Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar (PLIS, FPGA)

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar (PLIS, FPGA)
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. DASTURLANUVCHI MANTIQIY INTEGRAL SXEMALAR 
HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHALAR .............................................................
1.1. PLIS tushunchasi ..........................................................................................
1.2. PLIS larning rivojlanish tarixi ......................................................................
1.3. PLIS larning tasnifi .......................................................................................
1.4. Dasturlash texnologiyalari ............................................................................
1.5. PLIS larning afzalliklari va kamchiliklari ....................................................
1.6. PLIS larning rivojlanish yo‘nalishlari ..........................................................
II BOB. PLIS LARNING ARXITEKTURASI .....................................................
2.1. Oddiy PLIS: PAL va GAL ...........................................................................
2.2. Murakkab PLIS (CPLD) .............................................................................
2.3. FPGA arxitekturasi .....................................................................................
2.4. Qidiruv jadvali (LUT) ................................................................................
2.5. Mantiqiy element va ulanish resurslari .......................................................
2.6. Kirish-chiqish bloklari ................................................................................
2.7. Maxsus bloklar va SoC FPGA ...................................................................
2.8. Dasturiy protsessorlar .................................................................................
III BOB. PLIS ASOSIDA LOYIHALASH, PARAMETRLAR VA 
QO‘LLANILISHI ..................................................................................................
3.1. Loyihalash bosqichlari ................................................................................
3.2. Apparat tavsiflash tillari .............................................................................
3.3. Vaqt cheklovlari va vaqt tahlili ..................................................................
3.4. Konfiguratsiya va dasturlash ......................................................................
3.5. PLIS larning asosiy parametrlari ................................................................
3.6. Loyihalash misoli: FPGA da hisoblagich ...................................................
3.7. FPGA da raqamli filtr: parallellik samarasi ................................................
3.8. Loyihani sozlash va ichki logik analizator .................................................
3.9. PLIS larning qo‘llanilish sohalari ...............................................................
3.10. PLIS, maxsus integral sxemalar va mikrokontrollerlarning 
taqqoslanishi ......................................................................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Raqamli qurilmalarni yaratishning ikkita an’anaviy yo‘li mavjud. Birinchisi –
standart   mikrosxemalardan   (mantiqiy   elementlar,   triggerlar,   hisoblagichlar)
qurilma   yig‘ish.   Bu   yo‘l   arzon   va   tez,   lekin   murakkab   qurilmalarda   o‘nlab   yoki
yuzlab   mikrosxema   kerak   bo‘ladi,   platada   ko‘p   joy   egallaydi   va   qurilmani
o‘zgartirish qiyin. Ikkinchisi – maxsus integral sxema (ASIC) loyihalash. Bu yo‘l
eng   yuqori   tezlik   va   eng   kam   iste’molni   beradi,   lekin   juda   qimmat,   uzoq   davom
etadi   va   faqat   katta   seriyalarda   o‘zini   oqlaydi.   Bu   ikki   yo‘l   orasidagi   bo‘shliqni
dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar (PLIS) to‘ldiradi.
PLIS – ishlab chiqarilgandan keyin foydalanuvchi tomonidan dasturlanadigan
va   istalgan   raqamli   qurilmaga   aylantiriladigan   integral   mikrosxema.   Bitta
zamonaviy   PLIS   yuz   minglab   mantiqiy   elementlarni,   megabitlab   ichki   xotirani,
raqamli   signallarni   qayta   ishlash   bloklarini   va   yuqori   tezlikli   interfeyslarni   o‘z
ichiga   oladi.   Loyihalovchi   qurilmaning   xatti-harakatini   apparat   tavsiflash   tilida
yozadi,   maxsus   dastur   esa   bu   tavsifni   PLIS   ni   konfiguratsiya   qiluvchi   faylga
aylantiradi. Qurilmani o‘zgartirish uchun platani qayta yig‘ish shart emas – yangi
konfiguratsiyani yuklash kifoya.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   PLIS   lar   bugungi   kunda
telekommunikatsiya,   tibbiy   uskunalar,   avtomobil   elektronikasi,   sun’iy   intellekt
tezlatgichlari,   kosmik   texnika   va   ilmiy   tadqiqotlarda   keng   qo‘llanilmoqda.   Ular
yangi mikrosxemalarni ishlab chiqarishdan oldin sinab ko‘rish (prototiplash) uchun
ham   asosiy   vosita   hisoblanadi.   Shuning   uchun   PLIS   larning   tuzilishi,   ishlash
prinsipi   va   loyihalash   usullarini   bilish   zamonaviy   elektronika   mutaxassisi   uchun
zarur.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   dasturlanuvchi   mantiqiy   integral   sxemalarning
turlari,   arxitekturasi,   parametrlari   va   ular   asosida   qurilmalarni   loyihalash   tartibini
o‘rganish hamda tahlil qilish. Shu maqsadda quyidagi vazifalar qo‘yildi:
– PLIS tushunchasini, rivojlanish tarixini va tasnifini o‘rganish;
–   dasturlash   texnologiyalarini   –   eriydigan   peremichka,   antifyuz,
EEPROM/flesh va SRAM – taqqoslash;
– oddiy PLIS (PAL, GAL), murakkab PLIS (CPLD) va FPGA arxitekturasini
tahlil qilish;
– FPGA ning asosiy bloklari – qidiruv jadvallari, mantiqiy elementlar, ulanish
resurslari, maxsus bloklar – tuzilishini ko‘rib chiqish;
–   PLIS   asosida   loyihalash   bosqichlarini,   parametrlarini   va   qo‘llanilish
sohalarini o‘rganish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan.
3 I BOB. DASTURLANUVCHI MANTIQIY INTEGRAL SXEMALAR
HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHALAR
1.1. PLIS tushunchasi
Dasturlanuvchi   mantiqiy   integral   sxema   (PLIS,   ingliz   adabiyotida   PLD   –
programmable  logic  device)  –  ichki  tuzilishi  ishlab   chiqaruvchi   tomonidan  emas,
balki   foydalanuvchi   tomonidan,   mikrosxema   tayyorlangandan   keyin
belgilanadigan   raqamli   integral   mikrosxema   [1].   PLIS   ichida   oldindan
tayyorlangan,   lekin   hali   o‘zaro   ulanmagan   mantiqiy   resurslar   –   elementlar,
triggerlar, xotira – va ularni ulash uchun dasturlanuvchi kalitlar mavjud. Dasturlash
jarayonida   kalitlarning   holati   o‘rnatiladi   va   natijada   mikrosxema   kerakli   raqamli
qurilmaga aylanadi.
PLIS   ni   standart   mikrosxemalardan   va   maxsus   integral   sxemalardan   ajratib
turadigan   asosiy   xususiyat   –   uning   funksiyasi   “dasturiy”   ravishda   belgilanishi.
Bunda “dastur” atamasi  shartli: PLIS mikroprotsessor  kabi  buyruqlarni ketma-ket
bajarmaydi.   Uning   konfiguratsiyasi   apparat   tuzilishini   belgilaydi,   ya’ni   PLIS
ichida   haqiqiy   elektron   sxema   hosil   bo‘ladi   va   barcha   qismlar   parallel   ishlaydi.
Aynan shu parallellik PLIS ga ko‘p vazifalarda mikroprotsessorlarga nisbatan katta
tezlik ustunligini beradi.
Rus   tilidagi   adabiyotda   “ПЛИС”   atamasi   barcha   dasturlanuvchi   mantiqiy
mikrosxemalar uchun umumiy nom sifatida ishlatiladi. Ingliz adabiyotida esa ular
turlariga   qarab   SPLD,   CPLD   va   FPGA   deb   ataladi.   FPGA   (field-programmable
gate   array   –   joyida   dasturlanuvchi   ventillar   massivi)   –   bugungi   kunda   eng   keng
tarqalgan va eng murakkab PLIS turi.
1.2. PLIS larning rivojlanish tarixi
Dasturlanuvchi   mantiqning   birinchi   ko‘rinishi   –   bir   marta   dasturlanadigan
doimiy   xotira   (PROM)   bo‘ldi.   Har   qanday   kombinatsion   funksiyani   haqiqiylik
jadvali ko‘rinishida xotiraga yozish mumkin, shuning uchun PROM ni eng sodda
dasturlanuvchi mantiqiy qurilma deb qarash mumkin. Ammo kirishlar soni ortishi
bilan   xotira   hajmi   eksponensial   o‘sadi,   shuning   uchun   bu   usul   kichik   funksiyalar
bilan cheklangan (1.1-rasm).
1.1-rasm. Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar rivojlanishining asosiy bosqichlari
1970-yillarda dasturlanuvchi mantiqiy matritsalar (PLA) paydo bo‘ldi: ularda
dasturlanuvchi   VA   matritsasi   va   dasturlanuvchi   YOKI   matritsasi   bor   edi.   1978-
yilda Monolithic Memories (MMI) kompaniyasi soddaroq va tezroq tuzilishga ega
PAL   (programmable   array   logic)   mikrosxemalarini   chiqardi:   ularda   faqat   VA
matritsasi dasturlanadi, YOKI matritsasi esa qat’iy. PAL lar juda ommabop bo‘ldi
va   o‘nlab   standart   mikrosxemalarni   bitta   korpusga   almashtirish   imkonini   berdi.
1980-yillarning o‘rtalarida Lattice kompaniyasi  elektr bilan qayta dasturlanadigan
GAL (generic array logic) mikrosxemalarini yaratdi.
1983-yilda tashkil topgan Altera kompaniyasi 1984-yilda EP300 nomli qayta
dasturlanadigan   mikrosxemani   chiqardi.   1985-yilda   esa   Xilinx   kompaniyasi
(asoschilaridan biri Ross  Friman)  birinchi FPGA – XC2064 ni taqdim etdi. Unda
64 ta konfiguratsiyalanadigan mantiqiy blok bo‘lib, ularning funksiyasi  va o‘zaro
4 ulanishlari SRAM katakchalari bilan belgilangan. Bu g‘oya inqilobiy bo‘ldi: PLIS
ni cheksiz ko‘p marta qayta dasturlash imkoni paydo bo‘ldi.
1990-yillarda   CPLD   va   FPGA   lar   tez   rivojlandi:   integratsiya   darajasi   oshdi,
ichki   xotira,   ko‘paytiruvchilar   va   takt   chastotasini   boshqarish   bloklari   qo‘shildi.
2010-yillarda   esa   bitta   kristallda   protsessor   yadrolari   va   dasturlanuvchi   mantiqni
birlashtirgan tizimlar (SoC FPGA) paydo bo‘ldi. Bugungi kunda bozorning asosiy
ishtirokchilari   –   Xilinx   (2022-yildan   AMD   tarkibida),   Altera   (keyinchalik   Intel
tarkibiga   kirgan),   Lattice   va   Microchip   (sobiq   Actel).   Muallif   fikricha,   PLIS   lar
tarixi   –   elektronikada   moslashuvchanlik   va   tezlik   o‘rtasidagi   murosa   izlashning
yorqin namunasi.
1.3. PLIS larning tasnifi
Tuzilishining   murakkabligi   bo‘yicha   PLIS   lar   uch   asosiy   guruhga   bo‘linadi
(1.2-rasm) [2]:
1.2-rasm. Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalarning tasnifi
–   oddiy   PLIS   (SPLD)   –   PROM,   PLA,   PAL,   GAL;   ular   bitta   VA–YOKI
matritsasi va oz sonli triggerlardan iborat, o‘nlab mantiqiy elementga ekvivalent;
–   murakkab   PLIS   (CPLD)   –   bir   nechta   PAL   tipidagi   funksional   bloklar   va
ularni   birlashtiruvchi   markaziy   ulanish   matritsasi;   yuzlab–minglab   elementga
ekvivalent;
–   FPGA   –   ko‘p   sonli   kichik   konfiguratsiyalanadigan   mantiqiy   bloklar,   ular
orasidagi   dasturlanuvchi   ulanish   tarmog‘i   va   maxsus   bloklar;   yuz   minglab   va
millionlab elementga ekvivalent.
Uch guruhning asosiy xususiyatlari 1.1-jadvalda taqqoslangan.
1.1-jadval
PLIS guruhlarining taqqoslanishi
Belgisi SPLD (PAL, GAL) CPLD FPGA
Tuzilishi Bitta VA–YOKI 
matritsa PAL bloklari + ulanish
matritsasi LUT bloklar + ulanish 
tarmog‘i
Murakkabligi O‘nlab elementlar Yuzlab – minglab Minglab – millionlab
Kechikish Kichik, doimiy Oldindan aytib 
bo‘ladigan Joylashtirishga bog‘liq
Texnologiya EEPROM EEPROM / flesh Asosan SRAM
Qo‘llanilishi Oddiy mantiq Boshqaruv, 
interfeyslar Murakkab tizimlar, 
DSP
5 1.4. Dasturlash texnologiyalari
PLIS   dagi   dasturlanuvchi   kalitlarning   holati   turli   texnologiyalar   bilan
saqlanadi.   Texnologiya   PLIS   ning   muhim   xususiyatlarini   –   qayta   dasturlash
imkoniyatini,   energiyaga   bog‘liqligini,   tezligini   va   radiatsiyaga   chidamliligini   –
belgilaydi [3].
Eriydigan peremichkalar (fuse) eng birinchi texnologiya bo‘lgan: dasturlashda
keraksiz   ulanishlar   katta   tok   bilan   kuydiriladi.   Antifyuz   texnologiyasida   esa
aksincha   –   dastlab   uzilgan   kontakt   dasturlashda   yuqori   kuchlanish   ta’sirida
o‘tkazuvchi   holatga   o‘tadi.   Antifyuzli   PLIS   lar   bir   marta   dasturlanadi,   lekin   ular
juda tez, energiyaga bog‘liq emas va radiatsiyaga chidamli, shuning uchun kosmik
va harbiy texnikada qo‘llaniladi.
EEPROM va flesh texnologiyalarida kalit holati suzuvchi zatvorli tranzistorda
saqlanadi.   Bunday   PLIS   lar   ko‘p   marta   qayta   dasturlanadi   va   ta’minot
o‘chirilganda   ham   konfiguratsiyani   saqlaydi   –   ular   yoqilishi   bilan   darhol   ishlay
boshlaydi.   CPLD   larning   ko‘pchiligi   va   ba’zi   FPGA   oilalari   shu   texnologiyada
ishlab chiqariladi.
SRAM   texnologiyasida   esa   har   bir   kalit   statik   xotira   katakchasi   bilan
boshqariladi (1.3-rasm). Katakchada bir yozilgan bo‘lsa, kalit tranzistori  ochiq va
ikki o‘tkazgich ulangan, nol bo‘lsa – uzilgan. SRAM texnologiyasi standart KMOP
jarayonida   tayyorlanadi,   shuning   uchun   eng   zamonaviy   texnologik   me’yorlardan
foydalanish   va   eng   yuqori   integratsiya   darajasiga   erishish   mumkin.   Kamchiligi   –
konfiguratsiya   ta’minot   o‘chirilganda   yo‘qoladi,   shuning   uchun   har   safar
yoqilganda u tashqi flesh xotiradan yuklanadi.
1.3-rasm. SRAM katakchasi bilan boshqariladigan dasturlanuvchi kalit
Dasturlash texnologiyalari 1.2-jadvalda taqqoslangan.
1.2-jadval
PLIS dasturlash texnologiyalarining taqqoslanishi
Texnologiya Qayta dasturlash Energiyaga
bog‘liqlik Xususiyati
Eriydigan 
peremichka Yo‘q Bog‘liq emas Tarixiy, eski PROM va PAL
Antifyuz Yo‘q (bir marta) Bog‘liq emas Tez, radiatsiyaga chidamli
EEPROM / flesh Ko‘p marta Bog‘liq emas Darhol ishga tushadi, kam 
iste’mol
SRAM Cheksiz Bog‘liq (tashqi flesh 
kerak) Eng yuqori integratsiya
6 Eng   yirik   FPGA   lar   SRAM   texnologiyasida   ishlab   chiqariladi,   chunki   faqat
shu   texnologiya   eng   zamonaviy   jarayonlarda   milliardlab   tranzistorni   joylashtirish
imkonini   beradi.   Muallif   fikricha,   texnologiyani   tanlash   qurilmaning   vazifasiga
bog‘liq:   tez ishga  tushishi   va kam   iste’mol  muhim   bo‘lsa  –  flesh,  kosmik  sharoit
uchun – antifyuz, katta hajmdagi hisoblashlar uchun esa SRAM FPGA eng to‘g‘ri
tanlov.
1.5. PLIS larning afzalliklari va kamchiliklari
PLIS larning standart mikrosxemalar va maxsus integral sxemalarga nisbatan
afzalliklari quyidagilardan iborat [1; 4]:
–   moslashuvchanlik   –   qurilma   funksiyasini   konfiguratsiyani   almashtirib
o‘zgartirish mumkin, hatto qurilma foydalanuvchida bo‘lganda ham;
– loyihalash muddatining qisqaligi – mikrosxemani ishlab chiqarish bosqichi
yo‘q, loyiha bir necha soat ichida sinab ko‘riladi;
–   yuqori   integratsiya   –   bitta   mikrosxema   o‘nlab   va   yuzlab   standart
mikrosxemalar o‘rnini bosadi, platani soddalashtiradi;
–   parallellik   –   barcha   bloklar   bir   vaqtda   ishlaydi,   bu   signal   qayta   ishlashda
katta tezlik beradi;
–   dastlabki   xarajatlarning   pastligi   –   kichik   va   o‘rta   seriyalar   uchun   maxsus
integral sxemadan ancha arzon;
–   xatolarni   tuzatish   imkoniyati   –   loyihadagi   xato   yangi   konfiguratsiya   bilan
tuzatiladi.
Kamchiliklari   ham   mavjud.   PLIS   dagi   bir   xil   funksiya   maxsus   integral
sxemaga nisbatan ko‘proq kristall maydonini egallaydi, ko‘proq energiya sarflaydi
va   sekinroq   ishlaydi,   chunki   dasturlanuvchi   kalitlar   va   universal   bloklar
qo‘shimcha   kechikish   va   sig‘im   kiritadi.   Katta   seriyalarda   bitta   PLIS   ning   narxi
maxsus   mikrosxemadan   qimmat.   Bundan   tashqari,   PLIS   bilan   ishlash   maxsus
bilim va loyihalash vositalarini talab qiladi. Afzallik va kamchiliklar 1.3-jadvalda
umumlashtirilgan.
1.3-jadval
PLIS larning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari Kamchiliklari
Qayta dasturlash, moslashuvchanlik ASIC ga nisbatan sekinroq va ko‘proq iste’mol
Loyihalash muddati qisqa Katta seriyada bitta nusxa qimmat
Yuqori integratsiya, oddiy plata Maxsus loyihalash vositalari va bilim kerak
To‘liq parallel ishlash SRAM FPGA uchun tashqi konfiguratsiya 
xotirasi
Xatolarni konfiguratsiya bilan tuzatish Konfiguratsiyani himoya qilish masalasi
1.6. PLIS larning rivojlanish yo‘nalishlari
PLIS   lar   rivojlanishining   bir   nechta   asosiy   yo‘nalishlari   kuzatilmoqda.
Birinchisi   –   integratsiya   darajasining   oshishi   va   maxsus   bloklarning   ko‘payishi.
Zamonaviy   yuqori   sinfdagi   FPGA   larda   millionlab   mantiqiy   element,   o‘nlab
megabit   ichki   xotira,   minglab   DSP   blok   va   o‘nlab   gigabitli   qabul-uzatgichlar
mavjud. Ba’zi FPGA larda bir nechta kristall bitta korpusga joylashtiriladi va ular
maxsus ichki ulanishlar bilan birlashtiriladi.
Ikkinchi   yo‘nalish   –   sun’iy   intellekt   vazifalari   uchun   moslashtirish.   Neyron
tarmoqlarni   hisoblashda   juda   ko‘p   ko‘paytirib-qo‘shish   amallari   bajariladi   va
FPGA   ning   parallel   DSP   bloklari   bu   vazifaga   yaxshi   mos   keladi.   Ishlab
chiqaruvchilar   FPGA   larga   sun’iy   intellekt   uchun   maxsus   hisoblash   bloklarini
qo‘shmoqda,   ma’lumotlar   markazlarida   esa   FPGA   lar   tezlatgich   kartalari   sifatida
qo‘llanilmoqda.
7 Uchinchi   yo‘nalish   –   loyihalash   vositalarining   rivojlanishi.   Yuqori   darajali
sintez   vositalari   C/C++   tilida   yozilgan   algoritmni   avtomatik   ravishda   apparat
tavsifiga   aylantiradi   va   dasturchilarga   apparat   tilini   chuqur   bilmasdan   FPGA   dan
foydalanish   imkonini   beradi.   Shu   bilan   birga,   ochiq   kodli   loyihalash   vositalari
(masalan,   Yosys   sintez   dasturi   va   nextpnr   joylashtirish   dasturi)   paydo   bo‘ldi   va
ular Lattice iCE40 kabi FPGA lar uchun to‘liq loyihalash jarayonini bepul bajarish
imkonini beradi. Bu ta’lim va havaskorlik loyihalari uchun ayniqsa muhim.
To‘rtinchi yo‘nalish – kam iste’molli kichik FPGA lar. Ular mobil qurilmalar,
sensorlar   va   “narsalar   interneti”   qurilmalarida   mikrokontroller   yonida   yordamchi
mikrosxema   sifatida   ishlatilmoqda:   masalan,   sensorlardan   kelayotgan
ma’lumotlarni   oldindan   qayta   ishlab,   asosiy   protsessorni   “uyg‘otmasdan”
energiyani   tejash.   Muallif   fikricha,   PLIS   lar   kelajakda   ham   raqamli   texnikaning
eng moslashuvchan va jadal rivojlanayotgan sohalaridan biri bo‘lib qoladi.
8 II BOB. PLIS LARNING ARXITEKTURASI
2.1. Oddiy PLIS: PAL va GAL
PAL   tuzilishi   2.1-rasmda   ko‘rsatilgan.   Kirish   o‘zgaruvchilari   va   ularning
inversiyalari   vertikal   o‘tkazgichlarga   beriladi.   Gorizontal   o‘tkazgichlar   VA
elementlarining   kirishlari   bo‘lib,   ular   kesishgan   joylardagi   dasturlanuvchi
ulanishlar   (rasmda   ×   belgisi   bilan)   qaysi   o‘zgaruvchilar   ko‘paytmaga   kirishini
belgilaydi.   VA   elementlarining   chiqishlari   qat’iy   ulangan   YOKI   elementlariga
beriladi [2].
2.1-rasm. PAL ning soddalashtirilgan tuzilishi
Rasmdagi   misolda   F
1 =A·B+Ā·C   va   F
2 =B· +A· ·C   funksiyalari   amalgaC̄	B̄
oshirilgan. Har   bir   chiqish  uchun YOKI   elementiga ulangan  VA  elementlari  soni
qat’iy   (odatda   7–8   ta)   bo‘lgani   uchun   murakkab   funksiyalarni   minimallashtirib,
ko‘paytmalar sonini shu chegaraga keltirish kerak. Bu PAL ning asosiy cheklovi,
lekin uning evaziga mikrosxema sodda va tez bo‘ladi.
GAL   mikrosxemalarida   har   bir   chiqishda   makrokatakcha   joylashgan   (2.2-
rasm).   Makrokatakcha   YOKI   elementi,   D   trigger,   multipleksor   va   uch   holatli
chiqish   buferidan   iborat.   Konfiguratsiya   biti   multipleksor   orqali   chiqishga
kombinatsion   signal   (to‘g‘ridan-to‘g‘ri   YOKI   elementidan)   yoki   registrli   signal
(trigger  chiqishidan)  uzatilishini  tanlaydi. Chiqish  signali  teskari  aloqa orqali  VA
matritsasiga ham qaytariladi, bu esa hisoblagichlar va avtomatlarni qurish imkonini
beradi.
9 2.2-rasm. GAL makrokatakchasining soddalashtirilgan tuzilishi
Klassik   GAL16V8   mikrosxemasida   8   ta   makrokatakcha,   GAL22V10   da   esa
10   ta   makrokatakcha   bor.   Ular   elektr   bilan   ko‘p   marta   qayta   dasturlanadi   va
ko‘plab   turdagi   PAL   larning   o‘rnini   bosa   oladi   –   nomidagi   “generic”   (universal)
so‘zi   ham   shundan.   GAL   lar   bilan   ishlash   uchun   mantiqiy   ifodalar   maxsus   tilda
(masalan, ABEL yoki CUPL) yoziladi va dastur ularni minimallashtirib, dasturlash
fayliga aylantiradi.
2.2. Murakkab PLIS (CPLD)
CPLD bir nechta PAL tipidagi funksional bloklardan va ularni birlashtiruvchi
markaziy   dasturlanuvchi   ulanish   matritsasidan   iborat   (2.3-rasm).   Har   bir
funksional   blok   o‘nlab   makrokatakchalarni   o‘z   ichiga   oladi.   Ulanish   matritsasi
istalgan   blok   chiqishini   istalgan   blok   kirishiga   ulash   imkonini   beradi.   Kirish-
chiqish bloklari esa tashqi chiqishlarni ichki resurslarga ulaydi.
2.3-rasm. CPLD ning soddalashtirilgan tuzilishi
CPLD ning muhim afzalligi – kechikishlarning oldindan aytib bo‘ladiganligi.
Signal   kirishdan   chiqishga   doimo   bir   xil   yo‘l   –   ulanish   matritsasi,   VA–YOKI
matritsasi,   makrokatakcha   –   orqali   o‘tadi,   shuning   uchun   uning   kechikishi
loyihadan   qat’iy   nazar   deyarli   o‘zgarmaydi.   Bundan   tashqari,   CPLD   lar   odatda
flesh   texnologiyasida   tayyorlanadi   va   yoqilishi   bilan   darhol   ishlaydi.   Shu   sababli
ular   boshqaruv   mantiqi,   interfeyslarni   moslashtirish,   adres   deshifratsiyasi   va
tizimni ishga tushirishni boshqarish kabi vazifalarda keng qo‘llaniladi.
10 CPLD larga misollar:  Altera MAX 7000 seriyasi  (masalan, EPM7128 – 128
makrokatakcha),   Xilinx   XC9500   va   CoolRunner-II   seriyalari.   Hozirgi   kunda
CPLD va kichik FPGA lar orasidagi chegara xiralashgan: masalan, Intel MAX 10
oilasi FPGA arxitekturasiga ega, lekin ichki flesh xotira tufayli CPLD kabi darhol
ishga tushadi.
2.3. FPGA arxitekturasi
FPGA   ning   klassik   “orolli”   arxitekturasi   2.4-rasmda   ko‘rsatilgan.   Kristall
maydonida mantiqiy bloklar (MB) muntazam panjara ko‘rinishida joylashgan. Ular
orasida gorizontal va vertikal ulanish kanallari o‘tadi, kanallar kesishgan  joylarda
esa   kommutatsiya   bloklari   joylashgan.   Kristall   chetlarida   kirish-chiqish   bloklari
(yashil rang bilan) joylashgan [4].
2.4-rasm. FPGA ning orolli arxitekturasi (MB – mantiqiy blok)
Mantiqiy   bloklar   turli   ishlab   chiqaruvchilarda   turlicha   nomlanadi:   Xilinx   da
CLB  (configurable  logic  block),  Altera/Intel   da LAB  (logic  array  block). Har  bir
blok bir nechta mantiqiy elementdan iborat va ular blok ichida tez lokal ulanishlar
bilan   bog‘langan.   Mantiqiy   element   esa   FPGA   ning   eng   kichik
konfiguratsiyalanadigan   birligi   bo‘lib,   odatda   qidiruv   jadvali,   trigger   va
multipleksordan tashkil topadi.
Zamonaviy   FPGA   larda   mantiqiy   bloklardan   tashqari   maxsus   bloklar   ham
mavjud: blok xotira (bir necha kilobitli ikki portli RAM bloklari), DSP bloklar (tez
ko‘paytiruvchi   va   jamlagichlar),   takt   signalini   boshqarish   bloklari   (PLL,   DLL),
yuqori   tezlikli   ketma-ket   qabul-uzatgichlar,   ba’zan   esa   protsessor   yadrolari   va
analog-raqamli   o‘zgartirgichlar.   FPGA   resurslarining   asosiy   turlari   2.1-jadvalda
keltirilgan.
11 2.1-jadval
FPGA resurslarining asosiy turlari
Resurs Vazifasi
Mantiqiy element (LUT + 
trigger) Kombinatsion va ketma-ket mantiq
Blok xotira (BRAM) Buferlar, navbatlar, jadvallar, kichik xotira
DSP bloklar Tez ko‘paytirish va jamlash, raqamli filtrlar
PLL / DLL Takt chastotasini ko‘paytirish, bo‘lish, faza siljitish
Kirish-chiqish bloklari Turli standartdagi tashqi signallar bilan ishlash
Qabul-uzatgichlar Gigabitli ketma-ket interfeyslar (PCIe, Ethernet)
Protsessor yadrolari SoC FPGA larda dasturiy boshqaruv
2.4. Qidiruv jadvali (LUT)
FPGA   ning   asosiy   kombinatsion   elementi   –   qidiruv   jadvali   (LUT,   look-up
table).   k   kirishli   LUT   –   bu   2 k
  ta   xotira   katakchasi   va   2 k
  kirishli   multipleksordan
iborat   qurilma   (2.5-rasm).   Kirish   o‘zgaruvchilari   multipleksorning   adres
kirishlariga   beriladi,   xotira   katakchalariga   esa   funksiyaning   haqiqiylik   jadvali
yoziladi.   Shunday   qilib,   k   kirishli   LUT   k   o‘zgaruvchili   istalgan   mantiqiy
funksiyani amalga oshiradi [5].
2.5-rasm. To‘rt kirishli qidiruv jadvalining tuzilishi
Rasmdagi   misolda   LUT   ga   “to‘rt   kirishdan   kamida   ikkitasi   birga   teng”
funksiyasi  yozilgan:  0, 1, 2, 4 va  8 kombinatsiyalarida  (bitta yoki  hech  bir  kirish
birga teng emas) qiymat nol, qolganlarida bir. 2.2-jadvalda LUT mazmunining bir
qismi keltirilgan.
2.2-jadval
“Kamida ikkita kirish birga teng” funksiyasi uchun LUT mazmuni (qisman)
ABCD Birlar soni LUT katagi Qiymat
0000 0 0 0
12 ABCD Birlar soni LUT katagi Qiymat
0001 1 1 0
0011 2 3 1
0100 1 4 0
0101 2 5 1
1000 1 8 0
1111 4 15 1
LUT ning ajoyib xususiyati shundaki, uning kechikishi amalga oshirilayotgan
funksiyaning   murakkabligiga   bog‘liq   emas:   oddiy  VA   funksiyasi   ham,  murakkab
funksiya ham bir xil vaqtda bajariladi. Ammo k kirishli LUT ning xotira hajmi 2 k
ga teng bo‘lgani uchun kirishlar soni cheklangan. Uzoq yillar davomida 4 kirishli
LUT   standart   bo‘lgan,   zamonaviy   FPGA   larda   esa   6   kirishli   LUT   lar   keng
qo‘llaniladi. Ko‘proq o‘zgaruvchili funksiyalar bir nechta LUT ga taqsimlanadi va
sintez dasturi bu ishni avtomatik bajaradi.
Muallif   fikricha,   LUT   ni   tushunish   FPGA   ni   tushunishning   kaliti:   FPGA
aslida   ko‘p   sonli   kichik   xotira   katakchalari   va   multipleksorlardan   iborat   bo‘lib,
“dasturlash”   jarayoni   ana   shu   katakchalarga   haqiqiylik   jadvallarini   va   ulanish
kalitlarining holatlarini yozishdan iborat.
2.5. Mantiqiy element va ulanish resurslari
FPGA ning mantiqiy elementi  2.6-rasmda ko‘rsatilgan. U to‘rt  kirishli  LUT,
D   trigger   va   chiqish   multipleksoridan   iborat.   Konfiguratsiya   biti   multipleksor
orqali   element   chiqishiga   LUT   ning   kombinatsion   natijasi   yoki   trigger   chiqishi
uzatilishini   belgilaydi.   Shunday   qilib,   bitta   mantiqiy   element   kombinatsion
funksiya, trigger yoki ularning birikmasini – registrli funksiyani – amalga oshiradi.
2.6-rasm. FPGA mantiqiy elementining soddalashtirilgan tuzilishi
Real   FPGA   larda   mantiqiy   elementlar   qo‘shimcha   imkoniyatlarga   ega:   tez
o‘tkazish zanjirlari (arifmetik amallar uchun qo‘shni elementlar orasida maxsus tez
yo‘l), triggerlarning yozishga ruxsat, sinxron va asinxron tashlash  kirishlari, LUT
ni kichik xotira yoki  siljituvchi  registr  sifatida ishlatish  imkoniyati. Tez o‘tkazish
zanjirlari tufayli FPGA da jamlagichlar va hisoblagichlar ancha tez ishlaydi.
Mantiqiy   elementlar   orasidagi   ulanishlar   dasturlanuvchi   kommutatsiya
bloklari   orqali   amalga   oshiriladi   (2.7-rasm).   Kommutatsiya   blokida   gorizontal   va
vertikal   kanallar   o‘tkazgichlari   kesishgan   joylarda   SRAM   katakchalari   bilan
boshqariladigan kalitlar joylashgan. Kalitlarning holatini o‘rnatib, signalni istalgan
yo‘nalishga burish mumkin.
13 2.7-rasm. Kommutatsiya blokining soddalashtirilgan tuzilishi
Ulanish   resurslari   FPGA   kristall   maydonining   katta   qismini   egallaydi   va
signal   kechikishining   asosiy   manbai   hisoblanadi:   signal   bir   nechta   kommutatsiya
kalitidan o‘tganda har birida qo‘shimcha kechikish yuzaga keladi. Shuning uchun
FPGA   da   kechikish   ko‘p   jihatdan   elementlarning   kristallda   qanday
joylashtirilganiga   va   ular   orasidagi   yo‘llarga   bog‘liq.   Bu   FPGA   ning   CPLD   dan
muhim   farqi:   FPGA   da   kechikish   faqat   joylashtirish   va   ulash   bosqichidan   keyin
aniq ma’lum bo‘ladi.
2.6. Kirish-chiqish bloklari
FPGA   ning   kirish-chiqish   bloklari   ichki   mantiqni   tashqi   dunyo   bilan
bog‘laydi  (2.8-rasm). Har  bir blokda chiqish, kirish va chiqishga ruxsat  signallari
uchun triggerlar, uch holatli chiqish buferi va kirish buferi mavjud. Triggerlarning
kirish-chiqish   blokida   joylashganligi   muhim:   signal   chiqish   chiqishiga   eng   qisqa
yo‘l   bilan   uzatiladi   va   tashqi   signallarga   nisbatan   vaqt   parametrlari   aniq   va
barqaror bo‘ladi.
2.8-rasm. FPGA kirish-chiqish blokining soddalashtirilgan tuzilishi
Kirish-chiqish   bloklari   keng   sozlanadi:   ular   turli   kuchlanish   standartlarini
(LVCMOS 3,3 V, 2,5 V, 1,8 V, differensial LVDS va boshqalar), chiqish tokining
14 kuchini, front tikligini, ichki tortuvchi rezistorlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Chiqishlar
banklarga   birlashtiriladi   va   har   bir   bankning   o‘z   ta’minot   kuchlanishi   bo‘ladi,
shuning uchun bitta FPGA turli kuchlanishli mikrosxemalar bilan bir vaqtda ishlay
oladi. Muallif tajribasiga ko‘ra, platani loyihalashda chiqishlarni banklar bo‘yicha
to‘g‘ri taqsimlash eng muhim va eng ko‘p xato qilinadigan bosqichlardan biri.
2.7. Maxsus bloklar va SoC FPGA
Zamonaviy   FPGA   lardagi   maxsus   bloklar   universal   mantiqiy   elementlarda
amalga   oshirish   samarasiz   bo‘lgan   vazifalarni   bajaradi.   Blok   xotira   (masalan,   9
yoki   18   kilobitli   bloklar)   buferlar,   navbatlar   va   jadvallar   uchun   ishlatiladi.   DSP
bloklar   18×18   yoki   25×18   razryadli   ko‘paytiruvchi   va   jamlagichlarni   o‘z   ichiga
oladi   va   raqamli   filtrlar,   tez   Furye   almashtirishi   kabi   signal   qayta   ishlash
vazifalarini   tezlashtiradi.   PLL   bloklari   tashqi   takt   signalidan   kerakli   chastotali   va
fazali ichki takt signallarini hosil qiladi.
SoC   FPGA   larda   (masalan,   AMD   Xilinx   Zynq   yoki   Intel   Cyclone   V   SoC)
bitta kristallda protsessor tizimi va dasturlanuvchi mantiq birlashtiriladi (2.9-rasm).
Protsessor   tizimi   bir   yoki   bir   nechta   ARM   yadrosi,   kesh,   xotira   kontrolleri   va
standart   interfeyslarni   o‘z   ichiga   oladi.   Dasturlanuvchi   mantiq   esa   tez   apparat
tezlatgichlar va maxsus interfeyslarni amalga oshiradi. Ular orasida yuqori tezlikli
ichki shinalar (masalan, AXI) joylashgan.
2.9-rasm. SoC FPGA ning tuzilishi
Bu   yondashuvda   vazifalar   oqilona   taqsimlanadi:   murakkab   boshqaruv
algoritmlari,   operatsion   tizim   va   tarmoq   protokollari   protsessorda   dastur   sifatida
bajariladi,   katta   hajmli   parallel   hisoblashlar   esa   FPGA   qismida   apparat   sifatida
amalga   oshiriladi.   Masalan,   videokamera   tizimida   tasvirni   oldindan   qayta   ishlash
FPGA   da,   natijalarni   tarmoq   orqali   uzatish   esa   protsessorda   bajariladi.   Keng
tarqalgan FPGA oilalari 2.3-jadvalda keltirilgan.
2.3-jadval
Keng tarqalgan FPGA oilalari
Oila Ishlab chiqaruvchi Xususiyati
Cyclone IV / V Altera (Intel) Arzon, o‘quv platalarida keng tarqalgan
MAX 10 Altera (Intel) Ichki flesh, darhol ishga tushadi
Spartan-6, Artix-7 Xilinx (AMD) Arzon va o‘rta sinf
Zynq-7000 Xilinx (AMD) ARM Cortex-A9 yadrolari + FPGA
iCE40 Lattice Juda kam iste’mol, ochiq kodli vositalar
PolarFire, IGLOO Microchip Flesh asosida, kam iste’mol
15 2.8. Dasturiy protsessorlar
FPGA   ichida   protsessorni   mantiqiy   resurslar   yordamida   ham   hosil   qilish
mumkin   –   bunday   protsessor   dasturiy   (soft-core)   protsessor   deb   ataladi   (2.10-
rasm).   Ishlab   chiqaruvchilar   tayyor   dasturiy   protsessorlarni   taklif   qiladi:   Intel   da
Nios   II   (va   Nios   V),   AMD   Xilinx   da   MicroBlaze.   Ochiq   arxitektura   RISC-V
asosidagi ko‘plab ochiq kodli protsessor yadrolari ham mavjud.
2.10-rasm. Dasturiy protsessor asosidagi FPGA tizimi
Dasturiy   protsessor   apparat   protsessorga   nisbatan   sekinroq   (odatda   yuz
megagers   atrofida   ishlaydi),   lekin   uning   afzalliklari   bor:   buyruqlar   tizimi,   kesh
hajmi,   tashqi   qurilmalar   to‘plami   loyihaga   moslab   tanlanadi,   protsessorlar   sonini
esa   resurslar   imkon   bergancha   oshirish   mumkin.   Bundan   tashqari,   protsessorga
maxsus   apparat   tezlatgichlar   ulab,   dasturning   eng   ko‘p   vaqt   oladigan   qismlarini
apparat   darajasiga   ko‘chirish   mumkin.   Bu   yondashuv   bitta   FPGA   da   to‘liq
kompyuter  tizimini  –  protsessor,   xotira,  interfeyslar   va  maxsus  bloklar   –  yaratish
imkonini beradi.
16 III BOB. PLIS ASOSIDA LOYIHALASH, PARAMETRLAR VA
QO‘LLANILISHI
3.1. Loyihalash bosqichlari
PLIS   asosida   raqamli   qurilmani   loyihalash   kompyuter   yordamida,   maxsus
loyihalash   tizimlarida   (Intel   Quartus   Prime,   AMD   Vivado,   Lattice   Radiant   va
boshqalar)   bajariladi.   Loyihalashning   asosiy   bosqichlari   3.1-rasmda   ko‘rsatilgan
[5; 6].
3.1-rasm. PLIS asosida loyihalash bosqichlari
Birinchi bosqichda qurilmaning xatti-harakati apparat tavsiflash tilida (VHDL
yoki   Verilog)   yoziladi.   Kichik   loyihalar   uchun   sxema   muharriri   ham   ishlatilishi
mumkin, lekin murakkab loyihalarda matnli tavsif ancha qulay. Ikkinchi bosqichda
tavsif   funksional   modellashtiriladi:   test   dasturi   kirish   signallarini   beradi   va
chiqishlar kutilgan qiymatlar bilan solishtiriladi. Uchinchi bosqichda sintez dasturi
tavsifni   mantiqiy   elementlar   va   triggerlar   to‘plamiga   aylantiradi   va   ularni
tanlangan PLIS resurslariga (LUT, trigger, blok xotira) moslaydi.
To‘rtinchi   bosqich   –   joylashtirish   va   ulash:   dastur   har   bir   elementga
kristalldagi   aniq  joyni   ajratadi   va  ular  orasidagi   yo‘llarni   ulanish  resurslari  orqali
o‘tkazadi. Beshinchi bosqich – vaqt tahlili: barcha signal yo‘llarining kechikishlari
hisoblanadi   va   ular   takt   davriga   sig‘ishi   tekshiriladi.   Oxirgi   bosqichda
konfiguratsiya fayli (bitstream) hosil qilinadi va PLIS ga yuklanadi. PLIS asosida
loyihalash bosqichlari 3.1-jadvalda umumlashtirilgan.
3.1-jadval
PLIS asosida loyihalash bosqichlari
Bosqich Mazmuni
Tavsiflash VHDL/Verilog matni yoki sxema muharriri
Funksional modellash Test signallari bilan tekshirish (ModelSim, Questa va 
boshqalar)
Sintez Tavsifni LUT, trigger va boshqa resurslarga aylantirish
Joylashtirish va ulash Elementlarga kristalldagi joy ajratish, yo‘llarni o‘tkazish
Vaqt tahlili Barcha yo‘llar kechikishini tekshirish, zaxira vaqtini hisoblash
Konfiguratsiya Bitstream faylini hosil qilish va yuklash (JTAG, flesh)
Sozlash Ichki logik analizator yordamida real signallarni kuzatish
3.2. Apparat tavsiflash tillari
PLIS  loyihalarining  asosiy   tili   –  apparat   tavsiflash   tillari:   VHDL   va   Verilog
(hamda uning kengaytirilgan varianti SystemVerilog). VHDL 1980-yillarda AQSh
Mudofaa   vazirligi   buyurtmasi   bilan   yaratilgan   va   1987-yilda   IEEE   standarti
sifatida   qabul   qilingan.   Verilog   esa   1984-yilda   Gateway   Design   Automation
kompaniyasida   paydo   bo‘lgan   va   1995-yilda   standartlashtirilgan.   Ikkala   til   ham
17 keng   qo‘llaniladi:   VHDL   Yevropada   va   harbiy   sohada,   Verilog   esa   AQSh   va
Osiyoda ko‘proq tarqalgan.
Apparat tavsiflash tillarining dasturlash tillaridan asosiy farqi – ular buyruqlar
ketma-ketligini   emas,   balki   bir   vaqtda   ishlaydigan   apparat   bloklarini   tavsiflaydi.
Masalan,   ikkita   alohida   yozilgan   uzluksiz   tayinlash   operatori   ikkita   parallel
ishlaydigan kombinatsion sxemaga aylanadi. Takt signalining frontiga bog‘langan
jarayon   esa   triggerlar   guruhini   hosil   qiladi.   Shu   sababli   apparat   tavsiflash   tilida
yozishda loyihalovchi doimo qanday apparat hosil bo‘lishini tasavvur qilishi kerak.
Til   konstruksiyalari   va   ularga   mos   apparat   elementlari   3.3-jadvalda
keltirilgan. Sintez dasturi  bu konstruksiyalarni  taniydi  va ularni  PLIS resurslariga
moslaydi:   masalan,   katta   massivlar   blok   xotiraga,   ko‘paytirish   amallari   DSP
bloklarga avtomatik joylashtiriladi.
3.2-jadval
Apparat tavsiflash tili konstruksiyalari va ularga mos apparat
Til konstruksiyasi Hosil bo‘ladigan apparat
Uzluksiz tayinlash (assign / parallel 
tayinlash) Kombinatsion mantiq (LUT lar)
Takt fronti bilan jarayon (always 
@(posedge clk)) Triggerlar, registrlar
Shartli operator (if / case) kombinatsion 
jarayonda Multipleksorlar
Qiymatni bittaga oshirish registrda Hisoblagich (tez o‘tkazish zanjiri bilan)
Holatlar ro‘yxati va o‘tishlar Chekli avtomat
Katta massiv (xotira) Blok xotira
Ko‘paytirish amali DSP blok
Apparat   tavsiflash   tillarining   yana   bir   muhim   vazifasi   –   modellash.   Test
muhiti (testbench) deb ataladigan maxsus modul loyihaga kirish signallarini beradi,
chiqishlarni   tekshiradi   va   xatolar   haqida   xabar   beradi.   Test   muhiti   sintez
qilinmaydi   va   faqat   kompyuterda   bajariladi,   shuning   uchun   unda   dasturlash
tillaridagi   kabi   barcha   imkoniyatlardan   –   fayllardan   o‘qish,   tasodifiy   sonlar,
murakkab tekshiruvlar – foydalanish mumkin. Murakkab loyihalarda test muhitini
yozish loyihaning o‘zini yozishdan ko‘proq vaqt olishi odatiy hol.
Muallif   fikricha,   apparat   tavsiflash   tillarini   o‘rganishda   eng   muhim   qoida   –
avval   sxemani   tasavvur   qilish,   keyin   uni   tavsiflash.   Dasturlash   tajribasi   bor
talabalar   ko‘pincha   HDL   da   “dastur”   yozishga   harakat   qiladi   va   natijada   sintez
qilib   bo‘lmaydigan   yoki   kutilmagan   apparat   hosil   qiluvchi   tavsif   oladi.   Klassik
raqamli texnika bilimlari – triggerlar, multipleksorlar, hisoblagichlar, avtomatlar –
aynan shu yerda eng ko‘p qo‘l keladi.
3.3. Vaqt cheklovlari va vaqt tahlili
FPGA   loyihasida   vaqt   tahlili   alohida   ahamiyatga   ega.   Loyihalovchi   takt
signallarining   chastotasini   va   kirish-chiqish   signallariga   qo‘yiladigan   vaqt
talablarini   cheklovlar   faylida   ko‘rsatadi.   Vaqt   tahlili   dasturi   har   bir   triggerdan
keyingi triggerga bo‘lgan yo‘l kechikishini hisoblaydi (3.2-rasm) va zaxira vaqtini
(slack) aniqlaydi:
18 3.2-rasm. Triggerlar orasidagi signal yo‘li
slack = T − (t
r  + t
komb  + t
ulanish  + t
o‘rn ), (3.1)
bu   yerda   t
ulanish   –   signal   o‘tadigan   ulanish   resurslarining   kechikishi.   Agar
barcha yo‘llar uchun zaxira musbat bo‘lsa, loyiha belgilangan chastotada ishlaydi.
Manfiy   zaxira   esa   yo‘l   juda   uzunligini   bildiradi   va   loyihani   o‘zgartirish   kerak:
kombinatsion   mantiqni   qisqartirish,   konveyer   registrlarini   qo‘shish   yoki
elementlarni yaqinroq joylashtirish.
Misol.   Takt   chastotasi   100   MGs   (T=10   ns)   bo‘lsin.   Biror   yo‘lda   trigger
kechikishi   0,5   ns,   uchta   LUT   kechikishi   3·0,4=1,2   ns,   ulanish   kechikishi   6,5   ns,
o‘rnatish   vaqti   0,3   ns.   Zaxira   10−(0,5+1,2+6,5+0,3)=1,5   ns   –   yo‘l   talabga   javob
beradi.   Bu   misoldan   muhim   xulosa   kelib   chiqadi:   FPGA   da   kechikishning   katta
qismi   mantiqiy   elementlarga   emas,   balki   ulanishlarga   to‘g‘ri   keladi.   Shuning
uchun vaqt tahlili faqat joylashtirish va ulashdan keyin aniq natija beradi.
3.4. Konfiguratsiya va dasturlash
SRAM   asosidagi   FPGA   ning   konfiguratsiyasi   ta’minot   o‘chirilganda
yo‘qoladi, shuning uchun u har safar yoqilganda tashqi manbadan yuklanadi (3.3-
rasm). Odatda konfiguratsiya fayli platadagi SPI flesh xotirada saqlanadi va FPGA
yoqilganda   uni   avtomatik   o‘qib   oladi.   Bu   jarayon   konfiguratsiya   hajmiga   qarab
millisekundlardan yuzlab millisekundlargacha davom etadi, shu vaqt ichida FPGA
chiqishlari nofaol holatda bo‘ladi.
3.3-rasm. FPGA ni konfiguratsiya qilish usullari
Loyihalash   va   sozlash   jarayonida   konfiguratsiya   kompyuterdan   JTAG
interfeysi orqali bevosita FPGA ga yuklanadi – bu bir necha soniya vaqt oladi va
qurilmani tez sinab ko‘rish imkonini beradi. Yakuniy konfiguratsiya esa xuddi shu
JTAG interfeysi orqali flesh xotiraga yoziladi. Mikroprotsessorli tizimlarda FPGA
ni   protsessor   ham   konfiguratsiya   qilishi   mumkin:   bu   holda   qurilmaning
funksiyasini dastur yangilanishi bilan birga masofadan o‘zgartirish mumkin.
Konfiguratsiya   faylini   himoya   qilish   masalasi   ham   muhim:   chunki   u
loyihaning to‘liq apparat tavsifini o‘z ichiga oladi va nusxa ko‘chirilishi mumkin.
Zamonaviy   FPGA   larda   konfiguratsiyani   shifrlash   va   autentifikatsiya   qilish
19 imkoniyatlari mavjud. Flesh asosidagi PLIS larda esa konfiguratsiya kristall ichida
saqlanadi va tashqaridan o‘qish qiyinroq.
3.5. PLIS larning asosiy parametrlari
PLIS larni tanlashda quyidagi parametrlar hisobga olinadi [4; 6]:
– mantiqiy resurslar hajmi – mantiqiy elementlar (LUT) va triggerlar soni;
– ichki xotira hajmi – blok xotira va taqsimlangan xotira (kilobitlarda);
– maxsus bloklar soni – DSP bloklar, PLL, yuqori tezlikli qabul-uzatgichlar;
–   foydalanuvchi   kirish-chiqish   chiqishlari   soni   va   qo‘llab-quvvatlanadigan
standartlar (LVCMOS, LVDS va boshqalar);
– maksimal ishlash chastotasi – loyihaga bog‘liq, odatda yuzlab megagers;
–   ta’minot   kuchlanishlari   –   yadro   uchun   (masalan,   1,0–1,2   V)   va   kirish-
chiqish banklari uchun (1,8–3,3 V);
– iste’mol quvvati – statik (sizish toklari) va dinamik;
– dasturlash texnologiyasi, korpus turi va harorat oralig‘i.
Masalan,   Intel   Cyclone   IV   E   oilasidagi   EP4CE6   mikrosxemasida   6272   ta,
EP4CE22 da esa 22 320 ta mantiqiy element bor. Lattice iCE40HX1K da 1280 ta
mantiqiy   katakcha   mavjud   bo‘lib,   u   juda   kam   iste’mol   qiladi   va   ochiq   kodli
loyihalash   vositalari   bilan   ishlay   oladi.   PLIS   larning   asosiy   parametrlari   3.3-
jadvalda umumlashtirilgan.
3.3-jadval
PLIS larning asosiy parametrlari
Parametr Izoh
Mantiqiy elementlar soni LUT va triggerlar soni bilan ifodalanadi
Ichki xotira Blok xotira va taqsimlangan xotira, kilobitlarda
Maxsus bloklar DSP bloklar, PLL, qabul-uzatgichlar, protsessor yadrolari
Kirish-chiqish Foydalanuvchi chiqishlari soni, standartlari, banklari
Ta’minot Yadro (≈ 1,0–1,2 V), kirish-chiqish banklari (1,8–3,3 V)
Iste’mol quvvati Statik va dinamik, loyihaga bog‘liq
Texnologiya SRAM, flesh, antifyuz; korpus; harorat oralig‘i
Iste’mol   quvvatini   baholash   uchun   loyihalash   tizimlarida   maxsus   dasturlar
mavjud: ular ishlatilgan resurslar, takt chastotalari va signallarning ulanish faolligi
asosida statik va dinamik quvvatni hisoblaydi. Kichik FPGA lar milliwattlar, katta
FPGA  lar  esa  o‘nlab vatt  quvvat  iste’mol  qilishi  mumkin, shuning uchun issiqlik
chiqarish ham loyihalashning muhim qismi hisoblanadi.
Iste’mol quvvatini oddiy misolda baholaymiz. Dinamik quvvat KMOP uchun
umumiy formula bilan hisoblanadi: P=α·C·U 2
·f. Faraz qilaylik, loyihada 10 000 ta
trigger va LUT 100 MGs chastotada ishlaydi, har bir taktda ularning o‘rtacha 12,5
foizi holatini o‘zgartiradi, bitta element va unga tegishli ulanishlarning ekvivalent
sig‘imi   10   fF,   yadro   ta’minoti   1,2   V.   U   holda   P=0,125·10 4
·10·10 -15
·1,44·10 8
≈18
mVt.   Bunga   takt   tarmog‘i,   kirish-chiqish   bloklari   va   statik   sizish   quvvati
qo‘shiladi. Real hisob uchun ishlab chiqaruvchining quvvatni baholash dasturidan
foydalaniladi, lekin bunday taxminiy hisob tartibni tushunishga yordam beradi.
3.6. Loyihalash misoli: FPGA da hisoblagich
PLIS asosida loyihalashni oddiy misolda ko‘rib chiqamiz: platadagi  sakkizta
yorug‘lik diodida har soniyada bittaga oshib boruvchi ikkilik sonni ko‘rsatish (3.4-
rasm). Platadagi kvars generatori 50 MGs takt signali beradi.
20 3.4-rasm. FPGA da hisoblagich loyihasining tuzilishi
Loyiha   ikkita   hisoblagichdan   iborat.   Birinchisi   –   chastota   bo‘luvchi:   u   takt
impulslarini 0 dan 49 999 999 gacha sanaydi va har safar oxirgi qiymatga yetganda
nolga   tashlanib,   bitta   impuls   hosil   qiladi.   Bu   impuls   sekundiga   bir   marta   paydo
bo‘ladi. 50 000 000 ni sanash uchun 26 razryadli hisoblagich kerak (2 25
≈33,5 mln
<   50   mln   <   2 26
≈67,1   mln).   Agar   impuls   o‘rniga   meandr   (har   yarim   soniyada
holatini o‘zgartiruvchi signal) kerak bo‘lsa, hisoblagich 25 000 000 gacha sanaydi
va   25   razryad   yetarli   bo‘ladi.   Ikkinchisi   –   8   razryadli   hisoblagich:   u   har   bir
impulsda bittaga oshadi va uning chiqishlari yorug‘lik diodlariga ulanadi.
Verilog tilida bu loyiha bir necha o‘n satrdan iborat bo‘ladi: takt signalining
har   bir   o‘sish   frontida   birinchi   hisoblagich   oshiriladi,   oxirgi   qiymatga   yetganda
nolga   tashlanadi   va   ikkinchi   hisoblagich   oshiriladi.   Sintez   dasturi   bu   tavsifni
taxminan   35   ta   trigger   va   bir   necha   o‘nta   LUT   ga   aylantiradi,   ya’ni   EP4CE6
resurslarining bir foizidan kamini egallaydi. Resurslardan foydalanish 3.4-jadvalda
taxminiy baholangan.
3.4-jadval
Hisoblagich loyihasi resurslarining taxminiy hisobi
Blok Triggerlar LUT (taxminan)
Chastota bo‘luvchi (26 razryad) 26 ≈ 30–40
8 razryadli hisoblagich 8 ≈ 8–10
Jami ≈ 34 ≈ 40–50
EP4CE6 resurslaridan ulushi < 1 % < 1 %
Bu oddiy misol PLIS ning asosiy afzalligini ko‘rsatadi: qurilmani o‘zgartirish
uchun   (masalan,   hisoblash   tezligini   o‘zgartirish   yoki   yo‘nalishini   teskari   qilish)
faqat   bir   necha   satr   matnni   o‘zgartirib,   konfiguratsiyani   qayta   yuklash   kifoya.
Standart mikrosxemalarda esa buning uchun platani qayta yig‘ish kerak bo‘lardi.
3.7. FPGA da raqamli filtr: parallellik samarasi
FPGA   ning   asosiy   afzalligi   –   parallellikni   raqamli   filtr   misolida   yaxshi
ko‘rish   mumkin.   Chekli   impuls   xarakteristikali   (KIX)   filtr   chiqishi   kirish
signalining oxirgi N ta qiymatining og‘irlikli yig‘indisiga teng:
y[n] = Σ b
k  · x[n − k],   k = 0 … N−1. (3.2)
FPGA   da   bunday   filtr   3.5-rasmdagi   tuzilishda   amalga   oshiriladi:   kechikish
registrlari (z −1
) zanjiri kirishning oldingi qiymatlarini saqlaydi, har bir koeffitsient
uchun   alohida   ko‘paytiruvchi   (DSP   blok)   bo‘ladi,   natijalar   esa   jamlagichlar
daraxtida qo‘shiladi. Barcha ko‘paytirishlar bir vaqtda, bitta taktda bajariladi.
21 3.5-rasm. KIX filtrining FPGA dagi parallel tuzilishi
Misol.   64   koeffitsientli   filtrni   ko‘rib   chiqamiz.   Har   bir   chiqish   namunasi
uchun 64 ta ko‘paytirish va 63 ta qo‘shish kerak. Mikrokontroller bitta taktda bitta
ko‘paytirib-qo‘shish   amalini   bajarsa,   100   MGs   takt   chastotasida   bitta   namuna
taxminan 0,64 mks da hisoblanadi, ya’ni sekundiga taxminan 1,5 million namuna.
FPGA da esa 64 ta DSP blok parallel  ishlaydi  va xuddi shu 100 MGs  chastotada
har bir taktda yangi namuna chiqadi – sekundiga 100 million namuna, ya’ni qariyb
64 baravar tezroq. Aynan shu parallellik tufayli FPGA lar radiolokatsiya, aloqa va
tibbiy tasvirlash tizimlarida keng qo‘llaniladi.
3.8. Loyihani sozlash va ichki logik analizator
FPGA   loyihasini   sozlashda   muhim   muammo   –   ichki   signallarni   kuzatish.
Mikrosxema   ichidagi   minglab   signallarni   tashqi   chiqishlarga   chiqarish   imkonsiz.
Shuning uchun loyihalash tizimlarida ichki logik analizator vositalari mavjud: Intel
da   SignalTap,   AMD   Xilinx   da   Integrated   Logic   Analyzer.   Ular   loyihaga
qo‘shimcha blok sifatida qo‘shiladi, FPGA ning bo‘sh blok xotirasidan foydalanib
tanlangan   ichki   signallarni   real   vaqtda   yozib   oladi   va   natijani   JTAG   orqali
kompyuter ekraniga chiqaradi.
Ichki  logik analizator  ishga tushirish sharti (masalan, ma’lum signal  qiymati
yoki  front)  bilan  sozlanadi  va  shu  momentdan oldingi   va keyingi   bir   necha  ming
takt   davomidagi   signallar   yoziladi.   Bu   modellashda   aniqlab   bo‘lmaydigan
xatolarni   –   masalan,   tashqi   qurilmalar   bilan   ishlashdagi   vaqt   muammolarini   –
topish imkonini beradi. Muallif fikricha, ichki logik analizatordan foydalana bilish
FPGA loyihalovchisining eng muhim amaliy ko‘nikmalaridan biri.
3.9. PLIS larning qo‘llanilish sohalari
PLIS lar quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi [1; 4]:
–   telekommunikatsiya   –   tarmoq   kommutatorlari,   mobil   aloqa   bazaviy
stansiyalari, protokollarni qayta ishlash;
– raqamli signallarni  qayta ishlash – raqamli filtrlar, tez Furye almashtirishi,
radiolokatsiya va sonar tizimlari;
–   tasvir   va   videoni   qayta   ishlash   –   kameralar,   tibbiy   tasvirlash   (UTT,
kompyuter tomografiyasi);
– sun’iy intellekt va ma’lumotlar markazlari – neyron tarmoqlar tezlatgichlari;
– sanoat avtomatikasi va motorlarni boshqarish;
– avtomobil elektronikasi – haydovchiga yordam tizimlari;
– aerokosmik va mudofaa – radiatsiyaga chidamli PLIS lar;
– prototiplash – maxsus integral sxemalarni ishlab chiqarishdan oldin FPGA
da sinash;
– ta’lim – raqamli texnika va kompyuter arxitekturasini o‘rganish.
O‘quv jarayonida FPGA o‘quv platalari keng ishlatiladi: masalan, DE0-Nano
(Intel   Cyclone   IV   EP4CE22)   yoki   Basys   3   (AMD   Artix-7   XC7A35T).   Ularda
yorug‘lik   diodlari,   tugmalar,   kalitlar,   indikatorlar   va   kengaytirish   ulagichlari
22 mavjud   bo‘lib,   talabalar   raqamli   texnika   bo‘yicha   laboratoriya   ishlarini   real
apparatda bajarishlari mumkin. O‘quv platalari 3.5-jadvalda keltirilgan.
3.5-jadval
FPGA o‘quv platalariga misollar
Plata FPGA Xususiyati
DE0-Nano Intel Cyclone IV EP4CE22 Ixcham, akselerometr, ADC
DE10-Lite Intel MAX 10 Indikatorlar, VGA chiqishi
Basys 3 AMD Artix-7 XC7A35T Tugmalar, kalitlar, indikatorlar
iCEstick Lattice iCE40HX1K USB ulagichli, ochiq kodli vositalar
3.10.   PLIS,   maxsus   integral   sxemalar   va   mikrokontrollerlarning
taqqoslanishi
Raqamli qurilmani amalga oshirishda PLIS, maxsus integral sxema (ASIC) va
mikrokontroller   o‘rtasida   tanlash   kerak   bo‘ladi.   Ularning   taqqoslanishi   3.6-
jadvalda keltirilgan.
3.6-jadval
PLIS, ASIC va mikrokontrollerlarning taqqoslanishi
Belgisi FPGA ASIC Mikrokontroller
Ishlash usuli Parallel apparat Parallel apparat Ketma-ket dastur
Tezlik Yuqori Eng yuqori O‘rtacha
Iste’mol O‘rtacha Eng kam Kam
Loyihalash narxi Past Juda yuqori Juda past
Bitta nusxa narxi O‘rtacha – yuqori Katta seriyada juda 
past Past
O‘zgartirish Qayta konfiguratsiya Mumkin emas Dasturni yangilash
Mikrokontroller  buyruqlarni  ketma-ket  bajaradi, shuning uchun u murakkab,
lekin sekin o‘zgaruvchi boshqaruv vazifalari uchun eng qulay va arzon. FPGA esa
minglab amallarni parallel bajaradi va qat’iy vaqt talablariga javob beradi, shuning
uchun   u   tez   signallarni   qayta   ishlash,   maxsus   interfeyslar   va   katta   hajmli
hisoblashlar   uchun   mos.   ASIC   esa   eng   yuqori   samaradorlikni   beradi,   lekin   faqat
millionlab   nusxada   ishlab   chiqariladigan   mahsulotlar   uchun   iqtisodiy   jihatdan
asoslangan.
Muallif fikricha, bu uch yondashuv bir-biriga raqobatchi emas, balki bir-birini
to‘ldiradi: ko‘plab zamonaviy qurilmalarda mikrokontroller umumiy boshqaruvni,
FPGA   tez   qayta   ishlashni   bajaradi,   katta   seriyalarga   chiqqan   mahsulotlarda   esa
FPGA   loyihasi   ASIC   ga   ko‘chiriladi.   SoC   FPGA   lar   esa   protsessor   va
dasturlanuvchi   mantiqni   bitta   kristallda   birlashtirib,   bu   yondashuvlarning
afzalliklarini uyg‘unlashtiradi.
23 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   dasturlanuvchi   mantiqiy   integral
sxemalarning turlari, arxitekturasi, parametrlari va ular asosida loyihalash tartibini
o‘rganish edi. Qo‘yilgan vazifalar bajarildi.
Birinchi   bobda   PLIS   tushunchasi   va   uning   standart   mikrosxemalar   hamda
maxsus   integral   sxemalardan   farqi,   PROM   dan   SoC   FPGA   gacha   bo‘lgan
rivojlanish tarixi, PLIS larning SPLD, CPLD va FPGA guruhlariga tasnifi hamda
dasturlash   texnologiyalari   –   eriydigan   peremichka,   antifyuz,   EEPROM/flesh   va
SRAM – ko‘rib chiqildi va taqqoslandi.
Ikkinchi bobda PAL va GAL tuzilishi va makrokatakcha, CPLD arxitekturasi
va  uning   oldindan  aytib   bo‘ladigan   kechikishlari,   FPGA  ning   orolli   arxitekturasi,
qidiruv jadvali, mantiqiy element, kommutatsiya va kirish-chiqish bloklari, maxsus
bloklar, SoC FPGA va dasturiy protsessorlar tahlil qilindi.
Uchinchi bobda PLIS asosida loyihalash bosqichlari, apparat tavsiflash tillari,
vaqt tahlili va zaxira vaqtini hisoblash, konfiguratsiya usullari, PLIS larning asosiy
parametrlari   ko‘rib   chiqildi.   FPGA   da   hisoblagich   loyihasi   misolida   loyihalash
tartibi va resurslardan foydalanish baholandi, iste’mol quvvati baholandi, KIX filtri
misolida parallellik samarasi ko‘rsatildi, ichki logik analizator yordamida sozlash,
qo‘llanilish sohalari va o‘quv platalari keltirildi, PLIS, ASIC va mikrokontrollerlar
taqqoslandi. Olingan bilimlar zamonaviy raqamli qurilmalarni loyihalash va FPGA
asosidagi laboratoriya ishlarini bajarishda qo‘llanilishi mumkin.
24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Грушвицкий   Р.И.,   Мурсаев   А.Х.,   Угрюмов   Е.П.   Проектирование
систем   на   микросхемах   программируемой   логики.   –   СПб.:   БХВ-Петербург,
2002. – 608 с.
3.   Стешенко   В.Б.   ПЛИС   фирмы   ALTERA:   элементная   база,   система
проектирования и языки описания аппаратуры. – М.: Додэка-XXI, 2002. – 576
с.
4.   Maxfield   C.   The   Design   Warrior’s   Guide   to   FPGAs.   –   Amsterdam:
Elsevier, 2004. – 542 p.
5.   Харрис   Д.М.,   Харрис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектура
компьютера. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
6.   Kilts   S.   Advanced   FPGA   Design:   Architecture,   Implementation,   and
Optimization. – Hoboken: Wiley-IEEE Press, 2007. – 352 p.
7. Поляков А.К. Языки VHDL и VERILOG в проектировании цифровой
аппаратуры. – М.: СОЛОН-Пресс, 2003. – 320 с.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
25

Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar (PLIS, FPGA) mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli elektronika”, “Dasturlanuvchi mantiq” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 6 000 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalar haqida umumiy tushunchalar – PLIS tushunchasi; PLIS larning rivojlanish tarixi; PLIS larning tasnifi; dasturlash texnologiyalari; PLIS larning afzalliklari va kamchiliklari; PLIS larning rivojlanish yo‘nalishlari.
  • II bob. PLIS larning arxitekturasi – oddiy PLIS: PAL va GAL; murakkab PLIS (CPLD); FPGA arxitekturasi; qidiruv jadvali (LUT); mantiqiy element va ulanish resurslari; kirish-chiqish bloklari; maxsus bloklar va SoC FPGA; dasturiy protsessorlar.
  • III bob. PLIS asosida loyihalash, parametrlar va qo‘llanilishi – loyihalash bosqichlari; apparat tavsiflash tillari; vaqt cheklovlari va vaqt tahlili; konfiguratsiya va dasturlash; PLIS larning asosiy parametrlari; loyihalash misoli: FPGA da hisoblagich; FPGA da raqamli filtr: parallellik samarasi; loyihani sozlash va ichki logik analizator; PLIS larning qo‘llanilish sohalari; PLIS, maxsus integral sxemalar va mikrokontrollerlarning taqqoslanishi.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 18 ta rasm va sxema hamda 12 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).