Registrlarning asosiy turlari va vazifalari. Asosiy xarakteristika va parametrlari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________________
(oliy ta’lim muassasasi nomi)
“_________________________” fanidan
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Registrlarning asosiy turlari va vazifalari. Asosiy
xarakteristika va parametrlari
Bajardi: ______________________
Tekshirdi: ____________________
2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. REGISTRLAR HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR .......................
1.1. Registr tushunchasi va vazifalari ..................................................................
1.2. Registrlarning tasnifi ....................................................................................
1.3. Parallel registrlar ..........................................................................................
1.4. Registrlarning protsessor arxitekturasidagi o‘rni .........................................
1.5. Registrlar fayli ..............................................................................................
1.6. Registrlarning rivojlanish tarixi ....................................................................
II BOB. SILJITUVCHI REGISTRLAR ...............................................................
2.1. Ketma-ket kirishli siljituvchi registr .............................................................
2.2. Parallel yuklanadigan siljituvchi registr .....................................................
2.3. Universal siljituvchi registrlar ....................................................................
2.4. Halqali registr va Jonson hisoblagichi ........................................................
2.5. Chiziqli teskari aloqali siljituvchi registrlar ...............................................
2.6. Siljituvchi registrlar ketma-ket aloqa interfeyslarida .................................
2.7. LFSR yordamida nazorat yig‘indisini hisoblash ........................................
III BOB. REGISTRLARNING XARAKTERISTIKALARI, 
PARAMETRLARI VA QO‘LLANILISHI .........................................................
3.1. Statik va funksional parametrlar .................................................................
3.2. Vaqt parametrlari ........................................................................................
3.3. Registrlar orasidagi signal yo‘li va maksimal chastota ..............................
3.4. 74HC595 siljituvchi registri va uning qo‘llanilishi ....................................
3.5. Registrlarning boshqa qo‘llanilish sohalari ................................................
3.6. Registrlarni modellash ................................................................................
3.7. Registrlarni apparat tavsiflash tillarida loyihalash .....................................
3.8. Siljituvchi registrlar raqamli signallarni qayta ishlashda ...........................
3.9. Registr mikrosxemalarini tanlash ...............................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................
2 KIRISH
Raqamli  qurilmada  axborot   kamdan-kam   hollarda  alohida  bitlar   ko‘rinishida
qayta ishlanadi. Odatda u bir necha bitdan iborat so‘zlar – baytlar, 16, 32 yoki 64
bitli   sonlar   –   shaklida   bo‘ladi.   Bunday   so‘zlarni   vaqtincha   saqlash,   bir   joydan
ikkinchi joyga uzatish, siljitish va o‘zgartirish uchun registrlar ishlatiladi. Registr –
bu   umumiy   boshqaruv   signallari   bilan   ishlaydigan   triggerlar   guruhi,   ya’ni   so‘z
darajasidagi xotira elementi.
Registrlar   har   qanday   raqamli   tizimning   markaziy   qismlaridan   biri
hisoblanadi.   Protsessorning   umumiy   maqsadli   registrlari   operandlar   va   natijalarni
saqlaydi,   buyruqlar   hisoblagichi   keyingi   buyruq   adresini   ko‘rsatadi,   holat   registri
arifmetik   amallar   natijalari   haqidagi   belgilarni   saqlaydi.   Ketma-ket   interfeyslarda
siljituvchi   registrlar   baytlarni   bitlar   oqimiga   va   aksincha   aylantiradi.   Tasodifiy
sonlar   generatorlari,   xatolarni   aniqlovchi   kodlar   va   shifrlash   qurilmalarida   esa
teskari aloqali siljituvchi registrlar qo‘llaniladi.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   registrlar   raqamli   tizimlarning   tezligi   va
arxitekturasini   belgilovchi   asosiy   elementlar   qatoriga   kiradi.   Zamonaviy
protsessorlarning   yuqori   tezligi   aynan   registrlar   yordamida   tashkil   etilgan
konveyerlash tufayli erishilgan. Mikrokontrollerli qurilmalarda esa 74HC595 kabi
siljituvchi   registrlar   chiqishlar   sonini   kengaytirishning   eng   oddiy   va   arzon   usuli
bo‘lib qolmoqda.
Mustaqil   ishning   maqsadi   –   registrlarning   asosiy   turlari,   vazifalari,   tuzilishi,
xarakteristikalari   va   parametrlarini   o‘rganish   hamda   tahlil   qilish.   Maqsadga
erishish uchun quyidagi vazifalar qo‘yildi:
– registr tushunchasini, uning vazifalari va tasnifini o‘rganish;
–   parallel   registrlar   va   yozishga   ruxsat   beruvchi   registrlarning   tuzilishini
ko‘rib chiqish;
– siljituvchi   registrlarning  turlari  –  ketma-ket  kirishli, parallel   yuklanadigan,
universal – va ularning ishlash prinsipini tahlil qilish;
– halqali, Jonson va teskari aloqali siljituvchi registrlarni o‘rganish;
–   registrlarning   vaqt   parametrlarini,   qo‘llanilish   sohalarini   va
mikrosxemalarni tanlash masalalarini ko‘rib chiqish.
Ish   kirish,   uch   bob,   xulosa   va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.
Ishdagi barcha sxemalar va diagrammalar qayta chizilgan, shartli belgilar ESKD va
IEC 60617 standartlariga mos keladi.
3 I BOB. REGISTRLAR HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR
1.1. Registr tushunchasi va vazifalari
Registr – ko‘p razryadli ikkilik so‘zni qabul qilish, saqlash va uzatish uchun
mo‘ljallangan, umumiy boshqaruv signallari bilan ishlaydigan triggerlar guruhidan
iborat ketma-ket qurilma [1]. n razryadli registr n ta triggerdan iborat bo‘lib, har bir
trigger   so‘zning   bitta   razryadini   saqlaydi.   Triggerlardan   tashqari   registr   tarkibida
razryadlar   orasidagi   ulanishlarni   va   ish   rejimlarini   boshqaruvchi   kombinatsion
sxemalar ham bo‘lishi mumkin.
Registrlar bajaradigan asosiy amallar quyidagilar:
– so‘zni yozish (yuklash) – kirishdagi so‘zni triggerlarga qabul qilish;
–   so‘zni   saqlash   –   boshqaruv   signallari   bo‘lmaganda   yozilgan   qiymatni
o‘zgartirmasdan ushlab turish;
–   so‘zni   o‘qish   –   saqlanayotgan   qiymatni   chiqishlarga,   ko‘pincha   umumiy
shinaga uzatish;
–   siljitish   –   so‘zning   barcha   razryadlarini   chapga   yoki   o‘ngga   bir   razryadga
surish;
– tashlash – barcha razryadlarni nolga o‘rnatish;
– kodni o‘zgartirish – parallel kodni ketma-ket kodga va aksincha.
Registr   va   xotira   o‘rtasidagi   farqni   ta’kidlash   lozim.   Xotira   ham   ko‘p
razryadli   so‘zlarni   saqlaydi,   lekin   unda   so‘zlar   ko‘p   bo‘lib,   ularning   biriga   adres
orqali   murojaat   qilinadi.   Registr   esa   odatda   bitta   so‘zni   saqlaydi   va   unga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri   murojaat   qilinadi   –   adreslash   talab   qilinmaydi.   Shu   sababli
registrlar tezroq ishlaydi va protsessor ichida eng tez murojaat qilinadigan saqlash
vositasi hisoblanadi.
1.2. Registrlarning tasnifi
Registrlar   axborotni   kiritish   va   chiqarish   usuliga   ko‘ra   ikki   asosiy   guruhga
bo‘linadi (1.1-rasm) [2].
1.1-rasm. Registrlarning tasnifi
Parallel (xotira) registrlarida so‘zning barcha razryadlari bir vaqtda, bitta takt
signali   bilan   yoziladi   va   o‘qiladi.   Ular   axborotni   saqlash   va   uzatish   uchun
ishlatiladi.   Siljituvchi   registrlarda   esa   razryadlar   orasida   ulanishlar   bo‘lib,   har   bir
takt   signalida   axborot   bir   razryadga   siljiydi.   Ular   axborotni   ketma-ket   kiritish   va
chiqarish, kodlarni o‘zgartirish va arifmetik siljitish amallari uchun ishlatiladi.
Siljituvchi registrlar o‘z navbatida kirish va chiqish usuliga ko‘ra farqlanadi:
ketma-ket   kirishli   va   parallel   chiqishli   (SIPO),   parallel   kirishli   va   ketma-ket
chiqishli (PISO), ketma-ket kirishli va ketma-ket chiqishli (SISO), shuningdek bir
nechta   rejimni   birlashtirgan   universal   registrlar.   Siljitish   yo‘nalishi   bo‘yicha   bir
yo‘nalishli va reversiv (ikki yo‘nalishli) registrlar mavjud.
Maxsus  registrlar  guruhiga teskari  aloqali siljituvchi  registrlar  kiradi:  halqali
registr   (hisoblagich),   Jonson   hisoblagichi   va   chiziqli   teskari   aloqali   siljituvchi
registr   (LFSR).   Ular   hisoblash,   ketma-ketliklarni   generatsiya   qilish   va   kodlash
4 vazifalarini   bajaradi.   Registrlar   tasnifining   asosiy   belgilari   1.1-jadvalda
umumlashtirilgan.
1.1-jadval
Registrlar tasnifining asosiy belgilari
Belgi Turlari
Axborotni kiritish va 
chiqarish usuli Parallel; ketma-ket kirishli parallel chiqishli (SIPO); parallel 
kirishli ketma-ket chiqishli (PISO); ketma-ket (SISO)
Siljitish yo‘nalishi Bir yo‘nalishli; reversiv
Saqlash elementi Front bilan boshqariladigan triggerlar; zashchyolkalar
Teskari aloqa Teskari aloqasiz; halqali; Jonson; chiziqli teskari aloqali (LFSR)
1.3. Parallel registrlar
Eng   oddiy   parallel   registr   D   triggerlardan   quriladi   (1.2-rasm).   Har   bir
triggerning   D   kirishiga   so‘zning   mos   razryadi   beriladi,   takt   kirishlari   esa
birlashtirilib,   umumiy   takt   signaliga   ulanadi.   Takt   signalining   faol   frontida   butun
so‘z bir vaqtda yoziladi, keyingi faol frontgacha esa saqlanadi.
1.2-rasm. To‘rt razryadli parallel registr
Bunday   registrning   kamchiligi   shundaki,   u   har   bir   takt   frontida   yangi
qiymatni   yozadi.   Ko‘pincha   esa   registr   faqat   ma’lum   paytda   yozilishi,   qolgan
vaqtda   esa   qiymatni   saqlashi   kerak.   Takt   signalini   mantiqiy   element   orqali
o‘chirish   usuli   sinxron   tizimlarda   tavsiya   etilmaydi,   chunki   u   takt   signalida
kechikish   va   xavfli   impulslar   keltirib   chiqaradi.   To‘g‘ri   yechim   –   har   bir
triggerning kirishiga ikki kirishli multipleksor qo‘yish (1.3-rasm).
5 1.3-rasm. Yozishga ruxsat beruvchi registr razryadi
Yozish signali  YUK=1 bo‘lganda multipleksor  yangi  ma’lumot  D
i   ni  trigger
kirishiga   uzatadi   va   takt   frontida   u   yoziladi.   YUK=0   bo‘lganda   multipleksor
triggerning o‘z chiqishini qayta uning kirishiga beradi, shuning uchun takt frontida
trigger o‘sha qiymatni qayta yozadi – ya’ni holat saqlanadi. Bu usulda takt signali
barcha triggerlarga doimo, o‘zgarmasdan beriladi va sinxron loyihalash tamoyillari
buzilmaydi. Zamonaviy PLIS lardagi triggerlarda aynan shunday “yozishga ruxsat”
kirishi o‘rnatilgan bo‘ladi.
Sath   bilan   boshqariladigan   zashchyolkalardan   iborat   parallel   registrlar   ham
keng   qo‘llaniladi.   Masalan,   74HC573   mikrosxemasida   sakkizta   D   zashchyolka
bor: ruxsat signali faol bo‘lgan vaqtda chiqishlar kirishlarni kuzatadi, signal nofaol
holatga o‘tganda esa oxirgi qiymat saqlanadi.  Bunday registrlar  mikroprotsessorli
tizimlarda   adres   va   ma’lumot   uchun   umumiy   bo‘lgan   shinadan   adresni   ajratib
olishda ishlatiladi. Asosiy parallel registr mikrosxemalari 1.2-jadvalda keltirilgan.
1.2-jadval
Parallel registr mikrosxemalari
Mikrosxema Tuzilishi Xususiyati
74HC175 4 ta D trigger Umumiy takt va asinxron tashlash
74HC273 8 ta D trigger Umumiy takt va asinxron tashlash
74HC374 / 
74HC574 8 ta D trigger Uch holatli chiqishlar
74HC573 8 ta D zashchyolka Uch holatli chiqishlar
74HC377 8 ta D trigger Yozishga ruxsat kirishi
Ko‘pchilik  parallel  registrlarning  chiqishlari   uch  holatli   bo‘ladi.  Bu   registrni
umumiy ma’lumotlar shinasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulash imkonini beradi: chiqishga
ruxsat signali faol bo‘lganda registr qiymati shinaga chiqadi, nofaol bo‘lganda esa
registr   shinadan   uziladi.   Muhimi,   chiqishlarni   o‘chirish   registr   ichidagi   qiymatga
ta’sir qilmaydi – saqlash va chiqarish bir-biridan mustaqil boshqariladi.
Zashchyolkali   va   triggerli   registrlar   o‘rtasidagi   farq   ko‘pincha   74HC573   va
74HC574   mikrosxemalari   misolida   tushuntiriladi.   Ikkala   mikrosxemaning
chiqishlari   joylashuvi   va   funksiyasi   deyarli   bir   xil,   faqat   74HC573   da   sath   bilan
boshqariladigan   zashchyolkalar,   74HC574   da   esa   front   bilan   boshqariladigan
triggerlar ishlatilgan. Birinchisida ruxsat signali faol bo‘lgan butun vaqt davomida
chiqish kirishni kuzatadi, ikkinchisida esa qiymat faqat takt frontida yoziladi. Agar
loyihada   ular   bir-biri   bilan   adashtirilsa,   qurilma   ishlashi   mumkin,   lekin   kirish
signalida   qisqa   shovqinlar   yoki   kechikishlar   bo‘lganda   kutilmagan   xatolar   paydo
bo‘ladi. Ikki turdagi registrlarning farqlari 1.3-jadvalda keltirilgan.
6 1.3-jadval
Zashchyolkali va triggerli registrlarning taqqoslanishi
Belgisi Zashchyolkali (74HC573) Triggerli (74HC574)
Boshqarish Ruxsat signali sathi bilan Takt signali fronti bilan
Ruxsat vaqtida chiqish Kirishni kuzatadi (shaffof) O‘zgarmaydi
Shovqinga sezgirlik Ruxsat vaqtida yuqori Faqat front atrofida
Ketma-ket ulash Yaroqsiz (ma’lumot o‘tib 
ketadi) Yaroqli
Asosiy qo‘llanilishi Adresni shinadan ajratish Sinxron saqlash, konveyerlar
Muallif   tajribasiga   ko‘ra,   mikroprotsessorli   tizimlarda   adresni   ajratish   uchun
zashchyolka, sinxron qurilmalarda ma’lumotni saqlash uchun esa trigger registrini
tanlash eng to‘g‘ri yo‘l hisoblanadi.
1.4. Registrlarning protsessor arxitekturasidagi o‘rni
Registrlarning   ahamiyatini   protsessor   misolida   yaxshi   ko‘rish   mumkin.   Har
qanday   protsessorda   bir   nechta   turdagi   registrlar   mavjud.   Umumiy   maqsadli
registrlar   arifmetik   va   mantiqiy   amallar   uchun   operandlar   va   natijalarni   saqlaydi.
Buyruqlar   hisoblagichi   keyingi   bajariladigan   buyruqning   xotiradagi   adresini
saqlaydi va har bir buyruqdan keyin avtomatik ravishda oshiriladi. Buyruq registri
xotiradan o‘qilgan buyruq kodini saqlaydi va uni buyruqlar deshifratoriga uzatadi.
Holat   registri   (bayroqlar   registri)   oxirgi   amal   natijasi   haqidagi   belgilarni   –   nol,
manfiy, o‘tkazish, to‘lib ketish – saqlaydi.
Bundan   tashqari,   protsessor   ichida   dasturchi   uchun   ko‘rinmaydigan   ko‘plab
registrlar   bor:   adres   registri,   ma’lumot   buferi   registri,   konveyer   bosqichlari
orasidagi   registrlar.   Konveyerlashda   protsessor   buyruqni   bajarish   jarayoni   bir
nechta  bosqichga  bo‘linadi   va  bosqichlar  orasiga  registrlar  qo‘yiladi.  Har  bir  takt
signalida   har   bir   bosqich   o‘z   natijasini   keyingi   registrga   yozadi   va   bir   vaqtning
o‘zida bir nechta buyruq turli bosqichlarda qayta ishlanadi. Muallif fikricha, aynan
registrlar   yordamida   tashkil   etilgan   konveyerlash   zamonaviy   protsessorlar
tezligining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi.
Mikrokontrollerlarda   ham   registrlar   markaziy   o‘rin   tutadi:   barcha   tashqi
qurilmalar   –   portlar,   taymerlar,   aloqa   interfeyslari   –   maxsus   funksional   registrlar
orqali   boshqariladi.   Dasturchi   bunday   registrga   ma’lum   qiymat   yozish   orqali,
masalan,   port   chiqishining   holatini   o‘zgartiradi   yoki   taymer   rejimini   tanlaydi.
Shunday   qilib,   registrlar   dasturiy   ta’minot   va   apparat   ta’minoti   o‘rtasidagi
“ko‘prik” vazifasini bajaradi.
1.5. Registrlar fayli
Protsessorlarda   bir   nechta   umumiy   maqsadli   registr   birgalikda   registrlar
faylini   tashkil   etadi   (1.4-rasm).   Registrlar   fayli   kichik,   lekin   juda   tez   xotiraga
o‘xshaydi: unda yozish adresi bo‘yicha deshifrator yozilishi kerak bo‘lgan registrni
tanlaydi,   o‘qish   adresi   bo‘yicha   esa   multipleksor   kerakli   registr   qiymatini
chiqishga   uzatadi.   Yozilayotgan   so‘z   barcha   registrlarga   parallel   beriladi,   lekin
faqat deshifrator tanlagan registr uni yozishga ruxsat oladi.
7 1.4-rasm. To‘rtta registrdan iborat registrlar faylining tuzilishi
Zamonaviy   protsessorlarda   registrlar   fayli   bir   nechta   o‘qish   va   yozish
portlariga   ega   bo‘ladi.   Masalan,   arifmetik   buyruq   ikkita   operandni   o‘qishi   va
natijani   yozishi   kerak,   shuning   uchun   registrlar   fayli   bir   vaqtda   ikkita   o‘qish   va
bitta   yozishni   ta’minlashi   lozim.   Har   bir   qo‘shimcha   o‘qish   porti   alohida
multipleksor   talab   qiladi.   Registrlar   fayli   yuqorida   ko‘rilgan   uchta   tugunning   –
registrlar,   deshifrator   va   multipleksor   –   birlashuvining   yorqin   namunasi   bo‘lib,
raqamli texnikaning “qurilish bloklari” qanday qilib murakkab tizimga yig‘ilishini
yaxshi ko‘rsatadi.
Registrlar   fayli   hajmi   protsessor   arxitekturasining   muhim   parametri
hisoblanadi.   8   bitli   mikrokontrollerlarda   umumiy   maqsadli   registrlar   soni
ko‘pincha   16   yoki   32   ta,   zamonaviy   64   bitli   protsessorlarda   esa   dasturchi
ko‘radigan   registrlar   16   dan   32   tagacha   bo‘lib,   ichki   registrlar   soni   yuzlab
hisoblanadi.   Registrlar   qancha   ko‘p   bo‘lsa,   dastur   sekin   xotiraga   shuncha   kam
murojaat qiladi va tezroq bajariladi.
1.6. Registrlarning rivojlanish tarixi
Registr   g‘oyasi   birinchi   elektron   hisoblash   mashinalari   bilan   birga   paydo
bo‘lgan.   1940-yillardagi   ENIAC   kabi   mashinalarda   registrlar   elektron   lampali
triggerlardan   yig‘ilgan   bo‘lib,   har   bir   razryad   bir   nechta   lampa   talab   qilgan.
Kechikish   liniyalari   asosidagi   siljituvchi   registrlar   esa   birinchi   kompyuterlarda
xotira vazifasini ham bajargan: simob kechikish liniyalarida yoki magnitostriktsion
simlarda   bitlar   akustik   impulslar   ko‘rinishida   aylanib   yurgan   va   kerakli   vaqtda
o‘qib olingan.
Tranzistorlar   paydo   bo‘lishi   bilan   registrlar   ancha   ixcham   bo‘ldi,   integral
mikrosxemalar   esa   butun   registrni   bitta   korpusga   joylashtirish   imkonini   berdi.
1970-yillarda 74 seriyasida 74164, 74165, 74194, 74195 kabi siljituvchi registrlar
va   74174,   74273,   74374   kabi   parallel   registrlar   keng   tarqaldi.   Shu   davrda   MOP
texnologiyasida   juda   uzun   siljituvchi   registrlar   ham   ishlab   chiqarilgan   va   ular
displeylar va terminallarda bufer xotira sifatida ishlatilgan.
Bugungi   kunda   registrlar   asosan   katta   integral   sxemalar   ichida   joylashadi:
protsessorda  minglab,  PLIS  da  esa  yuz  minglab  registr  bo‘ladi. Shunga  qaramay,
alohida registr  mikrosxemalari, ayniqsa  74HC595  va 74HC165, mikrokontrollerli
qurilmalarda   eng   ommabop   mikrosxemalardan   biri   bo‘lib   qolmoqda.   Muallif
fikricha,   bu   ularning   ajoyib   soddaligi   va   foydaliligi   bilan   izohlanadi:   bitta   arzon
mikrosxema mikrokontrollerga sakkizta qo‘shimcha chiqish yoki kirish beradi.
8 II BOB. SILJITUVCHI REGISTRLAR
2.1. Ketma-ket kirishli siljituvchi registr
Siljituvchi   registrda  triggerlar  zanjir   ko‘rinishida  ulanadi:  har   bir   triggerning
chiqishi keyingisining kirishiga beriladi (2.1-rasm). Barcha triggerlar umumiy takt
signali   bilan   boshqariladi.   Har   bir   takt   frontida   birinchi   trigger   kirishdagi   bitni
qabul   qiladi,   ikkinchisi   birinchining   oldingi   holatini,   uchinchisi   ikkinchining
oldingi   holatini   va   hokazo.   Shunday   qilib,   axborot   har   bir   taktda   bir   razryadga
siljiydi.
2.1-rasm. To‘rt razryadli siljituvchi registr
Siljituvchi   registrning   to‘g‘ri   ishlashi   uchun   front   bilan   boshqariladigan
triggerlar   zarur.   Agar   sath   bilan   boshqariladigan   zashchyolkalar   ishlatilsa,   takt
signali faol bo‘lgan vaqt ichida ma’lumot bir necha razryaddan o‘tib ketadi. Front
bilan   boshqariladigan   triggerlarda   esa   har   bir   trigger   o‘zidan   oldingi   triggerning
frontgacha   bo‘lgan   qiymatini   qabul   qiladi,   chunki   triggerning   takt–chiqish
kechikishi keyingi triggerning ushlab turish vaqtidan katta.
Misol. Registr  dastlab 0000 holatida bo‘lsin va kirishga ketma-ket 1, 0, 1, 1
bitlari berilsin. Registr holatlarining o‘zgarishi 2.1-jadvalda, vaqt diagrammasi esa
2.2-rasmda keltirilgan.
2.1-jadval
Siljituvchi registr holatlarining o‘zgarishi
Takt Kirish Q1 Q2 Q3 Q4
0 (boshlang‘ich) – 0 0 0 0
1 1 1 0 0 0
2 0 0 1 0 0
3 1 1 0 1 0
4 1 1 1 0 1
9 2.2-rasm. Siljituvchi registrning vaqt diagrammasi
To‘rt taktdan so‘ng ketma-ket kiritilgan to‘rtta bit registr chiqishlarida parallel
holatda paydo bo‘ladi: birinchi kiritilgan bit eng oxirgi triggerda, oxirgi kiritilgan
bit esa birinchisida joylashadi. Shunday qilib, ketma-ket kirishli registr ketma-ket
kodni parallel kodga aylantiradi. Agar faqat oxirgi trigger chiqishi ishlatilsa, registr
signalni n takt davriga kechiktiruvchi raqamli kechikish liniyasi vazifasini bajaradi.
Siljitishning   arifmetik   ma’nosi   ham   bor.   Ikkilik   sonni   bir   razryad   chapga
(katta   razryadlar   tomonga)   siljitish   uni   ikkiga   ko‘paytirishga,   o‘ngga   siljitish   esa
ikkiga   bo‘lishga   teng.   Masalan,   0011   (3)   soni   chapga   siljitilsa   0110   (6),   o‘ngga
siljitilsa 0001 (1, qoldiq tashlab yuboriladi) olinadi. Protsessorlarda ko‘paytirish va
bo‘lish   amallari   siljitish   va   qo‘shish   orqali   bajariladi,   shuning   uchun   siljituvchi
registrlar arifmetik qurilmaning muhim qismi hisoblanadi.
2.2. Parallel yuklanadigan siljituvchi registr
Parallel kodni ketma-ket kodga aylantirish uchun registrga avval butun so‘zni
parallel yozish, keyin esa uni bitlab siljitib chiqarish kerak. Buning uchun har bir
trigger   kirishiga   ikki   kirishli   multipleksor   qo‘yiladi   (2.3-rasm).   YUK/SILJ
boshqaruv   signali   multipleksorlarning   holatini   belgilaydi:   yuklash   rejimida
triggerlarga parallel  kirishlar  D
0 …D
3   beriladi, siljitish rejimida esa har bir trigger
oldingisining chiqishini qabul qiladi.
2.3-rasm. Parallel yuklanadigan siljituvchi registr
10 Ish   tartibi   quyidagicha:   avval   YUK/SILJ=1   o‘rnatiladi   va   bitta   takt   impulsi
bilan   so‘z   registrga   yoziladi.   So‘ngra   YUK/SILJ=0   qilinadi   va   har   bir   takt
impulsida   oxirgi   trigger   chiqishida   so‘zning   navbatdagi   biti   paydo   bo‘ladi.   To‘rt
taktdan keyin butun so‘z ketma-ket uzatilgan bo‘ladi. Bunday registrlar ketma-ket
interfeyslarning   uzatgichlarida,   klaviatura   va   datchiklar   holatini   o‘qishda
ishlatiladi.   Masalan,   74HC165   mikrosxemasi   sakkizta   kirish   holatini   parallel
yozib, ularni bitta liniya orqali mikrokontrollerga ketma-ket uzatadi.
Ikki yo‘nalishli (reversiv) siljitish uchun har bir trigger kirishiga ikki kirishli
multipleksor qo‘yiladi (2.4-rasm). Multipleksorning bir kirishiga chapdagi qo‘shni
triggerning chiqishi, ikkinchisiga o‘ngdagi qo‘shnining chiqishi beriladi. Yo‘nalish
signali barcha multipleksorlarni bir vaqtda boshqaradi: uning bir qiymatida axborot
o‘ngga, ikkinchisida chapga siljiydi.
2.4-rasm. Reversiv siljituvchi registrning bitta razryadi
2.3. Universal siljituvchi registrlar
Universal   registr   bir   nechta   rejimni   birlashtiradi:   saqlash,   o‘ngga   siljitish,
chapga   siljitish   va   parallel   yuklash.   Klassik   misol   –   74HC194   to‘rt   razryadli
universal siljituvchi registr (2.5-rasm). Uning parallel kirishlari (DA…DD), o‘ngga
siljitish   uchun   ketma-ket   kirishi   DSR,   chapga   siljitish   uchun   ketma-ket   kirishi
DSL,   ikkita   rejim   tanlash   kirishi   S0,   S1,   takt   kirishi   va   asinxron   tashlash   kirishi
bor.
2.5-rasm. 74HC194 universal siljituvchi registrining shartli belgisi
11 Ish rejimlari S0 va S1 signallari bilan tanlanadi (2.2-jadval). Har bir razryad
kirishida to‘rt kirishli multipleksor joylashgan bo‘lib, u rejimga qarab triggerga o‘z
qiymatini, chap yoki o‘ng qo‘shnisining qiymatini yoki parallel kirishni uzatadi.
2.2-jadval
74HC194 registrining ish rejimlari
S1 S0 Rejim
0 0 Saqlash – holat o‘zgarmaydi
0 1 O‘ngga siljitish (QA → QD yo‘nalishida), DSR kirishidan
1 0 Chapga siljitish (QD → QA yo‘nalishida), DSL kirishidan
1 1 Parallel yuklash DA … DD kirishlaridan
Universal   registrlarning   qo‘llanilish   sohasi   keng:   ular   yordamida   ikki
yo‘nalishli   siljitish,   ketma-ket-parallel   va   parallel-ketma-ket   o‘zgartirish,   sonlarni
ko‘paytirish   va   bo‘lish,   halqali   va   Jonson   hisoblagichlari   quriladi.   Bir   nechta
74HC194 ni ketma-ket ulab, istalgan razryadli universal registr olish mumkin: bir
mikrosxemaning   QD   chiqishi   keyingisining   DSR   kirishiga,   QA   chiqishi   esa
oldingisining DSL kirishiga ulanadi.
2.4. Halqali registr va Jonson hisoblagichi
Siljituvchi  registrning oxirgi  chiqishini  birinchi  kirishiga ulash orqali halqali
registr   hosil   qilinadi.   Agar   registrga   dastlab   bitta   bir   yozilsa   (masalan,   1000),   bu
bir har bir taktda keyingi razryadga o‘tadi va halqa bo‘ylab aylanib yuradi: 1000,
0100,   0010,   0001,   1000   va   hokazo   (2.6-rasm).   n   razryadli   halqali   registr   n   ta
holatga ega va hisob moduli n ga teng.
2.6-rasm. To‘rt razryadli halqali registrning vaqt diagrammasi
Halqali   registrning   afzalligi   –   uning   chiqishlari   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   pozitsion
kodni   beradi,   deshifrator   kerak   emas.   Har   bir   chiqish   o‘z   navbatida   bitta   takt
davomida   faol   bo‘ladi.   Shu   sababli   halqali   registrlar   ko‘p   fazali   boshqaruv
signallarini,   masalan,   qadamli   dvigatel   fazalarini   yoki   dinamik   indikatsiyada
razryadlarni   yoqish   signallarini   hosil   qilishda   ishlatiladi.   Kamchiligi   –
triggerlardan   samarasiz   foydalanish   (n   trigger   faqat   n   holat   beradi)   va   ishga
tushirishda   boshlang‘ich   kodni   yozish   zarurati.   Agar   registrga   noto‘g‘ri   kod
(masalan,   1100   yoki   0000)   tushib   qolsa,   u   shu   noto‘g‘ri   ketma-ketlikni   cheksiz
takrorlaydi.
12 Jonson   hisoblagichida   oxirgi   chiqishning   inversiyasi   birinchi   kirishga
beriladi. Dastlab 0000 holatidan boshlab registr ketma-ket 1000, 1100, 1110, 1111,
0111,   0011,   0001,   0000   holatlaridan   o‘tadi   (2.7-rasm).   n   razryadli   Jonson
hisoblagichi 2n ta holatga ega – halqali registrdan ikki baravar ko‘p.
2.7-rasm. To‘rt razryadli Jonson hisoblagichining vaqt diagrammasi
Jonson   hisoblagichining   muhim   xususiyati   –   qo‘shni   holatlar   faqat   bitta
razryad bilan farq qiladi. Shu tufayli uning holatlarini ikki kirishli VA elementlari
bilan   xavfli   impulslarsiz   deshifratsiya   qilish   mumkin.   Masalan,   CD4017   o‘nlik
hisoblagichi   besh   triggerli   Jonson   hisoblagichi   va   o‘nta   ikki   kirishli   deshifrator
elementidan   iborat.   Halqali   va   Jonson   registrlarining   holatlari   2.3-jadvalda
taqqoslangan.
2.3-jadval
To‘rt razryadli halqali registr va Jonson hisoblagichining holatlari
Takt Halqali registr Jonson hisoblagichi
0 1000 0000
1 0100 1000
2 0010 1100
3 0001 1110
4 1000 (takrorlanadi) 1111
5 0100 0111
6 0010 0011
7 0001 0001
8 1000 0000 (takrorlanadi)
2.5. Chiziqli teskari aloqali siljituvchi registrlar
Chiziqli   teskari   aloqali   siljituvchi   registrda   (LFSR)   birinchi   triggerning
kirishiga   bir   nechta   razryad   chiqishlarining   istisno   etuvchi   YOKI   funksiyasi
beriladi  (2.8-rasm).  Teskari  aloqa  nuqtalari  (“tap”lar)  to‘g‘ri   tanlansa,   n  razryadli
registr 2 n
−1 ta holatdan iborat maksimal uzunlikdagi ketma-ketlikni hosil qiladi –
barcha nol holatidan tashqari barcha kombinatsiyalardan o‘tadi.
13 2.8-rasm. To‘rt razryadli chiziqli teskari aloqali siljituvchi registr
Rasmdagi   registrda   uchinchi   va   to‘rtinchi   razryadlar   chiqishlari   istisno
etuvchi   YOKI   elementi   orqali   birinchi   triggerga   beriladi.   1000   holatidan   boshlab
registr 15 ta turli holatdan o‘tadi va yana 1000 ga qaytadi (2.4-jadval). Barcha nol
holati   alohida:   unda   istisno   etuvchi   YOKI   elementining   chiqishi   doimo   nol
bo‘lgani uchun registr shu holatda “qotib” qoladi. Shuning uchun ishga tushirishda
registrga noldan farqli boshlang‘ich qiymat yoziladi.
2.4-jadval
To‘rt razryadli LFSR holatlarining ketma-ketligi (Q1Q2Q3Q4)
Takt Holat Takt Holat Takt Holat
0 1000 5 0110 10 1110
1 0100 6 1011 11 1111
2 0010 7 0101 12 0111
3 1001 8 1010 13 0011
4 1100 9 1101 14 0001
LFSR   hosil   qiladigan   ketma-ketlik   tashqi   ko‘rinishda   tasodifiy   bo‘lib,   uning
statistik   xossalari   tasodifiy   ketma-ketlikka   yaqin.   Shu   sababli   LFSR   lar
psevdotasodifiy   sonlar   generatorlari,   raqamli   qurilmalarni   sinash   uchun   test
signallari   generatorlari,   aloqa   tizimlarida   signalni   “aralashtirish”   (skrembler)   va
xatolarni   aniqlovchi   siklik   kodlarni   (CRC)   hisoblash   uchun   ishlatiladi.   Muallif
fikricha, LFSR – bir nechta trigger va bitta mantiqiy elementdan iborat juda sodda
sxema   bo‘lishiga   qaramay,   raqamli   texnikaning   eng   qiziqarli   va   ko‘p   qirrali
tugunlaridan biri.
2.6. Siljituvchi registrlar ketma-ket aloqa interfeyslarida
Ketma-ket   aloqa   interfeyslarida   siljituvchi   registrlar   asosiy   element
hisoblanadi. Eng keng tarqalgan asinxron interfeys – UART – misolida buni ko‘rib
chiqamiz. Ma’lumot kadrlar ko‘rinishida uzatiladi (2.9-rasm): liniya tinch holatda
yuqori   sathda   turadi,   kadr   past   sathdagi   start   bit   bilan   boshlanadi,   keyin   sakkizta
ma’lumot biti (kichik razryaddan boshlab) va yuqori sathdagi stop bit keladi.
14 2.9-rasm. UART kadrining tuzilishi
Uzatgichda   bayt   PISO  tipidagi   siljituvchi   registrga   parallel   yoziladi,   start   va
stop bitlari qo‘shiladi  va registr  har  bir bit davrida bir razryadga siljitiladi. Qabul
qilgichda esa liniya signali har bir bit davrining o‘rtasida o‘qiladi va SIPO tipidagi
siljituvchi   registrga   kiritiladi.   Sakkiz   bit   qabul   qilingach,   bayt   parallel   ravishda
o‘qib olinadi.
Misol.   Uzatish   tezligi   9600   bit/s   bo‘lsin.   Bitta   bit   davomiyligi
T
bit =1/9600≈104 mks. Bitta kadr 10 bitdan (start, 8 ma’lumot, stop) iborat, shuning
uchun bitta bayt 1,04 ms da uzatiladi va maksimal tezlik sekundiga taxminan 960
bayt.   115   200   bit/s   tezlikda   esa   bit   davomiyligi   taxminan   8,7   mks,   bayt   uzatish
vaqti 87 mks bo‘ladi. Qabul qilgichda siljituvchi registrning takt signali odatda bit
tezligidan   16   baravar   yuqori   chastotali   signal   yordamida   hosil   qilinadi   –   bu   bit
o‘rtasini aniq topish imkonini beradi.
Sinxron interfeyslarda (SPI) esa ma’lumot bilan birga alohida takt signali ham
uzatiladi   va   ikkala   tomonning   siljituvchi   registrlari   shu   takt   bilan   bir   vaqtda
siljiydi.   SPI   da   uzatgich   va   qabul   qilgich   registrlari   aslida   halqa   hosil   qiladi:   bir
vaqtning   o‘zida   bir   tomondan   ikkinchisiga   va   aksincha   ma’lumot   almashinadi.
Muallif   fikricha,   ketma-ket   interfeyslarni   o‘rganishda   siljituvchi   registr   g‘oyasini
tushunish   eng   muhim   qadam,   chunki   barcha   interfeyslar   aynan   shu   oddiy
tamoyilga asoslangan.
2.7. LFSR yordamida nazorat yig‘indisini hisoblash
Chiziqli   teskari   aloqali   siljituvchi   registrlarning   eng   muhim   amaliy
qo‘llanilishlaridan   biri   –   siklik   nazorat   kodini   (CRC)   hisoblash.   Uzatiladigan
ma’lumot bitlari birin-ketin LFSR ga beriladi: har bir bit registrning oxirgi razryadi
bilan   istisno   etuvchi   YOKI   qilinadi   va   natija   teskari   aloqa   nuqtalariga   uzatiladi.
Barcha   bitlar   kiritilgandan   keyin   registrda   qolgan   qiymat   –   nazorat   yig‘indisi   –
ma’lumot   bilan   birga   uzatiladi.   Qabul   qiluvchi   tomon   xuddi   shu   hisobni   bajaradi
va natijalarni solishtiradi: ular mos kelmasa, uzatishda xato yuz bergan.
Matematik jihatdan CRC hisoblash ma’lumotni ikkilik ko‘phad sifatida qarab,
uni ma’lum hosil qiluvchi ko‘phadga moduli 2 bo‘yicha bo‘lishga teng. LFSR ning
teskari   aloqa   nuqtalari   aynan   hosil   qiluvchi   ko‘phadning   koeffitsientlariga   mos
keladi. Masalan, 2.8-rasmdagi registr x 4
+x 3
+1 ko‘phadiga mos keladi. Amaliyotda
8,   16   va   32   razryadli   CRC   lar   keng   qo‘llaniladi:   CRC-16   USB   va   Modbus
protokollarida, CRC-32 esa Ethernet tarmoqlarida, ZIP arxivlarida va ko‘plab fayl
formatlarida ishlatiladi.
CRC   ning   afzalligi   –   uni   apparat   jihatdan   juda   oddiy   amalga   oshirish
mumkin: 32 razryadli CRC uchun 32 ta trigger va bir nechta istisno etuvchi YOKI
elementi   yetarli,   hisoblash   esa   ma’lumot   uzatilishi   bilan   bir   vaqtda,   har   bir   bit
uchun   bitta   taktda   bajariladi.   Shu   bilan   birga,   CRC   bitta   va   ikkita   xatolarni,   toq
sondagi   xatolarni   va   registr   uzunligidan   qisqa   bo‘lgan   barcha   uzluksiz   xatolar
paketlarini   kafolatli   aniqlaydi.   Registrlar   asosidagi   kodlash   usullarining
taqqoslanishi 2.5-jadvalda keltirilgan.
15 2.5-jadval
Registrlar asosidagi nazorat usullarining taqqoslanishi
Usul Apparat amalga oshirilishi Aniqlanadigan xatolar
Juftlik biti Bitta trigger va XOR elementi Toq sondagi xatolar
CRC-8 8 razryadli LFSR Barcha bitta va ikkita xato, 8 
bitgacha paketlar
CRC-16 16 razryadli LFSR 16 bitgacha bo‘lgan xatolar 
paketlari
CRC-32 32 razryadli LFSR 32 bitgacha bo‘lgan xatolar 
paketlari
16 III BOB. REGISTRLARNING XARAKTERISTIKALARI,
PARAMETRLARI VA QO‘LLANILISHI
3.1. Statik va funksional parametrlar
Registrlarning   statik   parametrlari   ular   qurilgan   triggerlar   va   mantiqiy   oila
bilan   aniqlanadi   [3]:   ta’minot   kuchlanishi,   kirish   va   chiqish   mantiqiy   sathlari,
kirish va chiqish toklari, statik iste’mol toki. Masalan, 74HC595 2–6 V oralig‘idagi
ta’minotda ishlaydi va 74HC seriyasining standart sathlariga ega.
Registrlar uchun funksional parametrlar ayniqsa muhim:
– razryadlar soni (4, 8, 16 va hokazo);
– axborotni kiritish va chiqarish usuli (parallel, ketma-ket);
– siljitish yo‘nalishi (bir yo‘nalishli, reversiv);
– boshqarish usuli (front yoki sath bilan, o‘sish yoki pasayish fronti);
– qo‘shimcha imkoniyatlar – asinxron yoki sinxron tashlash, yozishga ruxsat,
chiqishga ruxsat, kaskadlash chiqishi;
– chiqish turi (oddiy, uch holatli, ochiq stokli) va chiqish toki.
3.2. Vaqt parametrlari
Registrlarning vaqt parametrlari ular tarkibidagi triggerlarning parametrlariga
o‘xshash   [4]:   ma’lumot   va   boshqaruv   kirishlari   uchun   o‘rnatish   va   ushlab   turish
vaqtlari   (3.1-rasm),   takt   kirishidan   chiqishgacha   kechikish,   takt   impulsining
minimal   davomiyligi,   maksimal   takt   chastotasi,   asinxron   tashlash   kirishidan
chiqishgacha   kechikish   va   tiklanish   vaqti.   Uch   holatli   chiqishli   registrlar   uchun
chiqishni yoqish va o‘chirish vaqtlari ham beriladi.
3.1-rasm. Registr kirishlari uchun o‘rnatish va ushlab turish vaqtlari
Universal   va   parallel   yuklanadigan   registrlarda   nafaqat   ma’lumot   kirishlari,
balki   rejim   tanlash   kirishlari   uchun   ham   o‘rnatish   vaqti   beriladi.   Masalan,
74HC194 da S0 va S1 signallari takt frontidan kamida ma’lum vaqt oldin barqaror
bo‘lishi kerak, aks holda registr noto‘g‘ri rejimda ishlashi mumkin. Registrlarning
asosiy vaqt parametrlari 3.1-jadvalda keltirilgan.
3.1-jadval
Registrlarning asosiy vaqt parametrlari
Parametr Belgisi Izoh
Ma’lumot kirishi o‘rnatish vaqti t_o‘rn Takt frontiga nisbatan
Ushlab turish vaqti t_ush Takt frontiga nisbatan
Rejim kirishlari o‘rnatish vaqti t_o‘rn(S) Universal registrlar uchun
Takt–chiqish kechikishi t_r Yuklama sig‘imiga bog‘liq
Maksimal takt chastotasi f_max Kaskadsiz ulanish uchun
Chiqishni yoqish/o‘chirish vaqti t_en / t_dis Uch holatli chiqishlar uchun
17 Siljituvchi   registrda   bir   triggerning   chiqishi   bevosita   keyingisining   kirishiga
ulangani uchun ushlab turish shartiga alohida e’tibor beriladi. Bu shart triggerning
minimal   takt–chiqish   kechikishi   keyingi   triggerning   ushlab   turish   vaqtidan   katta
bo‘lganda   bajariladi.   Bitta   mikrosxema   ichida   bu   shart   ishlab   chiqaruvchi
tomonidan   kafolatlanadi.   Ammo   bir   nechta   mikrosxemani   kaskadlaganda   takt
signalining turli mikrosxemalarga turli vaqtda yetib borishi (takt siljishi) bu shartni
buzishi mumkin. Shuning uchun kaskadlangan registrlarda takt signali iloji boricha
qisqa va bir xil uzunlikdagi o‘tkazgichlar orqali taqsimlanadi.
Takt   siljishining   ta’siri   3.2-rasmda   ko‘rsatilgan.   Takt   signali   ikkinchi
registrga birinchisidan t
silj   vaqt kech yetib keladi. Birinchi registr chiqishi o‘z takt
frontidan t
r   vaqt keyin o‘zgaradi. Agar t
r   t
silj +t
ush   dan kichik bo‘lsa, ikkinchi registr
o‘z   takt   frontida   birinchi   registrning   yangi   qiymatini   qabul   qilib   qo‘yadi   –   ya’ni
ma’lumot   bir   taktda   ikki   razryaddan   o‘tib   ketadi.   Shuning   uchun   kaskadlangan
siljituvchi registrlarda quyidagi shart bajarilishi kerak:
t
r,min  ≥ t
silj  + t
ush . (3.1)
3.2-rasm. Takt siljishining registrlar orasidagi signal uzatilishiga ta’siri
Misol.   74HC595   uchun   minimal   takt–chiqish   kechikishi   bir   necha
nanosekund, ushlab turish vaqti esa nolga yaqin bo‘lsin. Agar takt signali ikkinchi
mikrosxemaga uzun o‘tkazgich orqali 2–3 ns kech yetib kelsa, shart hali bajariladi.
Ammo   takt   liniyasiga   bufer   yoki   rezistor   qo‘shilib,   kechikish   10   ns   ga   yetsa,
kaskad   noto‘g‘ri   ishlay   boshlaydi.   Amaliy   qoida:   kaskadlangan   registrlarda   takt
signali   barcha   mikrosxemalarga   bitta   nuqtadan,   iloji   boricha   qisqa   va   teng
uzunlikdagi o‘tkazgichlar orqali beriladi; takt manbai esa zanjirning oxirgi registri
tomonidan joylashtiriladi, shunda takt signali ma’lumot bilan bir yo‘nalishda emas,
qarama-qarshi yo‘nalishda tarqaladi.
3.3. Registrlar orasidagi signal yo‘li va maksimal chastota
Sinxron   tizimda   registrlar   orasida   kombinatsion   sxemalar   joylashadi   (3.3-
rasm). Takt davri barcha kechikishlar yig‘indisidan katta bo‘lishi kerak:
T ≥ t
r  + t
komb  + t
o‘rn , (3.2)
bu yerda t
r  – birinchi registrning takt–chiqish kechikishi, t
komb  – kombinatsion
sxemaning   kritik   yo‘l   bo‘yicha   kechikishi,   t
o‘rn   –   ikkinchi   registrning   o‘rnatish
vaqti.
3.3-rasm. Registrlar orasidagi signal yo‘li
18 Misol. Konveyerlashning samarasini baholaymiz. Faraz qilaylik, biror amalni
bajarish uchun kombinatsion sxema 60 ns kechikishga ega, registrlarning t
r =10 ns,
t
o‘rn =5   ns.   Konveyersiz   tizimda   T=10+60+5=75   ns   va   f
max ≈13   MGs.   Agar
kombinatsion  sxemani   uchta  teng  bo‘lakka  bo‘lib,  ular  orasiga  ikkita  qo‘shimcha
registr qo‘yilsa, har bir bosqich uchun T=10+20+5=35 ns va f
max ≈29 MGs. Har bir
amal endi uchta takt (105 ns) davom etadi, lekin tizim har bir taktda yangi amalni
boshlay   oladi,   shuning   uchun   o‘tkazish   qobiliyati   qariyb   2,2   baravar   oshadi.   Bu
misol registrlarning tizim tezligini oshirishdagi rolini yaqqol ko‘rsatadi.
Registrlarning iste’mol quvvati ham e’tiborga loyiq. KMOP registrda quvvat
asosan   takt   signali   va   o‘zgarayotgan   razryadlar   hisobiga   sarflanadi.   Har   bir   takt
frontida   barcha   triggerlarning   takt   kirishlari   qayta   zaryadlanadi,   hatto   ularning
holati   o‘zgarmasa   ham.   Shu   sababli   katta   registrlar   to‘plamida   takt   tarmog‘i
umumiy   dinamik   quvvatning   sezilarli   qismini   iste’mol   qiladi.   Past   quvvatli
tizimlarda   ishlamayotgan   registrlarga   takt   signalini   o‘chirish   usuli   qo‘llaniladi   –
lekin   bu   sinxron   loyihalash   qoidalariga   rioya   qilgan   holda,   maxsus   takt   o‘chirish
katakchalari yordamida bajariladi.
3.4. 74HC595 siljituvchi registri va uning qo‘llanilishi
Amaliyotda   eng   ko‘p   ishlatiladigan   siljituvchi   registrlardan   biri   –   74HC595
(3.4-rasm). U uch qismdan iborat: 8 razryadli siljituvchi registr, 8 razryadli saqlash
registri va uch holatli chiqish buferlari. Ma’lumot DS kirishi orqali bitlab kiritiladi
va SH_CP takt signali bilan siljitiladi. Barcha sakkiz bit kiritilgach, ST_CP signali
bilan   butun   so‘z   bir   vaqtda   saqlash   registriga   ko‘chiriladi   va   chiqishlarda   paydo
bo‘ladi.
3.4-rasm. 74HC595 mikrosxemasining tuzilish sxemasi
Ikki   pog‘onali   tuzilishning   afzalligi   shundaki,   siljitish   jarayonida   chiqishlar
o‘zgarmaydi:   ular   faqat   ST_CP   impulsi   kelganda   bir   vaqtda   yangilanadi.   Agar
siljituvchi   registrning   chiqishlari   bevosita   ishlatilganda   edi,   siljitish   paytida
chiqishlarda oraliq kodlar  paydo bo‘lardi va, masalan, yorug‘lik diodlari  miltillab
ketardi. Ma’lumot kiritish jarayonining vaqt diagrammasi 3.5-rasmda ko‘rsatilgan.
3.5-rasm. 74HC595 ga ma’lumot kiritishning vaqt diagrammasi
19 Mikrokontroller   74HC595   ni   faqat   uchta   sim   –   ma’lumot,   siljitish   takti   va
saqlash   takti   –   orqali   boshqaradi   va   sakkizta   chiqish   oladi.   Mikrosxemaning   Q7'
chiqishi   siljituvchi   registrning   oxirgi   razryadi   bo‘lib,   keyingi   74HC595   ning   DS
kirishiga ulanadi. Shu tarzda bir nechta mikrosxemani zanjir qilib, chiqishlar sonini
deyarli cheksiz oshirish mumkin: uchta sim bilan 16, 24, 32 va undan ko‘p chiqish
olinadi. Bu usul yorug‘lik diodli matritsalar, yetti segmentli indikatorlar va relelar
blokini boshqarishda keng qo‘llaniladi.
Misol.   Mikrokontroller   SPI   interfeysi   orqali   1   MGs   takt   chastotasida
ma’lumot yuboradi. To‘rtta ketma-ket ulangan 74HC595 (32 chiqish) ni yangilash
uchun   32   bit   uzatish   kerak,   bu   32   mks   vaqt   oladi.   Hatto   sekundiga   ming   marta
yangilaganda   ham   bu   umumiy   vaqtning   atigi   3,2   foizini   tashkil   etadi.   Demak,
siljituvchi   registr   orqali   chiqishlarni   kengaytirish   amalda   deyarli   hech   qanday
tezlik cheklovi keltirib chiqarmaydi.
Kirishlarni   kengaytirish   uchun   esa   74HC165   mikrosxemasi   ishlatiladi   (3.6-
rasm).   Mikrokontroller   avval   P   signali   bilan   barcha   sakkiz   kirish   holatiniL̄
registrga parallel yozadi, so‘ngra CP takt impulslari yordamida ularni Q7 chiqishi
orqali   bitlab   o‘qiydi.   Bir   nechta   74HC165   ni   ketma-ket   ulab,   uchta   sim   bilan
o‘nlab   tugma   yoki   datchik   holatini   o‘qish   mumkin.   Shunday   qilib,   74HC595   va
74HC165   juftligi   mikrokontrollerning   kirish-chiqish   imkoniyatlarini   deyarli
cheksiz kengaytiradi.
3.6-rasm. 74HC165 yordamida mikrokontroller kirishlarini kengaytirish
3.5. Registrlarning boshqa qo‘llanilish sohalari
Registrlarning yana bir  qator  muhim  qo‘llanilish  sohalarini  qayd etish  lozim
[1; 5]:
– ketma-ket aloqa interfeyslari (UART, SPI, I²C) – uzatgichda parallel-ketma-
ket, qabul qilgichda ketma-ket-parallel o‘zgartirish;
– raqamli filtrlar va signal protsessorlari – kechikish liniyalari sifatida;
– arifmetik qurilmalar – ko‘paytirish va bo‘lishda siljitish;
–   boshqaruv   qurilmalari   –   halqali   registrlar   yordamida   ko‘p   fazali   signallar
hosil qilish;
–   sinash   va   diagnostika   –   LFSR   asosidagi   test   generatorlari   va   signatura
analizatorlari;
– xavfsizlik va aloqa – skremblerlar va CRC hisoblagichlar.
Zamonaviy   mikrosxemalarni   sinashda   ham   siljituvchi   registrlar   asosiy   o‘rin
tutadi.   Chegara   skanerlash   standarti   (JTAG)   bo‘yicha   mikrosxemaning   har   bir
chiqishi   yoniga   maxsus   registr   katakchasi   joylashtiriladi   va   ular   bitta   uzun
siljituvchi   registrga   birlashtiriladi.   Bu   registr   orqali   platadagi   barcha   ulanishlarni
mikrosxemalarni   ajratmasdan   tekshirish   mumkin.   Xuddi   shu   interfeys
mikrokontrollerlarni dasturlash va disk raskadrovka qilishda ham ishlatiladi.
3.6. Registrlarni modellash
Universal   registrning   ishlashini   Multisim   dasturida   modellash   qulay.
74HC194 mikrosxemasining parallel kirishlariga 1010 kodi, DSR kirishiga doimiy
bir,   DSL   kirishiga   doimiy   nol   beriladi.   Rejim   kirishlari   S0   va   S1   ga   esa   so‘z
20 generatoridan  ketma-ket  rejimlar  kodi  beriladi:   avval  parallel  yuklash   (11),  keyin
o‘ngga siljitish (01), saqlash (00), chapga siljitish (10) va yana saqlash. Modellash
natijasi 3.7-rasmda ko‘rsatilgan.
3.7-rasm. 74HC194 universal registrini modellash natijasi
Diagrammadan   quyidagilar   ko‘rinadi.   Birinchi   takt   frontida   registrga   1010
kodi   yoziladi.   O‘ngga   siljitish   rejimida   har   bir   frontda   DSR   dan   bir   kiritiladi   va
kod o‘ngga suriladi:  1101, 1110, 1111. Saqlash  rejimida takt impulslari kelishiga
qaramay holat o‘zgarmaydi. Chapga siljitish rejimida esa DSL dan nol kiritiladi va
kod chapga suriladi: 1110, 1100. Bu natija 2.2-jadvaldagi ish rejimlariga to‘liq mos
keladi.   Laboratoriyada   xuddi   shu   tajriba   real   mikrosxemada   tumblerlar   va
yorug‘lik diodlari yordamida bajariladi.
3.7. Registrlarni apparat tavsiflash tillarida loyihalash
Zamonaviy   raqamli   qurilmalarda   registrlar   ko‘pincha   alohida
mikrosxemalardan   emas,   balki   PLIS   yoki   maxsus   integral   sxema   ichida,   apparat
tavsiflash tillari (VHDL, Verilog) yordamida loyihalanadi. Bu tillarda registr juda
qisqa   tavsiflanadi:   takt   signalining   o‘sish   frontida   chiqish   o‘zgaruvchisiga   kirish
qiymati   beriladi.   Sintez   dasturi   bunday   tavsifni   ko‘rib,   uni   avtomatik   ravishda
kerakli razryadlar sonidagi D triggerlar guruhiga aylantiradi.
Xuddi   shunday,   siljituvchi   registr   bir   satr   bilan   tavsiflanadi:   har   bir   frontda
registr   qiymati   bir   razryadga   suriladi   va   bo‘shagan   razryadga   kirish   biti   yoziladi.
Parallel   yuklash,   yozishga   ruxsat,   sinxron   tashlash   kabi   qo‘shimcha   imkoniyatlar
shartli   operatorlar   orqali   qo‘shiladi   va   sintez   dasturi   ularni   trigger   kirishlaridagi
multipleksorlarga aylantiradi – ya’ni 1.3-rasm va 2.3-rasmdagi tuzilishlarning o‘zi
hosil bo‘ladi. LFSR esa siljitish va istisno etuvchi YOKI amali bilan tavsiflanadi.
Apparat   tavsiflash   tillarida   loyihalashda   bir   qator   qoidalarga   rioya   qilish
kerak.   Barcha   registrlar   bitta   takt   signalidan   ishlashi,   asinxron   tashlash   signallari
esa   sinxronlashtirilgan   holda   ishlatilishi   tavsiya   etiladi.   Takt   signalini   mantiqiy
elementlar  orqali  o‘tkazish  (masalan,  yozishga  ruxsat  berish uchun)  taqiqlanadi  –
buning   o‘rniga   trigger   kirishidagi   multipleksor   ishlatiladi.   Bu   qoidalar   1.3-
bo‘limda ko‘rilgan tamoyillarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri davomi hisoblanadi.
PLIS   larda   registrlarning   ko‘pligi   tufayli   loyihalash   usuli   ham   o‘zgaradi:
triggerlar   arzon   bo‘lgani   uchun   konveyerlash   keng   qo‘llaniladi   va   har   bir
21 murakkab  kombinatsion  amal  bir  necha bosqichga  bo‘linadi. Natijada  yuqori  takt
chastotasiga erishiladi. Muallif fikricha, registrlar haqidagi klassik bilimlar – vaqt
parametrlari,   takt   siljishi,   yozishga   ruxsat   usuli   –   apparat   tavsiflash   tillarida
ishlaganda ham to‘liq kerak bo‘ladi, chunki sintez dasturi faqat loyihalovchi to‘g‘ri
tavsif bergan taqdirdagina sifatli natija beradi.
3.8. Siljituvchi registrlar raqamli signallarni qayta ishlashda
Raqamli   signallarni   qayta   ishlashda   siljituvchi   registrlar   kechikish   liniyasi
sifatida   ishlatiladi.   Masalan,   chekli   impuls   xarakteristikali   raqamli   filtrda   kirish
signalining oxirgi bir nechta diskret qiymatlari siljituvchi registrda saqlanadi. Har
bir   yangi   qiymat   kelganda   registr   bir   pog‘onaga   suriladi,   barcha   saqlangan
qiymatlar   esa   ma’lum   koeffitsientlarga   ko‘paytirilib,   qo‘shiladi.   Natijada   signal
silliqlanadi yoki undan kerakli chastotalar ajratib olinadi.
Eng   oddiy   misol   –   sirpanuvchi   o‘rtacha   filtr.   To‘rtta   oxirgi   qiymat
saqlanadigan registr va ularni qo‘shuvchi jamlagich yordamida signalning o‘rtacha
qiymati   hisoblanadi.   Natijani   to‘rtga   bo‘lish   ikki   razryadga   o‘ngga   siljitish   orqali
bajariladi,   ya’ni   hech   qanday   murakkab   bo‘lish   qurilmasi   kerak   emas.   Bunday
filtrlar datchiklardan kelayotgan shovqinli signallarni tozalashda keng qo‘llaniladi.
Raqamli   tugmalarning   sakrashini   bartaraf   etishda   ham   siljituvchi   registr
qo‘llaniladi. Tugma signali sekin takt bilan (masalan, har 5 ms da) sakkiz razryadli
registrga   kiritiladi.   Agar   registrning   barcha   razryadlari   bir   xil   bo‘lsa   (00000000
yoki   11111111),   tugma   holati   barqaror   deb   hisoblanadi.   Sakrash   davrida   esa
registrda turli bitlar aralash bo‘ladi va natija o‘zgarmaydi. Bu usul mikrokontroller
dasturlarida   va   PLIS   loyihalarida   juda   keng   tarqalgan   bo‘lib,   qo‘shimcha   analog
elementlar talab qilmaydi.
3.9. Registr mikrosxemalarini tanlash
Keng tarqalgan registr mikrosxemalari 3.2-jadvalda keltirilgan.
3.2-jadval
Registr mikrosxemalariga misollar
Mikrosxema Vazifasi Xususiyati
74HC164 8 razryadli SIPO registr Ikkita ketma-ket kirish, tashlash
74HC165 8 razryadli PISO registr Parallel yuklash, kaskadlash
74HC595 8 razryadli SIPO + saqlash registri Uch holatli chiqishlar, kaskadlash
74HC194 4 razryadli universal registr Ikki yo‘nalishli siljitish, parallel 
yuklash
74HC574 8 razryadli parallel registr Uch holatli chiqishlar
CD4017 O‘nlik Jonson hisoblagichi 10 ta deshifrlangan chiqish
Mikrosxema   tanlashda   avvalo   registrning   vazifasi   aniqlanadi:   saqlash   va
shinaga   chiqarish   uchun   uch   holatli   chiqishli   parallel   registrlar   (74HC374,
74HC574),   adresni   ajratish   uchun   zashchyolkalar   (74HC573),   chiqishlarni
kengaytirish uchun 74HC595, kirishlarni kengaytirish uchun 74HC165, murakkab
siljitish   amallari   uchun   universal   registrlar   (74HC194).   So‘ngra   razryadlar   soni,
ta’minot  kuchlanishi, talab qilinadigan takt chastotasi  va chiqish toki tekshiriladi.
Yorug‘lik diodlari va relelarni boshqarishda chiqish toki ayniqsa muhim: 74HC595
ning har bir chiqishi taxminan 6 mA gacha tok beradi, kattaroq yuklamalar uchun
esa   tranzistorli   kalitlar   yoki   maxsus   kuchli   chiqishli   registrlar   (masalan,
TPIC6B595) ishlatiladi.
Registrlarning   asosiy   parametrlari   3.3-jadvalda,   turlarining   taqqoslanishi   esa
3.4-jadvalda umumlashtirilgan.
22 3.3-jadval
Registrlarning asosiy parametrlari
Guruh Parametrlar
Funksional Razryadlar soni, kiritish/chiqarish usuli, siljitish yo‘nalishi, 
qo‘shimcha kirishlar, chiqish turi
Statik Ta’minot kuchlanishi, mantiqiy sathlar, kirish va chiqish toklari, 
statik iste’mol
Vaqt t_o‘rn, t_ush, t_r, takt impulsi davomiyligi, f_max, chiqishni 
yoqish/o‘chirish vaqtlari
Ekspluatatsion Ish harorati oralig‘i, korpus turi, statik elektrga chidamlilik
3.4-jadval
Registr turlarining taqqoslanishi
Turi Asosiy vazifasi Misol
Parallel So‘zni saqlash va shinaga 
chiqarish 74HC574
SIPO Ketma-ket kodni parallelga 
aylantirish, chiqishlarni 
kengaytirish 74HC595, 74HC164
PISO Parallel kodni ketma-ketga 
aylantirish, kirishlarni 
kengaytirish 74HC165
Universal Ikki yo‘nalishli siljitish, barcha 
rejimlar 74HC194
Halqali / Jonson Ko‘p fazali signallar, hisoblash CD4017
LFSR Psevdotasodifiy ketma-ketliklar,
CRC PLIS ichida
23 XULOSA
Ushbu   mustaqil   ishning   maqsadi   registrlarning   asosiy   turlari,   vazifalari,
tuzilishi,   xarakteristikalari   va   parametrlarini   o‘rganish   edi.   Qo‘yilgan   vazifalar
bajarildi.
Birinchi   bobda   registr   tushunchasi,   uning   bajaradigan   amallari,   registr   va
xotira o‘rtasidagi farq, registrlar tasnifi ko‘rib chiqildi. Parallel registrlar, yozishga
ruxsat   beruvchi   registrlar   va   zashchyolkali   registrlarning   tuzilishi,   registrlarning
protsessor arxitekturasidagi o‘rni va registrlar fayli tahlil qilindi.
Ikkinchi bobda siljituvchi registrlar – ketma-ket kirishli, parallel yuklanadigan
va universal  registrlar, shuningdek  halqali   registr,  Jonson  hisoblagichi  va  chiziqli
teskari   aloqali   siljituvchi   registrlarning   tuzilishi,   ishlash   prinsipi,   vaqt
diagrammalari   va   holatlar   ketma-ketliklari,   siljituvchi   registrlarning   ketma-ket
aloqa interfeyslaridagi o‘rni ko‘rib chiqildi.
Uchinchi   bobda   registrlarning   statik,   funksional   va   vaqt   parametrlari
tizimlashtirildi,   registrlar   orasidagi   signal   yo‘li   va   konveyerlash   samarasi
hisoblandi.   74HC595   siljituvchi   registrining   tuzilishi   va   chiqishlarni
kengaytirishda   qo‘llanilishi,   74HC165   yordamida   kirishlarni   kengaytirish,
universal   registrni   modellash,   registrlarni   apparat   tavsiflash   tillarida   loyihalash,
siljituvchi   registrlarning   raqamli   signallarni   qayta   ishlashdagi   o‘rni   va
registrlarning   boshqa   qo‘llanilish   sohalari   ko‘rib   chiqildi   va   mikrosxemalarni
tanlash   bo‘yicha   tavsiyalar   berildi.   Olingan   bilimlar   mikroprotsessorli   va
mikrokontrollerli qurilmalarni loyihalashda qo‘llanilishi mumkin.
24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.   Угрюмов   Е.П.   Цифровая   схемотехника.   –   2-е   изд.   –   СПб.:   БХВ-
Петербург, 2004. – 800 с.
2.   Пухальский   Г.И.,   Новосельцева   Т.Я.   Цифровые   устройства:   учебное
пос’ие для втузов. – СПб.: Политехника, 1996. – 885 с.
3.   Опадчий   Ю.Ф.,   Глудкин   О.П.,   Гуров   А.И.   Аналоговая   и   цифровая
электроника. – М.: Горячая линия – Телеком, 2003. – 768 с.
4.   Шило   В.Л.   Популярные   цифровые   микросхемы:   справочник.   –   М.:
Радио и связь, 1988. – 352 с.
5. Хоровиц П., Хилл У. Искусство схемотехники: в 3 т. – М.: Мир, 1993.
6.   Харрис   Д.М.,   Харрис   С.Л.   Цифровая   схемотехника   и   архитектура
компьютера. – М.: ДМК Пресс, 2018. – 792 с.
7. Mano M.M., Ciletti M.D. Digital Design. 5th ed. – Boston: Pearson, 2013.
– 576 p.
8.   Tocci   R.J.,   Widmer   N.S.,   Moss   G.L.   Digital   Systems:   Principles   and
Applications. 11th ed. – Boston: Pearson, 2011. – 1020 p.
25

Registrlarning asosiy turlari va vazifalari. Asosiy xarakteristika va parametrlari mavzusida tayyor, to‘liq rasmiylashtirilgan mustaqil ish (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “Raqamli elektronika”, “Ketma-ket qurilmalar” fanlari bo‘yicha talabalar uchun mo‘ljallangan. Hajmi taxminan 5 900 so‘z, 20 sahifadan ortiq (A4).

Ish tarkibi:

  • Kirish – mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar.
  • I bob. Registrlar haqida asosiy tushunchalar – registr tushunchasi va vazifalari; registrlarning tasnifi; parallel registrlar; registrlarning protsessor arxitekturasidagi o‘rni; registrlar fayli; registrlarning rivojlanish tarixi.
  • II bob. Siljituvchi registrlar – ketma-ket kirishli siljituvchi registr; parallel yuklanadigan siljituvchi registr; universal siljituvchi registrlar; halqali registr va Jonson hisoblagichi; chiziqli teskari aloqali siljituvchi registrlar; siljituvchi registrlar ketma-ket aloqa interfeyslarida; LFSR yordamida nazorat yig‘indisini hisoblash.
  • III bob. Registrlarning xarakteristikalari, parametrlari va qo‘llanilishi – statik va funksional parametrlar; vaqt parametrlari; registrlar orasidagi signal yo‘li va maksimal chastota; 74HC595 siljituvchi registri va uning qo‘llanilishi; registrlarning boshqa qo‘llanilish sohalari; registrlarni modellash; registrlarni apparat tavsiflash tillarida loyihalash; siljituvchi registrlar raqamli signallarni qayta ishlashda; registr mikrosxemalarini tanlash.
  • Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

Nima uchun foydali:

  • Mundarija, boblar va bo‘limlar bilan oliy ta’lim talablariga mos tuzilgan.
  • Ishda 20 ta rasm va sxema hamda 12 ta jadval berilgan.
  • Sarlavha varag‘ida “Bajardi” va “Tekshirdi” hamda fan nomi maydonlari bo‘sh – o‘z ma’lumotlaringizni kiritasiz.
  • Word formatida – matnni o‘z talabingizga ko‘ra tahrirlash mumkin.
  • Mustaqil ish, referat, laboratoriya va kurs ishlariga tayyorlanish uchun asos bo‘ladi.

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).