Tranzistor asosidagi multivibratorlarning sxema ko‘rinishi va parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Tranzistor asosidagi multivibratorlarning sxema ko‘rinishi
va parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. MULTIVIBRATORLAR HAQIDA UMUMIY 
TUSHUNCHALAR .................................................................................................
1.1. Multivibrator tushunchasi va turlari .............................................................
1.2. Relaksatsion tebranishlarning fizik asoslari .................................................
1.3. RC zanjirdagi o‘tish jarayonlari ...................................................................
1.4. Tranzistorning kalit rejimi ............................................................................
1.5. Multivibratorlarning rivojlanish tarixi ..........................................................
II BOB. TRANZISTORLI MULTIVIBRATORLARNING SXEMALARI . . . . .
2.1. Avtotebranuvchi multivibratorning sxemasi ................................................
2.2. Avtotebranuvchi multivibratorning ishlash bosqichlari ...............................
2.3. Avtotebranuvchi multivibratorni hisoblash ................................................
2.4. Multivibratorning amaliy variantlari ..........................................................
2.5. Kutuvchi (monostabil) multivibrator ..........................................................
2.6. Bistabil multivibrator ..................................................................................
2.7. Tranzistorli Shmitt triggeri .........................................................................
III BOB. MULTIVIBRATORLARNING PARAMETRLARI VA 
ULARNI LOYIHALASH .....................................................................................
3.1. Impulslar ketma-ketligining asosiy parametrlari ........................................
3.2. Chastota va davrning elementlarga bog‘liqligi ...........................................
3.3. Frontlar davomiyligi ...................................................................................
3.4. Chastota barqarorligi ..................................................................................
3.5. Multivibratorni loyihalash tartibi ...............................................................
3.6. Multivibratorlarni modellash va o‘lchash ..................................................
3.7. Multivibratorlarning amaliy qo‘llanilishi ...................................................
3.8. Tranzistorli multivibratorlarning boshqa generatorlar bilan 
taqqoslanishi ......................................................................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Elektron   qurilmalarning   katta   qismi   to‘g‘ri   burchakli   impulslarsiz   ishlay
olmaydi.   Raqamli   qurilmalarga   takt   signali   kerak,   yorug‘lik   signalizatsiyasiga
miltillovchi   signal,   ovozli   signalizatorlarga   ma’lum   chastotali   tebranishlar,
impulsli   ta’minot   manbalariga   boshqaruvchi   impulslar,   o‘lchov   asboblariga   esa
aniq  davomiylikdagi   vaqt   oraliqlari  kerak.  Bunday   impulslarni  hosil   qiluvchi   eng
klassik qurilma – multivibrator.
Multivibrator   –   musbat   teskari   aloqa   bilan   qamrab   olingan   ikki   kaskadli
kuchaytirgich   bo‘lib,   uning   chiqishida   to‘g‘ri   burchakli   impulslar   hosil   bo‘ladi.
“Multivibrator”  nomi  bu  impulslarning spektrida  juda  ko‘p  garmonikalar   – “ko‘p
tebranishlar” – mavjudligidan kelib chiqqan. Birinchi multivibratorni 1917–1919-
yillarda fransuz fiziklari  Anri  Abraham  va Eugen Blox elektron lampalar  asosida
yaratgan.   Ular   bu   qurilmadan   radiotexnik   o‘lchashlarda   chastota   etaloni   sifatida
foydalanganlar.   Keyinchalik   lampalar   tranzistorlar   bilan   almashtirildi,   lekin
sxemaning g‘oyasi va tuzilishi deyarli o‘zgarmay qoldi.
Bugungi   kunda   impulslarni   hosil   qilish   uchun   ko‘pincha   integral   taymerlar,
mantiqiy   elementlar   yoki   mikrokontrollerlar   ishlatiladi.   Shunga   qaramay,
tranzistorli   multivibrator   hamon   dolzarb:   u   impulsli   texnikaning   asosiy
tamoyillarini – musbat teskari aloqa, kalit rejimi, RC zanjirlarning zaryadlanishi va
razryadlanishi   –   eng   ko‘rgazmali   tarzda   namoyish   etadi.   Bundan   tashqari,   oddiy
qurilmalarda, havaskorlik va o‘quv loyihalarida, yuqori kuchlanishli va kuchli tokli
zanjirlarda diskret tranzistorli multivibratorlar keng qo‘llaniladi.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   tranzistor   asosidagi   multivibratorlarning   sxema
ko‘rinishlari, ishlash prinsipi va asosiy parametrlarini o‘rganish hamda tahlil qilish.
Shu maqsadda quyidagi vazifalar qo‘yildi:
–   multivibrator   tushunchasi,   uning   turlari   va   relaksatsion   tebranishlarning
fizik asoslarini o‘rganish;
– avtotebranuvchi   (astabil)  multivibratorning sxemasi,   ishlash  bosqichlari  va
vaqt diagrammalarini tahlil qilish;
–   kutuvchi   (monostabil)   va   bistabil   multivibratorlarning,   shuningdek   Shmitt
triggerining sxemalari va ishlash prinsipini ko‘rib chiqish;
–   multivibratorlarning   asosiy   parametrlari   –   davr,   chastota,   impuls
davomiyligi,   skvajnost,   frontlar   davomiyligi   –   va   ularni   hisoblash   usullarini
o‘rganish;
–   sxema   elementlarini   tanlash,   multivibratorni   hisoblash   va   modellash
misollarini keltirish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi   barcha   sxemalar   va   diagrammalar   qayta   chizilgan,   shartli   belgilar   ESKD
standartlariga mos keladi.
3 I BOB. MULTIVIBRATORLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHALAR
1.1. Multivibrator tushunchasi va turlari
Multivibrator   –   kalit   rejimida   ishlaydigan   va   musbat   teskari   aloqa   bilan
qamrab   olingan   ikkita   aktiv   elementdan   (tranzistor,   elektron   lampa,   mantiqiy
element yoki operatsion kuchaytirgich) iborat relaksatsion impulslar generatori [1].
Multivibratorning chiqishidagi  signal  deyarli  to‘g‘ri  burchakli shaklga ega bo‘lib,
bir sathdan ikkinchisiga keskin, sakrashsimon o‘tishlar bilan almashinadi.
Barqaror holatlar soniga ko‘ra multivibratorlar uch turga bo‘linadi (1.1-rasm):
–   avtotebranuvchi   (astabil)   multivibrator   –   barqaror   holati   yo‘q;   u   ikkita
kvazibarqaror   holat   orasida   tashqi   ta’sirsiz,   o‘z-o‘zidan   almashinib   turadi   va
uzluksiz impulslar ketma-ketligini hosil qiladi;
–   kutuvchi   (monostabil)   multivibrator   –   bitta   barqaror   holatga   ega;   tashqi
ishga   tushirish   impulsi   kelganda   u   ma’lum   vaqtga   kvazibarqaror   holatga   o‘tadi,
so‘ng   o‘z-o‘zidan   barqaror   holatga   qaytadi;   natijada   aniq   davomiylikdagi   bitta
impuls hosil bo‘ladi;
–   bistabil   multivibrator   (trigger)   –   ikkita   barqaror   holatga   ega;   tashqi
impulslar   ta’sirida   bir   holatdan   ikkinchisiga   o‘tadi   va   keyingi   impuls   kelguncha
shu holatda qoladi.
1.1-rasm. Multivibratorlarning barqaror holatlar soni bo‘yicha tasnifi
“Kvazibarqaror”   holat   deganda   multivibrator   ma’lum   vaqt   davomida
o‘zgarmay   turadigan,   lekin   RC   zanjirdagi   jarayonlar   tufayli   albatta   tugaydigan
holat tushuniladi. Bu holatning davomiyligi vaqt beruvchi kondensator va rezistor
qiymatlari   bilan   belgilanadi.   Astabil   multivibratorda   ikkala   holat   ham
kvazibarqaror, monostabilda – bittasi, bistabilda esa ikkala holat ham barqaror.
Multivibratorlarning   turlari   va   asosiy   xususiyatlari   1.1-jadvalda
umumlashtirilgan.
1.1-jadval
Multivibratorlarning turlari
Turi Barqaror holatlar Vazifasi
Avtotebranuvchi 
(astabil) 0 Uzluksiz impulslar ketma-ketligini hosil 
qilish
Kutuvchi (monostabil) 1 Ishga tushirish impulsiga javoban aniq 
davomiylikdagi bitta impuls hosil qilish
Bistabil (trigger) 2 Axborotni saqlash, chastotani ikkiga bo‘lish
Shmitt triggeri 2 (kirish sathi bilan 
boshqariladi) Shovqinli signalni to‘g‘ri burchakli impulsga 
aylantirish
4 1.2. Relaksatsion tebranishlarning fizik asoslari
Elektron   generatorlar   ikki   katta   guruhga   bo‘linadi.   Garmonik   generatorlarda
(masalan, LC va RC generatorlarida) sinusoidal tebranishlar hosil bo‘ladi, ularning
chastotasi   rezonans   zanjiri   bilan   belgilanadi.   Relaksatsion   generatorlarda   esa
tebranishlar energiyaning sekin to‘planishi va keskin bo‘shalishi natijasida yuzaga
keladi. Multivibrator relaksatsion generatorning tipik vakili hisoblanadi.
Relaksatsion   generatorning   umumiy   tuzilishi   1.2-rasmda   ko‘rsatilgan.   U
kuchaytirgich,   musbat  teskari  aloqa   zanjiri  va  vaqt   beruvchi  RC  zanjirdan  iborat.
Musbat   teskari   aloqa   kuchaytirgichni   chiziqli   rejimdan   chiqarib,   kalit   rejimiga   –
to‘liq  ochiq yoki   to‘liq yopiq  holatga  – o‘tkazadi. RC   zanjir  esa  shu  holatlarning
davomiyligini   belgilaydi:   kondensator   zaryadlanib   yoki   razryadlanib,   ma’lum
chegaraviy   kuchlanishga   yetganda   kuchaytirgich   keskin   qarama-qarshi   holatga
“sakraydi”.
1.2-rasm. Relaksatsion generatorning umumlashgan tuzilishi
Holatlar   orasidagi   o‘tishning   keskinligi   musbat   teskari   aloqa   tufayli
ta’minlanadi.   Faraz   qilaylik,   birinchi   tranzistorning   kollektor   kuchlanishi   biroz
o‘zgardi. Bu o‘zgarish kondensator orqali ikkinchi tranzistor bazasiga uzatiladi va
kuchaytirilib,   birinchi   tranzistorning   bazasiga   qaytadi   –   lekin   shunday   qutbda,
dastlabki   o‘zgarishni   yanada   kuchaytiradigan.   Halqa   bo‘ylab   kuchaytirish   birdan
katta bo‘lgani uchun jarayon ko‘chkisimon kechadi va bir necha mikrosekund yoki
undan kam vaqtda tugaydi. Bu jarayon regenerativ jarayon deb ataladi.
Muallif   fikricha,   multivibratorni   o‘rganishning   eng   muhim   jihati   –   ikki   xil
vaqt   ko‘lamini   farqlash:   holatlar   orasidagi   regenerativ   o‘tish   juda   tez   (frontlar),
kvazibarqaror   holatlar   esa   sekin   (RC   zanjirning   vaqt   doimiysi   bilan   belgilanadi).
Aynan shu farq tufayli chiqish signali to‘g‘ri burchakli shaklga ega bo‘ladi.
1.3. RC zanjirdagi o‘tish jarayonlari
Multivibratorning   vaqt   parametrlari   RC   zanjirdagi   kondensatorning
zaryadlanish   va   razryadlanish   jarayonlari   bilan   aniqlanadi.   Shu   sababli   bu
jarayonlarning qonuniyatlarini bilish zarur [2].
Agar   dastlab   zaryadsiz   kondensator   rezistor   orqali   U
0   kuchlanishli   manbaga
ulansa, uning kuchlanishi eksponensial qonun bo‘yicha o‘sadi:
u
C (t) = U
0  · (1 − e −t/τ
),   τ = R · C, (1.1)
bu   yerda   τ   –   zanjirning   vaqt   doimiysi.   Razryadlanishda   esa   kuchlanish
eksponensial kamayadi: u
C (t)=U
0 ·e −t/τ
. Bu bog‘liqliklar 1.3-rasmda ko‘rsatilgan.
5 1.3-rasm. Kondensatorning zaryadlanish va razryadlanish egri chiziqlari
Bir   vaqt   doimiysi   davomida   kondensator   yakuniy   kuchlanishning   taxminan
63   foizigacha   zaryadlanadi,   uch   vaqt   doimiysida   –   95   foizigacha,   besh   vaqt
doimiysida – 99 foizdan ko‘prog‘igacha. Amaliyotda o‘tish jarayoni taxminan 3τ–
5τ vaqtda tugagan hisoblanadi.
Umumiy   holda,   agar   kondensator   kuchlanishi   boshlang‘ich   qiymat   U
bosh   dan
yakuniy   qiymat   U
yak   ga   intilsa,   uning   biror   oraliq   qiymat   U
x   ga   yetish   vaqti
quyidagicha topiladi:
t = τ · ln((U
yak  − U
bosh ) / (U
yak  − U
x )). (1.2)
Bu   formula   multivibratorlarning   barcha   vaqt   parametrlarini   hisoblash   uchun
asos   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Masalan,   agar   kondensator   nol   kuchlanishdan   U
0   ga
intilsa   va   uning   yarmiga   yetish   vaqti   so‘ralsa,   t=τ·ln2≈0,693τ.   Aynan   shu   0,693
koeffitsienti   (ko‘pincha   0,7   deb   yaxlitlanadi)   multivibrator   formulalarida   doimo
uchraydi.
1.4. Tranzistorning kalit rejimi
Multivibratordagi tranzistorlar kalit rejimida ishlaydi: ular navbat bilan to‘liq
ochiq   (to‘yinish)   va   to‘liq   yopiq   (berk)   holatlarda   bo‘ladi   [3].   Yopiq   holatda
tranzistorning   baza–emitter   o‘tishi   teskari   yoki   nolga   yaqin   kuchlanish   ostida
bo‘lib,   kollektor   toki   deyarli   nolga   teng,   kollektor   kuchlanishi   esa   ta’minot
kuchlanishiga   yaqin.   To‘yinish   holatida   esa   kollektor–emitter   kuchlanishi   juda
kichik   (0,1–0,3   V),   kollektor   toki   esa   kollektor   rezistori   bilan   cheklanadi:   I
k   ≈
U
m /R
k .
Tranzistor   to‘yinish   rejimiga   kirishi   uchun   uning   baza   toki   yetarlicha   katta
bo‘lishi kerak:
I
b  ≥ I
k  / β,   ya’ni   R
b  ≤ β · R
k , (1.3)
bu   yerda   β   –   tranzistorning   tok   bo‘yicha   statik   kuchaytirish   koeffitsienti.
Amaliyotda   tranzistorlar   parametrlarining   sochilishi   va   haroratga   bog‘liqligini
hisobga   olib,   R
b   odatda   β·R
k   dan   1,5–2   baravar   kichik   tanlanadi.   Bu   shart
bajarilmasa,   tranzistor   to‘yinishga   kirmaydi,   chiqish   impulslarining   amplitudasi
kamayadi va frontlar cho‘ziladi.
Kalit   rejimining   afzalligi   shundaki,   ikkala   holatda   ham   tranzistorda   kam
quvvat   sochiladi:   yopiq   holatda   tok   yo‘q,   to‘yinishda   esa   kuchlanish   kichik.
Quvvat   asosan   o‘tish   paytida   sochiladi,   lekin   o‘tishlar   qisqa   bo‘lgani   uchun
o‘rtacha quvvat kichik bo‘ladi.
1.5. Multivibratorlarning rivojlanish tarixi
Abraham   va   Bloxning   lampali   multivibratori   radiotexnika   rivojlanishining
dastlabki   davrida   yaratilgan   bo‘lib,   uning   asosiy   vazifasi   o‘lchashlar   uchun
garmonikalarga   boy   signal   hosil   qilish   edi.   Garmonikalar   yordamida   noma’lum
chastotalarni   etalon   chastota   bilan   solishtirish   mumkin   bo‘lgan.   1918-yilda   Ikklz
6 va   Jordan   bistabil   sxemani   taklif   qildilar,   u   keyinchalik   barcha   raqamli
qurilmalarning asosiy xotira elementiga aylandi.
1930–1940-yillarda   multivibratorlar   televideniye   va   radiolokatsiyada   keng
qo‘llanila   boshladi:   ular   tasvirni   yoyish   uchun   sinxronlash   impulslarini,
radiolokatorlarda   esa   zondlovchi   impulslarni   hosil   qilgan.   Birinchi   elektron
hisoblash mashinalari  esa minglab lampali triggerlardan tashkil topgan edi. 1950-
yillardan   boshlab   lampalar   tranzistorlar   bilan   almashtirildi:   multivibratorlar
ixcham,   tejamkor   va   ishonchli   bo‘ldi.   Tranzistorli   multivibratorlar   portativ
qurilmalarda, signalizatsiya va avtomatika tizimlarida keng tarqaldi.
1970-yillarda   integral   taymerlar   (birinchi   navbatda   1971-yilda   chiqarilgan
555   taymer)   va   mantiqiy   mikrosxemalar   paydo   bo‘lishi   bilan   diskret
multivibratorlarning   qo‘llanilish   sohasi   qisqardi.   Shunga   qaramay,   ular   o‘quv
amaliyotida,   havaskorlik   elektronikasida   va   maxsus   sohalarda   –   masalan,   yuqori
kuchlanishli   yoki   katta   tokli   kalitlarni   boshqarishda   –   hamon   ishlatiladi.   Muallif
fikricha, multivibrator tarixi elektronikaning umumiy rivojlanish yo‘lini yaxshi aks
ettiradi: g‘oya o‘zgarmagan holda, uni amalga oshiruvchi element bazasi bir necha
bor almashgan.
7 II BOB. TRANZISTORLI MULTIVIBRATORLARNING SXEMALARI
2.1. Avtotebranuvchi multivibratorning sxemasi
Klassik   tranzistorli   avtotebranuvchi   multivibratorning   sxemasi   2.1-rasmda
ko‘rsatilgan   [1;   4].   U   ikkita   bir   xil   umumiy   emitterli   kuchaytirgich   kaskadidan
iborat.   Har   bir   kaskadning   chiqishi   (kollektori)   kondensator   orqali   ikkinchi
kaskadning kirishiga (bazasiga)  ulangan: VT1 kollektori C1 orqali VT2 bazasiga,
VT2   kollektori   C2   orqali   VT1   bazasiga.   Har   bir   kaskad   signal   fazasini   180°   ga
o‘zgartiradi,   shuning   uchun   ikki   kaskad   orqali   o‘tgan   signal   fazasi   360°   ga
o‘zgaradi – bu musbat teskari aloqa sharti.
2.1-rasm. Tranzistorli avtotebranuvchi multivibratorning sxemasi
Sxemadagi   elementlarning   vazifasi   quyidagicha.   R
k1   va   R
k2   –   kollektor
yuklama rezistorlari; ular kollektor tokini cheklaydi va chiqish signalining yuqori
sathini  belgilaydi. R
b1   va R
b2   – baza rezistorlari; ular  tranzistorlarni ochiq holatda
ushlab turish uchun baza tokini beradi  va vaqt beruvchi kondensatorlarning qayta
zaryadlanish   zanjirini   tashkil   etadi.   C1   va   C2   –   vaqt   beruvchi   (kesishgan)
kondensatorlar;   ular   kaskadlar   orasidagi   teskari   aloqani   amalga   oshiradi   va
kvazibarqaror holatlar davomiyligini belgilaydi.
Multivibratorning chiqish signali istalgan tranzistorning kollektoridan olinadi.
Ikkala   kollektordagi   signallar   qarama-qarshi   fazada   bo‘ladi:   biri   yuqori   sathda
bo‘lganda   ikkinchisi   past   sathda.   Bu   xususiyat   ikki   fazali   boshqaruv   signallari
kerak bo‘lganda foydali.
2.2. Avtotebranuvchi multivibratorning ishlash bosqichlari
Multivibratorning ishlashini bir davr davomida ketma-ket bosqichlarga bo‘lib
ko‘rib   chiqamiz.   Har   bir   nuqtadagi   kuchlanishlar   2.2-rasmdagi   vaqt
diagrammalarida ko‘rsatilgan.
8 2.2-rasm. Avtotebranuvchi multivibratorning vaqt diagrammalari
Birinchi bosqich. Faraz qilaylik, VT1 ochiq (to‘yingan), VT2 esa yopiq. VT1
kollektori   past   potensialda   (U
k1 ≈0),   VT2   kollektori   esa   ta’minot   kuchlanishiga
yaqin. C1 kondensatorining VT1 tomonidagi qoplamasi VT1 orqali umumiy simga
ulangan,   ikkinchi   qoplamasi   esa   VT2   bazasiga   ulangan   va   R
b2   orqali   ta’minotga
tortiladi.   Oldingi   bosqichda   C1   deyarli   U
m   kuchlanishgacha   zaryadlangan   edi,
shuning uchun VT1 ochilgan momentda VT2 bazasi taxminan −(U
m −U
be ) ga teng
manfiy potensialga tushadi va VT2 ishonchli yopiladi.
Shundan keyin C1 kondensator R
b2  rezistor orqali qayta zaryadlana boshlaydi
va   VT2   bazasining   potensiali   eksponensial   ravishda   +U
m   tomon   o‘sadi
(diagrammada U
b2 ). Bu vaqt davomida C2 kondensatori R
k2  orqali tez zaryadlanadi
–   VT2   kollektoridagi   kuchlanish   R
k2 ·C2   vaqt   doimiysi   bilan   ta’minot
kuchlanishigacha ko‘tariladi (diagrammada U
k2  ning yumaloqlangan fronti).
Ikkinchi   bosqich   –   regenerativ   o‘tish.   VT2   bazasining   potensiali   taxminan
+0,6   V   ga   yetganda   VT2   ochila   boshlaydi.   Uning   kollektor   kuchlanishi   pasayadi
va   bu   pasayish   C2   orqali   VT1   bazasiga   uzatiladi.   VT1   yopila   boshlaydi,   uning
kollektor kuchlanishi o‘sadi va bu o‘sish C1 orqali VT2 bazasiga uzatilib, VT2 ni
yanada kuchliroq ochadi. Jarayon ko‘chkisimon kechadi: VT2 to‘liq ochiladi, VT1
esa to‘liq yopiladi.
Uchinchi bosqich – ikkinchi kvazibarqaror holat. Endi VT2 ochiq, VT1 yopiq
va   jarayon   simmetrik   ravishda   takrorlanadi:   VT1   bazasi   C2   orqali   manfiy
potensialga   tushadi   va   R
b1   orqali   qayta   zaryadlanadi,   C1   esa   R
k1   orqali
zaryadlanadi. VT1 bazasi +0,6 V ga yetganda yana regenerativ o‘tish sodir bo‘ladi
va   multivibrator   birinchi   holatga   qaytadi.   Shunday   qilib,   tebranishlar   uzluksiz
davom etadi. Ishlash bosqichlari 2.1-jadvalda umumlashtirilgan.
2.1-jadval
Avtotebranuvchi multivibratorning ishlash bosqichlari
Bosqich VT1 VT2 Jarayonlar
1-kvazibarqaror 
holat Ochiq Yopiq C1 R_b2 orqali qayta zaryadlanadi, U_b2 
o‘sadi; C2 R_k2 orqali zaryadlanadi
Regenerativ o‘tish Yopiladi Ochiladi U_b2 ≈ 0,6 V da ko‘chkisimon jarayon
2-kvazibarqaror 
holat Yopiq Ochiq C2 R_b1 orqali qayta zaryadlanadi, U_b1 
o‘sadi; C1 R_k1 orqali zaryadlanadi
Regenerativ o‘tish Ochiladi Yopiladi U_b1 ≈ 0,6 V da ko‘chkisimon jarayon
9 2.3. Avtotebranuvchi multivibratorni hisoblash
Kvazibarqaror   holat   davomiyligini   (1.2)   formula   yordamida   hisoblaymiz.
VT2 yopiq turgan vaqt C1 kondensatorining R
b2   orqali qayta zaryadlanish vaqtiga
teng. VT2 bazasining potensiali −(U
m −U
be ) dan boshlanib, +U
m  ga intiladi va +U
be
ga yetganda jarayon tugaydi:
t
1  = R
b2  C
1  · ln((2U
m  − U
be ) / (U
m  − U
be )). (2.1)
Agar   U
m     U≫
be   bo‘lsa,   logarifm   ostidagi   ifoda   2   ga   yaqinlashadi   va   t
1   ≈
0,693·R
b2 C
1 . Xuddi shunday, VT1 yopiq turgan vaqt t
2  ≈ 0,693·R
b1 C
2 . Tebranishlar
davri va chastotasi:
T = t
1  + t
2  ≈ 0,693 · (R
b2 C
1  + R
b1 C
2 ),   f = 1 / T. (2.2)
Simmetrik multivibrator uchun (R
b1 =R
b2 =R
b , C
1 =C
2 =C):
T ≈ 1,386 · R
b  · C ≈ 1,4 · R
b  · C. (2.3)
Misol.   Yorug‘lik   diodli   signalizatorni   loyihalaymiz:   U
m =9   V,   R
k =1   kOm,
R
b =47 kOm, C=10 mkF, tranzistorlarning β kamida  100. Avval  to‘yinish  shartini
tekshiramiz:   β·R
k =100·1   kOm=100   kOm   >   47   kOm   –   shart   ikki   baravardan   ko‘p
zaxira   bilan   bajariladi.   Yarim   davr   t=0,693·47·10 3
·10·10 -6
≈0,33   s,   to‘liq   davr
T≈0,65   s,   chastota   f≈1,5   Gs.   Aniqroq   (2.1)   formula   bo‘yicha:
ln((18−0,6)/(9−0,6))=ln(2,07)≈0,728, t≈0,34 s – farq 5 foiz atrofida. Kollektor toki
taxminan 9 V/1 kOm=9 mA. Hisob natijalari 2.2-jadvalda keltirilgan.
2.2-jadval
Yorug‘lik diodli signalizator multivibratorini hisoblash natijalari
Kattalik Formula Qiymat
To‘yinish sharti β·R_k 100 · 1 kOm 100 kOm > 47 kOm
Yarim davr (taxminiy) 0,693 · R_b · C ≈ 0,33 s
Yarim davr (aniq, U_be = 0,6 V) (2.1) formula ≈ 0,34 s
Davr t  + t	
₁ ₂ ≈ 0,65 – 0,68 s
Chastota 1 / T ≈ 1,5 Gs
Kollektor toki U_m / R_k ≈ 9 mA
Multivibratorni   loyihalashda   bitta   muhim   cheklovni   hisobga   olish   kerak.
Kvazibarqaror holat boshida yopiq tranzistorning bazasiga taxminan −(U
m −0,6) V
teskari   kuchlanish   qo‘yiladi.   Ko‘pchilik   kichik   quvvatli   bipolyar   tranzistorlarda
baza–emitter   o‘tishining   ruxsat   etilgan   teskari   kuchlanishi   atigi   5–6   V.   Shuning
uchun ta’minot kuchlanishi taxminan 6 V dan katta bo‘lganda baza–emitter o‘tishi
teskari   teshilish   rejimiga   kiradi.   Bu   tranzistorni   darhol   buzmasa-da,   uning
parametrlarini   asta-sekin   yomonlashtiradi   va   davr   formulaga   mos   kelmay   qoladi.
Yuqoridagi   misolda   (9   V)   buni   bartaraf   etish   uchun   bazalarga   ketma-ket   diod
ulanadi yoki ta’minot kuchlanishi 5 V gacha kamaytiriladi.
2.4. Multivibratorning amaliy variantlari
Avtotebranuvchi   multivibratorning   eng   ommabop   amaliy   qo‘llanilishi   –
miltillovchi   yorug‘lik diodlari  (2.3-rasm).  Yorug‘lik diodlari  kollektor  rezistorlari
bilan   ketma-ket   ulanadi   va   tranzistorlar   navbat   bilan   ochilganda   ular   ham   navbat
bilan yonadi. Chastotani 1–2 Gs atrofida tanlab, inson ko‘zi uchun qulay miltillash
olinadi.   Bunday   sxema   havaskorlik   elektronikasida   eng   birinchi   yig‘iladigan
qurilmalardan biri hisoblanadi.
10 2.3-rasm. Miltillovchi yorug‘lik diodlarli multivibrator
Yorug‘lik   diodi   ulanganda   kollektor   zanjiridagi   kuchlanish   tushishi   oshadi
(qizil   diod   uchun   taxminan   1,8–2   V),   shuning   uchun   kollektor   rezistori   qiymati
shunga qarab tanlanadi: R
k =(U
m −U
LED −U
ke.to‘y )/I
LED . Masalan, U
m =9 V, I
LED =15 mA
bo‘lganda R
k ≈(9−2−0,2)/0,015≈450 Om, yaqin standart qiymat 470 Om.
Assimmetrik multivibratorda R
b1 C
2   va R
b2 C
1   ko‘paytmalari turlicha tanlanadi
va natijada impuls va pauza davomiyliklari farq qiladi. Masalan, qisqa chaqnashli
mayoq signali  uchun yonish  vaqti  0,1 s, o‘chiq vaqt  1 s  qilib tanlanishi  mumkin.
Chastotani ravon o‘zgartirish uchun baza rezistorlari bilan ketma-ket o‘zgaruvchan
rezistor   ulanadi,   yoki   baza   rezistorlari   ta’minotga   emas,   umumiy   sozlanuvchi
kuchlanishga   ulanadi   –   bu   holda   multivibrator   kuchlanish   bilan   boshqariladigan
generatorga aylanadi.
Multivibratorni   MOP   tranzistorlarda   ham   qurish   mumkin   (2.4-rasm).
Sxemaning tuzilishi bipolyar variantga o‘xshash, lekin MOP tranzistorning zatvori
tok iste’mol qilmagani  uchun zatvor rezistorlari katta qiymatli bo‘lishi  mumkin –
bu   katta   vaqt   oraliqlarini   kichik   sig‘imli   kondensatorlar   bilan   olish   imkonini
beradi.   Shu   bilan   birga,   MOP   tranzistorning   ochilish   chegarasi   (odatda   1–3   V)
bipolyar tranzistorning 0,6 V idan katta va kengroq sochilgan, shuning uchun davr
formulasi aniqligi pastroq bo‘ladi. Zatvorning manfiy kuchlanishdan himoyasi ham
hisobga olinadi.
11 2.4-rasm. MOP tranzistorlardagi avtotebranuvchi multivibrator
Old   frontni   yaxshilash   uchun   ajratuvchi   diodli   sxema   ishlatiladi   (2.5-rasm).
Unda vaqt beruvchi kondensator kollektorga bevosita emas, balki VD1 diod orqali
ulanadi va alohida R
z  rezistor orqali zaryadlanadi. Tranzistor yopilganda diod ham
yopiladi   va   kollektor   kuchlanishi   R
k1   orqali   kondensatordan   qat’iy   nazar   tez
ko‘tariladi,   kondensator   esa   R
z   orqali   alohida   zaryadlanadi.   Natijada   old   front
davomiyligi   R
k ·C   bilan   emas,   faqat   tranzistor   va   yuklama   sig‘imlari   bilan
belgilanadi.
2.5-rasm. Ajratuvchi diodli multivibratorning bir yarmi
Avtotebranuvchi   multivibratorni   tashqi   signal   bilan   sinxronlash   mumkin.
Agar   bazalardan   biriga   qisqa   sinxronlash   impulslari   berilsa   va   ularning   davri
multivibratorning erkin davridan biroz kichik bo‘lsa, har bir impuls kvazibarqaror
holatni   biroz   oldinroq   tugatadi   va   multivibrator   impulslar   chastotasida   ishlay
boshlaydi  (2.6-rasm). Bu hodisa “chastotani  tortib olish” deb ataladi. Sinxronlash
impulslar   davri   erkin   davrning   butun   ulushiga   teng   bo‘lganda   multivibrator
12 chastota   bo‘luvchi   sifatida   ham   ishlashi   mumkin.   Lampali   va   tranzistorli
televizorlarda   yoyish   generatorlari   aynan   shu   usulda   teleko‘rsatuv   signali   bilan
sinxronlangan.
2.6-rasm. Multivibratorni tashqi impulslar bilan sinxronlash
Agar   baza   rezistorlari   ta’minot   manbaiga   emas,   alohida   boshqaruv
kuchlanishi   U
b   ga   ulansa,   multivibrator   chastotasi   shu   kuchlanishga   bog‘liq
bo‘ladi. (1.2) formulaga ko‘ra, bunda yarim davr t=R
b C·ln((U
b +U
m −U
be )/(U
b −U
be ))
ga  teng.   U
b   oshgan   sari   kondensator   tezroq  qayta   zaryadlanadi   va  chastota   ortadi
(2.7-rasm).   Shunday   qilib,   oddiy   tranzistorli   multivibrator   kuchlanish   bilan
boshqariladigan   generatorga   aylanadi.   Bunday   generatorlar   chastotali
modulyatsiya,   sirena   va   ovozli   signalizatorlarda,   kuchlanishni   chastotaga
o‘zgartiruvchi datchiklarda ishlatiladi.
2.7-rasm. Multivibrator chastotasining boshqaruv kuchlanishiga bog‘liqligi (R_b = 39
kOm, C = 18 nF, U_m = 5 V)
2.5. Kutuvchi (monostabil) multivibrator
Kutuvchi   multivibratorda   kaskadlar   orasidagi   bog‘lanishlardan   biri   sig‘imli,
ikkinchisi   esa   rezistivli   bo‘ladi   (2.8-rasm).   VT1   kollektoridan   VT2   bazasiga
bog‘lanish C kondensator  orqali, VT2 kollektoridan VT1 bazasiga  bog‘lanish esa
R1   rezistor   orqali   amalga   oshiriladi.   R1   va   R2   rezistorlar   VT1   bazasi   uchun
kuchlanish bo‘luvchini tashkil etadi.
13 2.8-rasm. Tranzistorli kutuvchi multivibratorning sxemasi
Barqaror   holatda   VT2   R
b2   orqali   beriladigan   baza   toki   hisobiga   to‘yingan,
uning  kollektori   past   potensialda.   Bu   past   potensial   R1–R2   bo‘luvchi   orqali   VT1
bazasiga   beriladi   va   VT1   yopiq   turadi.   C   kondensator   taxminan   U
m   gacha
zaryadlangan.   Bu   holat   cheksiz   uzoq   davom   etishi   mumkin   –   multivibrator
“kutadi”.
Ishga   tushirish   kirishiga   qisqa   musbat   impuls   berilganda   VT1   ochila
boshlaydi. Uning kollektor kuchlanishi pasayadi va C orqali VT2 bazasini manfiy
potensialga   tushiradi.   VT2   yopiladi,   uning   kollektor   kuchlanishi   o‘sadi   va   R1
orqali   VT1   ni   to‘liq   ochiq   holatda   ushlab   turadi.   Multivibrator   kvazibarqaror
holatga o‘tdi. Endi C kondensator R
b2  orqali qayta zaryadlanadi va VT2 bazasining
potensiali   asta-sekin   o‘sadi.   U   +0,6   V   ga   yetganda   VT2   ochiladi,   regenerativ
jarayon sodir bo‘ladi va multivibrator barqaror holatga qaytadi. Vaqt diagrammasi
2.9-rasmda ko‘rsatilgan.
2.9-rasm. Kutuvchi multivibratorning vaqt diagrammasi
Chiqish   impulsining   davomiyligi   avtotebranuvchi   multivibratorning   yarim
davri formulasi bilan aniqlanadi:
t
i  ≈ 0,693 · R
b2  · C. (2.4)
Muhim   xususiyat:   impuls   davomiyligi   ishga   tushirish   impulsining
davomiyligiga bog‘liq emas – u faqat R
b2 C bilan belgilanadi. Shu sababli kutuvchi
multivibrator turli davomiylikdagi kirish impulslarini bir xil, aniq davomiylikdagi
chiqish   impulslariga   aylantiradi.   Kvazibarqaror   holat   tugagandan   keyin
kondensator to‘liq zaryadlanishi uchun qo‘shimcha tiklanish vaqti kerak (taxminan
3R
k1 C);   bu   vaqt   ichida   kelgan   ishga   tushirish   impulsi   qisqaroq   yoki   noto‘g‘ri
impuls hosil qilishi mumkin.
14 Kutuvchi   multivibratorlar   impulslarni   ma’lum   vaqtga   kechiktirish,   kontakt
sakrashini   bartaraf   etish,   taymer   va   vaqt   releleri,   shuningdek   impulslarni
shakllantirish   uchun   ishlatiladi.   Masalan,   harakat   datchiki   signal   berganda
yoritgichni   ma’lum   vaqtga   yoqib   qo‘yish   –   kutuvchi   multivibratorning   tipik
vazifasi.
2.6. Bistabil multivibrator
Bistabil   multivibratorda   (Ikklz–Jordan   triggerida)   kaskadlar   orasidagi   ikkala
bog‘lanish   ham   rezistivli   (2.10-rasm).   VT1   kollektori   R1   orqali   VT2   bazasiga,
VT2   kollektori   R2   orqali   VT1   bazasiga   ulangan.   Kondensatorlar   yo‘q,   shuning
uchun hech qanday holat vaqt o‘tishi bilan o‘z-o‘zidan o‘zgarmaydi.
2.10-rasm. Tranzistorli bistabil multivibrator (Ikklz–Jordan triggeri)
Agar   VT1   ochiq   bo‘lsa,   uning   past   kollektor   kuchlanishi   R1   orqali   VT2   ni
yopiq holatda ushlab turadi, VT2 ning yuqori  kollektor kuchlanishi  esa R2 orqali
VT1   ni   ochiq   holatda   ushlaydi.   Ikkinchi   holat   ham   simmetrik   ravishda   barqaror.
Triggerni bir holatdan ikkinchisiga o‘tkazish uchun tashqi impuls kerak: masalan,
yopiq   tranzistorning   bazasiga   musbat   impuls   yoki   ochiq   tranzistorning   bazasiga
manfiy impuls beriladi.
Bistabil   multivibrator   bir   bit   axborotni   saqlay   oladi   va   birinchi   elektron
hisoblash   mashinalarida   registr   va   hisoblagichlarning   asosiy   elementi   bo‘lgan.
Agar   har   bir   kirish   impulsi   uni   qarama-qarshi   holatga   o‘tkazadigan   qilib
qo‘shimcha diodlar va kondensatorlar orqali ishga tushirish zanjiri qo‘shilsa, sanoq
triggeri (T trigger) hosil bo‘ladi – u chastotani ikkiga bo‘ladi. Zamonaviy raqamli
texnikada bistabil multivibratorlar integral triggerlar ko‘rinishida ishlatiladi.
2.7. Tranzistorli Shmitt triggeri
Shmitt triggeri – emitter bog‘lanishli bistabil sxema bo‘lib, uning holati kirish
kuchlanishining   sathi   bilan   boshqariladi   (2.11-rasm).   Ikkala   tranzistorning
emitterlari   umumiy   R
e   rezistorga   ulangan,   VT1   kollektoridan   VT2   bazasiga
bog‘lanish R1–R2 bo‘luvchi orqali amalga oshiriladi.
15 2.11-rasm. Tranzistorli Shmitt triggerining sxemasi
Kirish   kuchlanishi   kichik   bo‘lganda   VT1   yopiq,   VT2   esa   bo‘luvchi   orqali
ochiq;   R
e   da   VT2   toki   hisobiga   kuchlanish   tushadi.   Kirish   kuchlanishi   ortib,   R
e
dagi   kuchlanishdan   taxminan   0,6   V   ga   oshganda   VT1   ochila   boshlaydi,   uning
kollektor  kuchlanishi  pasayadi  va VT2 ni  yopadi.  Jarayon regenerativ kechadi  va
sxema keskin boshqa holatga o‘tadi. Teskari o‘tish kirish kuchlanishining pastroq
qiymatida sodir bo‘ladi, chunki endi R
e  dagi kuchlanish VT1 toki bilan belgilanadi
va   u   boshqacha.   Natijada   uzatish   xarakteristikasi   gisterezisga   ega   bo‘ladi   (2.12-
rasm).
2.12-rasm. Shmitt triggerining uzatish xarakteristikasi
Shmitt   triggeri   sekin   o‘zgaruvchi   va   shovqinli   signallarni   tik   frontli   to‘g‘ri
burchakli impulslarga aylantirish uchun ishlatiladi. Gisterezis kengligi R
e , R
k1 , R
k2
va   bo‘luvchi   rezistorlar   qiymatlari   bilan   sozlanadi.   Uni   amplitudali   komparator
sifatida ham qo‘llash mumkin. Ko‘rib chiqilgan multivibratorlarning taqqoslanishi
2.3-jadvalda keltirilgan.
16 2.3-jadval
Tranzistorli multivibratorlarning taqqoslanishi
Turi Kaskadlararo
bog‘lanishlar Chiqish signali
Avtotebranuvchi Ikkalasi sig‘imli Uzluksiz impulslar, T ≈ 0,7(R_b2C1 + 
R_b1C2)
Kutuvchi Biri sig‘imli, biri rezistivli Bitta impuls, t_i ≈ 0,7R_bC
Bistabil Ikkalasi rezistivli Ikki barqaror sath, tashqi impuls bilan 
almashadi
Shmitt triggeri Rezistivli + umumiy emitter 
rezistori Kirish sathiga bog‘liq ikki sath, 
gisterezis
17 III BOB. MULTIVIBRATORLARNING PARAMETRLARI VA ULARNI
LOYIHALASH
3.1. Impulslar ketma-ketligining asosiy parametrlari
Multivibrator   hosil   qiladigan   impulslar   ketma-ketligi   quyidagi   parametrlar
bilan tavsiflanadi (3.1-rasm) [2; 5]:
3.1-rasm. To‘g‘ri burchakli impulslar ketma-ketligining parametrlari
– takrorlanish davri T – qo‘shni impulslar boshlari orasidagi vaqt;
– takrorlanish chastotasi f = 1/T;
– impuls davomiyligi t
i  – impuls yuqori sathda turgan vaqt;
– pauza davomiyligi t
p  = T − t
i ;
– skvajnost Q = T/t
i  va uning teskari qiymati – to‘ldirish koeffitsienti D = t
i /T;
– impuls amplitudasi U
m  – yuqori va past sathlar farqi;
– old va orqa frontlar davomiyligi – amplitudaning 10 dan 90 foizgacha o‘sish
(yoki kamayish) vaqti.
Simmetrik multivibratorda t
i =t
p , skvajnost Q=2, to‘ldirish koeffitsienti D=0,5
(50   foiz).   Bunday   signal   meandr   deb   ataladi.   Assimmetrik   multivibratorda
skvajnost   2   dan   katta   yoki   kichik   bo‘lishi   mumkin.   Masalan,   t
i =0,1   s,   T=1   s
bo‘lganda   Q=10,   D=0,1.   Impulslar   ketma-ketligining   parametrlari   3.1-jadvalda
keltirilgan.
3.1-jadval
Impulslar ketma-ketligining parametrlari
Parametr Belgisi Ta’rifi
Takrorlanish davri T Qo‘shni impulslar boshlari orasidagi vaqt
Chastota f f = 1/T
Impuls davomiyligi t_i Impulsning yuqori sathda turish vaqti
Pauza davomiyligi t_p t_p = T − t_i
Skvajnost Q Q = T/t_i
To‘ldirish koeffitsienti D D = t_i/T
Frontlar davomiyligi t_f 10 % dan 90 % gacha o‘zgarish vaqti
3.2. Chastota va davrning elementlarga bog‘liqligi
(2.2)   formuladan   ko‘rinadiki,   multivibrator   chastotasi   vaqt   beruvchi
elementlar ko‘paytmasi R
b C ga teskari proporsional. Bu bog‘liqlik 3.2-rasmda baza
rezistorining   turli   qiymatlari   uchun   logarifmik   masshtabda   ko‘rsatilgan.
Tranzistorli   multivibrator   bilan   amalda   gersning   ulushlaridan   yuzlab
kilogerslargacha bo‘lgan chastotalarni olish mumkin.
18 3.2-rasm. Simmetrik multivibrator chastotasining kondensator sig‘imiga bog‘liqligi
Chastotaning   yuqori   chegarasi   tranzistorlarning   tezkorligi   va   frontlar
davomiyligi   bilan   cheklanadi:   yarim   davr   frontlar   davomiyligidan   bir   necha
baravar katta bo‘lishi kerak, aks holda signal shakli trapetsiya yoki uchburchakka
yaqinlashadi. Pastki chegara esa kondensatorlarning sizish toklari va baza rezistori
qiymatining   maksimal   ruxsat   etilgan   qiymati   bilan   cheklanadi.   Juda   katta   R
b   da
(1.3) to‘yinish sharti buziladi. Juda katta sig‘imli elektrolit kondensatorlar esa katta
sizish tokiga va sig‘imning katta sochilishiga ega.
Turli   R   va   C   kombinatsiyalari   uchun   simmetrik  multivibrator   chastotasining
hisoblangan qiymatlari 3.2-jadvalda keltirilgan.
3.2-jadval
Simmetrik multivibrator chastotasining hisoblangan qiymatlari
R_b C T ≈ 1,386·R_b·C f
47 kOm 10 mkF 0,65 s ≈ 1,5 Gs
47 kOm 1 mkF 65 ms ≈ 15 Gs
39 kOm 18 nF 0,97 ms ≈ 1,03 kGs
10 kOm 10 nF 0,14 ms ≈ 7,2 kGs
10 kOm 1 nF 14 mks ≈ 72 kGs
3.3. Frontlar davomiyligi
Multivibrator chiqish impulslarining frontlari bir xil emas. Orqa front (yuqori
sathdan past  sathga o‘tish)  tranzistor  ochilganda hosil  bo‘ladi  va juda tik – uning
davomiyligi tranzistorning ulanish vaqti bilan belgilanadi. Old front (past sathdan
yuqori   sathga   o‘tish)   esa   tranzistor   yopilganda   hosil   bo‘ladi   va   kollektor
kuchlanishining   o‘sishi   R
k C   zanjir   orqali   kondensatorning   zaryadlanishi   bilan
cheklanadi (3.3-rasm):
t
f  ≈ 2,2 · R
k  · C. (3.1)
19 3.3-rasm. Kollektor kuchlanishi frontlarining shakli
Old   frontning   nisbiy   davomiyligi   R
k /R
b   nisbatiga   bog‘liq:   t
f /t
i   ≈
2,2R
k C/(0,693R
b C) ≈ 3,2·R
k /R
b . Yuqoridagi misolda (R
k =1 kOm, R
b =47 kOm) bu
nisbat taxminan 0,07 – front yarim davrning 7 foizini tashkil etadi va signal shakli
to‘g‘ri   burchakliga   yaqin.   Agar   old   front   tikligi   muhim   bo‘lsa,   kollektor   va
kondensator   orasiga   ajratuvchi   diod   qo‘yiladi   va   kondensator   alohida   rezistor
orqali zaryadlanadi – bunda kollektor kuchlanishi tranzistor yopilishi bilan deyarli
bir zumda ko‘tariladi. Boshqa usul – multivibrator chiqishiga Shmitt triggeri yoki
mantiqiy element qo‘yish.
3.4. Chastota barqarorligi
Tranzistorli   multivibrator   chastotasining   barqarorligi   unchalik   yuqori   emas.
Chastotaga ta’sir qiluvchi asosiy omillar quyidagilar [3]:
–   ta’minot   kuchlanishining   o‘zgarishi   –   (2.1)   formuladagi   logarifm   ostidagi
ifoda U
m   ga bog‘liq; U
m    U≫
be   bo‘lganda ta’sir kichik, past ta’minot kuchlanishida
esa sezilarli;
–   harorat   –   tranzistorning   U
be   kuchlanishi   haroratga   bog‘liq   (taxminan   −2
mV/°C), elektrolit kondensatorlar sig‘imi va sizish toki ham haroratga sezgir;
–   elementlarning   sochilishi   va   eskirishi   –   rezistorlar   va   ayniqsa   elektrolit
kondensatorlar   qiymatlari   nominal   qiymatdan   10–20   foizgacha   farq   qilishi
mumkin;
– yuklama ta’siri – chiqishga ulangan yuklama kollektor zanjiriga qo‘shimcha
tok kiritadi va frontlarni o‘zgartiradi.
Odatdagi   tranzistorli   multivibratorda   chastotaning   nisbiy   beqarorligi   foizlar
tartibida   bo‘ladi.   Bu   miltillovchi   signalizatorlar,   ovozli   signallar   va   oddiy
taymerlar   uchun   yetarli,   lekin   aniq   chastota   talab   qilinadigan   qurilmalar   uchun
yaroqsiz.   Yuqori   barqarorlik   kerak   bo‘lganda   kvars   rezonatorli   generatorlar
ishlatiladi: kvars generatorida chastotaning nisbiy beqarorligi milliondan bir necha
qism   tartibida   bo‘ladi.   Chastota   barqarorligiga   ta’sir   qiluvchi   omillar   va   ularni
kamaytirish usullari 3.3-jadvalda keltirilgan.
3.3-jadval
Chastota barqarorligiga ta’sir qiluvchi omillar
Omil Ta’siri Kamaytirish usuli
Ta’minot kuchlanishi U_m kichik bo‘lganda 
sezilarli Stabilizator, U_m   U_be	
≫
Harorat U_be, sig‘im va sizish toki 
o‘zgaradi Plyonkali kondensatorlar, 
termokompensatsiya
Elementlar sochilishi Nominaldan 5–20 % farq Aniq elementlar, sozlash 
rezistori
20 Omil Ta’siri Kamaytirish usuli
Yuklama Frontlar va sathlar o‘zgaradi Bufer kaskad
Barqarorlikni   oshirishning   sodda   usullari:   plyonkali   kondensatorlardan
foydalanish   (elektrolit   o‘rniga),   baza   rezistorlarini   ta’minotga   emas,
barqarorlashtirilgan   kuchlanishga   ulash,   ta’minot   kuchlanishini   stabilizator   orqali
berish va chiqishni bufer kaskad orqali yuklamadan ajratish.
3.5. Multivibratorni loyihalash tartibi
Tranzistorli   avtotebranuvchi   multivibratorni   loyihalash   odatda   quyidagi
tartibda bajariladi [4]:
–   dastlabki   ma’lumotlar   aniqlanadi:   chastota   yoki   davr,   skvajnost,   chiqish
amplitudasi, yuklama toki, ta’minot kuchlanishi;
– tranzistor tanlanadi: ruxsat etilgan kollektor kuchlanishi U
m  dan katta, ruxsat
etilgan kollektor toki kerakli tokdan katta bo‘lishi, β esa yetarli bo‘lishi kerak;
– kollektor rezistori hisoblanadi: R
k  = U
m /I
k ;
– baza rezistori to‘yinish sharti bo‘yicha tanlanadi: R
b  ≈ (0,3…0,6)·β
min ·R
k ;
– vaqt beruvchi kondensatorlar hisoblanadi: C = t/(0,693·R
b );
–   front   davomiyligi   va   baza–emitter   teskari   kuchlanishi   tekshiriladi,   kerak
bo‘lsa himoya diodlari qo‘shiladi;
– sxema modellanadi va maketda sinab ko‘riladi.
Misol.   1   kGs   chastotali   meandr   hosil   qiluvchi   multivibratorni   loyihalaymiz:
U
m =5   V,   I
k =5   mA,   β
min =100.   R
k =5/0,005=1   kOm.   R
b ≈0,4·100·1   kOm=40   kOm,
standart qiymat 39 kOm. Yarim davr t=0,5 ms, C=0,5·10 -3
/(0,693·39·10 3
)≈18,5 nF,
standart   qiymat   18   nF.   Haqiqiy   chastota   f=1/(1,386·39·10 3
·18·10 -9
)≈1028   Gs   –
talab qilinganiga  yaqin.  Front  davomiyligi   t
f ≈2,2·10 3
·18·10 -9
≈40 mks,  ya’ni  yarim
davrning   taxminan   8   foizi.   Ta’minot   5   V   bo‘lgani   uchun   baza–emitter   teskari
kuchlanishi taxminan 4,4 V – ruxsat etilgan chegaradan kichik. Sxema elementlari
3.4-jadvalda keltirilgan.
3.4-jadval
1 kGs chastotali multivibrator elementlari
Element Hisoblangan qiymat Tanlangan qiymat
R_k1, R_k2 1 kOm 1 kOm
R_b1, R_b2 40 kOm 39 kOm
C1, C2 18,5 nF 18 nF
VT1, VT2 β ≥ 100, U_ke ≥ 5 V BC547 yoki 2N2222
Haqiqiy chastota – ≈ 1028 Gs
3.6. Multivibratorlarni modellash va o‘lchash
Multivibratorni   Multisim   dasturida   modellash   ishni   ancha   osonlashtiradi.
Sxemaga ikkita 2N2222 yoki BC547 tipidagi tranzistor, hisoblangan rezistorlar va
kondensatorlar joylashtiriladi, kollektorlarga ossillograf  ulanadi. O‘tish jarayonini
tahlil qilish (Transient Analysis) rejimida kollektor va baza kuchlanishlarining vaqt
diagrammalari   olinadi   va   ular   2.2-rasmdagi   diagrammalar   bilan   solishtiriladi.
Modellashda   multivibrator   o‘z-o‘zidan   ishga   tushishi   uchun   sxema   elementlari
biroz nosimmetrik bo‘lishi yoki boshlang‘ich shartlar berilishi kerak, chunki ideal
simmetrik modelda ikkala tranzistor bir xil holatda “qotib” qolishi mumkin.
Laboratoriyada multivibrator maketda yig‘iladi va o‘lchash sxemasi bo‘yicha
(3.4-rasm)   uning   parametrlari   o‘lchanadi:   ossillograf   yordamida   davr,   impuls
davomiyligi,   amplituda   va   frontlar,   chastotomer   yordamida   esa   chastota   aniq
o‘lchanadi.   O‘lchash   natijalari   hisoblangan   qiymatlar   bilan   solishtiriladi   va   farq
21 sabablari   tahlil   qilinadi   –   odatda   ular   elementlar   qiymatlarining   sochilishi   va   U
be
ning hisobga olinmaganligi bilan bog‘liq.
3.4-rasm. Multivibrator parametrlarini o‘lchash sxemasi
Muallif   tajribasiga   ko‘ra,   o‘quv   laboratoriyalarida   eng   ko‘p   uchraydigan
muammolar:   elektrolit   kondensatorlarning   qutbiga   e’tibor   bermaslik,   tranzistor
chiqishlarini   adashtirish   va   to‘yinish   shartini   tekshirmasdan   juda   katta   baza
rezistorini   tanlash.   Oxirgi   holatda   multivibrator   yo   umuman   ishga   tushmaydi,   yo
kichik amplitudali, sinusoidaga yaqin signal hosil qiladi.
3.7. Multivibratorlarning amaliy qo‘llanilishi
Tranzistorli   multivibratorlarning   amaliy   qo‘llanilishiga   bir   nechta   misol
keltiramiz.   Eng   oddiysi   –   yuqorida   ko‘rilgan   miltillovchi   signalizator.
Avtomobillarning burilish ko‘rsatkichlari uzoq vaqt aynan multivibrator asosidagi
rele-uzgichlar yordamida ishlagan.
Ikki   multivibratorli   sirena   sxemasi   3.5-rasmda   ko‘rsatilgan.   Sekin
multivibrator   (1–2   Gs)   tez   multivibratorning   (tovush   chastotasidagi)   boshqaruv
kuchlanishini   o‘zgartiradi.   Natijada   tez   multivibrator   chastotasi   davriy   ravishda
ko‘tarilib-pasayadi   va   karnayda   sirena   tovushi   eshitiladi.   Bu   sxema   2.7-rasmdagi
kuchlanish bilan boshqarish xususiyatidan foydalanadi.
3.5-rasm. Ikki multivibratorli sirena sxemasining tuzilishi
Kutuvchi   multivibratorlar   vaqt   releleri   sifatida   ishlatiladi:   masalan,   kirish
eshigidagi   tugma   bosilganda   yoritgichni   bir   necha   daqiqaga   yoqish   yoki   datchik
signali kelganda nasosni ma’lum vaqt ishlatish. Bunday vaqt oraliqlari uchun katta
qiymatli   elementlar   kerak   bo‘ladi:   masalan,   60   s   uchun   R=470   kOm   va   C=180
mkF   (0,693·470·10 3
·180·10 -6
≈59   s).   Lekin   bunday   katta   qiymatlarda   elektrolit
kondensatorning   sizish   toki   va   tranzistorning   baza   toki   sezilarli   xato   kiritadi,
shuning uchun uzoq vaqt oraliqlari uchun MOP tranzistorli sxemalar yoki integral
taymerlar afzal.
Bistabil   multivibratorlar   esa   kalit   sakrashini   bartaraf   etish,   ikki   holatli
boshqaruv   (“yoqish–o‘chirish”   bitta   tugma   bilan)   va   oddiy   sanoq   qurilmalarida
qo‘llaniladi.   Shmitt   triggerlari   esa   sensorlar   signallarini   raqamli   shaklga
keltirishda, masalan, yorug‘lik datchigi asosidagi avtomatik yoritgich o‘chirgichida
ishlatiladi: gisterezis tufayli yoritgich qosh qorayganda miltillamay, aniq bir marta
yonadi.
22 3.8.   Tranzistorli   multivibratorlarning   boshqa   generatorlar   bilan
taqqoslanishi
Tranzistorli   multivibrator   impulslar   hosil   qilishning   bir   nechta   usullaridan
biri.   Uning   boshqa   keng   tarqalgan   generatorlar   bilan   taqqoslanishi   3.5-jadvalda
keltirilgan.
3.5-jadval
Impuls generatorlarining taqqoslanishi
Generator Barqarorlik Soddaligi Xususiyati
Tranzistorli 
multivibrator Past – o‘rtacha Juda sodda Katta yuklamani 
bevosita boshqaradi
Mantiqiy elementlardagi O‘rtacha Sodda Mantiqiy sathlar, tik 
frontlar
555 taymer asosidagi O‘rtacha – yaxshi Sodda Keng chastota va 
skvajnost oralig‘i
Kvars generator Juda yuqori O‘rtacha Qat’iy chastota
Mikrokontroller taymeri Kvarsga bog‘liq Dastur kerak Dasturiy sozlanadi
Jadvaldan   ko‘rinadiki,   tranzistorli   multivibratorning   afzalliklari   –   soddaligi,
arzonligi,   keng   ta’minot   kuchlanishi   oralig‘ida   ishlashi   va   katta   tok   yoki
kuchlanishli   yuklamalarni   bevosita   boshqarish   imkoniyati.   Kamchiliklari   –
nisbatan   past   barqarorlik,   frontlarning   yumaloqlanishi   va   parametrlarning
tranzistorlarga   bog‘liqligi.   Muallif   fikricha,   tranzistorli   multivibrator   bugungi
kunda   asosan   o‘quv   va   oddiy   amaliy   vazifalar   uchun   ahamiyatga   ega,   lekin   uni
o‘rganish orqali olingan bilimlar – regenerativ jarayonlar, kalit rejimi, RC zanjirlar
– barcha impulsli qurilmalarni tushunish uchun zarur asos bo‘lib qoladi.
23 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   tranzistor   asosidagi   multivibratorlarning
sxema   ko‘rinishlari,   ishlash   prinsipi   va   asosiy   parametrlarini   o‘rganish   edi.
Qo‘yilgan vazifalar bajarildi.
Birinchi bobda multivibrator tushunchasi, tarixi va turlari – avtotebranuvchi,
kutuvchi va bistabil – ko‘rib chiqildi. Relaksatsion  tebranishlarning fizik asoslari,
musbat   teskari   aloqa   va   regenerativ   jarayon,   RC   zanjirdagi   o‘tish   jarayonlari   va
tranzistorning kalit rejimi tahlil qilindi, multivibrator formulalarining asosi bo‘lgan
umumiy ifodalar keltirildi.
Ikkinchi bobda klassik tranzistorli avtotebranuvchi multivibratorning sxemasi,
ishlash   bosqichlari   va   vaqt   diagrammalari   batafsil   tahlil   qilindi,   davr   formulasi
keltirib   chiqarildi   va   hisoblash   misoli   bajarildi.   Miltillovchi   yorug‘lik   diodlarli,
assimmetrik,   ajratuvchi   diodli   va   MOP   tranzistorli   variantlar,   sinxronlash   va
kuchlanish   bilan   boshqarish   usullari,   kutuvchi   va   bistabil   multivibratorlar   hamda
tranzistorli Shmitt triggeri ko‘rib chiqildi.
Uchinchi   bobda   impulslar   ketma-ketligining   parametrlari   –   davr,   chastota,
impuls davomiyligi, skvajnost, frontlar davomiyligi – tizimlashtirildi, chastotaning
elementlarga   bog‘liqligi   va   barqarorligiga   ta’sir   qiluvchi   omillar   tahlil   qilindi.
Multivibratorni   loyihalash   tartibi   va   1   kGs   chastotali   multivibratorni   hisoblash
misoli   keltirildi,   modellash   va   o‘lchash   usullari,   amaliy   qo‘llanilish   misollari,
boshqa   generatorlar   bilan   taqqoslash   berildi.   Olingan   natijalar   impulsli
qurilmalarni   loyihalash,   laboratoriya   ishlarini   bajarish   va   havaskorlik
elektronikasida qo‘llanilishi mumkin.
24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Гусев В.Г., Гусев Ю.М. Электроника и микропроцессорная техника. –
3-е изд. – М.: Высшая школа, 2004. – 790 с.
2.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глsкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
3. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
4. Степаненко И.П. Основы теории транзисторов и транзисторных схем.
– 4-е изд. – М.: Энергия, 1977. – 672 с.
5.   Браммер   Ю.А.,   Пащук   И.Н.   Импульсные   и   цифровые   устройства.   –
М.: Высшая школа, 2002. – 351 с.
6.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
7.   Sedra   A.S.,   Smith   K.C.   Microelectronic   Circuits.   7th   ed.   –   New   York:
Oxford University Press, 2015. – 1488 p.
8.   Ревич   Ю.В.   Занимательная   электроника.   –   3-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2015. – 576 с.
25

Tranzistor asosidagi multivibratorlarning sxema ko‘rinishi va parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli elektronika”, “Impulsli qurilmalar” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 300 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Multivibratorlar haqida umumiy tushunchalar – multivibrator tushunchasi va turlari; relaksatsion tebranishlarning fizik asoslari; RC zanjirdagi o‘tish jarayonlari; tranzistorning kalit rejimi; multivibratorlarning rivojlanish tarixi.
  • II bob. Tranzistorli multivibratorlarning sxemalari – avtotebranuvchi multivibratorning sxemasi; avtotebranuvchi multivibratorning ishlash bosqichlari; avtotebranuvchi multivibratorni hisoblash; multivibratorning amaliy variantlari; kutuvchi (monostabil) multivibrator; bistabil multivibrator; tranzistorli Shmitt triggeri.
  • III bob. Multivibratorlarning parametrlari va ularni loyihalash – impulslar ketma-ketligining asosiy parametrlari; chastota va davrning elementlarga bog‘liqligi; frontlar davomiyligi; chastota barqarorligi; multivibratorni loyihalash tartibi; multivibratorlarni modellash va o‘lchash; multivibratorlarning amaliy qo‘llanilishi; tranzistorli multivibratorlarning boshqa generatorlar bilan taqqoslanishi.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 20 ta rasm va sxema hamda 9 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).