Multipleksor va demultipleksorlarning vazifasi, parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Multipleksor va demultipleksorlarning vazifasi,
parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. MULTIPLEKSORLARNING TUZILISHI VA ISHLASH 
PRINSIPI ..................................................................................................................
1.1. Multipleksor tushunchasi ..............................................................................
1.2. Ikki va to‘rt kirishli multipleksorlar .............................................................
1.3. Integral multipleksor mikrosxemalari ..........................................................
1.4. Multipleksorlarni kaskadlash ........................................................................
1.5. Multipleksorlarning nazariy asoslari: universal mantiqiy element 
sifatida .................................................................................................................
1.6. Multipleksorning tranzistor darajasidagi tuzilishi ........................................
1.7. Multipleksorlar rivojlanishining qisqacha tarixi ........................................
II BOB. MULTIPLEKSOR VA DEMULTIPLEKSORLARNING 
TURLARI ...............................................................................................................
2.1. Raqamli va analog multipleksorlar .............................................................
2.2. Analog multipleksorlarning o‘ziga xos parametrlari ..................................
2.3. Uch holatli chiqishli kommutatorlar ...........................................................
2.4. Demultipleksorlar .......................................................................................
2.5. Demultipleksorlarni kengaytirish va multipleksor bilan juftlab 
ishlatish ..............................................................................................................
III BOB. PARAMETRLAR VA QO‘LLANILISHI ..........................................
3.1. Statik parametrlar .......................................................................................
3.2. Dinamik parametrlar ...................................................................................
3.3. Multipleksor asosida mantiqiy funksiyalarni amalga oshirish ...................
3.4. Parallel kodni ketma-ket kodga aylantirish ................................................
3.5. Vaqt bo‘yicha zichlash tizimlari .................................................................
3.6. Analog kirishlarni kengaytirish ..................................................................
3.7. Multipleksorlarni modellash .......................................................................
3.8. Indikatorlarni multipleksor yordamida boshqarish ....................................
3.9. Mikrosxemalarni tanlash ............................................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Raqamli   tizimlarda   ma’lumotlar   doimo   bir   joydan   ikkinchisiga   uzatiladi:
datchiklardan   protsessorga,   registrdan   arifmetik-mantiqiy   qurilmaga,   xotiradan
shinaga,   kompyuterdan   tashqi   qurilmaga.   Ko‘pincha   bir   nechta   manbadan
kelayotgan   ma’lumotlardan   birini   tanlash   yoki   aksincha,   bitta   manbadan   kelgan
ma’lumotni   bir   nechta   qabul   qiluvchidan   biriga   yo‘naltirish   kerak   bo‘ladi.   Bu
vazifalarni raqamli kommutatorlar – multipleksorlar va demultipleksorlar bajaradi.
Multipleksorni elektron “ko‘p holatli kalit” deb tasavvur qilish mumkin: adres
kirishlariga   berilgan   kod   kalitni   kerakli   holatga   o‘rnatadi   va   tanlangan   kirishni
chiqishga   ulaydi.   Demultipleksor   esa   teskari   vazifani   –   bitta   kirishni   tanlangan
chiqishga   ulashni   –   bajaradi.   Bu   oddiy   g‘oya   raqamli   texnikada   juda   keng
qo‘llanadi:   protsessorlarning   ichki   shinalari,   aloqa   tizimlarida   vaqt   bo‘yicha
zichlash,   parallel   kodni   ketma-ket   kodga   aylantirish,   analog   signallarni   bitta
analog-raqamli   o‘zgartirgich   orqali   o‘lchash,   dasturlanuvchi   mantiqiy   integral
sxemalarning qidiruv jadvallari – bularning barchasi multipleksorlarga asoslanadi.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   zamonaviy   elektron   qurilmalarda
multipleksorlar   ko‘pincha   alohida   mikrosxema   sifatida   emas,   balki   murakkab
tizimlarning   ichki   qismi   sifatida   uchraydi.   Mikrokontrollerning   analog   kirishlari,
interfeys   kommutatorlari,   xotira   shinalari   ichida   ham   multipleksorlar   ishlaydi.
Ularning   ishlash   prinsipi   va   parametrlarini   –   kechikishlarini,   ochiq   holatdagi
qarshiligini, o‘tish xususiyatlarini – bilish to‘g‘ri loyihalash uchun zarur.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   multipleksor   va   demultipleksorlarning   vazifasi,
tuzilishi,   turlari   va   parametrlarini   o‘rganish   hamda   ularning   qo‘llanilishini   tahlil
qilish. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar qo‘yildi:
– multipleksor va demultipleksor tushunchalarini, ularning mantiqiy tavsifini
va tuzilishini o‘rganish;
–   raqamli   va   analog   multipleksorlar,   uch   holatli   chiqishli   kommutatorlar   va
ularning ichki tuzilishini ko‘rib chiqish;
– multipleksorlarni kaskadlash va kengaytirish usullarini tahlil qilish;
–   multipleksor   va   demultipleksorlarning   statik   va   dinamik   parametrlarini
tizimlashtirish;
–   ularning   amaliy   qo‘llanilishini   –   mantiqiy   funksiyalarni   amalga   oshirish,
kodlarni o‘zgartirish va ma’lumot uzatishda – misollarda ko‘rsatish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan, shartli belgilar ESKD va
IEC 60617 standartlariga mos keladi.
3 I BOB. MULTIPLEKSORLARNING TUZILISHI VA ISHLASH PRINSIPI
1.1. Multipleksor tushunchasi
Multipleksor (MS, ingliz adabiyotida MUX) – bir nechta axborot kirishlaridan
birini adres kodiga mos ravishda yagona chiqishga ulovchi kombinatsion qurilma
[1]. Uning ishini mexanik ko‘p holatli kalit bilan taqqoslash qulay (1.1-rasm): kalit
dastagi bir nechta kontaktdan biriga o‘rnatiladi va shu kontaktdagi signal chiqishga
o‘tadi. Multipleksorda dastak vazifasini adres kodi bajaradi, kontaktlar o‘rnida esa
mantiqiy elementlar yoki elektron kalitlar ishlaydi.
1.1-rasm. Multipleksorning ishlash g‘oyasi: a) mexanik analog; b) shartli belgi
Multipleksorda   uch   guruh   kirish   bo‘ladi:   axborot   kirishlari   D
0 …D
N−1 ,   adres
(tanlash) kirishlari A
0 …A
k−1   va ko‘pincha ruxsat (strob) kirishi. Axborot kirishlari
soni va adres kirishlari soni o‘rtasida quyidagi bog‘liqlik mavjud:
N = 2 k
, (1.1)
bu   yerda   N   –   axborot   kirishlari   soni,   k   –   adres   razryadlari   soni.   Masalan,   8
kirishli multipleksorda 3 ta, 16 kirishli multipleksorda 4 ta adres kirishi bo‘ladi.
Multipleksorning   chiqish   funksiyasini   umumiy   ko‘rinishda   quyidagicha
yozish mumkin:
Y = Σ m
i (A) · D
i ,  i = 0 … N−1, (1.2)
bu   yerda   m
i (A)   –   adres   o‘zgaruvchilarining   i-mintermi.   Har   qanday   vaqt
momentida faqat bitta minterm birga teng bo‘ladi, shuning uchun yig‘indidan faqat
bitta   had   –   tanlangan   axborot   kirishi   –   qoladi.   Bu   ifoda   multipleksorning   ichki
tuzilishini   ham   belgilab   beradi:   u   adres   deshifratori,   VA   elementlari   va   ularni
birlashtiruvchi YOKI elementidan iborat.
1.2. Ikki va to‘rt kirishli multipleksorlar
Eng oddiy multipleksor – ikki kirishli (2 dan 1 ga). Uning bitta adres kirishi A
va ikkita axborot kirishi bor (1.1-jadval).
1.1-jadval
Ikki kirishli multipleksorning haqiqiylik jadvali
A Tanlangan kirish Y
0 D0 D0
1 D1 D1
Jadvaldan chiqish funksiyasi bevosita yoziladi:
Y = Ā · D
0  + A · D
1 . (1.3)
4 Bu ifodani amalga oshiruvchi sxema 1.2-rasmda ko‘rsatilgan: inverter, ikkita
VA   elementi   va   bitta   YOKI   elementi.   A=0   bo‘lganda   yuqori   VA   elementi   ochiq
bo‘lib, D
0  chiqishga o‘tadi, pastki element esa yopiq. A=1 bo‘lganda aksincha.
1.2-rasm. Ikki kirishli multipleksorning sxemasi
To‘rt   kirishli   multipleksorda   ikkita   adres   kirishi   bor   va   to‘rtta   axborot
kirishidan biri tanlanadi (1.2-jadval).
1.2-jadval
To‘rt kirishli multipleksorning haqiqiylik jadvali
A1 A0 Tanlangan kirish Y
0 0 D0 D0
0 1 D1 D1
1 0 D2 D2
1 1 D3 D3
Chiqish funksiyasi (1.2) ifodaga mos ravishda to‘rtta haddan iborat:
Y = Ā
1 Ā
0 D
0  + Ā
1 A
0 D
1  + A
1 Ā
0 D
2  + A
1 A
0 D
3 . (1.4)
Tegishli  sxema 1.3-rasmda ko‘rsatilgan. Ikkita inverter adres razryadlarining
inversiyalarini hosil qiladi, to‘rtta uch kirishli VA elementining har biri bitta adres
kombinatsiyasida ochiladi va o‘z axborot kirishini YOKI elementiga o‘tkazadi.
5 1.3-rasm. To‘rt kirishli multipleksorning sxemasi
Sxemadan   ko‘rinadiki,   multipleksor   aslida   ikki   qismdan   iborat:   chap
tomondagi inverterlar va VA elementlarining adres qismi deshifratorga o‘xshaydi,
o‘ng   tomondagi   YOKI   elementi   esa   tanlangan   signallarni   birlashtiradi.   Shuning
uchun   multipleksorni   “deshifrator   va   YOKI   elementi”   birikmasi   deb   qarash
mumkin.   Bu   ikki   tugun   o‘rtasidagi   yaqin   bog‘liqlik   ularni   birgalikda   o‘rganishni
maqsadga muvofiq qiladi.
1.3. Integral multipleksor mikrosxemalari
Sanoat bir necha turdagi multipleksor mikrosxemalarini ishlab chiqaradi. Eng
ko‘p   tarqalganlari:   74HC157   –   bitta   korpusda   to‘rtta   ikki   kirishli   multipleksor
(umumiy   adres   va   ruxsat   kirishi   bilan;   uning   ishlash   jadvali   1.4-jadvalda
keltirilgan), 74HC153 – ikkita to‘rt  kirishli  multipleksor, 74HC151 – bitta sakkiz
kirishli multipleksor [4].
74HC151 ning shartli belgisi 1.4-rasmda ko‘rsatilgan. Uning sakkizta axborot
kirishi   (D0–D7),   uchta   adres   kirishi   (S0–S2),   inversiyalangan   ruxsat   kirishi   Ē   va
ikkita chiqishi bor: to‘g‘ri Y va inversiyalangan  . Ikkala chiqishning mavjudligiW̄
qo‘shimcha   inverterlardan   voz   kechish   imkonini   beradi.   Mikrosxemaning   ishlash
jadvali 1.3-jadvalda keltirilgan.
6 1.4-rasm. 74HC151 multipleksorining shartli belgisi
1.3-jadval
74HC151 multipleksorining ishlash jadvali
Ē S2S1S0 Y W̄
1 xxx 0 1
0 000 D0 0	
D̄
0 001 D1 1
D̄
0 010 D2 2
D̄
0 … … …
0 111 D7 7
D̄
Ruxsat   kirishi   bir   necha   vazifani   bajaradi.   Birinchidan,   u   multipleksorni
o‘chirib   qo‘yish   imkonini   beradi:   Ē=1   bo‘lganda   chiqish   adres   va   axborot
kirishlaridan   qat’iy   nazar   nolga   teng.   Ikkinchidan,   u   bir   nechta   multipleksorni
birlashtirishda   kerakli   mikrosxemani   tanlaydi.   Uchinchidan,   adres   o‘zgarishi
paytida   chiqishda   xavfli   impulslar   paydo   bo‘lmasligi   uchun   multipleksorni
vaqtincha o‘chirib turish mumkin.
1.4-jadval
74HC157 multipleksorining ishlash jadvali
Ē S Chiqishlar Y1 … Y4
1 x Barcha chiqishlar 0
0 0 A guruhidagi kirishlar (1A … 4A)
0 1 B guruhidagi kirishlar (1B … 4B)
Multipleksorning ishlashi 1.5-rasmdagi vaqt diagrammasida yaqqol ko‘rinadi.
Adres   00   bo‘lganda   chiqish   D0   kirishini   takrorlaydi,   01   bo‘lganda   –   D1   ni,   10
bo‘lganda   –   doimo   nolga   teng   D2   ni,   11   bo‘lganda   esa   doimo   birga   teng   D3   ni.
Shunday qilib, chiqishda adres kodiga qarab turli kirishlarning “parchalari” navbat
bilan paydo bo‘ladi.
7 1.5-rasm. To‘rt kirishli multipleksorning vaqt diagrammasi
1.4. Multipleksorlarni kaskadlash
Agar   kerakli   kirishlar   soni   mavjud   mikrosxema   imkoniyatidan   ko‘p   bo‘lsa,
multipleksorlar kaskadlanadi. Ikki asosiy usul mavjud.
Birinchi   usul   –   multipleksor   daraxti   (1.6-rasm).   Birinchi   pog‘onadagi   bir
nechta   multipleksorning   chiqishlari   ikkinchi   pog‘onadagi   multipleksorning
kirishlariga   ulanadi.   Adresning   kichik   razryadlari   birinchi   pog‘onadagi   barcha
multipleksorlarga   parallel   beriladi,   katta   razryadlari   esa   ikkinchi   pog‘ona
multipleksoriga   beriladi.   Masalan,   ikkita   to‘rt   kirishli   va   bitta   ikki   kirishli
multipleksordan sakkiz kirishli multipleksor olinadi.
1.6-rasm. Uchta multipleksordan sakkiz kirishli multipleksor yig‘ish (daraxt usuli)
8 Ikkinchi usul  – ruxsat  kirishlari va deshifrator yordamida kaskadlash. Bunda
birinchi   pog‘onadagi   multipleksorlarning   ruxsat   kirishlari   deshifrator   chiqishlari
bilan   boshqariladi:   bir   vaqtda   faqat   bitta   multipleksor   yoqiladi,   qolganlarining
chiqishlari nolga teng bo‘ladi. Chiqishlar YOKI elementi bilan birlashtiriladi. Agar
multipleksorlarning   chiqishlari   uch   holatli   bo‘lsa   (masalan,   74HC251),   YOKI
elementi   ham   kerak   bo‘lmaydi:   chiqishlar   bevosita   bir-biriga   ulanadi,   chunki
o‘chirilgan multipleksorlar chiqishlari yuqori impedans holatiga o‘tadi.
Kaskadlash   usullarini   taqqoslasak,   daraxt   usulida   signal   ikki   pog‘onadan
o‘tadi   va   kechikish   ikki   baravar   ortadi,   lekin   qo‘shimcha   deshifrator   kerak   emas.
Ruxsat kirishlari usulida esa signal faqat bitta multipleksor va YOKI elementidan
o‘tadi,   ammo   deshifrator   kerak   bo‘ladi.   Muallif   fikricha,   uch   holatli   chiqishli
multipleksorlar ishlatilganda ikkinchi usul eng sodda va tez yechim hisoblanadi.
1.5.   Multipleksorlarning   nazariy   asoslari:   universal   mantiqiy   element
sifatida
Multipleksorning   muhim   xususiyati   –   uning   universalligi.   (1.2)   ifodadan
ko‘rinadiki,   axborot   kirishlariga   0   yoki   1   qiymatlarni   berib,   adres
o‘zgaruvchilarining istalgan funksiyasini hosil qilish mumkin: funksiya birga teng
bo‘lgan   mintermlarga   mos   kirishlarga   bir,   qolganlariga   nol   beriladi.   Demak,   2 k
kirishli   multipleksor   k   o‘zgaruvchili   har   qanday   mantiqiy   funksiyani   amalga
oshiradi.
Bundan ham samaraliroq usul – o‘zgaruvchilardan birini axborot kirishlariga
berish.   n   o‘zgaruvchili   funksiyaning   n−1   ta   o‘zgaruvchisi   adres   kirishlariga
beriladi,   qolgan   bitta   o‘zgaruvchi   esa   axborot   kirishlariga   to‘g‘ri   yoki
inversiyalangan holda, yoki 0 va 1 doimiy qiymatlar ko‘rinishida beriladi. Natijada
n   o‘zgaruvchili   funksiya   2 n−1
  kirishli   multipleksorda   –   ikki   baravar   kichikroq
multipleksorda   –   amalga   oshiriladi.   Bu   usulning   amaliy   misoli   3-bobda   ko‘rib
chiqiladi.
Multipleksorning universalligi zamonaviy raqamli texnikada katta ahamiyatga
ega bo‘ldi. Dasturlanuvchi mantiqiy integral sxemalarning (PLIS) asosiy elementi
–   qidiruv   jadvali   (LUT)   –   aslida   axborot   kirishlari   xotira   katakchalariga   ulangan
multipleksordir.   To‘rt   yoki   olti   kirishli   qidiruv   jadvali   istalgan   to‘rt   yoki   olti
o‘zgaruvchili   funksiyani   amalga   oshiradi,   funksiyaning   o‘zi   esa   xotira
katakchalariga   yozilgan   qiymatlar   bilan   belgilanadi.   Shunday   qilib,   millionlab
qidiruv   jadvalidan   iborat   PLIS   –   bu   aslida   juda   ko‘p   sonli   kichik   multipleksorlar
majmui.
1.6. Multipleksorning tranzistor darajasidagi tuzilishi
KMOP   texnologiyasida   multipleksorni   VA–YOKI   elementlari   o‘rniga
uzatuvchi   ventillar   asosida   qurish   ancha   tejamkor   (1.7-rasm).   Ikki   kirishli
multipleksorda ikkita uzatuvchi ventil bo‘lib, ular qarama-qarshi boshqariladi: A=0
bo‘lganda   UV1   ochiq   va   D0   chiqishga   o‘tadi,   A=1   bo‘lganda   UV2   ochiq   va   D1
o‘tadi. Ventillar chiqishlari birlashtirilgan va bufer orqali chiqishga beriladi.
1.7-rasm. Uzatuvchi ventillar asosidagi ikki kirishli multipleksor
9 Bunday multipleksor taxminan 6–8 ta tranzistordan iborat bo‘ladi, VA–YOKI
elementlaridagi variant esa o‘nlab tranzistor talab qiladi. Chiqishdagi bufer muhim
rol   o‘ynaydi:   uzatuvchi   ventillar   signalni   kuchaytirmaydi,   shuning   uchun   bir
nechta ventil ketma-ket ulanganda signal sustlashadi va frontlari cho‘ziladi. Bufer
signalni   qayta   tiklaydi   va   keyingi   bosqichni   boshqarish   uchun   yetarli   tok   beradi.
Zamonaviy   protsessorlar   va   PLIS   lar   ichidagi   multipleksorlar   aynan   shu   tamoyil
asosida quriladi.
1.7. Multipleksorlar rivojlanishining qisqacha tarixi
Kommutatsiya   g‘oyasi   elektronikadan   ancha   oldin,   telefon   stansiyalarida
paydo   bo‘lgan:   abonentlarni   bir-biriga   ulash   uchun   dastlab   qo‘lda   ishlaydigan
kommutatorlar,   keyin   esa   elektromexanik   qidiruvchilar   ishlatilgan.   Bitta   liniya
orqali bir nechta suhbatni uzatish – multiplekslash – XX asrning birinchi yarmida
chastota bo‘yicha zichlash ko‘rinishida amalga oshirilgan.
Raqamli   multipleksorlar   integral   mikrosxemalar   bilan   birga   keng   tarqaldi.
1960–1970-yillarda   74   seriyasida   74151,   74153,   74157   kabi   multipleksor
mikrosxemalari   paydo   bo‘ldi   va   ular   mini-kompyuterlarning   protsessorlari   va
shinalarida   ishlatildi.   Shu   davrda   RCA   kompaniyasi   KMOP   analog
multipleksorlarni   (CD4051  va   boshqalar)   chiqardi,   ular   o‘lchash   tizimlarida   keng
qo‘llanila boshladi. Raqamli telefon aloqasida esa vaqt bo‘yicha zichlash tizimlari
joriy etildi.
Bugungi   kunda   multipleksorlar   ko‘pincha   alohida   mikrosxema   emas,   balki
katta   integral   sxemaning   ichki   elementi   sifatida   ishlatiladi.   Shunga   qaramay,
ularning   asosiy   tamoyili   o‘zgarmagan:   adres   kodiga   ko‘ra   bir   nechta   signaldan
birini   tanlash.   Muallif   fikricha,   multipleksor   raqamli   texnikaning   “eng   kamtar”,
lekin eng ko‘p ishlatiladigan tugunlaridan biri – deyarli har bir murakkab raqamli
qurilmada yuzlab yoki minglab multipleksor ishlaydi.
10 II BOB. MULTIPLEKSOR VA DEMULTIPLEKSORLARNING TURLARI
2.1. Raqamli va analog multipleksorlar
Yuqorida   ko‘rilgan   multipleksorlar   raqamli   multipleksorlardir:   ular   faqat
mantiqiy   sathlarni   uzatadi,   signal   esa   mantiqiy   elementlar   orqali   o‘tadi   va
chiqishda   qayta   tiklanadi.   Bunday   multipleksor   signalni   faqat   bir   yo‘nalishda   –
kirishdan chiqishga – uzatadi.
Analog   multipleksorda   (kommutatorda)   esa   signal   yo‘lida   mantiqiy
elementlar emas, balki elektron kalitlar joylashadi. Kalit ochiq bo‘lganda u kichik
qarshilikka   ega   o‘tkazgich   kabi   ishlaydi   va   istalgan   kuchlanishni   –   mantiqiy
sathlarni   ham,   uzluksiz   o‘zgaruvchi   analog   signalni   ham   –   ikkala   yo‘nalishda
uzatadi. KMOP texnologiyasida bunday kalit uzatuvchi ventil ko‘rinishida quriladi
(2.1-rasm).
2.1-rasm. KMOP uzatuvchi ventil (analog kalit)
Uzatuvchi ventil parallel ulangan n-kanalli va p-kanalli MOP tranzistorlardan
iborat.   Ularning   zatvorlariga   qarama-qarshi   boshqaruv   signallari   C   va     beriladi.C̄
C=1   bo‘lganda   ikkala   tranzistor   ochiq   va   signal   kirishdan   chiqishga   o‘tadi,   C=0
bo‘lganda   ikkalasi   ham   yopiq   va   kalit   uziladi.   Ikkita   turli   tranzistorning   parallel
ulanishi muhim: n-kanalli tranzistor past kuchlanishli signallarni yaxshi o‘tkazadi,
p-kanalli   esa   yuqori   kuchlanishli   signallarni.   Birgalikda   ular   butun   ta’minot
oralig‘idagi signallarni o‘tkazadi.
Analog multipleksorning tuzilishi 2.2-rasmda ko‘rsatilgan. Sakkizta kalitning
bitta   tomoni   alohida   kirishlarga,   ikkinchi   tomoni   esa   umumiy   chiqishga   ulangan.
Ichki   deshifrator   adres   kodiga   mos   ravishda   faqat   bitta   kalitni   yoqadi.   Ruxsat
kirishi faollashtirilmaganda barcha kalitlar uzilgan bo‘ladi.
11 2.2-rasm. Sakkiz kanalli analog multipleksorning tuzilishi
Analog   multipleksorlar   ikki   yo‘nalishli   bo‘lgani   uchun   ular   bir   vaqtning
o‘zida demultipleksor vazifasini ham bajaradi: signal umumiy chiqishga berilsa, u
tanlangan   kirishlardan   biriga   o‘tadi.   Keng   tarqalgan   analog   multipleksorlar   2.1-
jadvalda keltirilgan.
2.1-jadval
Analog multipleksor mikrosxemalari
Mikrosxema Tuzilishi Izoh
CD4051 / 74HC4051 1 ta 8 kanalli Manfiy ta’minot kirishi (V_EE) 
mavjud
CD4052 / 74HC4052 2 ta 4 kanalli Differensial signallar uchun qulay
CD4053 / 74HC4053 3 ta 2 kanalli Har bir kalit alohida boshqariladi
CD4067 1 ta 16 kanalli 4 ta adres kirishi
2.2. Analog multipleksorlarning o‘ziga xos parametrlari
Analog   multipleksorlar   uchun   raqamli   multipleksorlardan   farqli   maxsus
parametrlar muhim [5]. Eng asosiysi – ochiq holatdagi qarshilik R
ochiq . U kalitning
signal yo‘liga kiritadigan qarshiligi bo‘lib, odatda o‘nlab yoki yuzlab om tartibida
bo‘ladi. Bu qarshilik signal kuchlanishiga bog‘liq: n va p kanalli tranzistorlar turli
kuchlanishlarda   turlicha   o‘tkazadi   va   natijada   R
ochiq   signal   kuchlanishi   o‘zgarishi
bilan   o‘zgaradi   (2.3-rasm).   Odatda   u   ta’minot   kuchlanishining   o‘rta   qismida   eng
katta bo‘ladi.
12 2.3-rasm. Analog kalit ochiq holatdagi qarshiligining signal kuchlanishiga bog‘liqligi
(sifat ko‘rinishi)
R
ochiq   ning   o‘zgaruvchanligi   analog   signallarni   kommutatsiya   qilishda
buzilishlarga   olib   keladi.   Agar   kalitga   ulangan   yuklama   qarshiligi   katta   bo‘lsa,
kalit   qarshiligi   va   yuklama   kuchlanish   bo‘luvchisini   hosil   qiladi   va   signal   biroz
susayadi:
U
chiq  = U
kir  · R
yu  / (R
yu  + R
ochiq ). (2.1)
Misol.   R
ochiq =100   Om,   yuklama   qarshiligi   R
yu =10   kOm   bo‘lsin.   U   holda
U
chiq /U
kir =10000/10100≈0,99, ya’ni signal 1 foizga susayadi. Agar yuklama 1 kOm
bo‘lsa, susayish 9 foizga yetadi. Shu sababli analog multipleksor chiqishiga odatda
yuqori   kirish   qarshilikli   kuchaytirgich   ulanadi   va   R
ochiq   ning   ta’siri   amalda
yo‘qoladi.
Boshqa   muhim   parametrlar:   kalit   yopiq   holatdagi   sizish   toki   (nanoamperlar
tartibida),   kanallar   orasidagi   o‘tish   (bir   kanaldagi   signalning   boshqasiga   “sizib”
o‘tishi),   kalitning   sig‘imlari   va   o‘tkazish   polosasi,   ulanish   va   uzilish   vaqtlari,
shuningdek ulanish paytida signalga o‘tadigan zaryad. Signal kuchlanishi ta’minot
oralig‘idan   chiqmasligi   kerak,   aks   holda   ichki   himoya   diodlari   ochiladi   va   kalit
to‘g‘ri   ishlamaydi.   Ikki   qutbli   signallar   uchun   CD4051   kabi   mikrosxemalarda
alohida manfiy ta’minot kirishi mavjud.
Raqamli va analog multipleksorlarning taqqoslanishi 2.2-jadvalda keltirilgan.
2.2-jadval
Raqamli va analog multipleksorlarning taqqoslanishi
Belgisi Raqamli multipleksor Analog multipleksor
Signal turi Faqat mantiqiy sathlar Mantiqiy va analog signallar
Uzatish yo‘nalishi Bir yo‘nalishli Ikki yo‘nalishli
Signal yo‘lidagi element Mantiqiy elementlar Uzatuvchi ventil (kalit)
Chiqishda signal Qayta tiklanadi Kalit qarshiligi orqali o‘tadi
Asosiy parametri Kechikish R_ochiq, sizish toki, o‘tkazish 
polosasi
2.3. Uch holatli chiqishli kommutatorlar
Multipleksorlash   vazifasini   mantiqiy   elementlar   va   YOKI   elementisiz,   uch
holatli   buferlar   yordamida   ham   bajarish   mumkin   (2.4-rasm).   Har   bir   manba   o‘z
buferi   orqali   umumiy   shinaga   ulanadi.   Bufer   faollashtirilganda   u   o‘z   kirishidagi
13 signalni   shinaga   chiqaradi,   faollashtirilmaganda   esa   chiqishi   yuqori   impedans
holatiga o‘tadi va shinadan amalda uziladi.
2.4-rasm. Uch holatli buferlar yordamida umumiy shinaga ulanish
Buferlarni   boshqaruvchi   signallar   deshifratordan   olinadi   va   bir   vaqtda   faqat
bittasi   faol   bo‘lishi   kafolatlanadi.   Natijada   umumiy   shina   tanlangan   manba
signalini olib boradi – bu aslida taqsimlangan multipleksor. Bu usulning afzalligi –
manbalar   va   qabul   qiluvchilar   shina   bo‘ylab   istalgan   joyda   joylashishi   mumkin,
yangi qurilma qo‘shish esa oson.
Mikroprotsessorli tizimlarning ma’lumotlar shinasi aynan shu tamoyil asosida
ishlaydi:   protsessor,   xotira   va   tashqi   qurilmalar   shinaga   uch   holatli   chiqishlar
orqali ulanadi. Muhim talab – hech qachon ikkita bufer bir vaqtda faol bo‘lmasligi
kerak.   Aks   holda   ular   bir-biriga   qarama-qarshi   sathlarni   chiqarishi   mumkin   va
katta tok oqib, mikrosxemalar shikastlanadi. Bunday holat “shina to‘qnashuvi” deb
ataladi va adres deshifratorining to‘g‘ri loyihalanishi bilan oldi olinadi.
2.4. Demultipleksorlar
Demultipleksor (DMS, DEMUX) – yagona axborot kirishidagi signalni adres
kodi   bilan   tanlangan   chiqishlardan   biriga   uzatuvchi   kombinatsion   qurilma   [1].
Qolgan chiqishlar nofaol holatda qoladi. Demultipleksorda bitta axborot kirishi D,
k   ta   adres   kirishi   va   2 k
  ta   chiqish   bo‘ladi.   To‘rt   chiqishli   demultipleksorning
ishlashi 2.3-jadvalda keltirilgan.
2.3-jadval
To‘rt chiqishli demultipleksorning haqiqiylik jadvali
A1 A0 Y0 Y1 Y2 Y3
0 0 D 0 0 0
0 1 0 D 0 0
1 0 0 0 D 0
1 1 0 0 0 D
Har   bir   chiqish   axborot   signalining   tegishli   adres   mintermi   bilan
ko‘paytmasidan iborat:
Y
i  = m
i (A) · D. (2.2)
Bu   ifoda   ruxsat   kirishli   deshifratorning   ifodasi   bilan   bir   xil   –   farqi   faqat
shundaki,   ruxsat   kirishi   o‘rnida   axborot   kirishi   turadi.   Shuning   uchun   alohida
demultipleksor   mikrosxemalari   kam   ishlab   chiqariladi:   ularning   vazifasini
deshifratorlar   (74HC138,   74HC139,   74HC154)   bajaradi.   To‘rt   chiqishli
demultipleksorning sxemasi 2.5-rasmda ko‘rsatilgan.
14 2.5-rasm. To‘rt chiqishli demultipleksorning sxemasi
Demultipleksorning   ishlashi   2.6-rasmdagi   vaqt   diagrammasida   ko‘rsatilgan.
Adres   kodi   o‘zgarmagan   oraliqda   axborot   signalining   barcha   o‘zgarishlari
tanlangan   chiqishda   takrorlanadi,   boshqa   chiqishlar   nolda   qoladi.   Adres
o‘zgarganda axborot keyingi chiqishga yo‘naltiriladi.
2.6-rasm. Demultipleksorning vaqt diagrammasi
Inversiyalangan   chiqishli   deshifrator   demultipleksor   sifatida   ishlatilganda
axborot   signali   inversiyalangan   ruxsat   kirishiga   beriladi.   Natijada   tanlangan
chiqishda   axborot   signali   to‘g‘ri   qutbda,   qolgan   chiqishlarda   esa   doimiy   yuqori
sath   bo‘ladi.   Bu   xususiyat   ko‘pincha   past   sath   bilan   faol   bo‘lgan   tanlash
signallarini taqsimlashda qo‘llaniladi.
15 2.5.   Demultipleksorlarni   kengaytirish   va   multipleksor   bilan   juftlab
ishlatish
Demultipleksorlarni   kengaytirish   deshifratorlarni   kaskadlash   bilan   bir   xil
tamoyilda   bajariladi.   Masalan,   sakkiz   chiqishli   demultipleksorni   ikkita   to‘rt
chiqishli   demultipleksordan   yig‘ish   uchun   adresning   kichik   ikki   razryadi   ikkala
mikrosxemaga   parallel   beriladi,   eng   katta   razryad   esa   qaysi   mikrosxema   faol
bo‘lishini   tanlaydi:   u   birinchi   mikrosxemaning   axborot   (ruxsat)   kirishiga   axborot
signali   bilan   VA   elementi   orqali,   ikkinchisiga   esa   inversiyasi   orqali   qo‘shiladi.
Natijada axborot signali sakkizta chiqishdan biriga yo‘naltiriladi.
Multipleksor   va   demultipleksorni   juftlab   ishlatishda   ikkita   muhim   talab   bor.
Birinchisi – adres kodlarining sinxronligi: uzatuvchi va qabul qiluvchi tomonlarda
bir   vaqtda   bir   xil   kanal   tanlangan   bo‘lishi   kerak.   Ikkinchisi   –   kanallarni
almashtirish paytidagi o‘tish jarayonlarini hisobga olish: adres o‘zgarayotgan qisqa
vaqt   ichida   ma’lumot   noto‘g‘ri   kanalga   tushib   qolmasligi   uchun   demultipleksor
shu   paytda   ruxsat   kirishi   orqali   o‘chirib   qo‘yiladi.   Kaskadlash   usullarining
taqqoslanishi 2.4-jadvalda keltirilgan.
2.4-jadval
Multipleksor va demultipleksorlarni kaskadlash usullarining taqqoslanishi
Usul Afzalligi Kamchiligi
Daraxt (ko‘p pog‘onali) Qo‘shimcha deshifrator kerak 
emas Kechikish pog‘onalar soniga 
proporsional
Ruxsat kirishlari va 
deshifrator Signal bitta pog‘onadan o‘tadi Deshifrator va YOKI elementi 
kerak
Uch holatli chiqishlar YOKI elementi kerak emas, 
oddiy ulanish Shina to‘qnashuvidan himoya 
kerak
Muallif   fikricha,   demultipleksorlarning   “mustaqil”   mikrosxemalar   sifatida
kam uchrashi ularning ahamiyatini kamaytirmaydi: deshifrator-demultipleksor ikki
vazifani   bajaruvchi   bitta   tugun   bo‘lib,   uni   loyihalovchi   qaysi   rejimda   ishlatishni
o‘zi belgilaydi.
16 III BOB. PARAMETRLAR VA QO‘LLANILISHI
3.1. Statik parametrlar
Raqamli   multipleksor   va   demultipleksorlarning   statik   parametrlari
qo‘llanilgan   mantiqiy   oila   bilan   aniqlanadi   [3]:   ta’minot   kuchlanishi,   kirish   va
chiqish   mantiqiy   sathlari,   kirish   va   chiqish   toklari,   statik   iste’mol   toki   va
shovqinga chidamlilik. Masalan, 74HC151 2–6 V oralig‘idagi ta’minotda ishlaydi
va 74HC seriyasining standart sathlariga ega.
Funksional   parametrlar   qatoriga   quyidagilar   kiradi:   axborot   kirishlari   va
kanallar   soni,   bitta   korpusdagi   multipleksorlar   soni,   ruxsat   kirishining   mavjudligi
va   faol   sathi,   chiqish   turi   (oddiy,   inversiyalangan,   uch   holatli,   ochiq   kollektorli),
to‘g‘ri va inversiyalangan chiqishlarning mavjudligi. Analog multipleksorlar uchun
bularga ochiq holatdagi qarshilik, sizish toklari va ruxsat etilgan signal kuchlanishi
oralig‘i qo‘shiladi.
3.2. Dinamik parametrlar
Multipleksorning   dinamik   parametrlari   har   bir   kirish   turi   uchun   alohida
beriladi [4]:
– axborot kirishidan chiqishgacha kechikish t
D→Y   – adres o‘zgarmagan holda
axborot signali o‘zgarganda;
–   adres   kirishidan   chiqishgacha   kechikish   t
A→Y   –   adres   o‘zgarganda   yangi
tanlangan kirish signali chiqishda paydo bo‘lguncha;
– ruxsat kirishidan chiqishgacha kechikish t
E→Y ;
–   uch   holatli   chiqishli   mikrosxemalar   uchun   –   chiqishni   yoqish   va   o‘chirish
vaqtlari.
Odatda adres kirishidan kechikish eng katta bo‘ladi, chunki adres signali ichki
inverterlar   va   deshifratsiya   zanjiri   orqali   o‘tadi.   Axborot   kirishidan   kechikish   esa
eng   kichik   –   signal   faqat   VA   va   YOKI   elementlaridan   o‘tadi.   Bu   farq   amalda
muhim:   agar   adres   va   axborot   signallari   bir   vaqtda   o‘zgarsa,   chiqishning
barqarorlashish vaqti adres kechikishi bilan belgilanadi.
Multipleksorlarda ham deshifratorlardagi kabi xavfli impulslar paydo bo‘lishi
mumkin.   Adres   o‘zgarayotganda   uning   razryadlari   bir   vaqtda   o‘zgarmasa,   qisqa
muddat davomida boshqa kirish tanlanadi va chiqishda shu kirishning signali qisqa
impuls ko‘rinishida paydo bo‘ladi. Agar multipleksor chiqishi sinxron tizimda takt
signali   bilan   registrga   yozilsa,   bu   impulslar   ahamiyatsiz.   Aks   holda   adres
o‘zgarishi paytida ruxsat kirishi orqali multipleksor vaqtincha o‘chirib qo‘yiladi.
Misol.   Sakkiz   kirishli   multipleksor   1.6-rasmdagi   daraxt   usulida   ikkita
74HC153   va   bitta   74HC157   dan   yig‘ilgan   bo‘lsin.   74HC153   uchun   adres
kirishidan   chiqishgacha   maksimal   kechikish   (5   V   da)   taxminan   30   ns,   74HC157
uchun esa 25 ns deb faraz qilaylik. Eng noqulay holatda – kichik adres razryadlari
o‘zgarganda   –   signal   ikkala   pog‘onadan   o‘tadi:   30+25=55   ns.   Agar   faqat   katta
razryad A2 o‘zgarsa, kechikish faqat ikkinchi pog‘ona kechikishiga teng – 25 ns.
Shunday   qilib,   kaskadlangan   multipleksorning   kechikishi   qaysi   adres   razryadi
o‘zgarganiga   bog‘liq   bo‘lib,   loyihalashda   eng   katta   qiymat   hisobga   olinadi.
Taqqoslash   uchun,   bitta   74HC151   mikrosxemasining   adres   kechikishi   taxminan
35–40   ns   bo‘lib,   kaskadga   nisbatan   kichikroq.   Bu   misol   mavjud   bo‘lsa,   kerakli
o‘lchamdagi   tayyor   mikrosxemadan   foydalanish   kaskadlashdan   afzal   ekanligini
ko‘rsatadi.
Yana   bir   amaliy   masala   –   multipleksor   chiqishiga   ulangan   yuklama.   Agar
multipleksor   chiqishi   bir   nechta   kirishni   boshqarsa   yoki   uzun   o‘tkazgich   orqali
uzatilsa,   yuklama   sig‘imi   ortadi   va   kechikish   o‘sadi.   Ma’lumotnomalarda
kechikish   odatda   50   pF   yuklama   uchun   beriladi,   katta   yuklamada   esa   kechikish
deyarli proporsional oshadi. Shu sababli tezkor tizimlarda multipleksor chiqishidan
keyin bufer qo‘yiladi.
Analog   multipleksorlar   uchun   dinamik   parametrlarga   kalitning   ulanish   va
uzilish   vaqtlari,   o‘tkazish   polosasi   va   kanallarni   almashtirishda   “uzilishdan   oldin
ulanmaslik” xususiyati kiradi. Oxirgi xususiyat muhim: kanal almashtirilayotganda
yangi   kalit   eski  kalit  uzilgandan   keyingina  ulanishi  kerak,  aks   holda  ikkita  kirish
qisqa vaqt bir-biriga ulanib qoladi.
17 Multipleksor   va   demultipleksorlarning   asosiy   parametrlari   3.1-jadvalda
umumlashtirilgan.
3.1-jadval
Multipleksor va demultipleksorlarning asosiy parametrlari
Guruh Parametrlar
Funksional Kanallar soni, korpusdagi multipleksorlar soni, ruxsat kirishi, 
chiqish turi
Statik Ta’minot kuchlanishi, mantiqiy sathlar, kirish va chiqish toklari, 
statik iste’mol
Dinamik t_D→Y, t_A→Y, t_E→Y kechikishlari; uch holatli chiqishni 
yoqish va o‘chirish vaqtlari
Analog R_ochiq va uning o‘zgaruvchanligi, sizish toki, kanallararo o‘tish, 
o‘tkazish polosasi, signal oralig‘i
3.3. Multipleksor asosida mantiqiy funksiyalarni amalga oshirish
1.5-bo‘limda ko‘rilgan usulni misolda qo‘llaymiz. F(A,B,C) = Σm(3, 4, 6, 7)
funksiyasini to‘rt kirishli multipleksorda amalga oshirish talab etilsin. A va B adres
kirishlariga   beriladi,   C   esa   axborot   kirishlari   orqali   hisobga   olinadi.   Har   bir   AB
kombinatsiyasi   uchun   haqiqiylik   jadvalining   ikki   qatori   (C=0   va   C=1)   ko‘rib
chiqiladi (3.2-jadval).
3.2-jadval
Multipleksor axborot kirishlarini aniqlash
AB (adres) F (C = 0) F (C = 1) Axborot kirishi
00 0 0 D0 = 0
01 0 1 D1 = C
10 1 0 D2 = C̄
11 1 1 D3 = 1
Natijada   axborot   kirishlariga   mos   ravishda   0,   C,     va   1   beriladi   (3.1-rasm).
C̄
Butun funksiya bitta to‘rt kirishli multipleksor va bitta inverterda amalga oshirildi.
Taqqoslash uchun: shu funksiyaning minimal ifodasi F = A·B + A·  + B·C bo‘lib,	
C̄
uni   mantiqiy   elementlarda   amalga   oshirish   uchun   uchta   VA   elementi,   bitta   uch
kirishli YOKI elementi va inverter kerak bo‘lardi.
18 3.1-rasm. F = Σm(3, 4, 6, 7) funksiyasini to‘rt kirishli multipleksorda amalga oshirish
Tekshirish:   A=0,   B=1,   C=1   (minterm   3)   bo‘lganda   adres   01,   chiqishga
D1=C=1   o‘tadi   .   A=1,   B=0,   C=0   (minterm   4)   bo‘lganda   adres   10,   chiqishga✓
D2= =1 o‘tadi  . A=1, B=0, C=1 (minterm 5) bo‘lganda chiqishga  =0 o‘tadi 	
C̄	C̄	✓ ✓
–   bu   minterm   funksiyaga   kirmaydi.   Shu   tarzda   barcha   sakkiz   kombinatsiya
tekshiriladi.
Muallif   fikricha,   bu   usulning   eng   katta   afzalligi   –   moslashuvchanlik:
funksiyani   o‘zgartirish  uchun  sxemani  qayta  loyihalash   shart  emas,   faqat   axborot
kirishlariga   berilayotgan   signallarni   almashtirish   kifoya.   Laboratoriya
mashg‘ulotlarida bu usul talabalarga minimallashtirish natijasini tekshirishning tez
yo‘lini beradi.
3.4. Parallel kodni ketma-ket kodga aylantirish
Multipleksorning   yana   bir   muhim   qo‘llanilishi   –   parallel   kodni   ketma-ket
kodga   aylantirish   (3.2-rasm).   Sakkiz   razryadli   parallel   so‘z   multipleksorning
axborot   kirishlariga   beriladi,   adres   kirishlariga   esa   uch   razryadli   hisoblagich
chiqishlari   ulanadi.   Takt   signali   kelgan   sari   hisoblagich   qiymati   ortadi,
multipleksor   esa   navbat   bilan   D0,   D1,   …,   D7   razryadlarini   chiqishga   uzatadi.
Sakkiz taktda butun so‘z bitta liniya orqali ketma-ket uzatiladi.
3.2-rasm. Multipleksor va hisoblagich yordamida parallel kodni ketma-ket kodga
aylantirish
Bu   usul   ketma-ket   interfeyslarda   ma’lumot   uzatish,   yorug‘lik   diodli
matritsalar   va   indikatorlarni   boshqarishda   ishlatiladi.   Qabul   qiluvchi   tomonda
teskari   o‘zgartirish  –  ketma-ket  kodni   parallel   kodga  aylantirish  –  demultipleksor
va registrlar yoki siljituvchi registr yordamida bajariladi. Zamonaviy qurilmalarda
bu   vazifani   ko‘pincha   siljituvchi   registrlar   bajaradi,   lekin   multipleksor   usulining
afzalligi shundaki, unda istalgan razryadni istalgan tartibda tanlash mumkin.
19 3.5. Vaqt bo‘yicha zichlash tizimlari
Multipleksor   va   demultipleksorning   birgalikdagi   eng   muhim   qo‘llanilishi   –
vaqt   bo‘yicha   zichlash   (3.3-rasm).   Uzatuvchi   tomonda   multipleksor   bir   nechta
signal   manbasini   navbat   bilan   bitta   aloqa   liniyasiga   ulaydi.   Qabul   qiluvchi
tomonda   esa   demultipleksor   liniyadagi   signalni   navbat   bilan   mos   qabul
qiluvchilarga taqsimlaydi. Ikkala tomondagi adres hisoblagichlari sinxron ishlashi
kerak   –   buning   uchun   maxsus   sinxronlash   signali   uzatiladi   yoki   u   ma’lumot
oqimining o‘zidan ajratib olinadi.
3.3-rasm. Vaqt bo‘yicha zichlash tizimining tuzilish sxemasi
Agar   har   bir   kanal   signalining   eng   yuqori   chastotasi   f
max   bo‘lsa,   Kotelnikov
teoremasiga   ko‘ra   uni   kamida   2f
max   chastotada   uzatish   kerak.   N   kanalli   tizimda
multipleksorning almashtirish chastotasi esa kamida
f
MS  ≥ 2 · N · f
max (3.1)
bo‘lishi   kerak.   Misol.   Telefon   kanali   signali   taxminan   3,4   kGs   gacha
chastotalarni o‘z ichiga oladi va standart bo‘yicha 8 kGs chastotada diskretlanadi.
30 ta telefon kanalini bitta liniya orqali uzatish uchun multipleksor 30·8=240 kGs
chastotada kanallarni  almashtirishi  kerak. Har bir diskret  qiymat 8 bitli  kod bilan
uzatilsa,   liniyadagi   bitlar   tezligi   240·8=1920   kbit/s   ga   teng   bo‘ladi.   Bu   raqamli
telefon aloqasidagi klassik E1 tizimining asosiy g‘oyasiga yaqin (unda qo‘shimcha
xizmat kanallari ham bor).
Analog   multipleksorlar   o‘lchash   tizimlarida   ham   xuddi   shu   maqsadda
ishlatiladi: bir nechta datchik signali  analog multipleksor  orqali navbat bilan bitta
analog-raqamli o‘zgartirgichga beriladi. Har bir mikrokontrollerdagi “ko‘p kanalli”
analog-raqamli  o‘zgartirgich aslida bitta o‘zgartirgich va uning kirishidagi  analog
multipleksordan iborat.
3.6. Analog kirishlarni kengaytirish
Mikrokontrollerlarda analog-raqamli o‘zgartirgich kirishlari soni cheklangan.
Ko‘p datchikli tizimlarda kirishlarni kengaytirish uchun tashqi analog multipleksor
ishlatiladi   (3.4-rasm).   Datchiklar   multipleksorning   kirishlariga,   uning   umumiy
chiqishi   esa   mikrokontrollerning   bitta   analog   kirishiga   ulanadi.   Mikrokontroller
uchta raqamli chiqishi orqali adres kodini o‘rnatadi va har bir kanalni navbat bilan
o‘lchaydi.
20 3.4-rasm. Analog multipleksor yordamida mikrokontrollerning analog kirishlarini
kengaytirish
Bunday   tizimni   loyihalashda   bir   nechta   muhim   jihatni   hisobga   olish   kerak.
Birinchidan,   kanal   almashtirilgandan   keyin   signal   barqarorlashishi   uchun   kutish
vaqti   kerak:   multipleksor   ochiq   holatdagi   qarshiligi   va   o‘zgartirgich   kirishidagi
sig‘im RC zanjirni hosil qiladi. Misol. R
ochiq =100 Om, datchik chiqish qarshiligi 1
kOm, o‘zgartirgich kirish sig‘imi 20 pF bo‘lsin. Vaqt doimiysi τ=1100·20·10 -12
=22
ns.   10   bitli   o‘zgartirgich   uchun   xato   kichik   razryadning   yarmidan   kam   bo‘lishi
uchun   taxminan   8τ   kutish   kerak,   ya’ni   176   ns   –   bu   odatdagi   o‘lchash   vaqtiga
nisbatan juda kichik.
Ikkinchidan,   umumiy   o‘lchash   tezligi   kanallar   soniga   bo‘linadi.   Agar
o‘zgartirgich sekundiga 10 000 marta o‘lchasa, sakkiz kanalning har biri sekundiga
1250   marta   o‘lchanadi.   Uchinchidan,   analog   signal   kuchlanishi   multipleksor
ta’minot   oralig‘idan   chiqmasligi   kerak.   Muallif   tajribasiga   ko‘ra,   harorat,   namlik
va yorug‘lik kabi sekin o‘zgaruvchi kattaliklarni o‘lchashda bu usul juda samarali
va   arzon:   bitta   74HC4051   mikrosxemasi   mikrokontrollerga   yettita   qo‘shimcha
analog kanal beradi.
3.7. Multipleksorlarni modellash
Multipleksorning   ishlashini   Multisim   dasturida   modellash   qulay.   74HC151
mikrosxemasining axborot kirishlariga ma’lum doimiy kod beriladi (masalan, 1, 0,
1,   1,   0,   0,   1,   0),   adres   kirishlariga   esa   ikkilik   hisoblagich   chiqishlari   ulanadi.
Hisoblagich   takt   signali   bilan   ishlaganda   multipleksor   chiqishida   axborot
kirishlaridagi   qiymatlar   navbat   bilan   paydo   bo‘ladi   (3.5-rasm).   Natijada   parallel
kod ketma-ket bitlar oqimiga aylanadi – bu 3.4-bo‘limda ko‘rilgan usulning amaliy
tasdig‘i.
3.5-rasm. Sakkiz kirishli multipleksorni modellash natijasi
21 Modellash   natijasida   chiqish   signalining   har   bir   takt   oralig‘idagi   qiymati
axborot   kirishlaridagi   kodga   to‘liq   mos   kelishi   kuzatiladi.   Agar   modelga   real
kechikishlar kiritilsa, adres o‘zgarishi paytlarida chiqishda qisqa xavfli impulslarni
ham   ko‘rish   mumkin.   Bu   impulslar   ruxsat   kirishi   orqali   multipleksorni   adres
o‘zgarishi vaqtida o‘chirib qo‘yish bilan bartaraf etiladi. Laboratoriyada esa xuddi
shu   sxema   74HC151   va   74HC161   mikrosxemalari   asosida   yig‘iladi   va   chiqish
signali ossillograf yoki yorug‘lik diodi yordamida kuzatiladi.
3.8. Indikatorlarni multipleksor yordamida boshqarish
Ko‘p   razryadli   raqamli   indikatorlarda   multipleksor   va   demultipleksor
birgalikda ishlatiladi. Har bir razryadning to‘rt bitli kodi multipleksorning axborot
kirishlariga   beriladi   (har   bir   bit   uchun   alohida   multipleksor   yoki   ko‘p   bitli
multipleksor). Hisoblagich adres kodini o‘zgartirgan sari multipleksor navbat bilan
har   bir   razryad   kodini   umumiy   kod   o‘zgartirgichga   uzatadi,   deshifrator-
demultipleksor esa shu vaqtda mos razryadning umumiy elektrodini yoqadi.
Natijada bir vaqtda faqat bitta razryad yonadi, lekin almashtirish tez bo‘lgani
uchun   inson   ko‘zi   barcha   razryadlarni   bir   vaqtda   yonib   turgandek   qabul   qiladi.
To‘rt   razryadli   indikator   uchun   to‘rtta   to‘rt   kirishli   multipleksor   (yoki   ikkita
74HC153),   bitta   kod   o‘zgartirgich   va   bitta   ikki   kirishli   deshifrator   yetarli.   Statik
indikatsiyada   esa   har   bir   razryad   uchun   alohida   kod   o‘zgartirgich   kerak   bo‘lardi.
Shunday qilib, multiplekslash nafaqat ulanish simlari, balki mikrosxemalar  sonini
ham   kamaytiradi.   Bu   usul   raqamli   soatlar,   kalkulyatorlar   va   o‘lchov   asboblari
indikatorlarida keng qo‘llanilgan.
3.9. Mikrosxemalarni tanlash
Keng   tarqalgan   multipleksor   va   demultipleksor   mikrosxemalari   3.3-jadvalda
keltirilgan.
3.3-jadval
Multipleksor va demultipleksor mikrosxemalariga misollar
Mikrosxema Vazifasi Xususiyati
74HC157 4 ta multipleksor 2 → 1 Umumiy adres va ruxsat kirishi
74HC153 2 ta multipleksor 4 → 1 Har birida ruxsat kirishi
74HC151 Multipleksor 8 → 1 To‘g‘ri va inversiyalangan chiqish
74HC251 Multipleksor 8 → 1 Uch holatli chiqishlar
74HC138 Deshifrator/demultipleksor 1 → 8 Uchta ruxsat kirishi
74HC139 2 ta demultipleksor 1 → 4 Inversiyalangan chiqishlar
74HC4051 Analog multipleksor 8 kanalli Ikki yo‘nalishli
Mikrosxema tanlashda avvalo signal turi aniqlanadi: faqat mantiqiy signallar
uchun raqamli multipleksorlar, analog yoki ikki yo‘nalishli signallar uchun analog
multipleksorlar   tanlanadi.   So‘ngra   kanallar   soni,   kerakli   chiqish   turi   (umumiy
shinaga   ulash   uchun   uch   holatli),   ta’minot   kuchlanishi   va   tezlik   hisobga   olinadi.
Analog   multipleksorlar   uchun   qo‘shimcha   ravishda   ochiq   holatdagi   qarshilik,
sizish toklari, signal kuchlanishi oralig‘i va kanallar orasidagi o‘tish tekshiriladi.
Kommutatsiya usullarining umumiy taqqoslanishi 3.4-jadvalda keltirilgan.
3.4-jadval
Kommutatsiya usullarining taqqoslanishi
Usul Afzalligi Kamchiligi
Raqamli multipleksor Tez, signal qayta tiklanadi Faqat mantiqiy signallar, bir 
yo‘nalish
22 Usul Afzalligi Kamchiligi
Analog multipleksor Istalgan signal, ikki yo‘nalish Kalit qarshiligi va sizishlar
Uch holatli buferlar va 
shina Taqsimlangan tuzilish, 
kengaytirish oson Shina to‘qnashuvi xavfi, 
deshifrator kerak
Demultipleksor 
(deshifrator) Signalni taqsimlash, tanlash 
signallari Xavfli impulslarni hisobga olish 
kerak
Zamonaviy   qurilmalarda   multipleksorlar   ko‘pincha   mikrokontroller   yoki
PLIS   ichida   joylashgan   bo‘ladi,   ammo   alohida   mikrosxemalar   hali   ham   keng
qo‘llaniladi.   Ayniqsa   analog   multipleksorlar   mikrokontrollerning   analog
kirishlarini   kengaytirish,   o‘lchash   tizimlarida   kanallarni   almashtirish   va   audio
signallarni   kommutatsiya   qilish   uchun   almashtirib   bo‘lmaydigan   vosita   bo‘lib
qolmoqda.
23 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   multipleksor   va   demultipleksorlarning
vazifasi, tuzilishi, turlari va parametrlarini o‘rganish hamda ularning qo‘llanilishini
tahlil qilish edi. Qo‘yilgan vazifalar bajarildi.
Birinchi   bobda   multipleksor   tushunchasi,   uning   mantiqiy   tavsifi   va   axborot
hamda adres kirishlari soni orasidagi bog‘liqlik ko‘rib chiqildi. Ikki va to‘rt kirishli
multipleksorlarning sxemalari, uzatuvchi ventillar asosidagi tuzilishi, 74HC151 va
74HC157   mikrosxemalari,   vaqt   diagrammalari,   kaskadlash   usullari   va
multipleksorning universal mantiqiy element sifatidagi xususiyati tahlil qilindi.
Ikkinchi   bobda   raqamli   va   analog   multipleksorlar,   KMOP   uzatuvchi   ventil,
analog   multipleksorlarning   ochiq   holatdagi   qarshiligi   va   boshqa   o‘ziga   xos
parametrlari, uch holatli chiqishli kommutatorlar va demultipleksorlarning tuzilishi
va ishlashi ko‘rib chiqildi.
Uchinchi   bobda   multipleksor   va   demultipleksorlarning   statik   va   dinamik
parametrlari   tizimlashtirildi.   Mantiqiy   funksiyani   multipleksorda   amalga   oshirish,
parallel   kodni   ketma-ket   kodga   aylantirish   vaqt   bo‘yicha   zichlash   tizimlari,
mikrokontrollerning   analog   kirishlarini   kengaytirish   va   modellash   misollarda
ko‘rsatildi,   mikrosxemalarni   tanlash   bo‘yicha   tavsiyalar   berildi.   Olingan   natijalar
raqamli va analog-raqamli qurilmalarni loyihalashda qo‘llanilishi mumkin.
24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пособие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   спuвочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
6. Mano M.M., Ciletti M.D. Digital Design. 5th ed. – Boston: Pearson, 2013.
– 576 p.
7.   Харис   Д.М.,   Харис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектуu
компьютеu. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
25

Multipleksor va demultipleksorlarning vazifasi, parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli elektronika”, “Kombinatsion qurilmalar” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 100 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Multipleksorlarning tuzilishi va ishlash prinsipi – multipleksor tushunchasi; ikki va to‘rt kirishli multipleksorlar; integral multipleksor mikrosxemalari; multipleksorlarni kaskadlash; multipleksorlarning nazariy asoslari: universal mantiqiy element sifatida; multipleksorning tranzistor darajasidagi tuzilishi; multipleksorlar rivojlanishining qisqacha tarixi.
  • II bob. Multipleksor va demultipleksorlarning turlari – raqamli va analog multipleksorlar; analog multipleksorlarning o‘ziga xos parametrlari; uch holatli chiqishli kommutatorlar; demultipleksorlar; demultipleksorlarni kengaytirish va multipleksor bilan juftlab ishlatish.
  • III bob. Parametrlar va qo‘llanilishi – statik parametrlar; dinamik parametrlar; multipleksor asosida mantiqiy funksiyalarni amalga oshirish; parallel kodni ketma-ket kodga aylantirish; vaqt bo‘yicha zichlash tizimlari; analog kirishlarni kengaytirish; multipleksorlarni modellash; indikatorlarni multipleksor yordamida boshqarish; mikrosxemalarni tanlash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 18 ta rasm va sxema hamda 12 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).