Давлат бошқарув шакллари - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	55.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Давлат бошқарув шакллари

Купить

МУНДАРИЖА КИРИШ ................................................................................................................. . 2 I БОБ. ДАВЛАТ ШАКЛЛАРИ 1. 1 Давлат шакллари тушунчаси...................................... 5 1. 2 Давлатнинг бошқарув шакли............................... 8 II БОБ. РЕСПУБЛИКА ВА М ОНАРХИЯ ДАВЛАТ БОШҚАРУВ ШАКЛИ . 2. 1 Республика давлат бошқарув шакли. ......................... 11 2. 2 Монархия давлат бошқарув шакли. ........................... 26 2. 3 Мутлоқ ва чекланган монархия................................... 29 ХУЛОСА ............................................................................................................... . 36 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ ............................ 39 1

КИРИШ Ўзбекистан Республикаси чуқур ижтимоий-сиёсий ислохотлар даврини бошидан кечирмокда: мамлакат иктисодиёти бозор муносабатларига ўтмоқда; жамиятда умуминсоний кадриятлар борган сари кўпроқ, карор топмокда; шахс ҳуқуқлари ва эркинликларини, шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш давлатнинг бурчига айланмокда. Республикада демократик хуқуқий давлат барпо этиш ва адолатли фуқаролик жамиятини қарор топтириш жараёни кечмоқда. Бугунги кунда юз бераётган жамиятимиздаги ўзгаришлар бизни кўпчилик тушунчалар, атамаларни қайтадан идрок этишимизга ва ҳатто қадриятларни қайта бахолаш билан шуғулланишга ундамоқда. Бошқача бўлиши ҳам мумкин эмас. Зеро, давлат ва ҳуқуқ назарияси собиқ иттифоқ шароитида маъмурий буйруқбозлик тизимининг ғоявий асоси ва химоячиси вазифасини бажарганлиги сабабли, у албатта,

назарияси фанининг асосий тушунчаларини яхши ўзлаштириш асосида талабада сиёсий маданият, сиёсий онг ва сиёсий тафаккур шаклланиши хам шубхасиздир, чунки давлат-ҳуқуқий ҳодисалар айни пайтда сиёсий- ижтимоий ҳодисалардир. Оддийроқ қилиб айтадиган бўлсак, давлат- ҳуқуқий ҳодисалар сиёсат билан боғлиқдир. Бўлажак юрист учун эса ҳуқуқий ва сиёсий маданият, тафаккурнинг касбий шаклланишида бағоят катта аҳамият касб этади. Шунинг учун ҳам, менинг фикримча бакалавриатнинг биринчи курсида давлат ва ҳуқуқ назариясини чуқур ўрганиш ўта муҳимдир. Мана шу юқорида айтилган фикрлар менинг давлат ва ҳуқуқ назарияси фанидан курс иши ёзишимга сабаб бўлди. Давлат ва ҳуқуқ назарияси ўқув курси мавзулари ичидан мен давлат бошқарув шакли мавзусини танладим. Чунки, давлатни тушунишда бошкарув шакли алоҳида аҳа

майдонга чиқаради. Шу сабабли давлат шакллари, жумладан бошқарув шакли, яъни монархия - мутлок, чекланган, конституциявий, дуалистик – шаклларининг ҳар б ир и ў з иг а х о с х у с у си я т г а э г а бў ли б, у л а р н и ў р га н и ш т а қ қ ос л а ш қ изиқарли жараёндир. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маърузаси д aнинг Давлат ҳ окимияти ва бош қ арувни демократлаштириш деб нонланган йў налишида парламентнинг ҳу куматни шакллантиришдаги р ў лини белгилаб берди. Унга к ў ра “ Ўзбекистон Республикаси Бош вазири номзоди Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатасига сайловларда энг кўп депутатлик ўрнини олган сиёсий партия ёки тенг миқдордаги депутатлик ўринларини қўлг

даврда Республиканинг президентлик, парламентар, аралаш Республика шакллари мавжуд бўлиб айни пайтда улар ҳар бир давлатда ўзига хос тарзда намоён бўлади, шунинг учун уларни хам ўрганиш жуда қизиқ. Мана шу ҳолатларга кўра мен ушбу мавзуни танлаганман.I. БОБ. Давлат шакллари 1.1. Давлат шакллари тушунчаси «Давлат шакллари» тушунчаси давлат ва ҳуқуқ назариясининг энг мухим масалаларидан биридир. «Давлат шакллари» тушунчаси «давлат мохияти» тушунчаси билан бевосита боғлиқ. Давлат шакли мураккаб ижтимоий ҳодиса булган давлат мохиятини билишда муҳим аҳамиятга эга. Давлат шакли унинг мазмун-моҳияти билан ажралмас. Ҳар кандай давлат шакли ўзининг мазмуни билан «жуфт» фалсафий категориялардек боғланиб кетган. Мазмун давлат ҳокимиятининг, субъектининг тааллуқлилигини белгилаш имконини беради ва уни

оширади, деган саволга жавоб қилади. Шаклни тушуниш эса давлат ҳокимияти қандай уюштирилганлиги, қайси идоралар оркали намоён бўлиши, ушбу идораларнинг ташкил этилиш тартиби кандай бўлиши, улардаги ваколатларнинг муҳлати, давлат ҳокимиятини амалга ошириш усулларини тушунишга ёрдам беради. Давлат жамиятнинг махсус таркибий ҳудудий ташкилоти сифатида кандай муайян шаклларда намоён бўлади? Давлат ҳар хил шаклларга эга бўлиши мумкин. Ҳуқуқий адабиётларда давлат шакли тушунчасига турлича таъриф берилади.. Баъзи ҳуқуқшунослар давлат шакли деганда давлат бошқаруви ва давлат тузилиши шаклида ўз ифодасини топадиган давлат органлари структураси ва ташкилотини тушунади. Бунда давлат шакли тушунчасига сиёсий режимни кўшмайдилар. Демак, давлат шакли тушунчасига турлича ёндашилади. Айрим ҳуқуқшунос олим

давлатнинг ички шакли деб тушуниш мумкин, бошкарув шакллари ва давлат тузилиши эса давлатнинг ташки шаклини ташкил этади. Яна бир гуруҳ ҳуқуқшунослар давлат шаклига қуйидагича таъриф берадилар: давлат шакли – давлат органларининг пайдо бўлиш тартиби, уларнинг структураси, хусусан, давлатнинг олий органлари структураси, улар ўртасидаги ўзаро муносабат, хусусан давлатнинг марказий органлари билан таркибий кисми органлари ва маҳаллий органлари ўртасидаги ўзаро муносабат, шунингдек, уларнинг жамиятга рахбарлик қилиш шакли. Бу таъриф узун бўлса ҳам, унда давлат шакли тушунчасининг мазмунини очиб беришга ҳаракат қилинган. Қисқача сўз билан айтганда, давлат шакли – давлат ҳокимиятининг тузилиш шаклидир. Табиийки, гап давлат ҳокимиятининг тузилиш шакллари хакида борар экан, бунда ҳам бошқарув шакл

таърифи мавжуд бўлиб, у аксарият муаллифлар томонидан қабул қилинган. Бу таъриф қуйидагича: «Давлат шакли» деганда давлатдаги сиёсий ҳокимиятни уюштиришнинг уч асосий элементлари тушунилади. Булар: -биринчидан, бошқариш шакли, яъни давлат ҳокимияти ва бошқарувини тузиш ва ташкил этишнинг муайян тартиби; -иккинчидан, давлат тузилиши, яъни давлатларнинг ҳудудий тузилиши, марказий, минтақавий ва маҳаллий ҳокимиятларнинг ўзаро муносабати; -учинчидан, сиёсий режим (давлат) идора усули яхлитлигидир. Шундай қилиб, давлат шакли деганда уч таркибий қисми - бошқарув шакли, давлат тузилиши шакли, сиёсий режим: яъни давлат идора усули бирликда олинган сиёсий ҳокимият ташкилоти тушунилади 2. Бошқарув шакли – давлат ҳокимияти ва бошқаруви олий идораларининг ташкил этилиши ва уюштирилишининг муайян тарти

1.2.Давлатнинг бошқарув шакли ДАВЛАТ — мамлакат миқёсида жамиятни уюштириш масалаларини ҳал қилиш, унинг ташқи муносабатларини белгилаш ваколатлари бўлган ҳукмрон тузилма. Давлат жамиятни ўз қонун-қоидаларига кўра идора қилади, турли тип, шаклларда ташкил топади. Давлат тўғрисидаги назария ҳуқуқшуносликнинг муҳим соҳаси ҳисобланади. Давлат ва унинг келиб чиқиши, ривожланиш босқичлари, моҳият ва вазифалари ҳақида турлича фикрлар мавжуд. Д авлат масаласи ҳақидаги қарашлар, таъ лимотлар. Д авлат ҳокимияти ҳамда ҳуқуқий хаёт ҳодисалари ҳамма замонларда алоҳида долзарблик касб этиб келган. Давлат тўғрисидаги илк тушунча ва қарашлар мил. ав. тахм. 4—3- мингйилликларда Миср, Месопотамия, Ҳиндистон, Хитойда пайдо бўлган. Улар асосан диний-мифологик характерда эди. Авесто таълимотига кўра, хокимият

Афлотун хам қадимги дунёда давлат ҳокимиятини ташкил этиш ва уни бошқаршининг хилма-хил шаклларини ўрганар эканлар, бу давлатларни ким ва қандай бошқариши, яъни бошқарув шакли мезони бўйича давлатлар таснифини ишлаб чикишга уринишган. Айнан шунинг учун, агар Арасту ва Афлотун даврларида назарий сиесий- ҳуқуқий тафаккур бошқарувнинг у еки бу шаклини белгилаб берувчи сабабларни аниклашга уриниб, асосан бошқарув хилма-хил шаклларини тасвирлаш йўлидан борган булсалар, XX асрда эса, сиёсий-хуқуқий тафаккур марксистик назария доирасида бошқарув шаклини давлат типи билан, жамиятнинг синфий таркиби, иқтисодий базаси кабилар билан боғлаб тушунтиришга интилади. Айнан шунинг учун, агар Арасту ва Афлотун даврларида назарий сиесий- ҳуқуқий тафаккур бошқарувнинг у ёки бу шаклини белгилаб берувчи сабабла

ҳокимият тизими кандай шаклларда ташкил топгани ва амал килишига, давлатни ким бошқаришга таъсир этади. Шуни алохида айтиш керакки, айни пайтда давлат синфий белгиси аҳамиятини ошириб юборигишга ўрин йўқ. Хозирда, давлат ва ҳуқуқ назарияси фани хам жамият ривожишнг марксистик таълимоти умумий инқирози билан боғлиқ услубий инқироздан аста-секин халос бўлиб келмоқда. Бошқарув шакли – конкрет давлатда давлат ҳокимиятини ташкил этиш усулларининг мажмуидир. Агар ушбу таърифни янада аниқроқ ифодалайдиган бўлсак, у олий ҳокимиятни, боз устига унинг олий ва марказий органларини, уларнинг таркиби, ваколатларини, шу органларнинг ташкил этилиш тартибини, шунингдек, унда оддий халқ иштироки даражаси, бу органлар ваколати муддатларини кўзда тутишини айтишимиз керак булади. Бошқарув шакли – муайян давла

-давлат ҳокимияти олий органларининг тузилиш, яъни уларнинг таркиби, ваколати доираси, ўзаро муносабатларининг тамойилларига; - давлат ҳокимиятининг олий органларининг бошка давлат органлари ва аҳоли билан ўзаро муносабати ҳарактерига; -давлат органларининг ташкил топиш тартибига; - давлат органларини шакллантиришда аҳолининг катнашиш даражасига эътибор бериш керак 5. Бошқарув шаклига кўра давлатлар монархия ва Республикага бўлинади. Бу бўлиниш қадимдан бери мавжуддир. Арасту ўз вақтида бошқарув шаклларини олий ҳокимият танхо амалга ошириладиган монархия тор доирадаги чекланган шахслар томонидан амалга ошириладиган аристократияга, бутун халқ ҳокимиятини бошқарадиган декмократияга бўлганлиги ушбу фикримни тасдиклайди. 5 Муаллифлар жамоаси. Давлат ва хуку қ назарияси. ТДЮИ. Тошкент – 2000 йи

II БОБ. Республика ва м онархия давлат бошқарув шакли. 2.1. Республика давлат бошқарув шакли Давлатнинг ресублика шакли - давлат ҳокимияти аҳоли муайян муддатга сақлаб кўядиган органлар томонидан амалга ошириладиган бошқарув шаклидир. «Республика» сўзи лотинча «халқ иши» деган маънони англатади. Республика хам монархия сингари муайян тарихий хусусиятга эгадир. Бошқарув Республика шаклининг бир канча турлари мавжудлиги тарихан маълум. Улар қулдорлик шароитларидаёқ намоён бўла бошлаган. Э р . а в в . V -I V а с р л а р д а ё қ А ф и н а д а д е м о к р а т и к Р е с п у б л и к а мавжуд бўлган. Республиканинг асосий белгиларига қуйидагилар киради: -ҳокимият олий идораларининг сайлаб қўйилиши; -ҳокимият ваколатларининг таксимланиши; - ҳокимият олий органларининг ўз карорларини узоқ вақт давом

давлатларда ҳам албатта улуғ инқилобларнинг натижасидир. Францияда буржуа инқилоби, Америкада фуқаролар уруши натижасида айрим давлатларда ҳокимиятни бошқа бир сиёсий кучлар томонидан эгаллаб олиниши туфайли (Германия, Греция, Чили, Жазоир) ҳақиқий президентлик республикаси ўрнатилган эди. Ўзбекистон Республикасида ҳам мустақиллик учун кураш жараёнлари Президентлик бошқарувига ўтиш лозимлигини кўрсатди. 1990 йил 24 мартда Республика Олий Кенгашининг XII - чақириқ биринчи сессиясида Президентлик лавозими таъсис этилди. 1990 йил 20 июнида Олий Кенгашининг иккинчи сессиясида "Мустақиллик Декларацияси" эълон қилинди 6. 1991 йил 29 декабрда ўтказилган референдум Ўзбекистон тарихида биринчи мартда давлатимиз Мустақиллигини Олий Кенгаш томонидан эълон қилинганлигини маъқуллаб, ўз президен

иккинчисига ўтиш даврида, ҳар ҳолда кучли ижроия ҳокимияти зарур. Қон тўқилишига ва қарама- қаршиликка йўл қўймаслик, минтақада миллатлараро ва фуқаролар тотувлиги, тинчлиги ва барқарорликни сақлаш учун шундай бўлиши зарур, бу йўлда мен жонимни фидо қилишга тайёрман. Таъбир жоиз бўлса, демократия сари ҳаракат қилиш учун ҳам шундай бўлиши зарур" 7 деган эди Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов. 1993 йил 12 февралда "Комсомольская Правда" рўзномасининг мухбирлари билан бўлган учрашувда. Республика шаклидаги бошқарувнинг пайдо бўлиш омилига биринчидан мустақилликни мустаҳкамлаш бўлса, иккинчидан сиёсий партиялар фаолиятини йўналтириш яъни демократик талабларга мослаштириш, керак бўлса йўл-йўриқ кўрсатиш давлатнинг асосий вазифасига киради. Республика шароитида мустаҳкам

номигагина жамият масалалари ҳал этилиб, амалда эса битта шахснинг хохиш-идорасини ифодалайди. Масалан, мамлакатда давлат тўнтариши туфайли бутун ҳокимият п резидент лавозими билан боғлиқ бир шахснинг қўлига ўтиб қолади ва диктатурлик режими ўрнатилади. 1933 йилда Гитлер Германияда, 1960 йил Ж.Мобута Жазоирда, 1967 йилда "кора полковниклар" номи билан Грецияда, 1973 йилда А.Пиночет Чилида давлат ҳокимиятни тўнтариши қилиб эгалланган эди. Бунинг оқибатида мамлакатда давлат режими ягона диктатор хукмида, милионлаб бегуноҳ инсонларнинг қирилиб кетишига сабаб бўлган эди. Агар биз буни янада кенгроқ маънода тушунча берадиган бўлсак, 1973 йил "қора полковниклар" деб аталган бир гуруҳ шахслар томонидан амалга оширилган давлат тўнтариш бир томондан монархия тузумини йўқ килган бўлс

номигагина ўтказилиб давлат бошлиғи умрбод ўз лавозимида қолар эди. Энди биз Республикалар сиёсий режимининг ҳақиқатдан ҳам демократик ёки либерал кўринишида эканлигини турли хил шаклларини таҳлил қилиб чиқамиз. Бундан олдин доимо ёдда тутиш керак, парламентар ва президентлик Республикаларида президент давлат бошлиғи ҳисобланади. Аммо унинг Республика давлат бошқарув шаклида қонунчилик ва ижроия ҳокимият муносабатларининг белгиланиш хусусиятлари икки хил кўринишда бир- биридан ажратиб ўрганилади. Ҳукуматнинг ташкил этилишига караб республика икки хил булади: 1) Президентлик Республика 2) Парламентар Республика. Президентлик Республика. Бундай давлат бошқарув шаклида хукумат фақат президент олдида ўз фаолияти тўғрисида доимо хисоб бериб туради, парламент олдида масъул эмас. Бу шундан келиб

Демак, дуалистик Республика шаклидаги давлат бошқарувида президент давлат бошлиғи функциясини амалга ошира бориб, Бош Вазир лавозимини ҳам эгаллайди. Президент халқ томонидан сайлаб қўйилиши улуг шахс эканлигидан далолат беради. Собиқ Иттифоқ Республикалари, Франция, Бразилия ва бошқа давлатларда президент тўғридан-тўғри умумхалқ сайловлари орқали ўз лавозимини эгаллайди. АҚШда алоҳида сайловчилар гуруҳлари томонидан п резидент сайлови ўтказилади, бунда ҳам давлат ва ижроия ҳокимият бошлиғи п арламент олдида мустақилдир, тенглик принципида фаолият юритади. Президентлик Республикасида ҳукумат таркиби парламент сессияларида депутатлар тасдиғига қўйилади. Бу жараёнда депутатлар президент томонидан кўрсатилган номзодларни тасдиқлашлари шарт. Агар бирор-бир кўрсатилган номзод бундай лавозимга л

(президент томонидан) кўрсатилади ва алоҳида- алоҳида тасдиқдан ўтади. Агар кўрсатилган номзод депутат бўлса, вазирликка тасдиқлан-гандан кейин, депутатлик мандатини топширади, чунки президентлик Республикасида бир вақтнинг ўзида парламент ва ижроия ҳокимият аъзоси бўлиш мумкин эмас. Шунингдек, конунчилик ва ижро этувчи ҳокимиятнинг бўлинишига алоҳида эътибор берилади яъни уни тенглиги ва бир-бирига нисбатан мустақиллиги таъминланади. Уларнинг бир-бирини назорат қилиш функцияси ҳам тенглик принципида белгиланади. АҚШ Конституциясининг биринчи моддасида қонунчилик ҳокимияти Конгрессга тегишли эканлиги мустаҳкамланган, иккинчи моддасида эса, ижроия ҳокимиятни президент амалга оширади деб белгиланган, учинчи моддасида, суд ҳокимияти – АҚШ Конгресси томонидан тасдиқланадиган Олий суд ва қуйи т

Ушбу давлат бошқаруви шаклининг асосий белгиси - ҳукуматнинг ўз сиёсий фаолияти тўғрисида парламент олдида жавобгарлигининг белгиланмаганлигидандир. Парламент хукумат аъзоларини қонунни бузган тақдирда ҳам ўз лавозимидан озод этишга ҳақли эмас. Ҳукумат ўз фаолиятини олиб боришда парламентнинг ишончига ёки ишончини йўқотишдан қўрқмайди. Шунинг учун ҳам президентлик Республикасидаги дуалистик бошқарув шаклида президент бир сиёсий партиядан, ҳукумат бошқа бир сиёсий партия вакилларидан иборат эканлиги камдан-кам давлатларда учрайди. Энг ривожланган давлатларда президент ва Хукумат аъзолари бир партиянинг вакиллари ҳисобланади. Улар ўз фаолиятини бўйсиниш асосида ташкил этадилар ва давлатнинг сиёсий режимини белгилайдилар. Агар қонунга хилоф хатти-ҳаракатлари давлат аҳамиятига молик масалалард

талабларига мос равишда ўзининг бошқарув хусусиятлари ва уни амалга ошириш воситалари билан тартибга солиниши сиёсий режимини демократлаштиради. Республиканинг дуалистик бошқарув шаклида, айниқса қонунни амалга киритиш жараёни мукаммал тенглик принципига риоя этилади. Президент қонунни тасдиқлаш ёки қайта ишлаш учун ўз эътирозини билдириб парламентга қайтариши мумкин. Агар қайта ишлаш учун юборилган конун лойиҳаси ҳар иккала палата аъзоларининг кўпчилик овози билан дастлабки ҳолати бўйича тасдиқланса, п резидент қонунни имзолашга мажбур бўлади. Шунингдек, Президент томонидан имзоланган халқаро шартномалар парламент йиғилишида ратификация (тасдиқланиши) ёки (бекор қилиниши) денонсация қилиниши мумкин. Суд ҳокимияти эса парламент томонидан ва президент қабул қилинган актларни конституциявийл

тушади фақатгина давлат бошлиғи масаласи билан бир- биридан ажралиб туради. Энди, давлат ҳокимияти масалалларида ваколатлари чекланган монарх ўрнида, президент фаолиятининг қандай ташкил этилиши ва юритилишини кузатамиз. Парламентар Республика шаклида президент парламент томонидан сайланиши мумкин ёки алоҳида тузилган коллегия органида ёхуд федерация субъектларининг парламент депутатлари томонидан ва бошқа ҳудудий ўзини- ўзи бошқариш органларининг вакиллари иштирокида ўз лавозимига қуйилиши, турли давлатларда ўзига хос белгиланган хуқуқий мезонларда бўлиши мумкин. Парламентар Республикасида президентнинг конституциявий ваколатларининг белгиланиши, тартиб бўйича ҳукумат томонидан амалга оширилади, яъни президент бошчилигида ҳукумат унинг вазифасини бажаради. Масалан, Ҳиндистон Республикасин

президентга мурожаат этиши мумкин ва бундай ҳолатда сайлов кунини белгилайди. Парламентар Республика давлат бошқарув шаклида ҳам худди парламентар монархия сингари иккита давлат режими; паралментнинг ва ҳукуматнинг фаолияти асосий рол ўйнайди. Ҳакиқий парламентар республика шаклидаги давлатлар жаҳонда жуда кам учрайди. Бунга фақат Германия, Венгрия, Италия, Ҳиндистон, Чехия, Словекия, Эстония давлатларини киритиш мумкин 9. Бу давлатларнинг ўзига хос хусусиятларини кенгроқ ўрганиш учун давлат ҳокимиятини ташкил этиш асосларинй қараб чиқиш зарур бўлади. Бош Вазир лавозимининг алоҳида қилиб белгиланганлиги ва уни ижро этувчи ҳокимиятга бошчилик қилиши билан мамлакатнинг энг улуғ сиёсий арбоб сифатида намоён этади. Италия Конституциясининг 89-моддасида; "Президент томонидан қабул қилинадиг

Улардан бирида тартиб бўйича Бош Вазир ва бошқа вазирларни президент тайинлайди, шундан кейин президент парламентга уни тасдиқлаб бериши тўғрисида мурожаат қилади. Агар парламент ҳукуматга ишонч билдирмаса, президент парламентни тарқатиб юбориши мумкин ёки ҳукумат таркибини янгидан тузатади ва парламент тасдиғига қўяди. (Италия Конституцияси-нинг 92, 94-моддалари). Парламентар Республикасининг иккинчи кўринишида Бош Вазир ва бошқа вазирларнинг лавозимига қўйилишида президент парламентдан розилик олиши лозим бўлади" 10. (ГФР Конституциясининг 63, 64- моддалари). Шундан кўриниб турибдики, парламентар Республика шаклида давлат ҳокимиятининг амалга оширилиши Президентлик (дуалистик) Республикасининг давлат бошқарувидан тубдан фарқ қилади. Парламентар Республикасида қонунчилик ва ижро этувч

этиш бобида шунчалик кучли ҳисобланадики, амалда парламент ёки ҳукумат томонидан уни ўзгартиришнинг ҳеч ҳам иложи йўқ. Бунда асосий энг кучли сиёсий партия қонунчилик ва ижро этувчи ҳокимиятга ўз таъсирини ўтказади. Демак парламентар давлат бошқарув шакли инсоният ривожининг энг юқори даражада такомиллашган хоҳиш иродасини ифода этади. "Ўзбекистонда одамларнинг онгини ўзгартириш, қонунларни ҳурмат қиладиган эркин фуқароларнинг уйғун ривожланган жамиятини барпо этиш учун қанчалар йил керак бўлади. Германия, Буюк Британия 1789 йилги инқилобдан бошлаб Франция мана шундай жамият қургунича қанча вақт кетган" 11. Аралаш (ярим Президентлик) Республикаси . Бундай шаклдаги бошқарув усули, Президентлик ва Парламентар давлат ҳокимияти белгисини ифода этувчи Республика ҳисобланади. Унинг тузил

инқирози туфайли содир бўлади. Эндигина ривожланиш шароитида иқтисодий ва сиёсий тизимни тартибга солишда, ижро этувчи ҳокимиятнинг парламент олдидаги жавобгарлик маъсулияти йўқолиб бораётганда ярим Президентлик ва ярим Парламентчилик давлат бошқарув шаклига ўтилиши мамлакатда ва қонуний ҳокимиятнинг мустаҳкамланиши диктатуранинг ўрнатилишини олдини олади. Дунё мамлакатлари ичига биринчи марта бундай давлат бошқарув шаклининг ўрнатилиши 1958 йил қабул қилинган Франция Республикаси Конституциясида ўз ифодасини топди. Франция Республикасининг бешинчи ривожланиш босқичи, инсоният тарихида янги давлат бошқарув шаклини амалда исботлаб берди. Франция бошқарув шаклининг энг муҳим белгиси давлат бошлиғи президентни тўғридан-тўғри халқ томонидан сайланиши ҳисобланади. Франция президенти жуда катта

шаклини аралаш Республика тарзида курмоқдалар. айникса Собиқ Иттифоқ Республикалари бундай давлат бошқарув шаклига ўтиш жараёнларини бошидан кечирмоқцалар. Ўзбекистон Республикасида ҳам ўз мустақиллигини қўлга киритган кундан бошлаб, "Республика парламенти қонун яратувчилик фаолияти билан фаол шуғулланмокдаки, у ёш мустақил давлатнинг шаклланишини ҳуқуқий жиҳатдан ҳар томонлама таъминлашга қаратилгандир. Давлат бошқарувининг янги, замонавий ва самарали тизими шаклланмокда. Президентлик бошкарув усули - шу тизимнинг ўзагидир" 12 Ҳозирги даврда аралаш бошқарув шаклини танлаган давлатлар қаторига Португалия, Польша, Болгария, Хорватия, Македония, Сербия, Черногория киради. Шунингдек, Финляндия ҳам тўлиқ расмий хусусиятлари билан аралаш бошқарувни ўз ҳаётига тадбиқ этиб бўлган. Совет Р

Советларни шакллантириш юқоридан пастга қараб. Масалан, Ўзбекистон ССР Олий Совети, область, район, шаҳар, шаҳарча, п осёлка, қишлоқ ва овул советларига сайловлар номигагина ўтказилар эди. "Қонун чиқарувчи ҳокимият, расман Олий Советларда мужассамлашган бўлса ҳам, ижроия ҳокимияти қонун чиқарувчи органларга ўз эркини ўтказар ва советлар томонидан назорат қилиниши ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас эди 13". "СССР парчаланиб кетди. 74 йил мобайнида Ўзбекистон тақдири ва таъминоти Иттифоқ қўлида эди. Собиқ Иттифоқ бу ердан маҳсулот ва хом ашёни олиб кетиб, бизга сув ва ҳаводай зарур нарсаларни ўз кўрсатмаси билан келтириб берарди. Содда қилиб айтганда, Пахта ва бошқа бойликларимиз олиб кетиларди, дон, шакар, ёнилги ва бошқа халқ истеъмоли моллари, умуман, ҳаётимизга, иқтисодиётимиз

Республикасида, жойларда Советлар ва Миллий Мажлис, Кубада ҳам ҳудди шундай.Ҳитой Халқ Демократик Республикасида Халқ Вакиллик органлари деб аталиб сиёсий режим социалистик, давлат режими бир мунча демократиявийроқ ташкил қилинган. Шунинг учун ҳам халқаро муносабатларда тан олинади, яъни ягона нусҳада бошқарув шакли такомиллаштирилган Совет Республикалари ҳисобланади. Мазкур Республикалар давлат шакли юридик нуқтаки назардан белгалари қуйидагилардан иборат: 1) Советларнинг давлат ҳокимиятини ташкил этишда ваколатларининг устуворлиги. Худудлар бўйича ташкил этилган советларнинг ўзига тенглаштирилган давлат органларини шакллан- тиришда (Прокуратура ва суд органларидан ташқари) юқори ваколат-ларга эга бўлиб, барча давлат органлари уларнинг олдида ҳисобдордирлар; 2) Барча поғонадаги Советлар б

ўзаро зиддиятлар келиб чиққанда уларни тарқатиб юбориш механизми белгиланмаган. Ҳокимиятнинг бўлиниш принципи назарий жиҳатдан тан олинмаган, бутун давлат ҳокимияти меҳнаткаш халқ Советлари қўлида бирлаштирилган. Советлар қонунчилик ва ижроия ҳокимият ор ганларининг ф ункциялар ини бажаради. Суд ҳокимиятининг мустақиллиги фақат расмий жиҳатдан тан олинади. Чунки судялар совет лар томонидан сайланади ва уларга ҳисоб беради. Конституциясида уларга мустақиллик берилган ва унинг белгиланиши Советларга юкланган. Кўринишидан бутун меҳнаткаш халқни бирлаштирган Советларнинг қўлида давлат ҳокимияти ҳамманики, амалда эса юқоридан туриб бошқарилади. Бундай кўринишдаги совет Республикалари мустақил давлатлардир. Уларнинг давлат бошқарув шаклининг пайдо бўлишига Собик Иттифоқ Республикаси асос солган.

этилган орзу- умидлари ҳаққи, авлодларимизга, сизу бизнинг фарзандларимизга бутун дунё билан теппа- тенг бўйлашадиган буюк Ўзбекистонни мерос қилиб қолдирмоқдир" 15.1 5 Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиклол иктнсод. сиёсат, мафкура.. - Т., Ўзбекистон. 1993. 182 бет. 31

2.2. Монархия давлат бошқарув шакли. «Монархия» атамаси (монос - бир, архе - ҳокимият) юнонча сўз булиб, яккаҳокимлик, ягона хукмдор деган маънони англатади 16. Монархия бошқарув шакли сифатида узининг аник юридик белгиларига эга. Агар олий давлат ҳокимияти бир шахснинг (монарх, кирол, Подшо, император, шох, султон) қўлида тўпланган булса ва авлоддан-авлодга мерос килиб колдирилса, бундай бошқарув шакли монархия деб аталади. Монархия - бир кшиининг ҳокимияти. Монарх давлатнинг жонли тимсоли булиб, ташки ва ички сиёсат бобида давлат бошлиғи сифатида, халқ вакили, миллат «отаси» сифатида, фуқароларни жипслаштирувчи, уларни давлат теварагига бирлаштирувчи шахс сифатида майдонга чикади. Монарх давлатнинг барча ишларини бир ўзи хал этмасада, яъни давлатда турли давлат органлари, маслахатчилар,

 муддатсиз, умрбод бошқарув; монарх ўз бошқарувининг натижаси учун юридик жихатдан жавобгар эмас, яъни монарх масъулиятдан озод киши хисобланади 17. Монархия тузуми ҳукмрон бўлган жамиятда, давлат бошлиғи худонинг ердаги вакили деб қаралади. Масалан, Япония императори 1945 йилга қадар қуёш худоси Аматераснинг ўғли деб ҳисобланган 18. Хозирги замонда Подшоларнинг худолар авлодидан келиб чиққанлиги ҳеч кимни қизиктирмайди. Тарихий манбаалардан бизга маълумки, феодал тузум ҳукмрон бўлган даврда катта ер эгалари ҳокимиятни эгаллашга ҳаракат қилиб келишган. Айримлари бу мақсадларига эришиб ўзларини олий хукмрон деб эълон килганлар. Демак, ҳозирги монархия тузуми сақланиб қолган давлатларнинг хукмдорлари ўта феодал тузум давридан авлоддан-авлодга ўтиб келган насл эгалари ҳисобланади. Лекин ула

номи билан аталади. 1707 йилги Буюк Британиянинг Шотландия билан қўшилиш ҳақидаги конституциявий қонунида ҳам Қироличанинг икки давлат ҳокимияти тизимидаги тутган ўрни белгилаб берилган. Мазкур қонуннинг 1,2 моддалари Қиролича хазрати олияларининг бундан кейинги мақоми икки олий давлат бирлиги рамзи сифатида доимо ҳокимият тепасида бўлиши ва тахт ворислиги масалаларини мустаҳкамлаб берган. Бизга тарихий манбалардан маълумки ушбу конституциявий акт қабул қилингунга қадар Шотландия Қироллиги мавжуд бўлган. Бу қонун қабул қилингандан кейин икки давлат қироллиги бирлашиб ягона Қиролича бирлашган Қироллик давлатининг рамзи ва миллат бирлиги мақомида, айрим ваколатлари сақланиб қолинган. Масалан Қиролича жамоа Палатасини тарқатиб юбориши, Бош Вазир лавозимига жамоа палатаси вакилидан бирортасини

Юқорида кўрсатиб ўтганимиздек монархия тузуми мавжуд бўлган мамлакатларнинг давлат бошқарув шакли икки хил кўринишда бўлади.35

2.3. Мутлоқ ва чекланган монархия. Мутлоқ (абсолют)- монархия . Бундай давлатларнинг бошқарув шакли узоқ ўтмишга бориб тақалади. Ўша даврдан бошлаб, ўз давлат хокимиятини қўлдан бермай келаётган монах ҳукмронлиги, наслдан- наслга ўтиб, ҳозирги даврда мутлоқ монархия мақоми билан бошқарув шаклини намоён этади. Унинг қўлида бутун давлат ҳокимияти тўплаган бўлади. Ўзи қонун қабул қилади, давлат бошқарув аппаратини тузади, Олий суд ҳокимиятини амалга оширади. Унинг ҳокимиятини чегараси бўлмайди, юридик ва сиёсий, маънавий жиҳатдан номигагина, дин пешволари ва бошқа ўзи тайинлаган мансабдор шахслар ҳокимият масалалари ҳал этилаётганда иштирок этиши мумкин. Чунки монах уларнинг давлат ҳокимиятига бўлган ҳуқуқларини оёқ-ости қилаётгани йўқ ва ўзи ҳам бундай хуқуқларга бугун эга бўлмаган. Ҳозирги

монархия дуалистик ва парламентар давлат бошқарув шаклларида қурилган бўлади. Дуалистик монархия. Бу мутлоқ монархиянинг ўзгаришига асос солган биринчи замонавий давлат бошқарув шакли бўлиб конституциявий монархия деб аталади. Дуалистик монархияда ўз номи билан давлат ҳокимияти шаклига бўлинади, қонунчилик ва ижро этувчи. Қонунчилик ҳокимияти п арламентга тегишли бўлиб, унинг таркиби сайлов ҳуқуқи цензи орқали сайланади ва тайинланади. (монах маълум қисмини тайинлайди). Ижроия ҳокимият эса монахга тегишли бўлиб, ўзи амалга оширади ёки фақат ҳукуматни тайинлайди. Суд ҳокимияти ҳам монах қўлида бўлиб, у ёки бу даражада мустақил бўлиши мумкин. Шунинг билан бундай давлат бошқарув шаклида ҳокимиятнинг бўлиниши иккига ажратилиб ўрганилади. Лекин шундай бўлса ҳам монах ваколатлари жуда кенг берил

Агар хукумат тайинланадиган бўлса, фақат монах олдида ўз фаолияти тўғрисида ҳисоб бериб туради, Парламент олдида масъул бўлмайди. Фақатгина давлат бюджетини белгилаш жараёнларида Парламент билан хисоб-китоб қилишга мажбур бўлиши мумкин. Аммо депутатлар йилда бир марта келиб чиқадиган бу масалада хукумат билан келишмовчилик келиб чиқишидан қўрқадилар, чунки монах хоҳлаган вақтида уни тарқатиб юбориш ҳуқуқига эга. Ҳудди чекламаган монархия давлат бошқарув шаклига ўхшаш, дуалистик монархия тузимида ҳам сиёсий режим авторитар бошқарувга шарт- шароитлар яратиб беради. Давлат режими эса чегараланган дуалистик ҳокимият тавсифида бўлиши мумкин. Шундай қилиб монархия давлат шаклининг дуалистик бошқарув усулида давлат ҳокимиятининг бўлиниши олдингидек, монах ва уни ўраб турган яқин қариндошлари кўли

қисобланади. XVII-XVIII асрларда айрим мамлакатларнинг давлат бошқарув шакли инсоният тассаввурида бўлмаган янгича жамият қурилиши жараёнлари бошланган давр бўлди. Аграр феодализмдан, илк капиталистик тузумига ўтиш даврида барча давлатларнинг бошқарув шакли, табиат, жамият қонуниятлари талабларига мос равишда ўзгарди. Буюк Британия, Япония, Нидерландия, Швеция, Канада, Австралия давлатларининг бошқарув шакли тубдан янгиланди. Албатта, бу жараёнларда ҳар бир давлатнинг халқларини хохиш иродаси ўз ифодасини топган. "Одамзод ер, сув, ҳаво ҳамда қуёшни бевосита ҳис қилишдан аста- секин "Табиат нима?", "Ҳаёт нима?", "Ўлим нима?", "Одамнинг моҳияти нимада?", "Коинот ўзи нима?"каби мураккаб саволлар томон тараққий этди. Қоронғуликдан ёруғликка чиққандай

натижасида пайдо бўлган энг замонавий бошқарув усулидандир. Парламентар монархия тузумида ҳокимиятнинг бўлиниш принципи қонунчилик органининг Олий давлат ҳокимият органи эканлигини кўрамиз. Ижроия ҳокимият устидан парламентнинг юқори туриши, сиёсий режимнинг демократик ёки либерал яъни давлат ҳокимият органларининг бир-бири билан муросага кела олмайдиган қонун талабларида фаолият юритиши белгиланганлигини мустаҳкамлайди. Шунингдек, парламентнинг Олий ҳокимият органи сифатидаги тушунчаси шуни билдирадики, хукуматнинг тузилиши монах томонидан тайинланса ҳам юқори ёки қуйи палатанинг ишонч ҳуқуқи кўлланилади. Бу шуни англатадики, агар юқори ёки қуйи палата аъзолари ҳукуматга ишончсизлик билдирса, монарх қуйи палатада энг кўп ўрин олган партия аъзоларидан сайланган депутатлардан Ҳукуматни шакл

актларини оқибати учун жавоб бермайди. Ҳар қандай монарх фармонлари ва бошқа қонун хужжатларига парламент ва Ҳукумат ўз халқи олдида жавобгардир. Энг муҳим бошқасидан ажралиб турадиган парламентар монархия давлат бошқарув шаклининг белгиси шундан иборатки – парламентнинг куйи ёки юқори (қайси палатада ҳисобдор бўлса) палатаси олдида хукуматнинг ўз фаолияти масалаларида сиёсий жавобгарлигидир. Агар қуйи палата хукуматга ишончсизлик хукуматини билдирса ёки билдирган ишончини қайтариб олса, хукумат монах томонидан истеъфога чиқиши ёхуд ўз лавозимидан озод этилиши шарт. Аммо парламентнинг бу ҳуқуқи хозирги парламентар монархия шаклидаги давлатларда амалга оширилиши унга тенглаштирилган хукуматнинг монахга ёки юқори (қайси палата бундай ҳуқуққа эга бўлса) қуйи палатани тарқатиб бериш таклифини

ичига олади, бунда парламент таркибининг бирор бир сиёсий партия томонидан кўп ўрин олиши мумкин эмас. Бунинг натижасида хукумат аъзолари ҳам бир партиядан тузилиши мумкин бўлмайди. Чунки уларда истиқомат қилаётган халқларнинг сиёсий онги ва тафаккури бирор бир сиёсий партиянинг давлат ҳокимиятига ҳукмронлик килишига йўл кўймайди. Бу масалада Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг II- чақириқ Олий Мажлиснинг II- сессиясида 2000 йил 25 май куни сўзлаган нутқи диққатга сазовордир; "Шуни яхшилаб англаб олишимиз зарурки, ҳаёт ўзгариши билан, одамларимизнинг аввалги сиёсий ва маънавий онги улғайиши билан, бизнинг Парламентимизнинг ташкил этилишида ҳам, унинг фаолиятида ҳам тегишли ўзгаришлар бўлиши табиийдир", 21 деб Узбекистон давлатининг келажак истиқболларини халқнинг маъ

Парламент фаолиятининг ташкил этилиши сиёсий партияларнинг фаолиятига боғлиқ бўлиб, юқорида кўрсатиб ўтилган Буюк Британия, Канада, Австрия давлатларида икки партиявий тизими мавжуд. Айрим давлатларда (Япония) кўп партиявийлик тизими мавжуд бўлиб, энг кучли партия томонидан уларнинг ўзаро муносабатларидаги мувозанати сақланиб туради Парламент монархия давлат шаклининг ўзига ҳос ҳусусиятлари яъни ижобий ва салбий томонлари, давлат ҳокимиятининг амалга ошири-лишида турли хил сиёсий кучлар ўртасида зиддиятларни келтириб чиқаради. Бу эса бир томондан ҳокимиятни суъистеъмол қилинишини олдини олса, иккинчи томондан парламент устидан назорат қилинишига шарт- шароит яратиб беради. Масалан, Японияда 1955-1993 йилларда хукумат таркиби кучли сиёсий п артиялар вакилларидан (қуйи палатадан) бўлганлиги

Хулоса Шундай қилиб, давлат шакли уз ичига давлат бошқаруви, давлат тузилиши ва сиёсий режимни олади. Шу ўринда бир нарсани алоҳида таъкидлаб ўтиш лозим. Президентимиз айтганидек, бу дунёда айнан бир хил одам булмаганидек, айнан бир хил давлат мавжуд эмасдир. Шунинг учун ҳам давлат шакллари, хусусан давлат бошқарув шакллари хилма-хил ва турличадир. Давлат шаклига аввало мазкур давр муҳити, иқтисодий - ижтимоий муносабатлар, жамиятдаги синфий кучлар ва улар ўртасидаги муносабат ва нисбат каби ҳолатлар таъсир этиши шубҳасиздир. Тарихий тараққиёт босқичларини босиб ўтган давлат ҳозирга кунга келиб ўзининг ижтимоий функциясини амалга ошириб келмокда. XXI аср бошида турган давлатлар ҳам шаклан турли-тумандир. «Ҳар бир давлатнинг ўзига хос хусусиятлари, тарихий илдизлари, давлатчилик анъаналари,

уз олдига демократик ҳуқуқий давлат барпо этишни олий максад килиб куйди. Шу уринда тарихга бир назар ташласак. Маълумки, Ўрта Осиёдан нафақат адабиёт, илм-фан, маданият, санъат сохаларидагина эмас, балки давлатчилик, фалсафа, ҳуқуқ сохалари б у й и ч а б у ю к д а х о л а р е т и ш и б ч и к к а н . Ш у л а р о р а с и д а « Ш а р қ Арастуси» Форобийдир. Унинг «Фозил одамлар шаҳри», «Сиёсат ал- м а д он и я » к ит о б и да о л ий ж а н о б ж ам ия т , а д о ла т л и т у з у м , о д ил хукмдорлар ҳақида ўз фикр-мулоҳазаларини ёзади. Унинг фикрича, фозил давлат ҳукмдори мана шу давлат аҳолисига бошчилик қилиши ва 12 хислатларга, яъни тўрт мучали соғ, фаросатли, зийрак, хотираси кучли, зеҳни ўткир, маърифатли, нафсини тия оладиган, қатъиятли ва саботли бўлиши керак. Ўзбек давлатчилиги мана ш

Абдуғанийевич Каримовнинг қуйидаги сўзларини айтиб ўтишни жоиз деб билдим: “Мустақил Ўзбекистоннинг сиёсати - инсонийлик, эзгулик қонунларига асосланган ҳамда фуқаролар осойишталиги ва миллий муроса сиёсати бўлиб қолади” 22 Ўзбекистонда давлат ва ҳуқуқ назарияси ҳамда тарихининг фан сифатида шаклланиши ва ривожланиши О. Эшонов, М.Ҳ.Ҳакимов, А.А.Аъзамхўжаев, Ш.З.Ўразаевниш олиб борган илмий тадқиқотлари биланн боғлиқ. Жамият тараққиё-тидаги янги реалликлар давлат тўғрисидаги фанга тамомила янгича ёндашувларни тақозо этди. Давлатшунослик, янги ташкил топган давлатлардаги сиёсий тизимлар тарихи ва уларнинг ривожланиши, демократик институтлар тузилиши, уларнинг ҳуқуқий давлат ҳаётидаги ўрни холисона тадқиқ қилина бошлади. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг ҳуқуқий асосла

учун биз ёшлар изланишинимиз, давлатчилик ва ҳуқуқ соҳасида чет мамлакатларда қўлга киритилган ютуқлар ва камчиликларни ўрганишимиз зарур.48

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: I. Раҳбарий адабиётлар: 1. 1. Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда. Тошкент, «Ўзбекистон», 1998. 1. 2. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. 1-том. Тошкент, «Ўзбекистон», 1996. 1.3. Каримов И.А. Биздан озод ва обод ватан қолсин. Т.2. Тошкент, «Ўзбекистон», 1996.1.4. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислохотларни янада чукурлаштириш ва фукоролик жамиятини ривожлантириш консепсияси. - Тошкент: Ўзбекистон, 2010. 1.5. Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. Т, “Ўзбекистон”, 2012 II. Асосий адабиётлар: II.1. Муаллифлар жамоаси. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. ТДЮИ, Тошкент, 2000 йил II.2. А.Саидов, У.Тожихонов. Давлат ва ҳуқуқ назарияси. ИИВА, Тошкент, «Адолат», 2001. II.3. А.Саидов, У.Тожихонов, X.Одилқори

II.8. Никколо Макиавелли, Государь, М осква- 1990 . III. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар III.1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 20 11 . III.2. «Жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш миллий дастури» // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг ахборотномаси.– 1997.–№ 9. III.3. «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги қонун. « Халқ сўзи », 2002 йил 4 январь .IV. Қўшимча адабиётлар: IV.1. Юридик энциклопедия //Таджиханов У. тахрири остида, Тошкент, «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош тахририяти, 2001. IV.2. Чиркин В.Е. «Конституционное право зарубежн ы х стран». Москва, «Юрист», 1994. V. WEB ресурслар V.1. http://lex.uz V.2. http://gov.uz V.3. http://pravo/uz 50

Купить