Triggerlarning asosiy turlari va vazifalari. Asosiy xarakteristika va parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Triggerlarning asosiy turlari va vazifalari. Asosiy
xarakteristika va parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. TRIGGERLAR HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR ......................
1.1. Trigger tushunchasi ......................................................................................
1.2. Ikki barqaror holatning fizik asoslari ...........................................................
1.3. Triggerlarning tasnifi ....................................................................................
II BOB. TRIGGERLARNING ASOSIY TURLARI ...........................................
2.1. Asinxron RS trigger ......................................................................................
2.2. Sath bilan boshqariladigan triggerlar (zashchyolkalar) ................................
2.3. Front bilan boshqariladigan triggerlar ........................................................
2.4. KMOP triggerlarning tranzistor darajasidagi tuzilishi ...............................
2.5. D trigger ......................................................................................................
2.6. JK trigger ....................................................................................................
2.7. T trigger ......................................................................................................
2.8. Asinxron kirishli triggerlar va integral mikrosxemalar ..............................
2.9. Shmitt triggeri .............................................................................................
III BOB. TRIGGERLARNING XARAKTERISTIKALARI VA 
PARAMETRLARI ................................................................................................
3.1. Statik parametrlar .......................................................................................
3.2. Vaqt parametrlari ........................................................................................
3.3. Maksimal takt chastotasi ............................................................................
3.4. Metastabillik ...............................................................................................
3.5. Triggerlarning qo‘llanilishi ........................................................................
3.6. Triggerlarni ketma-ket qurilmalar sintezida qo‘llash .................................
3.7. Triggerlarni modellash va laboratoriyada sinash .......................................
3.8. Trigger mikrosxemalarini tanlash ...............................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Har   qanday   raqamli   qurilmaning   “xotirasi”   eng   quyi   darajada   triggerlardan
boshlanadi. Trigger – bir bit axborotni saqlay oladigan eng oddiy elektron qurilma.
Protsessor   registrlari,   hisoblagichlar,   siljituvchi   registrlar,   boshqaruv   avtomatlari,
statik xotira katakchalari – bularning barchasi triggerlar yoki ularga o‘xshash ikki
barqaror   holatli   sxemalardan   tashkil   topgan.   Zamonaviy   protsessor   kristalida   o‘n
millionlab trigger bor va ularning barchasi takt signali bilan sinxron ishlab, butun
qurilmaning holatini belgilaydi.
Trigger g‘oyasi elektronika tarixida juda erta paydo bo‘lgan. 1918-yilda ingliz
fiziklari   Uilyam   Ikklz   va   Frenk   Jordan   ikkita   elektron   lampadan   iborat   sxemani
taklif  qildilar:   u  tashqi  impulslar  ta’sirida  ikki   barqaror   holatdan  biriga  o‘tib,  shu
holatda cheksiz uzoq turishi mumkin edi. Bu sxema keyinchalik trigger deb ataldi
va   birinchi   elektron   hisoblash   mashinalarida   hisoblagich   va   registrlarning   asosiy
elementi   bo‘ldi.   Tranzistorlar   va   integral   mikrosxemalar   paydo   bo‘lishi   bilan
triggerlarning   tuzilishi   o‘zgardi,   lekin   ularning   asosiy   g‘oyasi   –   musbat   teskari
aloqa orqali ikki barqaror holatni hosil qilish – o‘zgarmay qoldi.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   triggerlarning   xarakteristikalari   va   vaqt
parametrlari butun raqamli tizimning tezligi va ishonchliligini bevosita belgilaydi.
O‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlarining   buzilishi,   metastabillik,   takt   signalining
sifatsizligi   –   raqamli   qurilmalardagi   eng   qiyin   aniqlanadigan   nosozliklarning
asosiy   sabablari.   Ularni   tushunish   uchun   triggerlarning   ichki   tuzilishi   va   ishlash
prinsipini chuqur bilish zarur.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   triggerlarning   asosiy   turlari,   vazifalari,   ichki
tuzilishi,   xarakteristikalari   va   parametrlarini   o‘rganish   hamda   tahlil   qilish.   Shu
maqsadda quyidagi vazifalar qo‘yildi:
–   trigger   tushunchasini,   ikki   barqaror   holatning   fizik   asoslarini   va   triggerlar
tasnifini o‘rganish;
–   RS,   D,   JK   va   T   triggerlarning   tuzilishi,   ishlash   prinsipi   va   boshqarish
usullarini tahlil qilish;
–   sath   va   front   bilan   boshqariladigan   triggerlarning   farqini,   ikki   pog‘onali
triggerlarning tuzilishini ko‘rib chiqish;
–   triggerlarning   statik   va   vaqt   parametrlarini,   maksimal   takt   chastotasi   va
metastabillik hodisasini o‘rganish;
–   triggerlarning   amaliy   qo‘llanilishini   misollarda   ko‘rsatish   va
mikrosxemalarni tanlash bo‘yicha tavsiyalar berish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan, shartli belgilar ESKD va
IEC 60617 standartlariga mos keladi.
3 I BOB. TRIGGERLAR HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR
1.1. Trigger tushunchasi
Trigger   –   ikki   barqaror   holatga   ega   bo‘lgan   va   tashqi   boshqaruv   signallari
ta’sirida   bir   holatdan   ikkinchisiga   sakrab   o‘tadigan   elektron   qurilma   [1].
Holatlardan biri mantiqiy nolga, ikkinchisi mantiqiy birga mos keladi. Boshqaruv
signallari  olib tashlangandan  keyin ham  trigger  o‘z holatini  saqlaydi  – aynan  shu
xususiyat uni xotira elementiga aylantiradi.
Triggerning   odatda   ikkita   chiqishi   bo‘ladi:   to‘g‘ri   chiqish   Q   va
inversiyalangan   chiqish   .   Normal   ishlash   rejimida   ular   doimo   qarama-qarshiQ̄
qiymatlarga   ega.   Triggerning   holati   deganda   uning   to‘g‘ri   chiqishidagi   qiymat
tushuniladi:   Q=1   bo‘lsa,   trigger   “o‘rnatilgan”   (bir   holatida),   Q=0   bo‘lsa   –
“tashlangan” (nol holatida) deyiladi.
Triggerning   ishini   tavsiflash   uchun   uning   keyingi   holati   Q(t+1)   joriy   holat
Q(t)   va   kirish   signallari   orqali   ifodalanadi.   Bu   ifoda   triggerning   xarakteristik
tenglamasi   deb   ataladi   va   har   bir   trigger   turi   uchun   o‘ziga   xos   bo‘ladi.   Bundan
tashqari,   ishlash   jadvallari,   vaqt   diagrammalari   va   o‘tishlar   grafiklari   ham
qo‘llaniladi.
1.2. Ikki barqaror holatning fizik asoslari
Eng   oddiy   ikki   barqaror   sxema   –   halqa   ko‘rinishida   ulangan   ikkita   inverter
(1.1-rasm).   Birinchi   inverterning   chiqishi   ikkinchisining   kirishiga,   ikkinchisining
chiqishi   esa   birinchisining   kirishiga   ulangan.   Agar   Q=1   bo‘lsa,   ikkinchi   inverter
chiqishida   =0   bo‘ladi,   bu   nol   birinchi   inverterga   berilib,   uning   chiqishida   yana	
Q̄
Q=1 ni ushlab turadi. Xuddi shunday, Q=0 holati ham o‘z-o‘zini quvvatlaydi.
1.1-rasm. Halqaga ulangan ikkita inverterdan iborat ikki barqaror sxema
Sxemaning   barqarorligini   uzatish   xarakteristikalari   yordamida   tushuntirish
mumkin   (1.2-rasm).   Birinchi   inverterning   xarakteristikasi   U
2 =f(U
1 )   va
ikkinchisining   xarakteristikasi   U
1 =f(U
2 )   bir   grafikda   chizilsa,   ular   uchta   nuqtada
kesishadi.   Bu   nuqtalar   sxemaning   mumkin   bo‘lgan   muvozanat   holatlaridir.
Grafikning   shakli   kapalak   qanotlariga   o‘xshagani   uchun   adabiyotda   u   ko‘pincha
“kapalak” diagrammasi deb ataladi.
4 1.2-rasm. Ikki inverterning uzatish xarakteristikalari: A va B – barqaror, M – metastabil
nuqta
A   va   B   nuqtalar   barqaror:   agar   shovqin   tufayli   kuchlanish   biroz   o‘zgarsa,
inverterlarning   kuchaytirishi   uni   yana   shu   nuqtaga   qaytaradi.   M   nuqtasi   esa
beqaror   –   metastabil:   bu   yerda   inverterlar   maksimal   kuchaytirishga   ega   va   har
qanday   kichik   og‘ish   kuchayib,   sxemani   A   yoki   B   nuqtasiga   “itaradi”.   Nazariy
jihatdan sxema  M nuqtada cheksiz  uzoq turishi  mumkin, amalda esa  shovqin  uni
tez   orada   barqaror   nuqtalardan   biriga   o‘tkazadi.   Bu   hodisa   –   metastabillik   –
triggerlarning   eng   muhim   va   eng   xavfli   xususiyatlaridan   biri   bo‘lib,   3-bobda
batafsil ko‘rib chiqiladi.
Ikki   barqaror   holatning   mavjud   bo‘lishi   uchun   asosiy   shart   –   halqa   bo‘ylab
kuchaytirish   koeffitsienti   birdan   katta   bo‘lishi,   ya’ni   musbat   teskari   aloqa.   Agar
inverterlar   kuchaytirmasa,   kesishish   nuqtasi   faqat   bitta   bo‘lardi   va   sxema   xotira
xususiyatiga   ega   bo‘lmasdi.   Muallif   fikricha,   aynan   shu   oddiy   fizik   tamoyil   –
musbat teskari aloqa va kuchaytirish – barcha xotira elementlarining, shu jumladan
zamonaviy statik xotira katakchalarining ham asosida yotadi.
Biroq   ikkita   inverterdan   iborat   halqa   hali   to‘liq   trigger   emas:   unda   holatni
tashqaridan   o‘zgartirish   imkoniyati   yo‘q.   Triggerga   aylantirish   uchun   inverterlar
o‘rniga boshqaruv kirishlari bo‘lgan mantiqiy elementlar – YOKI-EMAS yoki VA-
EMAS   –   ishlatiladi.   Shunda   qo‘shimcha   kirishlar   orqali   triggerni   kerakli   holatga
majburan o‘tkazish mumkin bo‘ladi.
1.3. Triggerlarning tasnifi
Triggerlar bir necha belgi bo‘yicha tasniflanadi (1.3-rasm) [2].
5 1.3-rasm. Triggerlarning tasnifi
Mantiqiy   funksiyasi   bo‘yicha   –   ya’ni   keyingi   holatning   kirish   signallari   va
joriy   holatga   bog‘liqlik   qoidasi   bo‘yicha   –   RS,   D,   JK   va   T   triggerlar   farqlanadi.
Bundan   tashqari,   kombinatsiyalangan   triggerlar   ham   mavjud:   masalan,   asinxron
RS kirishlari bo‘lgan D trigger yoki JK trigger.
Boshqarish   usuli   bo‘yicha   triggerlar   asinxron   va   sinxron   turlarga   bo‘linadi.
Asinxron triggerda holat kirish signallari o‘zgarishi bilan darhol o‘zgaradi. Sinxron
triggerda esa holat faqat takt signali bilan ruxsat berilgan vaqtda o‘zgaradi. Sinxron
triggerlar o‘z navbatida sath bilan boshqariladigan (takt signali  faol sathda turgan
butun vaqt davomida kirishlarni qabul qiladi) va front bilan boshqariladigan (faqat
takt signalining frontida kirishlarni qabul qiladi) turlarga ajraladi.
Tuzilishi   bo‘yicha   bir   pog‘onali   va   ikki   pog‘onali   (yetakchi–ergashuvchi,
MS)   triggerlar   farqlanadi.   Ikki   pog‘onali   triggerlar   front   bilan   boshqariladigan
triggerlarni   qurishning   klassik   usuli   hisoblanadi.   Tasnifning   asosiy   belgilari   1.1-
jadvalda umumlashtirilgan.
1.1-jadval
Triggerlar tasnifining asosiy belgilari
Belgi Turlari
Mantiqiy funksiyasi RS, D, JK, T va kombinatsiyalangan triggerlar
Boshqarish usuli Asinxron; sinxron: sath bilan (zashchyolka) va front bilan 
(o‘sish yoki pasayish fronti)
Tuzilishi Bir pog‘onali; ikki pog‘onali (yetakchi–ergashuvchi)
Kirishlarning faol sathi To‘g‘ri (faol sath – 1) va inversiyalangan (faol sath – 0)
Adabiyotda   “trigger”   atamasi   bilan   bir   qatorda   “zashchyolka”   (ingliz
adabiyotida   latch)   atamasi   ham   ishlatiladi.   Odatda   zashchyolka   deb   sath   bilan
boshqariladigan   qurilma,   trigger   (flip-flop)   deb   esa   front   bilan   boshqariladigan
qurilma   ataladi.   Ushbu   ishda   ham   shu   an’anaga   amal   qilinadi,   lekin   umumiy
ma’noda ikkalasi ham trigger deb yuritiladi.
6 II BOB. TRIGGERLARNING ASOSIY TURLARI
2.1. Asinxron RS trigger
Eng   oddiy   trigger   –   asinxron   RS   trigger.   U   ikkita   kesishgan   YOKI-EMAS
elementidan   iborat   (2.1-rasm).   S   (set   –   o‘rnatish)   kirishi   triggerni   bir   holatiga,   R
(reset – tashlash) kirishi esa nol holatiga o‘tkazadi.
2.1-rasm. YOKI-EMAS elementlaridagi RS trigger
Sxemaning   ishlashini   batafsil   ko‘rib   chiqamiz.   S=1,   R=0   bo‘lsin.   Pastki
YOKI-EMAS   elementining   kirishlaridan   birida   bir   bor,   shuning   uchun   uning
chiqishi   =0.   Bu   nol   yuqori   elementga   beriladi;   uning   ikkala   kirishi   ham   nolQ̄
bo‘lgani   uchun   chiqishi   Q=1.   S   nolga   qaytarilganda   pastki   elementning   ikkinchi
kirishida Q=1 saqlanadi va  =0 o‘zgarmaydi – trigger bir holatini eslab qoldi. R=1	
Q̄
impulsi  esa  xuddi  shunday tarzda triggerni  nol  holatiga o‘tkazadi. RS  triggerning
ishlash jadvali 2.1-jadvalda keltirilgan.
2.1-jadval
YOKI-EMAS elementlaridagi RS triggerning ishlash jadvali
S R Q(t+1) Rejim
0 0 Q(t) Saqlash
1 0 1 O‘rnatish
0 1 0 Tashlash
1 1 – Taqiqlangan
S=R=1   kombinatsiyasi   taqiqlangan.   Bu   holda   ikkala   chiqish   nolga   teng
bo‘ladi, ya’ni Q va   ning qarama-qarshiligi buziladi. Bundan ham xavflisi – agar	
Q̄
S   va   R   bir   vaqtda   nolga   qaytsa,   ikkala   element   bir   vaqtda   bir   holatga   o‘tishga
intiladi   va   trigger   1.2-rasmdagi   M   nuqtaga   yaqin   holatga   tushadi.   Uning   keyingi
holati   elementlar   kechikishlaridagi   kichik   farqlarga   bog‘liq   bo‘lib,  oldindan   aytib
bo‘lmaydi.   RS   triggerning   xarakteristik   tenglamasi   taqiqlangan   kombinatsiya
hisobga olinmagan holda quyidagicha yoziladi:
Q(t+1) = S +   · Q(t),   S · R = 0.	
R̄ (2.1)
RS   triggerni   VA-EMAS   elementlarida   ham   qurish   mumkin   (2.2-rasm).
Bunday triggerning kirishlari inversiyalangan: triggerni o‘rnatish uchun   kirishiga	
S̄
nol,   tashlash   uchun     kirishiga   nol   beriladi.   Ikkala   kirish   birga   teng   bo‘lganda	
R̄
trigger   holatini   saqlaydi,   ikkalasi   nol   bo‘lganda   esa   taqiqlangan   holat   yuzaga
keladi (2.2-jadval).
7 2.2-rasm. VA-EMAS elementlaridagi   triggerR̄S̄
2.2-jadval
VA-EMAS elementlaridagi   triggerning ishlash jadvali	
R̄S̄
S	
̄ R	̄ Q(t+1) Rejim
1 1 Q(t) Saqlash
0 1 1 O‘rnatish
1 0 0 Tashlash
0 0 – Taqiqlangan
VA-EMAS   elementlaridagi     trigger   amaliyotda   ko‘proq   uchraydi,   chunki	
R̄S̄
TTL   va   KMOP   texnologiyalarida   VA-EMAS   elementi   eng   sodda   va   tez   element
hisoblanadi. Aynan shunday trigger ko‘pchilik murakkab triggerlarning ichki qismi
va asinxron o‘rnatish hamda tashlash kirishlarining asosi bo‘lib xizmat qiladi. RS
triggerning vaqt diagrammasi 2.3-rasmda keltirilgan.
2.3-rasm. RS triggerning vaqt diagrammasi
2.2. Sath bilan boshqariladigan triggerlar (zashchyolkalar)
Asinxron   RS   trigger   kirishdagi   har   qanday   o‘zgarishga,   shu   jumladan   qisqa
shovqin   impulslariga   ham   darhol   javob   beradi.   Ko‘p   hollarda   esa   trigger   faqat
ma’lum vaqtda – ruxsat signali berilganda – kirishlarni qabul qilishi kerak. Buning
uchun   RS   trigger   kirishiga   ikkita   VA-EMAS   elementi   qo‘shiladi   va   ular   C   (takt
yoki ruxsat) signali bilan boshqariladi (2.4-rasm).
8 2.4-rasm. Sinxron (sath bilan boshqariladigan) RS trigger
C=0   bo‘lganda   kirish   elementlarining   chiqishlari   birga   teng   va   ichki  R̄S̄
trigger   o‘z   holatini   saqlaydi   –   S   va   R   kirishlarining   o‘zgarishlari   ta’sir   qilmaydi.
C=1   bo‘lganda   kirish   elementlari   S   va   R   signallarini   inversiyalab   ichki   triggerga
o‘tkazadi   va   trigger   asinxron   RS   trigger   kabi   ishlaydi.   Shunday   qilib,   C   signali
triggerga “quloq solish” ruxsatini beradi.
Sinxron RS triggerda ham S=R=1 kombinatsiyasi taqiqlangan. Bu muammoni
hal qilishning eng oddiy usuli – R kirishiga S ning inversiyasini berish (2.5-rasm).
Natijada   bitta   axborot   kirishli   trigger   hosil   bo‘ladi   va   u   D   zashchyolka   (D   latch)
deb ataladi. C=1 bo‘lganda chiqish D kirishini kuzatadi (Q=D), C=0 bo‘lganda esa
oxirgi   qiymat   saqlanadi.   Taqiqlangan   kombinatsiya   umuman   yuzaga   kelmaydi,
chunki S va R har doim qarama-qarshi (2.3-jadval).
2.5-rasm. D zashchyolka (sath bilan boshqariladigan D trigger)
2.3-jadval
D zashchyolkaning ishlash jadvali
C D Q(t+1) Rejim
0 x Q(t) Saqlash
1 0 0 Kuzatish
1 1 1 Kuzatish
9 D  zashchyolka   “shaffof”  deb  ham   ataladi:  C   signali   faol   bo‘lgan  butun  vaqt
davomida   u   kirishni   chiqishga   o‘tkazadi   va   qisqa   impulslar   ham   chiqishda   aks
etadi. Bu xususiyat ba’zi vazifalarda foydali (masalan, mikroprotsessorli tizimlarda
adresni   shinadan   ajratib   olishda),   lekin   ketma-ket   ulangan   triggerlarda   muammo
tug‘diradi.   Agar   zashchyolkalardan   siljituvchi   registr   yig‘ilsa,   C=1   bo‘lgan   vaqt
ichida   ma’lumot   bir   necha   pog‘onadan   “yugurib”   o‘tib   ketadi   va   registr   to‘g‘ri
ishlamaydi.
2.3. Front bilan boshqariladigan triggerlar
Front   bilan   boshqariladigan   trigger   kirish   ma’lumotini   faqat   takt   signalining
frontida   –   o‘sish   yoki   pasayish   momentida   –   qabul   qiladi,   qolgan   vaqtda   kirish
o‘zgarishlari chiqishga ta’sir qilmaydi. Zashchyolka va front bilan boshqariladigan
trigger   ishining   farqi   2.6-rasmda   ko‘rsatilgan:   ikkalasi   bir   xil   signallarni   olsa-da,
zashchyolka D dagi qisqa impulsni chiqishga o‘tkazadi, front bilan boshqariladigan
trigger esa uni sezmaydi.
2.6-rasm. Zashchyolka va front bilan boshqariladigan trigger ishining taqqoslanishi
Front bilan boshqariladigan triggerni qurishning klassik usuli – ikki pog‘onali
“yetakchi–ergashuvchi”   tuzilish   (2.7-rasm).   U   ketma-ket   ulangan   ikkita
zashchyolkadan   iborat   bo‘lib,   ular   qarama-qarshi   takt   sathlarida   ochiladi.   C=0
bo‘lganda   yetakchi   zashchyolka   ochiq   va   D   kirishini   kuzatadi,   ergashuvchi   esa
yopiq   va   oldingi   qiymatni   saqlaydi.   C   noldan   birga   o‘tgan   momentda   yetakchi
zashchyolka yopiladi va o‘sha paytdagi D qiymatini “muzlatadi”, ergashuvchi esa
ochilib, bu qiymatni chiqishga uzatadi.
2.7-rasm. Ikki pog‘onali (yetakchi–ergashuvchi) triggerning tuzilishi
Natijada butun trigger takt signalining o‘sish frontida yangilanadi va kirish va
chiqish   hech   qachon   bir   vaqtda   “ochiq”   bo‘lmaydi.   Bu   ketma-ket   ulangan
triggerlarda   signalning   bir   taktda   bir   nechta   pog‘onadan   o‘tib   ketishiga   yo‘l
qo‘ymaydi.   KMOP   texnologiyasida   yetakchi   va   ergashuvchi   zashchyolkalar
10 uzatuvchi ventillar va inverterlar asosida quriladi va bitta trigger taxminan 16–24
ta tranzistordan iborat bo‘ladi.
TTL   texnologiyasida   front   bilan   boshqariladigan   triggerlar   boshqa   usulda   –
uchta     triggerdan   iborat   sxema   ko‘rinishida   qurilgan.   Masalan,   klassik   7474R̄S̄
mikrosxemasidagi   D   trigger   aynan   shunday   tuzilishga   ega:   ikkita   yordamchi
trigger   takt   frontida   D   qiymatini   aniqlaydi   va   uchinchi   –   chiqish   triggerini   mos
holatga o‘tkazadi. Tuzilish turlicha bo‘lsa-da, tashqi xatti-harakati bir xil.
2.4. KMOP triggerlarning tranzistor darajasidagi tuzilishi
Zamonaviy   KMOP   mikrosxemalarda   zashchyolkalar   mantiqiy   elementlar
o‘rniga   uzatuvchi   ventillar   va   inverterlar   asosida   quriladi,   chunki   bu   usul   ancha
kam   tranzistor   talab   qiladi   (2.8-rasm).   Sxema   ikkita   inverter   va   ikkita   uzatuvchi
ventildan  iborat.  C=1   bo‘lganda   birinchi   ventil   ochiq,   ikkinchisi   yopiq:   D  signali
birinchi   inverter   kirishiga   o‘tadi   va   zashchyolka   “shaffof”   rejimda   ishlaydi.   C=0
bo‘lganda birinchi ventil yopiladi, ikkinchisi esa ochilib, ikkita inverterni halqaga
ulaydi   –   sxema   1.1-rasmdagi   ikki   barqaror   halqaga   aylanadi   va   oxirgi   qiymatni
saqlaydi.
2.8-rasm. Uzatuvchi ventillar asosidagi KMOP D zashchyolka
Bunday   zashchyolka   taxminan   8–10   ta   tranzistordan   iborat.   Ikki   pog‘onali
front   bilan   boshqariladigan   trigger   ikkita   shunday   zashchyolkadan   iborat   bo‘lib,
ular   qarama-qarshi   takt   fazalari   bilan   boshqariladi.   Shu   tufayli   bitta   trigger
taxminan   20   ta   tranzistor   talab   qiladi   va   zamonaviy   protsessorlarda   millionlab
triggerlarni joylashtirish imkoni paydo bo‘ladi.
Bu  tuzilishning muhim   nuqtasi   – takt   signalining  ikki   fazasi   (C va   ).  Agar	
C̄
ular orasida kechikish bo‘lsa, qisqa vaqt ikkala ventil ham ochiq yoki ikkalasi ham
yopiq   bo‘lishi   mumkin.   Shuning   uchun   trigger   ichida   takt   signalini
shakllantiruvchi   inverterlar   ehtiyotkorlik   bilan   loyihalanadi.   Muallif   fikricha,
triggerlar   ichki   tuzilishining   bunday   nozik   jihatlari   foydalanuvchiga   ko‘rinmasa-
da, aynan ular ma’lumotnomadagi o‘rnatish va ushlab turish vaqtlarini belgilaydi.
2.5. D trigger
Front   bilan   boshqariladigan   D   trigger   –   zamonaviy   raqamli   texnikada   eng
ko‘p ishlatiladigan trigger. Uning xarakteristik tenglamasi juda oddiy:
Q(t+1) = D(t). (2.2)
Ya’ni   triggerning   keyingi   holati   takt   frontidagi   D   qiymatiga   teng.   Shartli
belgisi   2.9-rasmda,   vaqt   diagrammasi   esa   2.10-rasmda   ko‘rsatilgan.   Takt
kirishidagi uchburchak front bilan boshqarishni bildiradi.
11 2.9-rasm. Front bilan boshqariladigan D triggerning shartli belgisi
2.10-rasm. D triggerning vaqt diagrammasi
Diagrammadan   ko‘rinadiki,   D   signali   takt   davri   ichida   qanday   o‘zgarmasin,
chiqish   faqat   o‘sish   frontlarida   (nuqtali   chiziqlar)   yangilanadi   va   keyingi
frontgacha o‘zgarmaydi. D triggerning ishlash jadvali 2.4-jadvalda keltirilgan.
2.4-jadval
Front bilan boshqariladigan D triggerning ishlash jadvali
C D Q(t+1)
↑ (o‘sish fronti) 0 0
↑ (o‘sish fronti) 1 1
0, 1 yoki ↓ x Q(t)
D   triggerning   soddaligi   va   oldindan   aytib   bo‘ladigan   xatti-harakati   uni
sinxron   raqamli   tizimlarning   asosiy   elementiga   aylantirdi.   Barcha   zamonaviy
loyihalash tizimlari va PLIS lar asosan D triggerlardan foydalanadi: boshqa turdagi
triggerlar kerak bo‘lganda ular D trigger va kombinatsion mantiq yordamida hosil
qilinadi.
2.6. JK trigger
JK trigger RS triggerning takomillashgan varianti hisoblanadi. J kirishi S ga,
K  kirishi   R   ga  mos   keladi,   lekin  J=K=1   kombinatsiyasi   taqiqlanmagan:   bu   holda
trigger   har   bir   faol   takt   frontida   holatini   teskarisiga   o‘zgartiradi.   JK   triggerning
shartli belgisi 2.11,a-rasmda ko‘rsatilgan.
12 2.11-rasm. Shartli belgilar: a) JK trigger; b) asinxron kirishli D trigger (74HC74)
JK triggerning xarakteristik tenglamasi:
Q(t+1) = J ·  (t) +   · Q(t).Q̄	K̄ (2.3)
Ishlash   jadvali   2.5-jadvalda,   vaqt   diagrammasi   esa   2.12-rasmda   keltirilgan
(trigger takt signalining pasayish fronti bilan ishlaydi).
2.5-jadval
JK triggerning ishlash jadvali
J K Q(t+1) Rejim
0 0 Q(t) Saqlash
0 1 0 Tashlash
1 0 1 O‘rnatish
1 1 (t)	
Q̄ Holatni almashtirish
2.12-rasm. JK triggerning vaqt diagrammasi
Diagrammada barcha to‘rt rejim ko‘rinadi: J=1, K=0 bo‘lganda trigger birga
o‘rnatiladi,   J=K=1   bo‘lganda   har   bir   frontda   holatini   o‘zgartiradi,   J=0,   K=1
bo‘lganda nolga tashlanadi, J=K=0 bo‘lganda esa holatini saqlaydi.
JK trigger universal hisoblanadi: uning kirishlarini mos ravishda ulab, boshqa
barcha trigger turlarini olish mumkin. Masalan, J ga D, K ga   berilsa, D trigger	
D̄
hosil   bo‘ladi;   J   va   K   birlashtirilsa,   T   trigger   olinadi.   Shu   sababli   alohida
mikrosxemalardan   yig‘iladigan   qurilmalarda   JK   triggerlar   keng   qo‘llanilgan.
Ularning   yana   bir   afzalligi   –   ketma-ket   qurilmalarni   sintez   qilishda   kirish
funksiyalari ko‘pincha soddaroq bo‘ladi, chunki qo‘zg‘atish jadvalida ahamiyatsiz
qiymatlar ko‘p.
13 Eski   ikki   pog‘onali   JK   triggerlarda   “birlarni   ushlab   qolish”   deb   ataladigan
kamchilik   bo‘lgan:   takt   signali   faol   bo‘lgan   vaqtda   J   yoki   K   kirishidagi   qisqa
impuls yetakchi qismga yozilib qolardi va natijaga ta’sir qilardi. Zamonaviy front
bilan   boshqariladigan   JK   triggerlarda   (masalan,   74HC112)   bu   kamchilik   bartaraf
etilgan.
2.7. T trigger
T   trigger   (inglizcha   toggle   –   almashtirish)   bitta   axborot   kirishiga   ega.   T=1
bo‘lganda   trigger   har   bir   faol   takt   frontida   holatini   o‘zgartiradi,   T=0   bo‘lganda
holatini saqlaydi:
Q(t+1) = T   Q(t).⊕ (2.4)
T   triggerning   ishlashi   2.13-rasmdagi   vaqt   diagrammasida   ko‘rsatilgan.   T=1
bo‘lgan   oraliqda   chiqish   signalining   chastotasi   takt   chastotasidan   ikki   baravar
kichik bo‘ladi, T=0 oraliqda esa chiqish o‘zgarmaydi.
2.13-rasm. T triggerning vaqt diagrammasi
T trigger alohida mikrosxema sifatida kam ishlab chiqariladi. U odatda J va K
kirishlari birlashtirilgan JK trigger yoki D kirishiga D=T Q signali  beriladigan D	
⊕
trigger   ko‘rinishida   olinadi.   Eng   oddiy   holat   –   T=1   doimiy:   buning   uchun   D
triggerning     chiqishi   uning   D   kirishiga   ulanadi   va   har   bir   takt   frontida   trigger	
Q̄
holatini   o‘zgartiradi.   Bunday   trigger   ikkiga   bo‘luvchi   chastota   bo‘luvchi
hisoblanadi   va   ikkilik   hisoblagichlarning   asosiy   elementi   bo‘lib   xizmat   qiladi.   T
triggerning ishlash jadvali 2.6-jadvalda keltirilgan.
2.6-jadval
T triggerning ishlash jadvali
T Q(t+1) Rejim
0 Q(t) Saqlash
1 (t)	
Q̄ Holatni almashtirish
2.8. Asinxron kirishli triggerlar va integral mikrosxemalar
Ko‘pchilik   integral   trigger   mikrosxemalarida   asosiy   (sinxron)   kirishlardan
tashqari   asinxron   o‘rnatish   D   va   tashlash   D   kirishlari   bo‘ladi   (2.11,b-rasm).
S̄	R̄
Ular   takt   signaliga   bog‘liq   bo‘lmagan   holda   triggerni   darhol   birga   yoki   nolga
o‘tkazadi  va sinxron kirishlardan  ustun turadi. Asinxron kirishlar  qurilmani  ishga
tushirishda   boshlang‘ich   holatni   o‘rnatish   va   avariya   holatlarida   tashlash   uchun
ishlatiladi. 74HC74 mikrosxemasining ishlash jadvali 2.7-jadvalda keltirilgan.
2.7-jadval
74HC74 triggerining ishlash jadvali
D	
S̄ D	R̄ C D Q Q	̄
0 1 x x 1 0
14 DS̄ D	R̄ C D Q Q	̄
1 0 x x 0 1
1 1 ↑ 1 1 0
1 1 ↑ 0 0 1
1 1 0 yoki 1 x Q(t) (t)	
Q̄
0 0 x x 1* 1*
Jadvalning   oxirgi   qatoriga   e’tibor   berish   kerak:   ikkala   asinxron   kirish   bir
vaqtda   faollashtirilganda   ikkala   chiqish   ham   yuqori   sathga   o‘tadi   –   bu   RS
triggerdagi taqiqlangan holatning o‘zi. Bu holat noto‘g‘ri hisoblanadi  va asinxron
signallar   bir   vaqtda   nofaol   holatga   qaytganda   trigger   noaniq   holatga   tushishi
mumkin.
Triggerlar turlarining umumiy taqqoslanishi 2.8-jadvalda keltirilgan.
2.8-jadval
Triggerlar turlarining taqqoslanishi
Turi Xarakteristik tenglama Asosiy qo‘llanilishi
RS Q(t+1) = S +  ·Q(t)	
R̄ Kalit sakrashini bartaraf etish, boshqa 
triggerlarning ichki qismi
D Q(t+1) = D Registrlar, sinxron qurilmalar, sinxronizatorlar
JK Q(t+1) = J·  +  ·Q	
Q̄	K̄ Universal trigger, hisoblagichlar
T Q(t+1) = T   Q	
⊕ Hisoblagichlar, chastota bo‘luvchilar
2.9. Shmitt triggeri
Raqamli   texnikada   “trigger”   nomi   bilan   yana   bir   qurilma   –   Shmitt   triggeri
ham   ataladi.   U   xotira   elementi   emas,   balki   gisterezisli   komparator   hisoblanadi:
uning   ikki   barqaror   chiqish   holati   bor,   lekin   holatlar   orasidagi   o‘tish   kirish
kuchlanishining ikki  xil  chegarasida  sodir  bo‘ladi  (2.14-rasm). Kirish kuchlanishi
ortib borganda chiqish yuqori chegara U
p+   da, kamayib borganda esa past chegara
U
p−   da   o‘zgaradi.   Bu   qurilma   1934-yilda   amerikalik   olim   Otto   Shmitt   tomonidan
taklif qilingan.
2.14-rasm. Shmitt triggerining uzatish xarakteristikasi
15 Gisterezis   Shmitt   triggerini   shovqinli   va   sekin   o‘zgaruvchi   signallarni   qayta
ishlashda   almashtirib   bo‘lmaydigan   qiladi.   Oddiy   mantiqiy   elementga   sekin
o‘zgaruvchi   signal   berilsa,   kirish   o‘tish   sohasidan   o‘tayotganda   chiqish   shovqin
tufayli   ko‘p   marta   “titraydi”.   Shmitt   triggeri   esa   yuqori   chegaraga   yetganda   bir
marta   o‘tadi   va   kirish   past   chegaragacha   tushmaguncha   qaytmaydi.   Natijada
chiqishda bitta toza front hosil bo‘ladi. Gisterezis kengligi shovqin amplitudasidan
katta bo‘lsa, shovqin chiqishga umuman ta’sir qilmaydi.
Amaliyotda   Shmitt   triggerlari   alohida   mikrosxemalar   (masalan,   74HC14   –
oltita   inverter,   74HC132   –   to‘rtta   VA-EMAS   elementi)   ko‘rinishida   ishlab
chiqariladi,   shuningdek   ko‘pchilik   mikrokontrollerlarning   raqamli   kirishlarida
o‘rnatilgan   bo‘ladi.   Ular   tugmalar   va   datchiklar   signallarini   qabul   qilishda,
sinusoidal   signalni   to‘g‘ri   burchakli   impulslarga   aylantirishda   va   oddiy   RC
generatorlar   qurishda   ishlatiladi.   74HC14   ning   bitta   inverteri,   rezistor   va
kondensatordan   iborat   generator   eng   sodda   impuls   generatorlaridan   biri
hisoblanadi.
Shunday   qilib,   “trigger”   atamasi   raqamli   texnikada   ikki   ma’noda   ishlatiladi:
xotira   elementi   (RS,   D,   JK,   T   triggerlar)   va   gisterezisli   komparator   (Shmitt
triggeri).   Ularning   umumiy   jihati   –   ikki   barqaror   chiqish   holati   va   holatlar
orasidagi   keskin,   sakrashsimon   o‘tish,   bu   esa   musbat   teskari   aloqa   orqali
ta’minlanadi.
16 III BOB. TRIGGERLARNING XARAKTERISTIKALARI VA
PARAMETRLARI
3.1. Statik parametrlar
Triggerlarning statik  parametrlari  qo‘llanilgan mantiqiy oila bilan aniqlanadi
[3]:   ta’minot   kuchlanishi   va   uning   ruxsat   etilgan   oralig‘i,   kirish   va   chiqish
mantiqiy   sathlari,   kirish   va   chiqish   toklari,   statik   iste’mol   toki,   shovqinga
chidamlilik. Masalan, 74HC74 2–6 V oralig‘idagi ta’minotda ishlaydi, uning kirish
va chiqish sathlari 74HC seriyasining standart qiymatlariga mos keladi.
Triggerlar uchun qo‘shimcha funksional parametrlar ham muhim: trigger turi,
boshqarish   usuli   (sath   yoki   front,   o‘sish   yoki   pasayish   fronti),   asinxron
kirishlarning mavjudligi va faol sathi, bitta korpusdagi triggerlar soni, chiqish turi.
Ketma-ket   qurilmaning   o‘ziga   xos   xususiyati   –   ta’minot   yoqilgandagi   holatning
noaniqligi: triggerlar tasodifiy holatga o‘tadi, shuning uchun boshlang‘ich tashlash
sxemasi zarur.
3.2. Vaqt parametrlari
Triggerlarning   eng   muhim   parametrlari   –   vaqt   parametrlari   [4].   Front   bilan
boshqariladigan D trigger misolida ular quyidagicha ta’riflanadi:
–  o‘rnatish  vaqti  t
o‘rn   –  takt   frontidan  oldin  D  signali  barqaror  bo‘lishi  kerak
bo‘lgan minimal vaqt;
– ushlab turish vaqti t
ush   – takt frontidan keyin D signali o‘zgarmasligi kerak
bo‘lgan minimal vaqt;
–   takt   kirishidan   chiqishgacha   kechikish   t
r   –   takt   frontidan   chiqish   yangi
qiymatga o‘tgunicha bo‘lgan vaqt;
–   takt   impulsining   minimal   davomiyligi   –   yuqori   va   past   sathlar   uchun
alohida;
– maksimal takt chastotasi f
max ;
–   asinxron   kirishlar   uchun   –   impulsning   minimal   davomiyligi,   kirishdan
chiqishgacha   kechikish   va   asinxron   signal   olib   tashlangandan   keyingi   tiklanish
vaqti.
O‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlari   3.1-rasmda   ko‘rsatilgan.   Ular   takt
frontining   atrofida   “taqiqlangan   oyna”   hosil   qiladi:   shu   oyna   davomida   D   kirishi
o‘zgarmasligi kerak.
3.1-rasm. O‘rnatish va ushlab turish vaqtlari
Bu   vaqtlarning   fizik   ma’nosi   ikki   pog‘onali   tuzilishdan   kelib   chiqadi.
Yetakchi   zashchyolka   D   qiymatini   ishonchli   “muzlatishi”   uchun   bu   qiymat   takt
frontiga   qadar   ichki   zanjirlardan   o‘tib   ulgurishi   kerak   –   bu   o‘rnatish   vaqti.   Takt
frontidan keyin esa yetakchi zashchyolka to‘liq yopilguncha D o‘zgarmasligi kerak
–   bu   ushlab   turish   vaqti.   Zamonaviy   triggerlarda   ushlab   turish   vaqti   ko‘pincha
nolga yaqin yoki hatto manfiy bo‘ladi. Triggerlarning asosiy vaqt parametrlari 3.1-
jadvalda umumlashtirilgan.
17 3.1-jadval
Triggerlarning asosiy vaqt parametrlari
Parametr Belgisi Ma’nosi
O‘rnatish vaqti t_o‘rn Takt frontidan oldin D barqaror bo‘lishi kerak 
bo‘lgan vaqt
Ushlab turish vaqti t_ush Takt frontidan keyin D o‘zgarmasligi kerak bo‘lgan 
vaqt
Takt–chiqish 
kechikishi t_r Takt frontidan chiqish o‘zgarishigacha bo‘lgan vaqt
Takt impulsi 
davomiyligi t_w Takt signalining yuqori va past sathlari minimal 
davomiyligi
Maksimal takt 
chastotasi f_max Trigger to‘g‘ri ishlaydigan eng katta chastota
Tiklanish vaqti t_rec Asinxron kirish olib tashlangandan keyin takt 
frontigacha kerakli vaqt
3.3. Maksimal takt chastotasi
Sinxron   qurilmada   signal   bir   triggerdan   chiqib,   kombinatsion   sxema   orqali
keyingi triggerga boradi (3.2-rasm). Takt fronti kelganda birinchi trigger t
r  vaqtdan
keyin yangi qiymat chiqaradi, signal kombinatsion sxemadan t
komb  vaqtda o‘tadi va
keyingi   takt   frontidan   kamida   t
o‘rn   oldin   ikkinchi   trigger   kirishiga   yetib   kelishi
kerak.
3.2-rasm. Triggerlar orasidagi signal yo‘li
Bundan takt davri va maksimal chastota uchun asosiy shartlar kelib chiqadi:
T ≥ t
r  + t
komb  + t
o‘rn ,   f
max  = 1 / (t
r  + t
komb  + t
o‘rn ). (3.1)
Misol.   t
r =15   ns,   kombinatsion   kechikish   t
komb =30   ns,   t
o‘rn =10   ns   bo‘lsin.   U
holda T
min =55 ns va f
max ≈18 MGs. Agar kombinatsion sxema bo‘lmasa (triggerlar
bevosita ketma-ket ulangan, masalan, siljituvchi registrda), f
max =1/25 ns=40 MGs.
Ma’lumotnomalarda   keltirilgan   “maksimal   takt   chastotasi”   odatda   aynan   shu
ikkinchi   holatga   –   kombinatsion   qismsiz   ulanishga   –   tegishli   bo‘ladi.   Real
qurilmada   esa   erishiladigan   chastota   kombinatsion   qism   hisobiga   ancha   kichik
bo‘ladi.
Ushlab   turish   vaqti   alohida   shart   beradi:   signal   eng   qisqa   yo‘l   bo‘ylab
t
r,min +t
komb,min  vaqtda yetib keladi va bu qiymat t
ush  dan kichik bo‘lmasligi kerak:
t
r,min  + t
komb,min  ≥ t
ush . (3.2)
Bu   shart   takt   chastotasiga   bog‘liq   emas   va   uni   chastotani   kamaytirish   orqali
tuzatib bo‘lmaydi. Shu sababli ushlab turish shartining buzilishi ayniqsa xavfli – u
qurilmani   hech   qanday   chastotada   ishlamaydigan   qilib   qo‘yishi   mumkin.   Odatda
bu   muammo   takt   signalining   turli   triggerlarga   turli   vaqtda   yetib   borishi   (takt
siljishi) natijasida yuzaga keladi.
18 3.4. Metastabillik
Agar   triggerning   D   kirishi   o‘rnatish   va   ushlab   turish   vaqtlari   oynasi   ichida
o‘zgarsa,   trigger   metastabil   holatga   tushishi   mumkin.   Bu   holatda   ichki   ikki
barqaror sxema 1.2-rasmdagi M nuqtaga yaqin holatda bo‘ladi, chiqish kuchlanishi
esa   mantiqiy   nol   ham,   bir   ham   bo‘lmagan   oraliq   sathda   ma’lum   vaqt   “osilib”
qoladi (3.3-rasm). Keyin trigger tasodifiy ravishda nol yoki birga o‘tadi [6].
3.3-rasm. Normal va metastabil holatdagi trigger chiqishi
Metastabil   holatning   davomiyligi   tasodifiy   kattalik.   Uning   t   vaqtdan   uzoq
davom etish ehtimoli eksponensial ravishda kamayadi:
P(t) ≈ e −t / τ
, (3.3)
bu   yerda   τ   –   trigger   tuzilishiga   bog‘liq   vaqt   doimiysi   (zamonaviy   KMOP
triggerlarda   u   pikosekund   va   nanosekundning   o‘ndan   bir   ulushlari   tartibida).   Shu
sababli   metastabillikni   butunlay   yo‘q   qilib   bo‘lmaydi,   lekin   uning   oqibatlarini
yetarlicha   kichik   qilish   mumkin:   trigger   chiqishini   o‘qishdan   oldin   qo‘shimcha
vaqt   berilsa,   metastabil   holatning   hali   tugamagan   bo‘lish   ehtimoli   juda   kichik
bo‘ladi.
Metastabillik   asinxron   signallarni   sinxron   tizimga   kiritishda   muqarrar.
Standart   yechim   –   ikki   triggerli   sinxronizator   (3.4-rasm).   Asinxron   signal   avval
birinchi   triggerga   yoziladi,   uning   chiqishi   esa   keyingi   taktda   ikkinchi   triggerga
beriladi.   Agar   birinchi   trigger   metastabil   holatga   tushsa   ham,   butun   takt   davri
davomida u barqaror holatga o‘tishga ulguradi va ikkinchi trigger to‘g‘ri qiymatni
qabul qiladi.
3.4-rasm. Ikki triggerli sinxronizator
Muallif   fikricha,   bu   oddiy   qoida   –   har   bir   asinxron   signalni   sinxronizator
orqali   kiritish   –   raqamli   loyihalashning   eng   muhim   qoidalaridan   biri.   Uni   buzish
natijasida   yuzaga   keladigan   nosozliklar   juda   kam   uchraydi   va   qayta
takrorlanmaydi, shuning uchun ularni aniqlash nihoyatda qiyin.
3.5. Triggerlarning qo‘llanilishi
Triggerlarning qo‘llanilish sohalari juda keng. Asosiylari quyidagilar [1; 5]:
–   axborotni   saqlash   –   registrlar,   statik   xotira,   protsessorning   ichki   holat
registrlari;
19 – hisoblash va chastotani bo‘lish – hisoblagichlar, chastota bo‘luvchilar;
–   signallarni   sinxronlash   –   asinxron   signallarni   takt   signali   bilan   moslash,
sinxronizatorlar;
– boshqaruv avtomatlari – holatlarni saqlash;
–   signallarni   shakllantirish   –   kalit   sakrashini   bartaraf   etish,   impulslarni
ajratish.
Kalit sakrashini bartaraf etish   triggerning klassik qo‘llanilishi (3.5-rasm).R̄S̄
Mexanik   kalit   kontaktlari   ulanganda   bir   necha   millisekund   davomida   ko‘p   marta
ulanib-uzilib   turadi.   Agar   ikki   holatli   kalitning   kontaktlari     triggerning	
R̄S̄
kirishlariga   ulansa,   birinchi   tegishdayoq   trigger   kerakli   holatga   o‘tadi.   Keyingi
sakrashlarda   kontakt   faqat   uzilib-ulanadi,   lekin   hech   qachon   qarama-qarshi
kontaktga tegmaydi, shuning uchun trigger holatini o‘zgartirmaydi.
3.5-rasm.   trigger yordamida kalit sakrashini bartaraf etish	
R̄S̄
Chastota   bo‘luvchilar  ketma-ket   ulangan  T   triggerlardan  quriladi  (3.6-rasm).
Har   bir   trigger   chastotani   ikkiga   bo‘ladi,   n   ta   trigger   esa   2 n
  ga   bo‘ladi.   Masalan,
soat   kvarslarining   32   768   Gs   chastotasidan   15   ta   trigger   yordamida   aniq   1   Gs
olinadi, chunki 32 768=2 15
. Ko‘pchilik raqamli  soatlar  aynan shu tamoyil asosida
ishlaydi.
3.6-rasm. Uchta T triggerdan iborat chastota bo‘luvchining vaqt diagrammasi
Triggerlar   murakkab   ketma-ket   qurilmalarning   asosiy   qurilish   bloki
hisoblanadi.   Masalan,   ketma-ket   ulangan   D   triggerlar   siljituvchi   registrni   hosil
qiladi   (3.7-rasm):   har   bir   takt   signalida   ma’lumot   bir   razryadga   siljiydi.   Bunday
registr  ketma-ket  kodni  parallel  kodga  aylantirish,  raqamli   kechikish   liniyalari  va
ma’lumotlarni ketma-ket interfeyslar orqali uzatishda ishlatiladi.
20 3.7-rasm. D triggerlardan iborat to‘rt razryadli siljituvchi registr
Pasayish   fronti   bilan   ishlovchi   T   triggerlarni   zanjir   ko‘rinishida   ulab   esa
asinxron   ikkilik   hisoblagich   olinadi   (3.8-rasm):   har   bir   trigger   oldingisining
chiqishidan   takt   oladi.   Bu   sxema   3.6-rasmdagi   chastota   bo‘luvchining   aynan   o‘zi
bo‘lib, chiqishlardagi kod kirish impulslari sonini ikkilik ko‘rinishda ko‘rsatadi.
3.8-rasm. T triggerlardan iborat uch razryadli asinxron hisoblagich
3.6. Triggerlarni ketma-ket qurilmalar sintezida qo‘llash
Ketma-ket   qurilmalarni   loyihalashda   trigger   turini   tanlash   uchun   qo‘zg‘atish
jadvallari   ishlatiladi.   Ular   triggerni   bir   holatdan   boshqasiga   o‘tkazish   uchun
kirishlarga qanday signal berish kerakligini ko‘rsatadi (3.2-jadval).
3.2-jadval
Triggerlarning qo‘zg‘atish jadvallari
O‘tish Q(t) → Q(t+1) D T J K
0 → 0 0 0 0 x
0 → 1 1 1 1 x
1 → 0 0 1 x 1
1 → 1 1 0 x 0
D trigger uchun qo‘zg‘atish jadvali eng sodda: kirishga keyingi holat beriladi.
JK   trigger   esa   ahamiyatsiz   qiymatlarning   ko‘pligi   tufayli   ko‘pincha   soddaroq
kirish funksiyalarini beradi. Misol uchun ikki razryadli ikkilik hisoblagichni ko‘rib
chiqamiz. D triggerlarda: D
0 =Q̄
0 , D
1 =Q
1 Q	⊕
0 . JK triggerlarda: J
0 =K
0 =1, J
1 =K
1 =Q
0  –
ya’ni   qo‘shimcha   mantiqiy   elementlar   umuman   kerak   emas.   T   triggerlarda   esa
T
0 =1,   T
1 =Q
0 .   Bu   misol   trigger   turini   to‘g‘ri   tanlash   sxemani   qanchalik
soddalashtirishini ko‘rsatadi.
21 3.7. Triggerlarni modellash va laboratoriyada sinash
Triggerlarning   ishlashini   Multisim   dasturida   modellash   qulay.   D   triggerni
sinash uchun 74HC74 mikrosxemasi joylashtiriladi, uning takt kirishiga generator,
D kirishiga esa so‘z generatori yoki ikkinchi generator ulanadi. Asinxron kirishlar
faol bo‘lmagan holatga – yuqori sathga – keltiriladi. Mantiqiy analizatorda takt, D
va   Q   signallari   kuzatilib,   chiqishning   faqat   o‘sish   frontlarida   o‘zgarishi
tekshiriladi.   Shundan   keyin   asinxron   kirishlarning   ta’siri   sinab   ko‘riladi:   D   gaS̄
qisqa past impuls berilganda chiqish takt signalini kutmasdan birga o‘tishi kerak.
Chastota bo‘luvchini sinash uchun triggerning   chiqishi D kirishiga ulanadi.	
Q̄
Takt chastotasi 1 kGs bo‘lganda Q chiqishida 500 Gs chastotali meandr kuzatiladi.
Ikkita triggerni ketma-ket ulab, 250 Gs olinadi. Laboratoriyada xuddi shu sxemalar
real mikrosxemalardan yig‘iladi  va ossillograf  yordamida tekshiriladi. Ossillograf
yordamida   takt   frontidan   chiqish   o‘zgarishigacha   bo‘lgan   kechikishni   ham
o‘lchash mumkin – u ma’lumotnomadagi t
r  qiymatiga yaqin bo‘lishi kerak.
Kalit   sakrashini   kuzatish   ham   qiziqarli   tajriba   hisoblanadi.   Agar   mexanik
tugma   rezistor   orqali   bevosita   hisoblagich   kirishiga   ulansa,   bitta   bosishda
hisoblagich   bir   necha   birlikka   o‘zgarishi   kuzatiladi.   3.5-rasmdagi     trigger	
R̄S̄
qo‘shilgandan   keyin   esa   har   bir   bosish   aniq   bitta   birlikka   mos   keladi.   Muallif
fikricha, bu tajriba triggerlarning amaliy ahamiyatini eng yaqqol ko‘rsatadi.
3.8. Trigger mikrosxemalarini tanlash
Keng tarqalgan trigger mikrosxemalari 3.3-jadvalda keltirilgan.
3.3-jadval
Trigger mikrosxemalariga misollar
Mikrosxema Vazifasi Xususiyati
74HC74 2 ta D trigger Asinxron  D va  D kirishlari, 	
S̄	R̄
o‘sish fronti
74HC112 2 ta JK trigger Pasayish fronti, asinxron kirishlar
74HC75 4 ta D zashchyolka Sath bilan boshqariladi
74HC279 4 ta   trigger	
R̄S̄ Kalit sakrashini bartaraf etish 
uchun qulay
74HC175 4 ta D trigger Umumiy takt va tashlash
74HC273 8 ta D trigger Umumiy takt va tashlash
74HC573 8 ta D zashchyolka Uch holatli chiqishlar
Mikrosxema   tanlashda   avvalo   trigger   turi   va   boshqarish   usuli   aniqlanadi:
sinxron   tizimlar   uchun   front   bilan   boshqariladigan   D   triggerlar,   adresni   shinadan
ajratish   uchun   zashchyolkalar,   kalit   sakrashini   bartaraf   etish   uchun     triggerlar	
R̄S̄
mos   keladi.   So‘ngra   talab   qilinadigan   takt   chastotasi   bo‘yicha   (3.1)   formula
yordamida vaqt  parametrlari tekshiriladi  va mantiqiy oila tanlanadi. Boshlang‘ich
holatni   o‘rnatish   uchun   asinxron   kirishlarning   mavjudligi,   ko‘p   razryadli   saqlash
uchun esa bitta korpusdagi triggerlar soni hisobga olinadi.
Triggerlarning asosiy parametrlari 3.4-jadvalda umumlashtirilgan.
3.4-jadval
Triggerlarning asosiy parametrlari
Guruh Parametrlar
Funksional Trigger turi, boshqarish usuli, asinxron kirishlar, korpusdagi 
triggerlar soni, chiqish turi
22 Guruh Parametrlar
Statik Ta’minot kuchlanishi, mantiqiy sathlar, kirish va chiqish toklari, 
statik iste’mol
Vaqt t_o‘rn, t_ush, t_r, takt impulsi davomiyligi, f_max, tiklanish vaqti
Ishonchlilik Metastabillikka chidamlilik (τ), ish harorati oralig‘i, statik elektrga 
chidamlilik
23 XULOSA
Ushbu mustaqil ishning maqsadi triggerlarning asosiy turlari, vazifalari, ichki
tuzilishi,   xarakteristikalari   va   parametrlarini   o‘rganish   edi.   Qo‘yilgan   vazifalar
bajarildi.
Birinchi   bobda   trigger   tushunchasi   va   uning   tarixi,   ikki   barqaror   holatning
fizik   asoslari   –   musbat   teskari   aloqa,   barqaror   va   metastabil   nuqtalar   –   hamda
triggerlarning   mantiqiy   funksiyasi,   boshqarish   usuli   va   tuzilishi   bo‘yicha   tasnifi
ko‘rib chiqildi.
Ikkinchi   bobda   YOKI-EMAS   va   VA-EMAS   elementlaridagi   asinxron   RS
triggerlar,   sinxron   RS   trigger   va   D   zashchyolka,   ikki   pog‘onali   front   bilan
boshqariladigan   triggerlar,   D,   JK   va   T   triggerlarning   tuzilishi,   xarakteristik
tenglamalari,   ishlash   jadvallari   va   vaqt   diagrammalari,   asinxron   kirishli   integral
triggerlar,   KMOP   zashchyolkaning   tranzistor   darajasidagi   tuzilishi   va   Shmitt
triggeri tahlil qilindi.
Uchinchi   bobda   triggerlarning   statik   va   vaqt   parametrlari   –   o‘rnatish   va
ushlab   turish   vaqtlari,   takt   kirishidan   kechikish   –   tizimlashtirildi,   maksimal   takt
chastotasi   va   ushlab   turish   shartlari   keltirildi,   metastabillik   hodisasi   va
sinxronizatorlar   ko‘rib   chiqildi.   Triggerlarning   qo‘llanilishi   –   kalit   sakrashini
bartaraf   etish,   chastota   bo‘lish,   ketma-ket   qurilmalar   sintezi,   siljituvchi   registr   va
hisoblagichlar   –   misollarda   ko‘rsatildi,   modellash   va   laboratoriya   sinovlari
tavsiflandi   va   mikrosxemalarni   tanlash   bo‘yicha   tavsiyalar   berildi.   Olingan
bilimlar   raqamli   qurilmalarni   loyihalash   va   ularning   ishonchli   ishlashini
ta’minlashda qo‘llanilishi mumkin.
24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пособие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   спuвочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
6.   Харис   Д.М.,   Харис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектуu
компьютеu. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
7.   Rabaey   J.M.,   Chandrakasan   A.,   Nikolić   B.   Digital   Integrated   Circuits:   A
Design Perspective. 2nd ed. – Upper Saddle River: Prentice Hall, 2003. – 761 p.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
25

Triggerlarning asosiy turlari va vazifalari. Asosiy xarakteristika va parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli elektronika”, “Ketma-ket qurilmalar” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 200 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Triggerlar haqida asosiy tushunchalar – trigger tushunchasi; ikki barqaror holatning fizik asoslari; triggerlarning tasnifi.
  • II bob. Triggerlarning asosiy turlari – asinxron RS trigger; sath bilan boshqariladigan triggerlar (zashchyolkalar); front bilan boshqariladigan triggerlar; KMOP triggerlarning tranzistor darajasidagi tuzilishi; D trigger; JK trigger; T trigger; asinxron kirishli triggerlar va integral mikrosxemalar; Shmitt triggeri.
  • III bob. Triggerlarning xarakteristikalari va parametrlari – statik parametrlar; vaqt parametrlari; maksimal takt chastotasi; metastabillik; triggerlarning qo‘llanilishi; triggerlarni ketma-ket qurilmalar sintezida qo‘llash; triggerlarni modellash va laboratoriyada sinash; trigger mikrosxemalarini tanlash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 25 ta rasm va sxema hamda 13 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).