qiymatga   asoslanib,   daryoning   o‘zgaruvchanlik   koeffitsiyentini
hisoblaymiz	
	
Cvx=	A⋅
Q0,a	
Qx	
⋅Cva=0,57	47	,0	
31	,5⋅0,21	=	0,18
. ADABIYOTLAR
1. Gandin   L.S.   Kogan   R.L.   Statisticheskiye   metodi   interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin   L.S.,   Danovich   A.M.   i     dr.   Praktikum   po   chislennim   metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.      
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975. 
5. Panovskiy   G.A.,   Brayer.   Statisticheskiye   metodi   v   meteorologii.   –L.
GMI, 1972. 
6. Grigorev   V.I.   Avtomatizirovannaya   obrabotka   gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Daryolarning minimal suv sarflari va ularni hisoblash

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский