Integral mantiqiy elementlar asosidagi multivibratorlar

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Integral mantiqiy elementlar asosidagi multivibratorlar
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. MANTIQIY ELEMENTLAR ASOSIDA MULTIVIBRATOR 
QURISH TAMOYILLARI .....................................................................................
1.1. Mantiqiy element kuchaytirgich sifatida ......................................................
1.2. Halqali generator ..........................................................................................
1.3. Mantiqiy elementli multivibratorlarning turlari ...........................................
1.4. RC zanjirdagi jarayonlar va umumiy hisoblash formulasi ...........................
1.5. Mantiqiy elementli generatorlarning rivojlanishi .........................................
II BOB. MANTIQIY ELEMENTLAR ASOSIDAGI 
MULTIVIBRATORLARNING SXEMALARI ....................................................
2.1. Ikki inverterli RC multivibrator ....................................................................
2.2. Shmitt triggerli multivibrator .......................................................................
2.3. Skvajnostni sozlash ....................................................................................
2.4. Boshqariladigan generatorlar ......................................................................
2.5. Kvars generatorlari .....................................................................................
2.6. Kuchlanish bilan boshqariladigan generatorlar ..........................................
2.7. Mantiqiy elementlardagi kutuvchi multivibrator ........................................
2.8. Integral kutuvchi multivibratorlar ..............................................................
III BOB. MULTIVIBRATORLARNING PARAMETRLARI, 
HISOBLASH VA QO‘LLANILISHI ..................................................................
3.1. Asosiy parametrlar ......................................................................................
3.2. Chastotaning elementlarga bog‘liqligi va hisoblash ...................................
3.3. Chastota barqarorligi va iste’mol toki ........................................................
3.4. Multivibratorni loyihalash misoli ...............................................................
3.5. Multivibratorlarning qo‘llanilishi ...............................................................
3.6. Sig‘imli datchiklar va zaryad nasoslari ......................................................
3.7. Multivibratorlarni modellash va laboratoriyada tekshirish ........................
3.8. Mikrosxemalarni tanlash va boshqa generatorlar bilan taqqoslash ............
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Har   qanday   raqamli   qurilma   vaqt   bo‘yicha   tartiblangan   signallar   bilan
ishlaydi: hisoblagich impulslarni sanaydi, registr takt fronti bilan ma’lumot yozadi,
indikator   ma’lum   chastotada   yangilanadi,   ovozli   signalizator   tovush   chastotasida
tebranadi. Bu signallarni hosil qilish uchun impuls generatorlari – multivibratorlar
kerak.   Raqamli   qurilmada   esa   multivibratorni   alohida   tranzistorlardan   yig‘ishdan
ko‘ra, allaqachon mavjud bo‘lgan mantiqiy elementlardan qurish ancha qulay.
Integral mantiqiy elementlar asosidagi  multivibratorlar bir qator afzalliklarga
ega.   Ular   raqamli   qurilmaning   qolgan   qismi   bilan   bir   xil   ta’minot   va   bir   xil
mantiqiy   sathlarda   ishlaydi,   shuning   uchun   chiqish   signalini   qo‘shimcha
moslashtirishsiz boshqa mikrosxemalarga berish mumkin. Ularning chiqish signali
tik   frontlarga   ega,   sxemasi   esa   juda   sodda:   ko‘pincha   bitta   mikrosxema,   bitta
rezistor   va   bitta   kondensator   yetarli.   Bundan   tashqari,   bitta   korpusda   bir   nechta
mantiqiy   element   bo‘lgani   uchun   ortib   qolgan   elementlardan   generator   yasash
qurilmani arzonlashtiradi.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   mikrokontrollerlar   keng   tarqalgan   bugungi
kunda   ham   mantiqiy   elementlardagi   multivibratorlar   ko‘plab   qurilmalarda
qo‘llanilmoqda:   kvars   generatorlari   mikrokontroller   ichida   aynan   inverter   asosida
qurilgan,   oddiy   signalizatorlar,   taymerlar   va   o‘quv   qurilmalarida   esa   RC
multivibratorlar eng arzon va ishonchli yechim bo‘lib qolmoqda.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   integral   mantiqiy   elementlar   asosidagi
multivibratorlarning   sxemalari,   ishlash   prinsipi,   parametrlari   va   ularni   hisoblash
usullarini   o‘rganish   hamda   tahlil   qilish.   Maqsadga   erishish   uchun   quyidagi
vazifalar qo‘yildi:
–   mantiqiy   elementning   kuchaytirgich   sifatidagi   xususiyatlarini   va
multivibrator qurish tamoyillarini o‘rganish;
–   halqali   generator,   ikki   inverterli   RC   multivibrator   va   Shmitt   triggerli
multivibratorning sxemalari va ishlashini tahlil qilish;
–   kvars   generatorlari,   boshqariladigan   generatorlar   va   skvajnostni   sozlash
usullarini ko‘rib chiqish;
–   mantiqiy   elementlar   va   integral   mikrosxemalar   asosidagi   kutuvchi
multivibratorlarni o‘rganish;
–   multivibratorlarning   parametrlari,   ularni   hisoblash,   modellash   va
qo‘llanilishini misollarda ko‘rsatish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan, shartli belgilar ESKD va
IEC 60617 standartlariga mos keladi.
3 I BOB. MANTIQIY ELEMENTLAR ASOSIDA MULTIVIBRATOR
QURISH TAMOYILLARI
1.1. Mantiqiy element kuchaytirgich sifatida
Mantiqiy   element   odatda   ikki   holatli   qurilma   sifatida   qaraladi:   kirishda   nol
bo‘lsa   chiqishda   bir   va   aksincha.   Ammo   aslida   u   analog   qurilma   bo‘lib,   uning
uzatish   xarakteristikasida   o‘tish   sohasi   mavjud   (1.1-rasm).   Shu   sohada   chiqish
kuchlanishi   kirish   kuchlanishiga   kuchli   bog‘liq   va   element   katta   kuchaytirish
koeffitsientiga ega inverslovchi kuchaytirgich kabi ishlaydi [1].
1.1-rasm. Inverterning uzatish xarakteristikasi va kuchaytirish sohasi
KMOP   inverterining   o‘tish   sohasidagi   kuchlanish   bo‘yicha   kuchaytirish
koeffitsienti   o‘nlab   va   hatto   yuzlab   birlikni   tashkil   etadi.   Ikki   yoki   undan   ortiq
bunday elementni halqaga ulash va teskari aloqani musbat qilish orqali regenerativ
jarayon   –   multivibratorning   asosiy   sharti   –   osongina   hosil   qilinadi.   Bitta   inverter
signal fazasini 180° ga o‘zgartiradi, ikkita ketma-ket ulangan inverter esa 360° ga,
ya’ni musbat teskari aloqani ta’minlaydi.
KMOP   elementlarining   bu   xususiyatidan   nafaqat   multivibratorlarda,   balki
chiziqli rejimda ham foydalaniladi. Agar inverterning chiqishi rezistor orqali uning
kirishiga   ulansa,   element   o‘tish   sohasining   o‘rtasida,   ya’ni   ta’minot
kuchlanishining   taxminan   yarmida   muvozanat   holatiga   keladi   va   kuchaytirgich
sifatida   ishlaydi.   Aynan   shu   rejim   kvars   generatorlarida   ishlatiladi.   Muallif
fikricha,   mantiqiy   elementni   “raqamli”   va   “analog”   tomonlari   bilan   birga   ko‘ra
bilish impulsli texnikani tushunishning kalitidir.
1.2. Halqali generator
Eng   oddiy   mantiqiy   elementli   generator   –   halqali   generator.   U   toq   sondagi
inverterlarning   halqaga   ulanishidan   hosil   bo‘ladi   (1.2-rasm).   Toq   sondagi
inverterlar   halqaning   umumiy   inversiyasini   beradi,   shuning   uchun   sxemada   hech
qanday   barqaror   holat   yo‘q:   har   qanday   holat   halqa   bo‘ylab   tarqalib,   o‘zini
teskarisiga o‘zgartiradi.
4 1.2-rasm. Uchta inverterdan iborat halqali generator
Halqali   generatorning   tebranish   davri   elementlarning   tarqalish   kechikishi
bilan   belgilanadi.   Signal   halqa   bo‘ylab   ikki   marta   –   bir   marta   birdan   nolga,   bir
marta noldan birga o‘zgarish uchun – aylanib chiqishi kerak:
T = 2 · N · t
kech ,   f = 1 / (2 · N · t
kech ), (1.1)
bu yerda N – inverterlar soni (toq), t
kech  – bitta inverterning o‘rtacha tarqalish
kechikishi.   Uchta   inverterli   generatorning   vaqt   diagrammasi   1.3-rasmda
ko‘rsatilgan:   har   bir   inverterning   chiqishi   oldingisidan   bitta   kechikish   vaqtiga
siljigan.
1.3-rasm. Halqali generatorning vaqt diagrammasi
Misol.   74HC04   inverterining   kechikishi   5   V   ta’minotda   taxminan   8   ns
bo‘lsin.   Uchta   inverterli   halqali   generator   chastotasi   f=1/(2·3·8·10 -9
)≈21   MGs.
Beshta   inverter   bilan   esa   ≈12,5   MGs.   Bunday   yuqori   chastota   va   uning   harorat
hamda ta’minot  kuchlanishiga  kuchli  bog‘liqligi  halqali  generatorni  oddiy impuls
manbai   sifatida   yaroqsiz   qiladi.   Lekin   aynan   shu   bog‘liqlik   tufayli   halqali
generatorlar   mikrosxemalar   tezligini   o‘lchashda   keng   qo‘llaniladi:   generator
chastotasini  o‘lchab, elementning o‘rtacha kechikishini  hisoblash  mumkin. Yarim
o‘tkazgich   zavodlarida   har   bir   plastinada   sinov   uchun   halqali   generatorlar
joylashtiriladi.
Halqali   generator   chastotasini   kamaytirish   va   barqarorlashtirish   uchun
halqaga   RC   zanjir   qo‘shiladi.   Shunda   davr   kechikishlar   bilan   emas,   balki   RC
zanjirning   vaqt   doimiysi   bilan   belgilanadi   –   bu   RC   multivibratorlarga   o‘tishning
tabiiy yo‘li.
1.3. Mantiqiy elementli multivibratorlarning turlari
Mantiqiy elementlar asosidagi multivibratorlar tuzilishi va vazifasiga ko‘ra bir
necha turga bo‘linadi [2; 3]:
–   RC   avtotebranuvchi   multivibratorlar   –   ikki   yoki   uch   inverterli,   Shmitt
triggerli; ularning chastotasi rezistor va kondensator bilan belgilanadi;
–  kvars   generatorlari   –  chastota   kvars   rezonatori   bilan   belgilanadi   va   yuqori
barqarorlikka ega;
–   boshqariladigan   generatorlar   –   ruxsat   kirishi   orqali   yoqib-o‘chiriladigan
yoki kuchlanish bilan chastotasi o‘zgartiriladigan;
5 –   kutuvchi   multivibratorlar   –   mantiqiy   elementlar   va   RC   zanjirdan   yoki
maxsus integral mikrosxemalardan iborat.
Generator   qurish   uchun   turli   mantiqiy   oilalardan   foydalanish   mumkin,   lekin
ularning   xususiyatlari   farq   qiladi   (1.1-jadval).   KMOP   elementlari   kirish   toki
deyarli yo‘qligi tufayli katta qiymatli rezistorlar bilan ishlay oladi va keng chastota
oralig‘ini qamraydi. TTL elementlarining kirish toki sezilarli bo‘lgani uchun ularda
rezistor qiymati bir necha yuz om yoki bir necha kilo-om bilan cheklanadi va katta
sig‘imli kondensatorlar talab qilinadi.
1.1-jadval
Mantiqiy oilalarning generator qurishdagi xususiyatlari
Oila Afzalligi Cheklovi
KMOP (CD4000) Juda katta R (MOm gacha), keng
ta’minot (3–15 V) Past maksimal chastota
KMOP (74HC) Katta R, yuqoriroq chastota, tik 
frontlar Ta’minot 2–6 V
TTL (74LS) Yuqori chiqish toki Kirish toki katta, R bir necha kOm 
dan oshmaydi, katta C kerak
Shu sababli zamonaviy amaliyotda mantiqiy elementli multivibratorlar asosan
KMOP mikrosxemalarida – CD4000 va 74HC seriyalarida – quriladi. Ushbu ishda
ham asosiy e’tibor KMOP elementlarga qaratiladi.
1.4. RC zanjirdagi jarayonlar va umumiy hisoblash formulasi
Mantiqiy   elementli   multivibratorlarning   vaqt   parametrlari   RC   zanjirdagi
kondensatorning   qayta   zaryadlanishi   bilan   belgilanadi.   Kondensator   kuchlanishi
U
bosh   dan   U
yak   ga   intilganda,   uning   U
x   chegaraga   yetish   vaqti   quyidagicha
hisoblanadi [4]:
t = R · C · ln((U
yak  − U
bosh ) / (U
yak  − U
x )). (1.2)
Bu   formula   keyingi   bo‘limlarda   ko‘riladigan   barcha   sxemalar   uchun
universal. Har bir sxema uchun faqat boshlang‘ich va yakuniy kuchlanishlar hamda
elementning o‘tish chegarasi (yoki chegaralari) aniqlanadi. KMOP inverter uchun
o‘tish chegarasi taxminan U
p ≈U
m /2, Shmitt triggeri uchun esa ikkita chegara U
p+  va
U
p−  mavjud.
Formula   shuni   ko‘rsatadiki,   multivibrator   davri   RC   ko‘paytmaga   to‘g‘ri
proporsional,   proporsionallik   koeffitsienti   esa   faqat   kuchlanishlar   nisbatiga
bog‘liq.   Agar   chegaralar   ta’minot   kuchlanishiga   proporsional   bo‘lsa   (KMOP   da
taxminan   shunday),   davr   ta’minot   kuchlanishiga   deyarli   bog‘liq   bo‘lmaydi.   Bu
KMOP multivibratorlarining muhim afzalligi hisoblanadi.
1.5. Mantiqiy elementli generatorlarning rivojlanishi
Mantiqiy   elementlardan   generator   qurish   g‘oyasi   integral   mikrosxemalar
paydo   bo‘lishi   bilan   birga   tug‘ildi.   1960-yillarda   TTL   elementlari   asosida   RC
generatorlar   qurilgan,   lekin   ularning   kirish   toki   katta   bo‘lgani   uchun   past
chastotalarni   olish   qiyin   edi.   1968-yilda   RCA   kompaniyasi   chiqargan   CD4000
seriyasidagi   KMOP   mikrosxemalar   bu   muammoni   hal   qildi:   kirish   toki   deyarli
yo‘qligi   tufayli   megaomli   rezistorlar   va   kichik   kondensatorlar   bilan   sekundlar   va
daqiqalar tartibidagi davrlarni olish mumkin bo‘ldi. Shu davrda CD4047 universal
multivibratori,   CD4060   generatorli   hisoblagichi   va   CD4046   fazali   avtosozlash
sxemasi kabi maxsus mikrosxemalar yaratildi.
Keyinchalik raqamli  soatlar  va kalkulyatorlarda kvars  generatorlari  mantiqiy
elementlar   asosida   qurila   boshladi.   32   768   Gs   chastotali   soat   kvarsi   aynan   shu
davrda   standartga   aylandi.   Bugungi   kunda   har   bir   mikrokontroller   va   protsessor
ichida   mantiqiy   element   asosidagi   kvars   generatori,   ko‘pincha   esa   qo‘shimcha
ichki   RC   generator   ham   mavjud.   Muallif   fikricha,   bu   sohaning   rivojlanish   yo‘li
6 soddalik   va   moslashuvchanlikning   muhimligini   ko‘rsatadi:   bitta   inverter,   rezistor
va kondensatordan iborat sxema yarim asrdan beri deyarli o‘zgarmasdan qo‘llanib
kelmoqda.
7 II BOB. MANTIQIY ELEMENTLAR ASOSIDAGI
MULTIVIBRATORLARNING SXEMALARI
2.1. Ikki inverterli RC multivibrator
KMOP   inverterlaridagi   eng   ommabop   multivibrator   sxemasi   2.1-rasmda
ko‘rsatilgan   [3;   5].   U   ikkita   inverter,   vaqt   beruvchi   R   rezistor,   C   kondensator   va
himoya rezistori  R
s   dan iborat. R rezistor birinchi inverterning chiqishi  (B nuqta)
va A nuqta orasiga, C kondensator esa A nuqta va ikkinchi inverterning chiqishi (D
nuqta) orasiga ulangan. A nuqta R
s  orqali birinchi inverterning kirishiga ulanadi.
2.1-rasm. Ikki inverterli KMOP RC multivibratorning sxemasi
Sxemaning   ishlashini   ko‘rib   chiqamiz.   Faraz   qilaylik,   D   chiqish   yuqori
sathda, B esa past sathda. Kondensator orqali A nuqtaga yuqori potensial uzatilgan
va birinchi inverter kirishida bir bor. Kondensator R orqali B nuqta tomon (nolga)
qayta   zaryadlana   boshlaydi   va   A   nuqtaning   potensiali   eksponensial   kamayadi.   U
o‘tish   chegarasi   U
p ≈U
m /2   ga   yetganda   birinchi   inverter   holatini   o‘zgartiradi:   B
yuqori sathga, D esa past sathga o‘tadi.
D ning keskin pasayishi kondensator orqali A nuqtaga uzatiladi: A nuqtaning
potensiali  U
p   dan U
m   ga teng sakrash bilan pasayib, −U
m /2 ga tushadi  (2.2-rasm).
Bu musbat  teskari  aloqa birinchi  inverterni  yangi  holatda ishonchli  ushlab turadi.
Endi   kondensator   R   orqali   B   nuqta   tomon   (U
m   ga)   qayta   zaryadlanadi,   A   ning
potensiali   o‘sadi   va   yana   U
p   ga   yetganda   keyingi   o‘tish   sodir   bo‘ladi.   Jarayon
davriy takrorlanadi.
2.2-rasm. Ikki inverterli multivibratorning vaqt diagrammalari
8 Davrni   hisoblash   uchun   (1.2)   formuladan   foydalanamiz.   Yarim   davr
davomida   A   nuqta   potensiali   U
bosh =−U
m /2   (yoki   3U
m /2)   dan   U
yak =U
m   (yoki   0)   ga
intiladi va U
x =U
m /2 ga yetadi:
t
1  = R · C · ln((U
m  + U
m /2) / (U
m /2)) = R · C · ln 3 ≈ 1,1 · R · C. (2.1)
Ikkinchi yarim davr ham xuddi shunday, shuning uchun to‘liq davr:
T ≈ 2,2 · R · C,   f ≈ 0,45 / (R · C). (2.2)
R
s   rezistorining   vazifasi   muhim.   A   nuqtadagi   potensial   ta’minot   oralig‘idan
tashqariga – manfiy va U
m  dan yuqori qiymatlarga – chiqadi. KMOP elementining
kirishidagi   himoya   diodlari   bunday   kuchlanishlarda   ochiladi   va   kondensatorning
qayta   zaryadlanishiga   ta’sir   qiladi.   R
s   diodlar   orqali   oqadigan   tokni   cheklaydi   va
davrni  himoya diodlari parametrlaridan mustaqil  qiladi. Odatda R
s   qiymati  R dan
2–10   baravar   katta   tanlanadi.   R
s   bo‘lmasa   sxema   ishlaydi,   lekin   davr   formulaga
kamroq mos keladi va ta’minot kuchlanishiga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi.
Misol.   R=100   kOm,   C=10   nF   bo‘lganda   T≈2,2·10 5
·10 -8
=2,2   ms,   f≈455   Gs.
R
s =470   kOm   tanlanadi.   Agar   1   Gs   chastota   kerak   bo‘lsa,   RC   ko‘paytma   0,45   s
bo‘lishi kerak: masalan, R=470 kOm va C≈1 mkF.
Ikki   inverterli   sxemaning   varianti   sifatida   uch   inverterli   RC   generator   ham
ishlatiladi   (2.3-rasm).   Unda   halqali   generatorga   RC   zanjir   qo‘shilgan:   R   rezistor
ikkinchi   inverterning   chiqishidan,   C   kondensator   esa   uchinchi   inverterning
chiqishidan   umumiy   nuqtaga   ulanadi,   bu   nuqta   esa   R
s   orqali   birinchi   inverter
kirishiga beriladi. Uchinchi inverter qo‘shimcha kuchaytirish beradi va o‘tishlarni
tezlashtiradi,   natijada   ishga   tushish   ishonchliroq   bo‘ladi.   Davri   ikki   inverterli
sxemaga yaqin:  T≈2,2RC. Bu sxema  ayniqsa TTL elementlarida ko‘p ishlatilgan,
chunki ularda kuchaytirish KMOP ga nisbatan kichik.
2.3-rasm. Uch inverterli RC generator
2.2. Shmitt triggerli multivibrator
Eng   sodda   mantiqiy   elementli   multivibrator   Shmitt   triggerli   inverter   asosida
quriladi   (2.4-rasm).   Unda   bitta   element,   bitta   rezistor   va   bitta   kondensator   bor.
Rezistor inverterning chiqishi va kirishi orasiga, kondensator esa kirish va umumiy
sim orasiga ulanadi.
9 2.4-rasm. Shmitt triggerli inverterdagi multivibrator
Sxema   quyidagicha   ishlaydi.   Faraz   qilaylik,   chiqish   yuqori   sathda.
Kondensator R orqali zaryadlanadi va uning kuchlanishi o‘sadi. U yuqori chegara
U
p+   ga   yetganda   inverter   holatini   o‘zgartiradi   va   chiqish   past   sathga   o‘tadi.   Endi
kondensator   R   orqali   razryadlanadi,   kuchlanishi   pasayadi   va   past   chegara   U
p−   ga
yetganda   chiqish   yana   yuqori   sathga   o‘tadi.   Kondensator   kuchlanishi   U
p−   va   U
p+
orasida   “arra”   shaklida   o‘zgaradi,   chiqishda   esa   to‘g‘ri   burchakli   impulslar   hosil
bo‘ladi (2.5-rasm).
2.5-rasm. Shmitt triggerli multivibratorning vaqt diagrammalari
(1.2) formula bo‘yicha impuls va pauza davomiyliklari:
t
i  = R C · ln((U
m  − U
p− ) / (U
m  − U
p+ )),   t
p  = R C · ln(U
p+  / U
p− ). (2.3)
Misol.   74HC14   uchun   5   V   ta’minotda   U
p+ ≈2,9   V,   U
p− ≈1,8   V   deb   olaylik
(chegaralar   mikrosxemadan   mikrosxemaga   sezilarli   farq   qiladi,   ma’lumotnomada
ular   oraliq   ko‘rinishida   beriladi).   U   holda   t
i =RC·ln(3,2/2,1)≈0,42RC,
t
p =RC·ln(2,9/1,8)≈0,48RC, T≈0,9RC. R=10 kOm, C=100 nF bo‘lganda T≈0,9 ms,
f≈1,1 kGs. Shmitt triggeri chegaralarining tipik qiymatlari 2.1-jadvalda keltirilgan.
2.1-jadval
Shmitt triggerli elementlar chegaralarining taxminiy qiymatlari (U_m = 5 V)
Element U_p+, V U_p−, V Gisterezis, V
74HC14 (tipik) ≈ 2,5 – 3,0 ≈ 1,6 – 2,0 ≈ 0,5 – 1,2
CD40106 (tipik) ≈ 2,9 ≈ 1,9 ≈ 1,0
Hisob uchun qabul 
qilingan 2,9 1,8 1,1
10 Shmitt triggerli multivibratorning afzalliklari – juda soddaligi, ishonchli ishga
tushishi   va   kondensator   kuchlanishi   ta’minot   oralig‘idan   chiqmasligi   (himoya
diodlari ishlamaydi). Kamchiligi – chegaralarning katta sochilishi  tufayli chastota
aniqligi past: bir xil R va C bilan turli mikrosxemalarda chastota 20–30 foizgacha
farq   qilishi   mumkin.   Shuning   uchun   aniq   chastota   kerak   bo‘lganda   sozlash
rezistori   qo‘yiladi.   Bunday   generatorlar   CD40106,   74HC14   (oltita   inverter)   va
74HC132 (to‘rtta VA-EMAS elementi) mikrosxemalarida quriladi.
2.3. Skvajnostni sozlash
(2.3) formuladan ko‘rinadiki, Shmitt triggerli multivibratorda impuls va pauza
davomiyliklari   bir-biriga   yaqin,   lekin   teng   emas.   Agar   ularni   mustaqil   sozlash
kerak   bo‘lsa,   kondensatorning   zaryadlanish   va   razryadlanish   zanjirlari   diodlar
yordamida ajratiladi (2.6-rasm).
2.6-rasm. Diodlar yordamida skvajnostni sozlash
Chiqish yuqori sathda bo‘lganda kondensator VD1 diod va R1 rezistor orqali
zaryadlanadi,   chiqish   past   sathda   bo‘lganda   esa   R2   va   VD2   orqali   razryadlanadi.
Natijada   impuls   davomiyligi   asosan   R1C,   pauza   davomiyligi   esa   R2C   bilan
belgilanadi.   Diodlardagi   kuchlanish   tushishi   (taxminan   0,6   V)   hisoblashni   biroz
murakkablashtiradi,   lekin   amaliyotda   bu   sxema   skvajnostni   keng   oraliqda   –
masalan, 1 foizdan 99 foizgacha – sozlash imkonini beradi. Agar R1 va R2 o‘rniga
o‘rta chiqishi kondensatorga ulangan bitta potensiometr ishlatilsa, chastota deyarli
o‘zgarmagan   holda   faqat   skvajnost   sozlanadi.   Bu   usul   yorug‘lik   diodlari
yorqinligini   va   kichik   dvigatellar   tezligini   kenglik-impuls   modulyatsiyasi   orqali
boshqarishda qo‘llaniladi.
2.4. Boshqariladigan generatorlar
Ko‘pincha   generatorni   tashqi   signal   bilan   yoqib-o‘chirish   kerak   bo‘ladi.
Buning   uchun   inverter   o‘rniga   ikki   kirishli   VA-EMAS   elementi   ishlatiladi   (2.7-
rasm).   Elementning   bir   kirishi   vaqt   beruvchi   RC   zanjirga,   ikkinchisi   esa   ruxsat
signaliga ulanadi.
11 2.7-rasm. Ruxsat kirishli boshqariladigan generator
Ruxsat   signali   EN=0   bo‘lganda   VA-EMAS   elementining   chiqishi   doimo
birga teng va generator to‘xtaydi. EN=1 bo‘lganda element inverter kabi  ishlaydi
va   generatsiya   boshlanadi.   Shmitt   triggerli   74HC132   elementlarida   qurilgan
bunday   generatorlar   ovozli   signalizatorlarda   (masalan,   tugma   bosilganda   tovush
chiqarish),   impulslar   paketlarini   hosil   qilishda   va   boshqaruv   signali   bilan
ishlaydigan   taymerlarda   qo‘llaniladi.   Muhim   xususiyat:   generator   yoqilganda
birinchi   impuls   odatdagidan   uzunroq   bo‘ladi,   chunki   kondensator   nolga   yaqin
kuchlanishdan emas, U
m  dan boshlab razryadlanadi.
Ikkita   boshqariladigan   generatorni   ketma-ket   ulab,   ikki   tonli   signal   hosil
qilish   mumkin:   sekin   generator   tez   generatorning   ruxsat   kirishini   boshqaradi   va
karnayda uzuq-uzuq tovush eshitiladi. Bu usul eshik qo‘ng‘iroqlari, signalizatsiya
va o‘yinchoqlarda keng tarqalgan.
2.5. Kvars generatorlari
Aniq   va   barqaror   chastota   kerak   bo‘lganda   kvars   rezonatorli   generatorlar
ishlatiladi.   Kvars   rezonatori   –   pyezoelektrik   kvars   kristalidan   yasalgan   plastina
bo‘lib, u o‘z mexanik rezonans chastotasida  juda yuqori asllik koeffitsientiga ega
tebranish konturi kabi ishlaydi. Kvars generatorida chastotaning nisbiy beqarorligi
milliondan bir necha qism (ppm) tartibida bo‘ladi – bu RC generatorlarga nisbatan
ming baravarlab yaxshi [5].
Mantiqiy   elementdagi   eng   keng   tarqalgan   kvars   generatori   –   Pirs   sxemasi
(2.8-rasm).   Inverter   R
f   rezistor   orqali   chiziqli   rejimga   keltiriladi   (1.1-bo‘limga
qarang), kvars rezonatori  va ikkita kondensator  C1, C2 esa  π-simon teskari aloqa
zanjirini  tashkil  etadi. Bu zanjir  rezonans  chastotasida  signal  fazasini  qo‘shimcha
180°   ga   o‘zgartiradi   va   inverter   bilan   birga   musbat   teskari   aloqani   ta’minlaydi.
Ikkinchi   inverter   bufer   vazifasini   bajaradi   va   to‘g‘ri   burchakli   chiqish   signalini
shakllantiradi.
12 2.8-rasm. Inverter asosidagi kvars generatori (Pirs sxemasi)
Kvars generatori uchun buferlanmagan inverterlar (74HCU04) tavsiya etiladi:
ularda   bitta   kuchaytirish   pog‘onasi   bor   va   chiziqli   rejimda   barqaror   ishlaydi.
Buferlangan   inverterlarda   (74HC04)   uchta   ketma-ket   pog‘ona   bo‘lib,   ular
kuchaytirishi juda katta va parazit tebranishlarga moyil. R
f  odatda 1–10 MOm, C1
va C2 esa  15–33 pF atrofida tanlanadi.  Kvars  rezonatori  uchun  ma’lumotnomada
yuklama   sig‘imi   C
L   ko‘rsatiladi   va   kondensatorlar   quyidagi   shart   bo‘yicha
tanlanadi:
C
L  ≈ C
1 ·C
2  / (C
1  + C
2 ) + C
par , (2.4)
bu yerda C
par  – plata va mikrosxema kirishlarining parazit sig‘imi (odatda 3–5
pF).   Masalan,   C
L =18   pF   bo‘lgan   kvars   uchun   C1=C2=27   pF   tanlanadi:
27·27/54+4,5=18 pF. Kvars generatori elementlari 2.2-jadvalda keltirilgan.
2.2-jadval
Inverter asosidagi kvars generatori elementlari
Element Tipik qiymat Vazifasi
Inverter 74HCU04 
(buferlanmagan) Kuchaytirish
R_f 1 – 10 MOm Inverterni chiziqli rejimga keltirish
C1, C2 15 – 33 pF Yuklama sig‘imini hosil qilish, faza siljishi
ZQ 1 – 20 MGs yoki 32 768 
Gs Chastotani belgilash
Bufer inverter 74HC04 Chiqish signalini shakllantirish
Mikrokontrollerlarning   tashqi   kvars   ulanadigan   chiqishlari   aynan   shu
sxemaning   ichki   qismidir:   mikrosxema   ichida   inverter   va   qayta   aloqa   rezistori
joylashgan,   tashqarida   esa   faqat   kvars   va   ikkita   kondensator   ulanadi.   CD4060
mikrosxemasida ham ichki generator va 14 razryadli hisoblagich birlashtirilgan: 32
768   Gs   kvars   ulanganda   uning   chiqishlarida   2   Gs   gacha   bo‘lgan   aniq   chastotalar
olinadi.
2.6. Kuchlanish bilan boshqariladigan generatorlar
Ba’zi   vazifalarda   generator   chastotasini   tashqi   kuchlanish   bilan   boshqarish
kerak bo‘ladi. Mantiqiy elementli RC generatorda buni rezistor o‘rniga kuchlanish
bilan   boshqariladigan   tok   manbai   qo‘yish   orqali   amalga   oshirish   mumkin,   lekin
ancha   qulayi   –   maxsus   mikrosxemalardan   foydalanish.   74HC4046   (CD4046)
13 mikrosxemasi   fazali   avtosozlash   sxemasi   bo‘lib,   uning  tarkibida  kuchlanish   bilan
boshqariladigan   generator   (KBG)   mavjud   (2.9-rasm).   Generator   chastotasining
oralig‘i tashqi C1, R1 va R2 elementlari bilan belgilanadi, chastota esa boshqaruv
kuchlanishiga deyarli chiziqli bog‘liq bo‘ladi (2.10-rasm).
2.9-rasm. 74HC4046 dagi kuchlanish bilan boshqariladigan generator
2.10-rasm. KBG chastotasining boshqaruv kuchlanishiga bog‘liqligi (sifat ko‘rinishi)
Kuchlanish   bilan   boshqariladigan   generatorlar   fazali   avtosozlash   tizimlarida
(chastotani   sintezlash,   takt   signalini   tiklash),   chastotali   modulyatsiyada,
kuchlanishni   chastotaga   o‘zgartiruvchi   datchiklarda   va   tovush   sintezatorlarida
qo‘llaniladi.   Masalan,   harorat   datchigi   kuchlanishini   KBG   ga   berib,   haroratni
chastota   ko‘rinishida   uzoq   masofaga   uzatish   mumkin:   chastota   shovqinlarga
kuchlanishga qaraganda ancha chidamli.
Amaliyotda   generatorlar   bilan   bog‘liq   bir   qator   tipik   muammolar   uchraydi.
Birinchisi – generatorning ishga tushmasligi. Ikki inverterli sxemada bu odatda R
s
yoki   R   ning   juda   katta   qiymati,   yoki   noto‘g‘ri   ulangan   kondensator   tufayli   yuz
beradi.   Shmitt   triggerli   sxemada   esa   oddiy   (Shmitt   triggersiz)   inverter   ishlatilsa,
element   o‘tish   sohasining   o‘rtasida   muvozanatga   kelib,   chiqishda   generatsiya
o‘rniga o‘zgarmas oraliq kuchlanish paydo bo‘lishi  mumkin. Shuning uchun bitta
elementli RC generator faqat Shmitt triggerli elementda quriladi.
Ikkinchi muammo – parazit yuqori chastotali tebranishlar. Sekin o‘zgaruvchi
kirish   signali   o‘tish   sohasidan   o‘tayotganda   element   ta’minot   shinasidagi
shovqinga sezgir bo‘lib qoladi va front atrofida bir necha qisqa qo‘shimcha impuls
hosil   bo‘lishi   mumkin.   Bu   ayniqsa   hisoblagichlarni   boshqarganda   xavfli:
hisoblagich   bitta   o‘rniga   bir   nechta   impulsni   sanaydi.   Bartaraf   etish   usullari   –
Shmitt   triggerli   elementlardan   foydalanish,   ta’minotni   blokirovka   kondensatori
bilan filtrlash va generator chiqishiga bufer element qo‘yish.
Uchinchi muammo – yuklama ta’siri. Agar generator chiqishiga ko‘p kirishlar
yoki   katta   sig‘imli   yuklama   ulansa,   chiqish   frontlari   cho‘ziladi   va   teskari   aloqa
zanjiri   orqali   bu   davrga   ham   ta’sir   qiladi.   Shuning   uchun   generator   chiqishi
14 to‘g‘ridan-to‘g‘ri   yuklamaga   emas,   alohida   bufer   element   orqali   ulanadi.   Muallif
tajribasiga   ko‘ra,   shu   uchta   qoidaga   amal   qilish   –   Shmitt   triggerli   element,
blokirovka   kondensatori   va   chiqish   buferi   –   generatorlar   bilan   bog‘liq
muammolarning deyarli barchasini oldini oladi.
2.7. Mantiqiy elementlardagi kutuvchi multivibrator
Kutuvchi  multivibratorni   ikkita  VA-EMAS elementi   va  RC  zanjirdan qurish
mumkin (2.11-rasm). Birinchi element kirishga va teskari aloqa signaliga ulangan,
ikkinchisi   inverter   sifatida   ishlaydi.   Ular   orasida   C   kondensator   va   R   rezistor
(ta’minotga tortilgan) dan iborat differensiallovchi zanjir joylashgan.
2.11-rasm. VA-EMAS elementlaridagi kutuvchi multivibrator
Barqaror   holatda   R   rezistor   ikkinchi   element   kirishini   yuqori   sathda   ushlab
turadi, uning chiqishi esa past. Bu past sath teskari aloqa orqali birinchi elementga
beriladi,   shuning   uchun   birinchi   element   chiqishi   yuqori,   kondensatorda   esa
kuchlanish   yo‘q.   Kirishga   qisqa   past   impuls   kelganda   birinchi   element   chiqishi
past   sathga   tushadi.   Bu   sakrash   kondensator   orqali   ikkinchi   element   kirishiga
uzatiladi,   uning   chiqishi   yuqori   sathga   o‘tadi   va   teskari   aloqa   orqali   birinchi
elementni yangi holatda ushlab turadi – kirish impulsi tugagandan keyin ham.
Shundan   keyin   kondensator   R   orqali   zaryadlanadi,   ikkinchi   element
kirishidagi   kuchlanish   U
m   tomon   o‘sadi   va   o‘tish   chegarasiga   yetganda
multivibrator barqaror holatga qaytadi (2.12-rasm). Impuls davomiyligi:
t
i  = R · C · ln(U
m  / (U
m  − U
p )) ≈ 0,7 · R · C. (2.5)
2.12-rasm. Kutuvchi multivibratorning vaqt diagrammalari
Bunday   multivibratorning   kamchiligi   –   impuls   tugagandan   keyin
kondensatorning   to‘liq   razryadlanishi   uchun   tiklanish   vaqti   kerak,   va   bu   vaqt
15 ichida   kelgan   ishga   tushirish   impulsi   qisqaroq   chiqish   impulsini   beradi.   Bundan
tashqari,   impuls   davomiyligi   ta’minot   kuchlanishi   va   o‘tish   chegarasiga   bog‘liq.
Shuning   uchun   aniqroq   va   qulayroq   kutuvchi   multivibratorlar   maxsus   integral
mikrosxemalar ko‘rinishida ishlab chiqariladi.
2.8. Integral kutuvchi multivibratorlar
Integral   kutuvchi   multivibratorlar   ichki   komparatorlar,   triggerlar   va
boshqaruv   mantiqiga   ega   bo‘lib,   tashqaridan   faqat   vaqt   beruvchi   R
x   va   C
x
elementlari   ulanadi.   Eng   ko‘p   tarqalganlari   –   74HC123   va   74HC4538   (CD4538)
mikrosxemalari, ularning har birida ikkita mustaqil kutuvchi multivibrator bor [4].
74HC4538 ning shartli belgisi 2.13-rasmda ko‘rsatilgan.
2.13-rasm. 74HC4538 kutuvchi multivibratorining shartli belgisi
Mikrosxemada   ikkita   ishga   tushirish   kirishi   bor:   biri   o‘sish   fronti   (+TR),
ikkinchisi   pasayish   fronti   (−TR)   bilan   ishlaydi.   Tashlash   kirishi   D   impulsniR̄
muddatidan oldin to‘xtatish imkonini beradi. 74HC4538 uchun impuls davomiyligi
taxminan t
i ≈R
x C
x  formula bilan aniqlanadi va ta’minot kuchlanishiga kam bog‘liq.
74HC123   uchun   esa   ma’lumotnomada   t
i =K·R
x C
x   ko‘rinishidagi   formula   va   K
koeffitsientining ta’minot kuchlanishiga bog‘liqlik grafigi beriladi.
Bu mikrosxemalarning muhim xususiyati  – qayta ishga tushirish imkoniyati.
Agar impuls davom etayotgan vaqtda yangi ishga tushirish fronti kelsa, impuls shu
momentdan   boshlab   yana   t
i   vaqtga   uzayadi.   Bu   xususiyat   “yo‘qolgan   impuls”
detektorlarini qurish imkonini beradi: agar kirish impulslari muntazam kelib tursa,
chiqish doimo faol bo‘ladi; impulslardan biri kelmay qolsa, chiqish nofaol holatga
o‘tadi  va   nosozlik  signali  beriladi.  Integral  kutuvchi  multivibratorlar   2.3-jadvalda
keltirilgan.
2.3-jadval
Integral kutuvchi multivibratorlar
Mikrosxema Tuzilishi Xususiyati
74HC123 2 ta kutuvchi multivibrator Qayta ishga tushiriladigan, t_i = 
K·R_x·C_x
74HC4538 / 
CD4538 2 ta kutuvchi multivibrator t_i ≈ R_x·C_x, aniqligi yaxshi
CD4047 Universal multivibrator Avtotebranuvchi va kutuvchi rejimlar
CD4060 Generator + 14 razryadli 
hisoblagich Kvars yoki RC bilan ishlaydi
16 CD4047 mikrosxemasi esa universal multivibrator bo‘lib, tashqi R va C bilan
ham   avtotebranuvchi,   ham   kutuvchi   rejimda   ishlay   oladi.   Uning   chiqishida
qarama-qarshi   fazali   ikkita   signal   va   chastotasi   ikki   baravar   kichik   bo‘lgan
simmetrik meandr hosil bo‘ladi.
17 III BOB. MULTIVIBRATORLARNING PARAMETRLARI, HISOBLASH
VA QO‘LLANILISHI
3.1. Asosiy parametrlar
Mantiqiy   elementlar   asosidagi   multivibratorlar   quyidagi   parametrlar   bilan
tavsiflanadi [2; 6]:
– chastota va davr, ularning sozlash oralig‘i;
– skvajnost (yoki to‘ldirish koeffitsienti);
– chiqish signalining amplitudasi va sathlari – mantiqiy oila sathlariga mos;
– frontlar davomiyligi – mantiqiy elementning tezligi bilan belgilanadi;
–   chastota   barqarorligi   –   ta’minot   kuchlanishi   va   harorat   o‘zgarganda
chastotaning nisbiy o‘zgarishi;
– iste’mol toki;
– chiqishning yuklama qobiliyati.
Mantiqiy   elementli   multivibratorlarning   frontlari   tranzistorli
multivibratorlarnikiga qaraganda ancha tik: ular elementning o‘zi bilan belgilanadi
va   74HC   seriyasida   o‘nlab   nanosekundni   tashkil   etadi.   Chiqish   sathlari   esa
ta’minot va nolga yaqin. Shu sababli chiqish signalini qo‘shimcha shakllantirishsiz
hisoblagich,   trigger   va   boshqa   mikrosxemalarga   berish   mumkin.   Asosiy
parametrlar 3.1-jadvalda umumlashtirilgan.
3.1-jadval
Mantiqiy elementli multivibratorlarning asosiy parametrlari
Parametr Izoh
Chastota RC ko‘paytma bilan belgilanadi: f ≈ k/(RC)
Skvajnost Shmitt sxemasida ≈ 2, diodlar bilan sozlanadi
Chiqish sathlari Mantiqiy oila sathlariga mos (KMOP da 0 va U_m ga yaqin)
Frontlar Mantiqiy element tezligi bilan belgilanadi (o‘nlab ns)
Barqarorlik RC uchun foizlar, kvars uchun ppm tartibida
Iste’mol toki Chastota va o‘tish toklariga bog‘liq
3.2. Chastotaning elementlarga bog‘liqligi va hisoblash
Barcha   ko‘rilgan   RC   multivibratorlarda   chastota   RC   ko‘paytmaga   teskari
proporsional:   f≈k/(RC),   bu   yerda   k   –   sxema   turiga   bog‘liq   koeffitsient   (ikki
inverterli   sxema   uchun   ≈0,45,   Shmitt   triggerli   uchun   ≈1,1).   Shmitt   triggerli
multivibrator   chastotasining   R   va   C   ga   bog‘liqligi   3.1-rasmda   logarifmik
masshtabda ko‘rsatilgan.
18 3.1-rasm. Shmitt triggerli multivibrator chastotasining R va C ga bog‘liqligi (T ≈ 0,9RC)
Elementlarni   tanlashda   amaliy   cheklovlarga   e’tibor   berish   kerak.   Rezistor
qiymati   KMOP   uchun   odatda   1   kOm   dan   10   MOm   gacha   bo‘ladi:   juda   kichik
rezistor   elementning   chiqishini   ortiqcha   yuklaydi,   juda   katta   rezistorda   esa   kirish
sizish toklari va plata yuzasidagi namlik ta’sir qila boshlaydi. Kondensator sig‘imi
pikofaradlardan mikrofaradlargacha tanlanadi; katta vaqt oraliqlari uchun plyonkali
kondensatorlar   elektrolitlardan   afzal,   chunki   ularning   sizish   toki   va   harorat
koeffitsienti  kichik. Turli  R  va C uchun chastotaning  hisoblangan  qiymatlari  3.2-
jadvalda keltirilgan.
3.2-jadval
RC multivibratorlar chastotasining hisoblangan qiymatlari
R C Ikki inverterli (T = 2,2RC) Shmitt triggerli (T ≈
0,9RC)
100 kOm 10 nF ≈ 455 Gs ≈ 1,1 kGs
470 kOm 1 mkF ≈ 0,97 Gs ≈ 2,4 Gs
10 kOm 100 nF ≈ 455 Gs ≈ 1,1 kGs
10 kOm 1 nF ≈ 45 kGs ≈ 111 kGs
1 MOm 100 nF ≈ 4,5 Gs ≈ 11 Gs
3.3. Chastota barqarorligi va iste’mol toki
RC   multivibratorlar   chastotasining   barqarorligi   bir   necha   omilga   bog‘liq.
KMOP   elementlarining   o‘tish   chegaralari   ta’minot   kuchlanishiga   taxminan
proporsional   bo‘lgani   uchun   ta’minot   kuchlanishining   ta’siri   nisbatan   kichik.
Harorat esa chegaralarni, rezistor va kondensator qiymatlarini o‘zgartiradi. Amalda
RC multivibratorning chastotasi harorat oralig‘ida bir necha foizga o‘zgaradi. Ikki
inverterli   sxema   himoya   rezistori   bilan   Shmitt   triggerli   sxemaga   nisbatan
barqarorroq,   chunki   uning   davri   ikki   chegaraning   emas,   bitta   chegaraning
ta’minotga nisbatiga bog‘liq.
Iste’mol  toki  masalasiga  alohida e’tibor berish kerak. KMOP elementi statik
holatda   deyarli   tok   iste’mol   qilmaydi,   ammo   multivibratordagi   birinchi
elementning kirishiga sekin o‘zgaruvchi (eksponensial) kuchlanish beriladi. Kirish
o‘tish   sohasidan   sekin   o‘tayotgan   vaqtda   elementning   ikkala   tranzistori   qisman
ochiq   bo‘ladi   va   ta’minotdan   umumiy   simga   o‘tish   toki   oqadi.   Past   chastotali
generatorlarda   bu   tok   uzoq   davom   etadi   va   o‘rtacha   iste’molni   sezilarli   oshiradi.
19 Shmitt   triggerli   elementlar   bu   jihatdan   yaxshiroq,   chunki   ularning   ichki   musbat
teskari   aloqasi   o‘tishni   tezlashtiradi.   Batareyali   qurilmalarda   shu   sababli   74HC14
kabi elementlar va past ta’minot kuchlanishi tanlanadi.
Mikrosxema   ichidagi   bir   nechta   elementdan   generator   yasalganda,
generatorning   tez   frontlari   ta’minot   shinasi   orqali   qo‘shni   elementlarga   shovqin
sifatida ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun mikrosxemaning ta’minot chiqishlari
yoniga 0,1 mkF blokirovka kondensatori albatta o‘rnatiladi.
Kvars generatorlari uchun ham barqarorlik ko‘rsatkichlarini keltirish foydali.
Oddiy   kvars   rezonatorining   chastota   aniqligi   ±20–50   ppm,   harorat   oralig‘idagi
o‘zgarishi   esa   yana   bir   necha   o‘n   ppm.   ±20   ppm   xato   kuniga   taxminan   1,7
soniyaga, oyiga esa taxminan 52 soniyaga teng (20·10 -6
·86 400 s≈1,7 s). Aniqroq
vaqt   kerak   bo‘lganda   haroratga   kompensatsiyalangan   kvars   generatorlari
ishlatiladi,   ularda   xato   bir   necha   ppm   gacha   kamayadi.   RC   generatorda   esa   1
foizlik   xato   kuniga   864   soniya   –   14   daqiqadan   ortiq   –   xatoga   teng   bo‘ladi.   Bu
raqamlar   nima   uchun   soat   va   aloqa   qurilmalarida   faqat   kvars   generatorlari
ishlatilishini yaqqol tushuntiradi.
3.4. Multivibratorni loyihalash misoli
Raqamli   qurilma   uchun   skvajnosti   2   ga   teng,   chastotasi   1   kGs   bo‘lgan   takt
signalini   74HC14   asosida   hosil   qilamiz.   Ta’minot   5   V.   Shmitt   triggerli
multivibratorda impuls va pauza teng emas, shuning uchun generator chastotasini 2
kGs   qilib   tanlab,   keyin   uni   trigger   yordamida   ikkiga   bo‘lamiz.   (2.3)   formula   va
2.1-jadvaldagi   chegaralar   bo‘yicha   T≈0,9RC.   Kerakli   davr   T=0,5   ms,   demak
RC≈0,55 ms. C=4,7 nF (plyonkali)  tanlaymiz, unda R≈117 kOm. Chegaralarning
sochilishini   hisobga   olib,   R   ni   91   kOm   o‘zgarmas   va   47   kOm   sozlanuvchi
rezistorlardan   iborat   qilamiz   –   bu   generator   chastotasini   taxminan   1,6–2,4   kGs
oralig‘ida sozlash imkonini beradi.
Generator   chiqishiga   T   trigger   (masalan,   74HC74   dagi   trigger     chiqishi   DQ̄
kirishiga   ulangan   holda)   qo‘shiladi.   Trigger   chiqishida   aniq   simmetrik   1   kGs
meandr   olinadi.   Bu   usul   skvajnostni   aniq   2   ga   keltirishning   eng   oddiy   yo‘li
hisoblanadi. Loyiha natijalari 3.3-jadvalda keltirilgan.
3.3-jadval
1 kGs takt generatorini loyihalash natijalari
Kattalik Qiymat Izoh
Generator chastotasi 2 kGs T trigger orqali 1 kGs ga 
bo‘linadi
C 4,7 nF (plyonkali) Barqaror sig‘im
R (o‘zgarmas + sozlanuvchi) 91 kOm + 47 kOm Chastotani sozlash uchun
Mikrosxemalar 74HC14, 74HC74 Generator va trigger
Chiqish 1 kGs meandr, Q = 2 Trigger chiqishida
Agar   soat   aniq   vaqtni   ko‘rsatishi   kerak   bo‘lsa,   RC   generator   yetarli   emas:
kuniga bir necha foizlik xato soatlab xatoga aylanadi. Bunday holda CD4060 va 32
768 Gs kvars ishlatiladi – unda xato oyiga bir necha soniyani tashkil etadi.
3.5. Multivibratorlarning qo‘llanilishi
Mantiqiy elementli multivibratorlar raqamli qurilmalarda takt signali manbai
sifatida   eng   ko‘p   ishlatiladi.   Tipik   tuzilish   3.2-rasmda   ko‘rsatilgan:   generator,
chastota   bo‘luvchi   hisoblagich,   deshifrator   va   indikator.   Masalan,   raqamli   soat,
chastotomer, taymerlarda aynan shu tuzilish qo‘llaniladi.
20 3.2-rasm. Generator asosidagi raqamli qurilmaning tipik tuzilishi
Ovozli   signalizatorlarda   generator   pyezoelektrik   nurlantirgichni   boshqaradi.
Tovush   balandligini   oshirish   uchun  nurlantirgich   ko‘prik   sxemasida   ulanadi   (3.3-
rasm):  generator signali  bir  tomondan ikkita inverter  orqali  (fazasi  o‘zgarmagan),
ikkinchi   tomondan   bitta   inverter   orqali   (qarama-qarshi   fazada)   beriladi.   Natijada
nurlantirgichga   ta’minot   kuchlanishining   ikki   baravariga   teng   amplitudali
o‘zgaruvchan kuchlanish qo‘yiladi va tovush sezilarli kuchayadi.
3.3-rasm. Pyezoelektrik nurlantirgichni ko‘prik sxemasida boshqarish
Boshqa   qo‘llanilish   sohalari:   yorug‘lik   diodlarini   miltillatish   va   kenglik-
impuls   modulyatsiyasi   orqali   yorqinligini   sozlash,   impulsli   kuchlanish
o‘zgartirgichlarida   (masalan,   kuchlanishni   ikki   baravar   oshiruvchi   “zaryad
nasosi”da)   boshqaruv   signalini   hosil   qilish,   sig‘imli   datchiklarda   –   sig‘im
o‘zgarishini   chastota   o‘zgarishiga   aylantirish,   kontakt   sakrashini   bartaraf   etish   va
vaqt   kechikishlarini   hosil   qilishda   kutuvchi   multivibratorlardan   foydalanish.
Muallif   tajribasiga   ko‘ra,   sig‘imli   datchiklar   ayniqsa   qiziqarli:   suyuqlik   sathi,
namlik   yoki   barmoq   tegishi   kondensator   sig‘imini   o‘zgartiradi,   Shmitt   triggerli
generator esa buni oson o‘lchanadigan chastota o‘zgarishiga aylantiradi.
3.6. Sig‘imli datchiklar va zaryad nasoslari
Shmitt   triggerli   generatorning   chastotasi   kondensator   sig‘imiga   teskari
proporsional   bo‘lgani   uchun   u   sig‘imni   o‘lchashning   juda   oddiy   vositasi   bo‘lib
xizmat   qiladi   (3.4-rasm).   Datchik   kondensatori   C
x   generatorning   vaqt   beruvchi
kondensatori   sifatida   ulanadi,   generator   chastotasi   esa   hisoblagich   yordamida
ma’lum   vaqt   oralig‘ida   o‘lchanadi.   Sig‘im   o‘zgarishi   chastota   o‘zgarishiga
aylanadi.
21 3.4-rasm. Sig‘imli datchik asosidagi o‘lchash tizimi
Misol.   R=1   MOm,   datchik   sig‘imi   bo‘sh   holatda   10   pF   bo‘lsin.
T≈0,9·10 6
·10·10 -12
=9   mks,   f≈111   kGs.   Barmoq   tekkanda   sig‘im   15   pF   ga   oshsa,
chastota   ≈74   kGs   ga   tushadi.   10   ms   darvoza   vaqtida   hisoblagich   mos   ravishda
taxminan 1110 va 740 impulsni  sanaydi  – farq ishonchli  aniqlanadi. Shu tamoyil
asosida sensorli tugmalar, suyuqlik sathi va namlik datchiklari quriladi.
Generatorlarning   yana   bir   qiziqarli   qo‘llanilishi   –   zaryad   nasosi   (3.5-rasm).
Generator   chiqishidagi   to‘g‘ri   burchakli   signal   C1   kondensator   orqali   diodlar
tuguniga   beriladi.   Chiqish   past   sathda   bo‘lganda   C1   VD1   orqali   taxminan   U
m
gacha zaryadlanadi. Chiqish yuqori sathga o‘tganda C1 ning pastki qoplamasi U
m
ga   ko‘tariladi   va   uning   yuqori   qoplamasi   taxminan   2U
m   potensialga   chiqadi;   bu
zaryad   VD2   orqali   C2   ga   o‘tadi.   Natijada   chiqishda   ta’minot   kuchlanishining
deyarli ikki baravariga teng kuchlanish olinadi (diodlardagi kuchlanish tushishlari
hisobiga biroz kamroq).
3.5-rasm. Generator asosidagi kuchlanishni ikki baravar oshiruvchi zaryad nasosi
Zaryad   nasosi   kichik   toklar   (bir   necha   milliamper)   uchun   mo‘ljallangan   va,
masalan,   operatsion   kuchaytirgich   uchun   qo‘shimcha   ta’minot   yoki   MOP
tranzistor   zatvorini   boshqarish   uchun   yuqoriroq   kuchlanish   olishda   ishlatiladi.
Chiqish   toki   generator   chastotasi   va   kondensatorlar   sig‘imiga   bog‘liq:   chastota
qancha   yuqori   bo‘lsa,   kichikroq   kondensatorlar   yetarli   bo‘ladi.   RS-232   interfeysi
mikrosxemalari   (masalan,   MAX232)   ichida   xuddi   shu   tamoyil   asosida   5   V
ta’minotdan ±10 V atrofidagi kuchlanishlar hosil qilinadi.
3.7. Multivibratorlarni modellash va laboratoriyada tekshirish
Mantiqiy   elementli   multivibratorni   Multisim   dasturida   modellash   qulay.
Sxemaga   74HC14   yoki   CD4069   mikrosxemasi   modeli,   hisoblangan   rezistor   va
kondensator joylashtiriladi, chiqishga va kondensatorga ossillograf ulanadi. O‘tish
jarayonini   tahlil   qilish   rejimida   kondensator   kuchlanishining   arrasimon   shakli   va
chiqishning   to‘g‘ri   burchakli   impulslari   kuzatiladi.   Ikki   inverterli   sxemada
22 kondensator   tomonidagi   nuqtada   kuchlanishning   ta’minot   oralig‘idan   tashqariga
chiqishi aniq ko‘rinadi.
Laboratoriyada sxema  maketda yig‘iladi, ossillograf  yordamida davr, impuls
va   pauza   davomiyliklari   o‘lchanadi,   natijalar   hisoblangan   qiymatlar   bilan
taqqoslanadi. Ta’minot kuchlanishini 3 V dan 6 V gacha o‘zgartirib, chastotaning
qanchalik o‘zgarishi tekshiriladi. Odatda Shmitt triggerli sxemada hisoblangan va
o‘lchangan  chastota  orasidagi  farq 10–20 foizni  tashkil  etadi  – bu chegaralarning
sochilishi bilan izohlanadi. Ikki inverterli sxemada farq kamroq bo‘ladi.
3.8. Mikrosxemalarni tanlash va boshqa generatorlar bilan taqqoslash
Multivibratorlar   qurish   uchun   ishlatiladigan   mikrosxemalar   3.4-jadvalda
keltirilgan.
3.4-jadval
Multivibratorlar uchun mikrosxemalar
Mikrosxema Vazifasi Qo‘llanilishi
74HC14 / CD40106 6 ta Shmitt triggerli inverter Eng sodda RC generatorlar
74HC132 4 ta Shmitt triggerli VA-EMAS Boshqariladigan generatorlar
CD4069 / 74HC04 6 ta inverter Ikki inverterli RC generator
74HCU04 6 ta buferlanmagan inverter Kvars generatorlari
74HC4538 2 ta kutuvchi multivibrator Aniq impulslar, taymerlar
CD4060 Generator + hisoblagich Soat, uzun vaqt oraliqlari
Mantiqiy   elementli   multivibratorlarni   boshqa   generator   turlari   bilan
taqqoslash 3.5-jadvalda keltirilgan.
3.5-jadval
Generator turlarining taqqoslanishi
Generator turi Aniqlik Soddaligi Raqamli moslik
Tranzistorli multivibrator Past Sodda Moslashtirish kerak
Mantiqiy elementli RC O‘rtacha Juda sodda To‘liq
555 taymer O‘rtacha Sodda Yaxshi
Mantiqiy elementli kvars Juda yuqori Sodda To‘liq
Mikrokontroller taymeri Kvarsga bog‘liq Dastur kerak To‘liq
Jadvaldan   ko‘rinadiki,   mantiqiy   elementli   RC   multivibratorlar   soddaligi   va
raqamli qurilmalar bilan to‘liq mosligi bilan ajralib turadi, kvars generatorlari esa
yuqori   aniqlik   talab   qilinganda   almashtirib   bo‘lmaydi.   Muallif   fikricha,   amaliy
loyihalarda   to‘g‘ri   yondashuv   quyidagicha:   aniqlik   muhim   bo‘lmagan   joylarda
(signalizator,   miltillatish,   ovoz)   RC   multivibrator,   vaqt   o‘lchash   va   aloqa   uchun
esa kvars generatori ishlatiladi.
23 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   integral   mantiqiy   elementlar   asosidagi
multivibratorlarning   sxemalari,   ishlash   prinsipi,   parametrlari   va   ularni   hisoblash
usullarini o‘rganish edi. Qo‘yilgan vazifalar bajarildi.
Birinchi   bobda   mantiqiy   elementning   kuchaytirgich   sifatidagi   xususiyatlari,
halqali generator va uning davri, mantiqiy elementli multivibratorlarning turlari va
mantiqiy   oilalarning   ularni   qurishdagi   xususiyatlari,   RC   zanjirdagi   jarayonlar
uchun umumiy hisoblash formulasi ko‘rib chiqildi.
Ikkinchi   bobda   ikki   inverterli   KMOP   RC   multivibrator   va   Shmitt   triggerli
multivibratorning   sxemalari,   ishlash   bosqichlari   va   davr   formulalari   keltirib
chiqarildi,   skvajnostni   sozlash,   ruxsat   kirishli   boshqariladigan   generatorlar,   uch
inverterli   generator,   Pirs   sxemasidagi   kvars   generatori,   kuchlanish   bilan
boshqariladigan   generatorlar,   mantiqiy   elementlardagi   va   integral   kutuvchi
multivibratorlar tahlil qilindi.
Uchinchi   bobda  multivibratorlarning  parametrlari,   chastotaning   elementlarga
bog‘liqligi, chastota barqarorligi va iste’mol toki masalalari ko‘rib chiqildi, 1 kGs
takt   generatorini   loyihalash   misoli   bajarildi,   qo‘llanilish   sohalari,   sig‘imli
datchiklar   va   zaryad   nasoslari,   modellash   va   laboratoriya   tekshiruvi   usullari,
mikrosxemalarni   tanlash   va   boshqa   generatorlar   bilan  taqqoslash   berildi.   Olingan
natijalar raqamli qurilmalarni loyihalash va o‘quv laboratoriya ishlarini bajarishda
qo‘llanilishi mumkin.
24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
3. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   справочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5.   Браммер   Ю.А.,   Пащук   И.Н.   Импульсные   и   цифровые   устройства.   –
М.: Высшая школа, 2002. – 351 с.
6.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пособие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
7.   Ревич   Ю.В.   Занимательная   электроника.   –   3-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2015. – 576 с.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
25

Integral mantiqiy elementlar asosidagi multivibratorlar mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli elektronika”, “Impulsli qurilmalar” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 500 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Mantiqiy elementlar asosida multivibrator qurish tamoyillari – mantiqiy element kuchaytirgich sifatida; halqali generator; mantiqiy elementli multivibratorlarning turlari; RC zanjirdagi jarayonlar va umumiy hisoblash formulasi; mantiqiy elementli generatorlarning rivojlanishi.
  • II bob. Mantiqiy elementlar asosidagi multivibratorlarning sxemalari – ikki inverterli RC multivibrator; Shmitt triggerli multivibrator; skvajnostni sozlash; boshqariladigan generatorlar; kvars generatorlari; kuchlanish bilan boshqariladigan generatorlar; mantiqiy elementlardagi kutuvchi multivibrator; integral kutuvchi multivibratorlar.
  • III bob. Multivibratorlarning parametrlari, hisoblash va qo‘llanilishi – asosiy parametrlar; chastotaning elementlarga bog‘liqligi va hisoblash; chastota barqarorligi va iste’mol toki; multivibratorni loyihalash misoli; multivibratorlarning qo‘llanilishi; sig‘imli datchiklar va zaryad nasoslari; multivibratorlarni modellash va laboratoriyada tekshirish; mikrosxemalarni tanlash va boshqa generatorlar bilan taqqoslash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 21 ta rasm va sxema hamda 9 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).