Davlat va huquq asoslari fani – huquqiy madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari fanini manbai - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	50.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Davlat va huquq asoslari fani – huquqiy madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari fanini manbai

Купить

MUNDARIJA
KIRISH
I.BOB. DAVLAT VA HUQUQ ASOSLARI FANI – HUQUQIY
MADANIYAT VA HUQUQIY TARBIYA ASOSLARI FANINI MANBAI .
1.1. Prezidentimiz I.A. Karimov asarlarida yosh avlodning huquqiy madaniyati
va ongini shakllantirish to’g’risidagi qarashlari.
1.2. Yosh avlodni huquqiy madaniyati va ongini shakllantirishning
tarixiy ildizlari.
II.BOB.HUQUQIY MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA HUQUQIY
TALIMNING AHAMIYATI.
2.1. Yoshlarga huquqiy madaniyat va ongni shakllantirishda fuqarolik tarbiyasini
berishning ahamiyati.
2.2. Huquqiy ta’lim-tarbiyaning xususiyatlari va vazifalari.
III. XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI.

KIRISH
Fanning ishlab chiqarish bilan aloqalarining ilmiy-ishlab chiqarish
birlashmasi kabi ilg’or shakli respublikada keng ommalash-mayotganligi alohida
tashvish uyg’otmoqda.
I.A.Karimov
Mavzuning dolzarbligi : Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki
kunlaridanoq kuchli demokratik huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini
shakllantirish masalasi Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan asosiy vazifa etib
belgilab berildi. O’tgan yigirma yildan ziyod vaqt davomida yurtimizda huquqiy
davlat qurish yo’lida muayyan natijalarga erishilganini e’tirof etgan holda, bu
borada hali oldimizda juda ko’p ishlar turganini ham qayd etish joiz.
Davlatimiz rahbari bu yo’lda qo’yilgan dastlabki qadamlarga to’xtalar ekan,
“Biz, eng avvalo, huquqiy asosni tayyorladik. Jamiyatimizning asosiy aqidalari,
uning siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy yo’nalishlari belgilab berilgan
Konstitutsiyamiz ham ana shu asosga qurilgan. Biz qonunchilik bazasini barpo
etib, butun davlat tuzilmasini o’zgartirdik”[1], deb qayd etadi.
Biz qachonki “demokratik davlat” degan iborani aytadigan bo’lsak, albatta,
“huquqiy” degan so’zni ham qo’shib ishlatamiz. Bugungi kunda xalqimizning
siyosiy ongi oshishi bilan “huquq” degan so’z va unga bog’liq bo’lgan “huquqiy
davlat”, “huquqiy ong”, “huquqiy madaniyat”, “inson huquqlari madaniyati” kabi
istiqlol davri uchun yangilik bo’lgan muhim tushunchalar o’zida ifoda qiladigan
maqsadni teran anglash, bu tushunchalarning mohiyatiga yanada chuqur yetib
borish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Ma’lumki, huquq – davlat irodasini ifodalaydigan va uni kuch bilan himoya
qiladigan umumiy majburiy normalar majmui (tizimi). Huquq avvalo fe’l-atvor
normalari yoki qoidalari majmuasi, aniqroq qilib aytganda tuzilmasidir. SHu
ma’noda, huquq erkinlik me’yorini belgilab yoki chegaralab, majburiyat yuklab va
aniqlab, kishilar faoliyatini ijobiy yo’naltirish uchun ularning fe’l-atvoriga faol
ta’sir ko’rsatadi.
3

Kurs ishining maqsadi : Yosh avlodning huquqiy madaniyati va ongini
shakllantirishda fuqarolik tarbiyasining tarkibiy qismilarini o’rganish.
Kurs ishining ob'yekti- Yosh avlodning huquqiy madaniyati va ongini
shakllantirishda fuqarolik tarbiyasining tarkibiy qismilarini o`rganish jarayoni
Ishning predmeti- Yosh avlodning huquqiy madaniyati va ongini
shakllantirishda fuqarolik tarbiyasining tarkibiy qismilarini o`rganish mazmuni,
shakl va usullari
Tadqiqotning vazifalari:
-Mavzuga oid pedagogik va metodik adabiyotlarni o’rganish va tahlil qilish;
- Mavzuga oid pedagogik va metodik adabiyotlarni tahlil qilish;

4

I.BOB. YOSH AVLODNING HUQUQIY MADANIYATI VA ONGINI
SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI.
1. Birinchi Prezidentimiz I.A. Karimov asarlarida yosh avlodning huquqiy
madaniyati va ongini shakllantirish to’g’risidagi qarashlari.
Mustaqillik, fuqarolik jamiyati va demokratiya tushunchalari o’rtasidagi
uzviy aloqadorlik muhim ahamiyatga ega. Zero, mustaqil mamlakatni demokratik
huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyati institutlarisiz tasavvur etib bo’lmaydi.
SHu bois yurtimizda istiqlolning ilk kunlaridanoq demokratik yangilanish, erkin
fuqarolik jamiyatini qurish yo’li tanlab olindi.
Prezidentimiz Islom Karimov ta’biri bilan aytganda, bu yo’lni har kim
o’ziga xos yo’sinda bosib o’tadi. O’zbekiston demokratiyaning fundamental
tamoyillariga asoslangan, ularga qat’iy rioya etgan holda, ayni paytda o’z
harakatlarini xalqimizning tafakkuri, necha ming yillik turmush tarzi bilan muvofiq
ravishda olib bormoqda 1
.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi – yurtimizda yangi hayot,
yangi jamiyat barpo etishning huquqiy poydevori bo’lib xizmat qilmoqda.
Shunisi diqqatga sazovorki, oldimizga qo’yilgan asosiy maqsad va ustuvor
vazifalar mamlakatimizni erkinlashtirish va modernizatsiya qilish borasida uzoqni
ko’zlaydigan “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyiliga
asoslangan. Bu – demokratik islohotlarimiz izchil va tadrijiy, bosqichma-bosqich
va uzluksiz tizimli jarayon ekanining yana bir isbotidir.
Huquqiy davlat – jamiyatning irodasini ifoda etuvchi va uni aks ettiruvchi,
qonunning ustuvorligiga asoslangan umumiy tashkilotdir. Huquqiy davlat –
huquqning hukmronligi va ustuvorligi, hokimiyat vakolatlarining bo’linishi,
sudning mustaqilligi ta’minlanadigan, huquqni muhofaza etuvchi organlari ishi
samarali bo’lgan, haqiqiy xalq hokimiyati, yuqori darajadagi siyosiy-huquqiy
madaniyatga erishgan demokratik davlat.
Huquqiy davlat davlatning rivojlanganlik darajasini belgilab beradi va uning
quyidagi belgilari mavjud:
1
Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. T. 9. – T.: “O’zbekiston”, 2001. – 139-140-betlar.
5

birinchisi, fuqarolarning huquq va erkinliklarining huquqiy va har
tomonlama kafolatlanishi;
ikkinchisi, huquq va qonunning ustuvorligi;
uchinchisi, qonunlarning to’g’ri amal qilishi;
to’rtinchisi, fuqarolarning davlat oldidagi mas’uliyati va aksincha,
davlatning fuqarolar oldidagi mas’uliyati; hokimiyatlarning taqsimlanish
prinsipining amaliyotga tatbiq qilinishi;
beshinchisi, jamiyat tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan, demokratiya,
qonuniylik va konstitutsiyaviylik rejimlarining mavjudligi.
Prezidentimiz qayd etganidek, “Huquqiy davlatning asosiy belgisi barcha
fuqarolarning qonun oldida tengligi, Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi
ta’minlanishidir. Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi prinsipi shuni
anglatadiki, bunda barcha joriy qonunlar va me’yoriy-huquqiy hujjatlar
Konstitutsiya asosida va unga muvofiq bo’lishi talab etiladi. Ulug’ bobokalonimiz
Amir Temur aytganlariday: “Qayerda qonun hukmronlik qilsa, shu yerda erkinlik
bo’ladi”[2].
Huquqiy madaniyat deganda, jamiyatning qonunchilik darajasi, mavjud
qonunlardan aholining xabardorlik darajasi, xalqning huquq normalariga rioya
qilishi va ularni bajarmagan shaxslarga nisbatan murosasiz bo’lishi tushuniladi.
Huquqiy madaniyat – bu huquqiy savodxonlikdir. Huquqiy madaniyatni
yuksaltirish huquqiy davlatning muhim belgisi hisoblanadi. Boshqacha aytganda,
huquqiy madaniyatsiz huquqiy davlat bo’lmaydi. Davlatimiz rahbari o’zining
“Bizdan ozod va obod Vatan qolsin” kitobida: “Huquqiy madaniyatning yuqori
darajada bo’lishi huquqiy davlatning o’ziga xos xususiyatidir. Bozor iqtisodiyotini
shakllantirish sharoitida huquqiy madaniyatni oshirish muhim ish hisoblanadi. SHu
bilan birga, huquqiy madaniyat saviyasi qabul qilingan qonunlar soni bilan emas,
balki ushbu qonunlarning barcha darajalarda ijro etilishi bilan belgilanadi. Ushbu
muhim ishda odamlarda qonunlarga va normativ-huquqiy hujjatlarga nisbatan
chuqur hurmat hissini tarbiyalash alohida ahamiyatga egadir. Zero, huquqiy
6

normalar odamlar ongiga singgan va ular orqali amal qilgan taqdirdagina yashaydi
va ro’yobga chiqadi”[3], deb ta’kidlaydi.
Shuni ham ta’kidlash joizki, Idoralararo kengashning zimmasiga yuklatilgan
vazifalar “Obod turmush yili”da amalga oshiriladigan ishlar bilan ham
chambarchas bog’liq. Nega deganda, agarki insonning huquqiy madaniyati, ongi,
saviyasi yuqori bo’lsa, bu sohadagi o’zgarishlardan xabardor bo’lsa, demak, yurt
obod bo’ladi.
Yurt obodligi avvalo ko’ngildan boshlanadi. CHunki hayotni, turmushni
obod qilish uchun avvalo inson ko’ngli obod bo’lishi darkor. Obod yurtda yashash
ham insonning huquqiy madaniyatini oshirishga xizmat qiladi. Insonning huquqiy
madaniyatini oshirish esa yurt obodligining asosiy shartidir. Obod yurtda yashash
ham inson huquqiga kiradi.
Shu o’rinda bevosita huquqiy madaniyatni yuksaltirishga qaratilgan milliy
me’yoriy-huquqiy asosga to’xtaladigan bo’lsak, quyidagilarni sanab o’tish
mumkin:
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi;
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1997 yil 25 iyunda qabul
qilingan “Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyati darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o’rganish ishinish yaxshilash haqida”gi farmoni;
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2001 yil 4 yanvarda qabul
qilingan “O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o’rganishni tashkil etish
to’g’risida”gi farmoyishi;
4. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997 yil 29 avgustdagi qarori
bilan tasdiqlangan “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi”;
5. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 29 mayda
qabul qilingan “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturini
amalga oshirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori.
6. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 10 iyulda
qabul qilingan “O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tizimida fuqarolarning
7

qonunchilikning buzilishi yuzasidan shikoyat va arizalarni ko’rib chiqish
boshqarmasini tuzish to’g’risida”gi qarori.
Shunday qilib, aholining huquqiy madaniyatini ko’tarish va huquqiy
tarbiyasini yaxshilash bo’yicha davlat siyosatini samarali amalga oshirish uchun
mustaqillikning dastlabki davridanoq mustahkam huquqiy poydevor yaratildi.
Keyingi vaqtda bu borada amalda bo’lgan qonun hujjatlarini takomillashtirish
borasida muayyan ishlar olib borilayotganini ham aytib o’tish lozim.
Jumladan, 2012 yilda tegishli davlat va jamoat tashkilotlari bilan
hamkorlikda jahon parlamentarizmida noyob voqelik bo’lgan “Jamiyatda huquqiy
madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi”ning yangi tahrirdagi loyihasi tayyorlandi.
Bu hujjatning qabul qilinishi mazkur yo’nalishda olib borilayotgan ishlarni yangi,
yanada yuqori bosqichlarga ko’tarishga xizmat qiladi.
Bu ishlar ko’p jihatdan yangicha huquqiy ongni, huquqiy madaniyatni
shakllantirish bilan bog’liq ekani sir emas. Zero, huquqiy normalar odamlar ongiga
singgan va ular orqali amal qilgan taqdirdagina yashaydi va ro’yobga chiqadi.
SHuning uchun odamlarda Konstitutsiyaga, qonunlarga va normativ-huquqiy
hujjatlarga nisbatan chuqur hurmat hissini tarbiyalash katta ahamiyatga ega.
Eng muhimi, hayotimizning, jamiyatimizning asosiy prinsiplarini va
davlatimizning ijtimoiy-siyosiy, huquqiy, iqtisodiy tuzilishini, umuminsoniy
qadriyatlarga asoslangan, erkin demokratik kelajagimizni aniq belgilab bergan
Konstitutsiyamiz huquqiy davlat poydevorini qurib berdi.
Ayni vaqtda huquqiy madaniyat saviyasi qabul qilingan qonunlar soni bilan
emas, balki ularning barcha darajalarda ijro etilishi bilan belgilanishini nazarda
tutib, qonunlarimizni muvaffaqiyat bilan hayotga tatbiq etishga, normativ-huquqiy
hujjatlar bajarilishining monitoringini kuchaytirishga ustuvor ahamiyat
berilmoqda.
Albatta, fuqarolarimizning ma’naviyatini, huquqiy ongi va madaniyatini
milliy hamda umuminsoniy qadriyatlar asosida o’stirish borasidagi faoliyatimizda
Prezidentimizning 2001 yil 4 yanvarda qabul qilingan “O’zbekiston Respublikasi
8

Konstitutsiyasini o’rganishni tashkil etish to’g’risida”gi farmoyishini bajarish
bo’yicha amaliy tajriba o’z samaralarini bermoqda.
Ushbu muhim hujjat, avvalambor, bizga oldimizda turgan buyuk
maqsadlarimizga bosqichma-bosqich erishish, bu yo’lda duch keladigan barcha
g’ov va to’siqlarni yengish jarayonida har bir o’zbekistonlik uchun eng ta’sirchan
qurolga aylanadigan kuch – bu xalqimizning huquqiy ongini, tafakkurini
tarbiyalash, huquqiy madaniyatini oshirish, qalbida erkinlik va mas’uliyat
tuyg’ularini qaror toptirishdir, degan, barchamizga birdek daxldor bo’lgan muhim
haqiqatni teran anglatdi.
E’tiborli jihati shundaki, mamlakatimiz rahbari faqat O’zbekiston
Respublikasining davlat mustaqilligini mustahkamlab, Konstitutsiyaning qabul
qilinishi vazifasini hal qilibgina qolmay, balki Asosiy Qonunning kafili sifatida
maydonga chiqar ekan, Konstitutsiya normalari va qoidalarini to’la hayotga tatbiq
qilishni ham amalga oshirdi.
Konstitutsiya har bir inson, fuqaroning huquqiy xulq-atvorini belgilab
beradi. Uni bilmay turib, huquqiy madaniyatga erishib bo’lmaydi. SHu ma’noda,
Islom Karimovning Konstitutsiya huquqiy madaniyat asosi, milliy qonunchilik
negizi ekanini, Konstitutsiyaga sadoqat Vatanga va o’z xalqiga sadoqatni keltirib
chiqarishini inobatga olib, Asosiy Qonunni o’rganish masalasiga alohida e’tibor
qaratgani ayniqsa diqqatga sazovor. CHunki, aslida ham, Konstitutsiya – huquqiy
bilimlar binosining poydevoridir.
Shu taxlit O’zbekistonda ma’naviy-ma’rifiy va huquqiy tarbiyaning uzluksiz
tizimi yaratildi.
Hozirgi kunda eng dolzarb muammolardan biri – aholi huquqiy ongi o’sishi
dinamikasini monitoring qilishni ta’minlashdir. Huquqiy ong esa huquqiy
madaniyatga asoslanadi. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat tushunchalari,
yuqorida ta’kidlaganimizdek, o’zaro uzviy bog’liq tushunchalardir.
Huquqiy ong deganda, kishilarning huquq haqida tushuncha va bilimlarga
ega bo’lishi, shuningdek, huquq borasidagi tasavvurlarning inson ongida aks etishi
tushuniladi.
9

Huquqiy mafkura – har xil huquqiy hodisalar haqidagi nuqtai nazar,
tushuncha, g’oya va qarashlarning ilmiy umumlashtirilgan tizimidan iborat.
Huquqiy madaniyat bo’lmasa, huquqiy ong ham bo’lmaydi. Huquqiy ong
degani bu – qonunlarni faqat bilishgina emas, balki ularni izchil ijro etish hamdir.
Prezidentimiz uqtirganidek, “Qonunlar so’zsiz bajarilgandagina biz huquqiy davlat
qurishimiz mumkin”.
Shu ma’noda, “huquqiy ong” tushunchasi “huquqiy savodxonlik”
tushunchasidan kengroqdir. Huquqiy ong qonunlarning ijrosini ham o’z ichiga
oladi. Demokratik jamiyatda qonunlarning ijro etilishi bilan birga, qonunlarga
hurmat ko’rsatilishini ham ta’minlash taqozo etiladi.
Mamlakatimiz rahbari ta’biri bilan aytganda, “oldimizda turgan barcha g’ov
va to’siqlarni yengish jarayonida hammamiz uchun eng ta’sirchan qurolga
aylanadigan kuch – bu xalqimizning huquqiy ongini, tafakkurini tarbiyalash,
huquqiy madaniyatini oshirish, qalbida erkinlik va mas’uliyat tuyg’ularini qaror
toptirishdir.
Biz qonun ustuvorligiga erishgandagina o’zimiz uchun maqsad qilib
qo’ygan adolatli, erkin jamiyat, farovon hayot barpo etishimiz mumkin. Jamiyat
hayotining mezoni bo’lgan Konstitutsiyani chuqur va har tomonlama
o’rganishimiz, uning ma’nosiga yetib borib, amaliy hayotimizning doimiy
qo’llanmasiga aylantirishimiz darkor”.
Haqiqatan ham, istiqlol yillarida biz shaxs va oilaning huquq va
manfaatlarini himoya qilish, aholining huquqiy madaniyati va ongini oshirish
vazifasini o’zimiz uchun maqsad qilib qo’yish bilan birga, bu masalani tom
ma’nodagi demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishning muhim
sharti sifatida belgilab oldik.
Huquqiy ong bo’lmasa, demokratiya bo’lmaydi. Huquqiy ongning o’sishi –
bu huquqiy madaniyatning o’sishi, qonunlarni ijro etish va hurmat qilish
darajasining oshishi, demakdir.
10

Huquqiy ong qonunlarni nafaqat bilishni, balki qonun talablariga itoat
etishni ham anglatadi. Albatta, inson hamma qonunlarni bilishi mumkin emas,
ammo u eng muhim qonunlarni bilishga majbur. Bu konstitutsiyaviy majburiyatdir.
Prezidentimiz kuyinib gapirganlaridek: “Odamlarimizda huquqiy ong,
huquqiy madaniyatning yetarli darajada emasligi jamiyatda adolat mezonlarining
buzilishiga olib kelmoqda. Ochig’ini aytganda, har birimiz ham Konstitutsiya va
qonunlarimiz bergan haq-huquqlarimizni yaxshi bilmaymiz va uni himoya qila
olmaymiz... Bir so’z bilan aytganda, Konstitutsiyamiz biz uchun nazariy-huquqiy
hujjat – burch va majburiyatlarimiz majmuasigina emas. Balki u hayotimizni
farovon etish, uni chinakam qonuniy asosda qayta qurish, o’z haq-huquqimizni
ta’minlash, jamiyatda qonun va adolat ustuvorligini o’rnatishning hayotbaxsh
manbaidir. Bu olijanob maqsadlarga erishish uchun barchamiz, avvalo,
Konstitutsiyamiz va qonunlarimizning tub mohiyatini anglab yetishimiz va ularni
hayotga tatbiq etish yo’lida birgalikda qat’iyat bilan kurashmog’imiz lozim”[5].
Bu haqda gap borar ekan, hech shubhasiz, aholini huquqiy axborotlar bilan
ta’minlash, bunda ommaviy axborot vositalarining rolini yanada oshirish g’oyat
dolzarb vazifa ekanini, ya’ni fuqarolarning axborot olish borasidagi
konstitutsiyaviy huquqlarini ta’minlash, o’z navbatida, yurtdoshlarimizning
huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini oshirishga ham xizmat qilishini alohida
ta’kidlash joiz.
Chunki, hayotda har bir inson o’zining insonligini o’z haq-huquqlari va
majburiyatlarini bilganda, anglab yetgandagina to’la his etadi. Aks holda, o’zining
va o’zgalar huquqini tanib olmagan inson jamiyatning jonsiz bir “murvati” bo’lib
qolaveradi. SHu ma’noda, komil insonni tarbiyalashning eng zarur shartlaridan biri
ham aslida insonning huquqni, qonunlarni chuqur bilishiga alohida ahamiyat
qaratishdan iboratdir.
Yoshlarni huquqiy merosimiz xazinasidagi asarlar bilan tanishtirish, hech
shubhasiz, yosh avlodni o’zligini tanishiga, Vatanga muhabbat, kattalarga hurmat-
e’tibor ruhida kamol topishiga xizmat qiladi. SHu bois buyuk allomalarimizning
“Hidoya”, “Sunani Termiziy”, “Siyosatnoma”, “Usulul fiqh” kabi huquqiy
11

asarlarini nashr etish, ularning mazmun-mohiyatini ommaviy axborot vositalarida
muntazam targ’ib etish dolzarb vazifalardandir.
Qisqa aytganda, ommaviy axborot vositalari aholining ayrim hollarda hali
ham saqlanib kelayotgan eskicha psixologiyasini tamomila o’zgartirib, odamlarda
yangi huquqiy ongni shakllantirishga xizmat qilishi zarur. Toki har bir
yurtdoshimiz insonning huquq va erkinliklari ayni vaqtning o’zida burch,
majburiyat va mas’uliyat ekanini chuqur his etadigan bo’lsin.
Albatta, huquqiy ong huquqiy bilimlarsiz shakllanmaydi va rivojlanmaydi.
Har bir kishiga shuni tushuntirish lozimki, demokratiya sari yo’l – bu faqat
qonunlarning soni bilan emas, balki ularning kishi ongiga nechog’lik singishi bilan
belgilanadi.
Huquqiy ong uch mezonda yotadi, bular – shaxs, jamiyat, davlat. Har
qanday jamiyatning belgilari jamiyat va davlat, shaxs va jamiyat o’rtasidagi o’zaro
munosabatlar bilan aniqlanishi lozim. Davlat doirasida qonunlarni bajarish shart,
jamiyatda esa axloqiy, ma’naviy qadriyatlarga amal qilish lozim. Inson
jamiyatning a’zosi sifatida ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni hisobga olishi shart.
SHaxsning jamiyatdagi o’rni uning ma’naviy qadriyatlarga, axloqiy normalarga
hurmati bilan o’lchanadi.
Huquqiy madaniyat va ma’naviy qadriyatlar, axloq-odob haqida gap
borganda, avvalambor, ko’hna zaminimiz odamlari ko’nglida ustuvor bo’lgan
adolat, haqiqat, iymon, olijanoblik, bag’rikenglik, mardlik, tantilik kabi ulug’
xislatlar Konstitutsiyamizdan munosib o’rin olganini alohida e’tirof etish joiz.
Zotan, Asosiy Qonunimiz xalqimizning irodasini, ruhiyatini, ijtimoiy ongi va
madaniyatini o’zida yaqqol aks ettiradi.
Binobarin, inson o’z huquqini anglab yetar ekan, unda huquq bilan birga,
burch va mas’uliyat borligini ham unutmasligi lozim. Agarki jamiyatda hammamiz
faqat huquqimizni talab qiladigan bo’lsak, Vatan himoyasi, yurt tinchligi, tinchlik-
osoyishtalikni ta’minlash, mehnatga munosabat, atrofdagi voqealarga daxldorlik,
vijdon amri degan tushunchalarning amaliy ifodasi qanday bo’ladi, degan mantiqiy
savol tug’ilishi tabiiy.
12

Yuqoridagi fikr-mulohazalarni umumlashtirib aytganda, huquqiy madaniyat
– bu qonunchilik bergan imkoniyatlardan, Konstitutsiyada muhrlangan va
qonunlarimizda o’z ifodasini topgan, biz deyarli har kuni takrorlab gapiradigan
masala, ya’ni, bizga berilgan shuncha huquqlardan imkon qadar ko’p foydalanish
darajasi deganidir.
1.2 Yosh avlodni huquqiy madaniyati va ongini shakllantirishning
tarixiy ildizlari
Ne-ne buyuk mutafakkir ajdodlarimiz yashab o’tgan shonli tariximizning
qaysi davrini olmaylik, yurtimizda ilmu ma’rifat va ma’naviyatga, yuksak huquqiy
ong va madaniyatga intilish hech qachon to’xtamaganini, bu buyuk insoniy sifatlar
xalqimiz dahosining o’lmas timsoli sifatida eng og’ir va murakkab davrlarda ham
yaqqol namoyon bo’lib kelganini ko’rishimiz mumkin.
Markaziy Osiyo xalqlari, shu jumladan o’zbek xalqi ko’p ming yillik boy
huquq va huquqiy madaniyat tarixiga ega. Payg’ambarimiz vafotlaridan keyin
islom olamida yangi qonun va qoidalarni paydo bo’lish jarayonini to’xtadi. Ana
shu davrdan boshlab barcha huquqiy muammomalar Qur`oni Karimda va
Payg’ambar alayhissalom sunnatlarida korsatilib berilgan vaqonun qoidalar hal
etilib xuquqiy tarbiya beriladigan boldi. Islom huquqshunosligi asosan Qur`oni
Karim va sunnati nabaviya asosida shakllandi va sunnatning negizini tashkil
etuvchi hadislarni jamlab kelajak avlodni huquqiy tarbiyalash ehtieji vujudga keldi.
Dastlabki urinishlar natijasida Zayd ibn al-Xasanning «Majma` ul-fiqh», Malik ibn
Anasning «al Muvatga» nomli vaAhmad ibn Hanbaning «al-Musnad» nomli
hadislar toplamlari vujudga keldi. Lekin ushbu hadislarning mualliflari mavjud
hadislarni saralab toplashni ozlariga vazifa qilib qoymasdan, muayan huquqiy
tarbiyaga javob beradigan zarur hadislarni toplash bilan chegaralangan.
keyinchalik bu hadis ilmi bilan shug’ullanadigan olimlar tomonidan davom
ettirildi.Ulardan butun islom olamida e`tirof etiladigan «Olti ishonchli toplam»
( kutub assahih assitta) deb yuritiladigan toplamlar alohida orin tutadi. Bular Imom
al-Buxoriy va imom Muslimlarning «Jome` as-sahih» (ishonchli toplam) an
13

Nasoiy, Abu Dovud, atTermiziy va ibn Mohjalarning «As sunnan» nomli hadislar
toplamlaridir. Buyuk islom olimi, faqih burhoniddin al-Marg’inoniy Qur`on va
Hadisni mukammal egallab, fiqh-islom huquqshunosligi borasida benihoya chuqur
bilimga ega bolgan va huquqiy tarbiya sohasida beqies durdonalar yaratgan. U
ta`limni dastlab Marg’ilonda, keyinchalik Samarqandga kochib borib, butun islom
olamida mashhur «Al hidoya» asarini 573 yili (1170) ezgan.Bu asar ovrupo
xalqlari tillariga tarjima qilinib, katta qiziqish bilan organilganligidan uning
kopgina mamlakatlarda hun`un` ilmi rivojiga sezilarli ta`sir korsatganligiga shubha
yoq. Jumlada «Al hidoya»ning ingliz tilidan Vishnegorskiy tarjima qilib,
N.M.Grodakov tahriri ostida 1893 yili Toshkentda rus tilida nashr etilishi
fikrimizning dalilidir. « Al hidoya» bir necha asrlar davomida kop musulmon
mamlakatlarida, jumladan, markaziy Osieda huquqiy tarbiyaga doir eng yirik
asosiy manbalardan bolib keldi. 1917 yilgi tontarishdan keyin ham, to 1930
yillargacha shariat qonun-qoidalari bekor qilinib, shoro huquq tizimi joriy
qilingunga qadar u amalda boldi. 100 Chor Rossiyasi tomonidan Markaziy Osieni
zabt etishdan to Oktyabr tontarishgacha mustamlakachilik zulmini otkazishda
yaxshi ish bergan hujjatlar 1865 yilgi «Turkiston viloyatini boshqarish haqidagi
muvaqqat Nizom», 1867 yilgi « Ettisuv vaSirdare viloyatlaridagi boshqaruv
haqidagi Nizom 2
», 1886 yilgi G` Turkiston olkasini boshqarish haqidagi Nizom»,
Chor Rossiyasi bilan Buxoro amirligi va Hiva xonligi ortasidagi tuzilgan
shartnomalar, Turkiston generalgubernatori tomonidan tasdiqlanib, xonlik va
amirlik hududidagi rus fuqarolarining huquqlarini, mulklarini, shaxsini ximoya
qilish haqidagi huquqiy tarbiyaga oid hujjatlarni organish oquvchilarda katta
qizig’ish uyg’otadi.

2
Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Т . 3. – Т .: “O’zbekiston”, 1996. – 135- bet.
14

II.BOB.HUQUQIY MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA HUQUQIY
TALIMNING AHAMIYATI.
2.1. Yoshlarga huquqiy madaniyat va ongni shakllantirishda fuqarolik
tarbiyasini berishning ahamiyati.
Tarbiya - shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun uyushtirilgan
pedagogik jarayon bo’lib, tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir
etish imkonini beradi.
Tarbiya jarayoni o’qituvchi va o’quvchi (tarbiyachi va tarbiyalanuvchi)lar
o’rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga yo’naltirilgan hamkorlik
jarayonidir. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchining ongi shakllana boradi, his-
tuyg’ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur bo’lgan ijtimoiy aloqalarni
tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil bo’ladi.
Mustaqil O’zbekiston Respublikasida shakllanayotgan milliy istiqlol
g’oyalari fuqarolarni Respublika Konstitutsiyasida e’tirof etilgan insonparvar,
demokratik, huquqiy davlat va huquqiy jamiyatni barpo etishdek ezgu maqsad
atrofida birlashtirishga xizmat qiladi. Har bir fuqaroning ijtimoiy-siyosiy, huquqiy
faolligini yuzaga keltirish, huquqiy madaniyatini qaror toptirish – fuqarolik
(huquqiy) jamiyatning asosiy talabi sanaladi.
Jamiyat tomonidan qonunchilik yo’li bilan belgilangan talablar fuqaro
xulqini baholash, xatti-harakatlari mohiyatini tahlil qilish uchun mezon bo’lib
xizmat qiladi. Ana shu talablarga muvofiq fuqaroning xulq-atvoridagi ayrim
ko’rinishlar, harakatlar yoki odatlar ma’qullanadi yoki qoralanadi.
O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining maqsadi erkin, demokratik,
insonparvar huquqiy davlat va jamiyatni qurishdir. Bu jamiyatni bunyod etish
jarayonida yangi ijtimoiy fuqarolik tarbiyasini tashkil etish vazifalarini yanada
murakkablashtiradi. Zero, demokratik, huquqiy jamiyat barpo etilishining
muvaffaqiyati fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy onglilik darajasi, fuqarolik
fazilatlarining qaror topganligi va ijtimoiy faollik ko’rsatkichlariga bog’liq.
16

Fuqarolikning ijtimoiy asosi yangi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bo’lib,
unda fuqarolarning shaxsiy manfaati jamiyat manfaati bilan qo’shilib,
uyg’unlashib ketadi.
Milliy va umuminsoniy qadriyatlar mazmunida aks etgan g’oyalar,
demokratik talablar hamda axloqiy-huquqiy me’yorlarga muvofiq faoliyat yuritish
ijtimoiy fuqarolik munosabatlarining muhim qoidasiga aylanadi.
Fuqarolik tarbiyasi fuqarolik tushunchasining mohiyatini anglatish orqali
o’quvchilarda yuksak darajadagi fuqarolik madaniyatini shakllantirish, ularni xalq,
Vatan, jamiyat manfaatlari yo’lida kurashuvchi fuqarolar etib tarbiyalashga
yo’naltirilgan pedagogik jarayon. Fuqarolik tarbiyasining markaziy ob’ekti fuqaro
sanaladi.
Fuqaro fuqaroligi huquqiy jihatdan e’tirof etilgan hamda muayyan jamiyat
(davlat) a’zosi bo’lgan shaxsdir.
Fuqarolik esa huquqiy va axloqiy me’yorlarga ongli rioya etish, ma’lum
huquqlardan foydalanish hamda burchlarni bajarishga mas’ullik bilan yondoshuv,
mehnat jarayoni va jamoadagi faollik, ma’naviy yetuklik asosida muayyan
davlatga mansublik.
Fuqarolik tarbiyasining vazifalari tizimini quyidagilar tashkil etadi:
1. Yosh avlodni doimiy ravishda jamiyatda ustuvor mavqega ega bo’lgan
axloqiy va huquqiy me’yorlarga rioya etishga o’rgatib borish.
2. O’quvchilarga fuqarolik huquq va burchlari to’g’risida ma’lumotlar
berib borish, ularda fuqarolik faoliyatini tashkil etish borasida ko’nikma va
malakalar hosil qilish.
3. O’quvchilarda davlat ramzlariga nisbatan hurmat va muhabbatni qaror
toptirish, Respublika Prezidenti sha’ni, or-nomusini himoya qilishga tayyorlik
hissini shakllantirish.
4. O’quvchilarda xalq o’tmishi, milliy qadriyatlarga nisbatan muhabbat
tuyg’usini uyg’otish, ulardan g’ururlanish, faxrlanish va iftixor hislarini oshirish.
17

5. Vatan, xalq va millat ishiga sodiqlik, o’z manfaatlarini yurt
manfaatlari bilan uyg’unlashtira olishga erishish, fidoiy fuqaroni tarbiyalab voyaga
yetkazish.
6. Vatan, yurt ozodligi va mustaqilligini e’zozlovchi, ardoqlovchi, uni
himoya qilishga tayyor fuqaroni tarbiyalash ishiga keng jamoatchilik e’tiborini jalb
etish.
O’quvchilarning fuqarolik tarbiyasini tashkil etishda shaxsga davlat
Konstitutsiyasida ko’rsatilgan huquqlardan foydalanish hamda burchlarni bajarish
xususida ma’lumotlar berish, ularda ijtimoiy faoliyatni tashkil etishda huquqlardan
foydalanish va burchlarni bajarish bo’yicha ko’nikma va malakalarni hosil qilish
maqsadga muvofiqdir 3
.
Respublika Bosh qonunida shaxsning quyidagi huquqlari kafolatlanadi:
yashash huquqi, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik, ayblanayotgan shaxs ishining sudda
qonuniy tartibda, oshkora ko’rib chiqilishi, har kim o’z sha’ni va obro’siga tahdid
qiladigan tajovuzlardan, shaxsiy hayotga aralashishdan himoyalanish va turar-joy
dahlsizligi, Respublika hududida bir joydan ikki joyga ko’chish, O’zbekiston
Respublikasiga kelish va undan chiqib ketish, fikrlash, so’z va e’tiqod erkinligi,
vijdon erkinligi, davlat ishlarini boshqarishda bevosita yoki o’z vakillri orqali
ishtirok etish, qonuniy mitinglar, yig’ilishlar va namoyishlarda ishtirok etish,
kasaba uyushmalarida, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga
uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish, saylash va saylanish, mulkdor
bo’lish, mehnat qilish, erkin kasb tanlash, dam olish, qariganda yoki mehnat qilish
layoqatini yo’qotganda, shuningdek, boquvchisidan mahrum bo’lganda ijtimoiy
ta’minotdan foydalanish, tibbiy xizmatdan foydalanish, bilim olish, ilmiy va
texnikaviy ijod erkinligi.
O’quvchilarga huquqlari borasidagi bilimlarni berish bilan birga
fuqarolarning burchlari nimalardan iborat ekanligi haqida ma’lumot berish, bu
xususida o’quvchilarda amaliy ko’nikmalarni hosil qilish ko’zlangan maqsadga
erishishda muvaffaqiyat omili bo’ladi.
3
Mahmudov R. Huquq va madaniyat g’Z.S.Zaripov tahriri ostida. – Toshkent, O’zbekiston, 1993. –56-bet
18

Fuqarolarning burchlari quyidagilardan iboratdir: fuqarolar Konstitutsiya va
qonunlarda ko’zda tutilgan talablarga rioya etishga, boshqa kishilarning huquqlari,
erkinliklari, sha’ni, qadr-qimmatini hurmat qilish; O’zbekiston xalqining tarixiy,
ma’naviy-madaniy merosini avaylab asrash; fuqarolar tabiiy atrof-muhitga
ehtiyotkorona munosabatda bo’lish; qonunlar bilan belgilangan soliqlar va
mahalliy yig’imlarni to’lash; O’zbekiston Respublikasini himoya qilish. YUqorida
qayd etilgan burchlarni bajarish O’zbekiston Respublikasining fuqarosi sanaluvchi
har bir kishining muqaddas burchidir.
Ijtimoiy hayotda fuqarolik madaniyatning shakllanishi uchun zarur shart-
sharoitlarni vujudga keltirish: jamiyat va shaxs (fuqaro) manfaatlariga to’la mos
keladi. SHu sababli Respublika mustaqilligi sharoitida fuqarolik tarbiyasini tashkil
etish mazmunini tubdan yangilash zaruriyati yuzaga keldi. Fuqarolik tarbiyasini
keng ko’lamli (kompleks) tarzda tashkil etish – bugungi kun da’vati va talabi
bo’lib qolmoqda. Ushbu talabni ijobiy ravishda hal etish oila - ta’lim muassasalari
- jamoatchilik - davlat - jamiyat o’rtasidagi mustahkam hamkorlik muhim
ahamiyatga ega.
Fuqaro – fuqaroligi huquqiy jihatdan e’tirof etilgan hamda muayyan jamiyat
(davlat) a’zosi bo’lgan shaxs. O’z fuqarolariga ega bo’lish har bir davlatning zarur
va muhim belgisi sanaladi. Fuqarolarning mavjudligi sababli davlat mavhum
tushuncha bo’lmay, muayyan mexanizmga ega sub’ekt sifatida maydonga chiqadi.
Huquqiy o’rni qonun yo’li bilan kafolatlangan shaxsning davlat ichkarisida yoki
tashqarisida bo’lishidan qat’iy nazar, ma’lum bir davlatga qarashliligi holati
fuqarolik deyiladi. O’zbekiston fuqarosi O’zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi hamda Respublika Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan tegishli
qoidalar, belgilangan huquqlardan foydalana oladi, qonunlarda ko’rsatilib o’tilgan
burchlarni bajaradi.
Fuqarolik huquqiy va axloqiy me’yorlarga ongli rioya etish, ma’lum
huquqlardan foydalanish hamda burchlarni bajarishga mas’ullik bilan yondoshuv,
mehnat jarayoni va jamoadagi faollik, ma’naviy yetuklik asosida muayyan
davlatga mansublikdir. Demak, «fuqarolik o’z davlatiga nisbatan huquq va
19

burchlar bilan bog’langan, huquqiy va axloqiy me’yorlarga ongli rioya etishni,
mehnat va jamoada faollikni, ma’naviy yetuklikni nazarda tutadi»1.
Fuqarolikning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardir:
- muayyan davlat jamiyat a’zosi ekanligini his etish, shaxs taqdiri davlat
va jamiyat hayoti bilan uzviy, chambarchas bog’liq ekanligini tushunib yetish;
- xalq, davlat oldidagi fuqarolik huquq va burchlarini qonunchilik
asosida bilish, ularga so’zsiz, qat’iy amal qilish;
- o’z xalqi, davlati o’tmishiga hurmat tuyg’usini qaror toptirish, shaxsiy
manfattlaridan Respublika (Vatan) manfaatlarini ustun qo’ya bilish, xalq va Vatan
ravnaqi, istiqboli uchun kurashishga tayyorlik, yurt tinchligini himoya qilish,
asrab-avaylash;
- davlat ramzlariga nisbatan cheksiz muhabbatni qaror toptirish, ularning
muhofazasi uchun tayyorlik, davlat ramzlarining millat, xalq or-nomusi, sha’ni,
qadr-qimmati ekanligini anglash;
- ijtimoiy-siyosiy onglilik, ijtimoiy faollik, davlatning ichki va xalqaro
siyosati qoidalarini tushunish va idrok qilish;
- milliy va umuminsoniy axloq hamda huquq me’yorlarini buzilishiga
nisbatan murosasiz kurashish.
Fuqarolik tarbiyasini tashkil etish jarayonida shaxsda vatanparvarlik
(lotincha «patriotes» – vatandosh, «patris» – vatan, yurt) tuyg’usini
shakllantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Binobarin, fuqaro muayyan davlatning
a’zosi sifatida uning sha’ni, obro’-e’tiborini ta’minlashi, uning manfaatlari uchun
kurasha olishi zarur.
«Vatan atamasi aslida arabcha so’z bo’lib, ona yurt ma’nosini bildiradi,
Vatan tushunchasi ken va tor ma’noda qo’llaniladi. Bir xalq vakillari jumuljam
yashab turgan, ularning ajdodlari azal-azaldan istiqomat qilgan hudud nazarda
tutilsa, bu keng ma’nodagi tushunchadir. Kishi tug’ilib o’sgan uy, mahalla, qishloq
nazarda tutilsa, bu tor ma’nodagi tushunchadir»1.
20

Vatanparvarlik shaxsning o’zi mansub bo’lgan millat, tug’ilib o’sgan vatani
tarixidan g’ururlanishi, buguni to’g’risida qayg’urishi hamda uning porloq
istiqboliga bo’lgan ishonchini ifoda etuvchi yuksak insoniy fazilat sanaladi.
«Vatanparvarlik – o’z taqdirini vatan, millat taqdiri bilan boqlagan barcha
kishilrga xos fazilat. Millat taraqqiyotining imkoniyatlari, shon-shuhrati, obro’-
e’tibori ham shu millat kishilar vatanparvarlik tuysusining darajasi bilan
bog’liqdir».
Vatanparvar shaxs qiyofasida quyidagi sifatlar namoyon bo’ladi:
1. Vatanga bo’lgan mehr-muhabbat, unga sadoqat.
2. O’zi mansub bo’lgan millat o’tmishi, urf-odatlari, an’analari va
qadriyatlariga sodiqlik.
3. Vatan va millat tarixidan g’ururlanish.
4. Yurtning moddiy, shuningdek, millat tomonidan yaratilgan ma’naviy
boyliklarini asrash, ularni ko’paytirish borasida g’amxurlik qilish.
5. Vatan ravnaqi va millat taraqqiyoti yo’lida mehnat qilish.
6. Vatan ozodligi va millat erkiga qilinayotgan har qanday tahdidga qarshi
kurashish.
7. Vatan va millat obro’i, sha’ni, or-nomusini himoya qilish.
8. Vatan ravnaqi va millat taraqqiyotiga nisbatan ishonchga ega bo’lishi.
Vatanparvar shaxs o’z vatanini uning boyliklari yoki vatanining qulay
geografik hududda joylashganligi uchun emas, balki, o’zi uning bir bo’lagi, o’zi
mansub bo’lgan millatning esa unda istiqomat qilishi uchun qadrlay olishi zarur.
O’zbekiston respublikasi prezidenti I.A.Karimov asarlarida vatanparvarlik,
yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalariga keng o’rin berilgan.
xususan: «o’zbekiston fuqarosining vatanparvarligi bu qayta o’zgarish yo’lini
ko’rsatuvchi, ko’zlangan maqsaddan chetga chiqmaydigan yo’lchi yulduz,
ishonchli kompasdir. o’zbekistonga, uning yeriga, tabiatiga, bu yerda yashayotgan
xalqlarga muhabbat, o’lkaning tarixi, madaniyati, an’analarini teran bilib olishga
intilish, respublikaning qudrati va yutuqlaridan faxrlanish, xalqimiz qismatiga
21

tushgan qiyinchiliklar uchun qayg’urish ko’p milltli o’zbek jamiyatining muhim
jiplashtiruvchi asosi hisoblanadi»1.
Erkka intilish, ozod yashashga bo’lgan ehtiyoj insonga xos bo’lgan
tuyg’udir. inson o’z vatanidagina ozod va erkin yashay oladi. shu bois vatan
ozodligi uchun kurashish masalasi qadim-qadimdan allomalarning asarlari hamda
ezgu g’oyalarni ifoda etuvchi ta’limotlarning bosh mavzusi bo’lib kelgan.
chunonchi, hadisi sharifda vatanni sevish iymondan ekanligi ta’kidlanadi.
Alisher navoiy quyidagi misralarda vatandan ayrilish inson uchun og’ir
judolik ekanligiga urug’ beradi:
g’urbatda g’arib shodmon bo’lmas emish,
El anga shafiqu mehribon bo’lmas emish,
Oltin qafas ichra gar qizil gul butsa,
Bulbulga tikondek oshiyon bo’lmas emish.
Allomaning fikrlarini rivojlantirgan holda vatandan judo bo’lish og’ir
judolikkina emas, balki «yuzi qaroliq» ekanligini Zahiriddin Muhammad Bobur
quyidagicha ifodalagan edi:
Tole yo’qi jonimga balolig’ bo’ldi,
Har ishniki, ayladim - xatoliq bo’ldi.
O’z yerni qo’yib Hind sori yuzlandim,
Yo rab, netayin, ne yuz qarolig’ bo’ldi.
Abdulla Avloniy o’z asarlarida «vatan» tushunchasiga ta’rif berib, uning
ravnaqi uchun kurashish vatanparvar insonga xos xususiyat ekanligi quyidagicha
qayd etadi: «Har bir kishining tug’ulub o’sgan shahar va mamlakatini shul
kishining vatani deyilur. Har kim tug’ilgan, o’sg’on yerini jonidan ortiq suyar.
Hatto bu vatan hissi – tuyg’usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o’z
vatanidan – uyuridan ayrilsa, o’z yeridagi kabi rohatda yashamas. ...
Biz turkustonliklar vz vatanimizni jonimizdan ortiq suydig’imiz kabi.
Arablar Arabistonlarini, qumlik, issiq cho’llarini, eskumular shamol taraflarini, eng
sovuq va muzlik yerlarini boshqa yerdlardan ziyod suyarlar. Agar suymasalar edi,
havosi yaxshi, tiriklik oson yerlarga o’z vatanlarini tashlab hijrat qilur edi».
22

Inson o’zi tug’ilib o’sgan vatanda orzu-umidlari, niyatlari, hayotiy
intilishlari bilan o’ziga yaqin bo’lgan kishilar davrasida bo’ladi, o’zi ko’nikkan
turmush tarzi bo’yicha kun kechiradi, bolalikdan o’zi ko’nikkan ijtimoiy
munosabatlar jarayonida ishtirok etadi, hayotining bir qismiga aylangan tilda
so’zlashadi va u shu muhitdagina o’zini erkin his qiladi. begona yurtlarda u o’ziga
tanish bo’lgan, o’zi ko’nikkan muhitni topa olmaydi. Shu bois garchi iqtisodiy
jihatdan rivojlangan mamlakatga safar uyushtirgan bo’lsa-da, o’z yurtini tezda
sog’inadi.
Baynalminallik («inter» – orasida, o’rtasida, aro, «natio» – xalq) o’zga millat
va elatlarning haq-huquqlari, erki, urf-odatlari, an’analari, turmush tarzi, tili hamda
vijdon erkinligini hurmat qilish, ularning manfaatlariga ziyon yetkazmaslikni ifoda
etuvchi shaxsga xos ma’naviy-axloqiy fazilatlardan biridir .
O’quvchilar o’rtasida vatanparvarlik va baynalminallik tarbiyasi ularga oid
mavzularda suhbat, davra suhbati, matbuot konferansiyasi, viktorina, uchrashuv,
ko’rik-tanlov, bahs-munozaralar tashkil etish kabi shakllarda amalga oshirilishi
mumkin. SHuningdek, muzeylarga ekskursiyalar uyushtirish, vatanparvarlik va
baynalminallik mavzularida yaratilgan asarlar mazmunini birgalikda o’rganish,
kinofilmlar tomosha qilish ham o’zining ijobiy natijasini beradi.
O’quvchilarda baynamlinallik tuyg’usini shakllantirishda ta’lim
muassasalari qoshida faoliyat yurituvchi «Do’stlik klubi»ning ta’siri kattadir.
Binobarin, turli millatlarga mansub bolalar o’rtasida do’stlik aloqalarining
bog’lanishi ularda bir-birlariga nisbatan hurmatni qaror toptiribgina qolmay, o’zga
millat yoki elatlarning urf-odatlari, an’analari, tili, madaniyati va qadriyatlarini
puxta o’rganishga ko’maklashadi. Bu boradagi bilimlar esa ularda shovinistik
(millatchilik) kayfiyatining shakllanishiga to’sqinlik qiladi. SHuningdek,
o’quvchilarni Respublika Baynalminal markazi yoki joylardagi Milliy-madaniy
Markazlarning faoliyati bilan yaqindan tanishtirish, ayni vaqtda respublika
hududida turli millat va elat vakillarini birlashtiruvchi 138 ta Milliy-madaiy
markazlar faoliyat yuritayotgani to’g’risida ma’lumotlar berib, ular tomonidan
23

uyushtirilayotgan tadbirlarga o’quvchilarni faol jalb etish ham ijobiy natijalarni
beradi.
Huquqiy tarbiya o’quvchilar o’rtasida fuqarolik tarbiyasini tashkil etishda
o’ziga xos o’rin tutadi. 1993 yil mart oyida e’lon qilingan "Sinfdan va maktabdan
tashqari tarbiyaviy ishlar Konsepsiyasi"da qayd etilganidek: "Huquqiy tarbiyaning
asosiy maqsad va vazifalari Konstitutsiyani, davlat haqidagi ta’limotni, chunonchi,
fuqarolik, oila, mehnat, xo’jalik, ma’muriy, nafaqa, sud ishlarini yuritish va
boshqarish huquqlarining ma’nosini tushuntirishdan, bolalarni davlat qonunlarini
yuksak darajada hurmat qilish, ularga so’zsiz rioya etish, adliyaviy bilimlarni
egallashga ehtiyoj sezish, tartib va intizomni buzuvchilarga nisbatan murosasizlik
ruhida tarbiyalash, xalqaro huquqning ahamiyatga molik masalalari, xalqaro
tashkilotlar (BMT, Xavfsizlik Kengashi va hokazo) faoliyati haqida
o’quvchilarning umumiy tasavvurlarini shaklantirishdan iboratdir.
- 1997 yil 29 avgustda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX
sessiyasida qabul qilingan "Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy
dasturi" g’oyalari jamiyat va shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish va uni
rivojlantirish borasida qimmatli nazariy asos bo’lib xizmat qiladi.
- Huquqiy ta’lim va tarbiya o’zaro bog’liqlik, uzviylik, aloqadorlik hamda
dialektik xarakterga ega bo’lib, shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish garovi
hisoblanadi. Zero, huquqiy ta’lim o’quvchilarga huquqiy me’yorlar, qonunlar
hamda ijtimoiy-huquqiy munosabatlar mohiyati to’g’risida tizimlangan bilimlarni
berish, ularda huquqiy bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyojni yuzaga keltirish,
huquqiy ongni shakllantirish jarayoni bo’lib, u izchil, uzluksiz, tizimli tarzda
tashkil etilishi lozim.
- Huquqiy tarbiya shaxs tomonidan o’zlashtirilgan nazariy-huquqiy bilimlar
negizida huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko’nikma va malakalarni hosil
qilish, unda ijobiy mazmundagi huquqiy sifatlarni qaror toptirish va huquqiy
madaniyatni shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon hisoblanadi. SHaxs
huquqiy madaniyatini shakllantirish huquqiy ta’lim va tarbiya jarayoning muhim
bosqichidir.
24

- Huquqiy tarbiyani tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar hal etiladi:
- o’quvchilarga huquqiy me’yorlar, qonunlar va ijtimoiy-huquqiy munosabatlar
mohiyati hamda ularning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati to’g’risida ma’lumotlar
berish;
- o’quvchilarda huquqiy bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyojni yuzaga
keltirish, huquqiy ongni qaror toptirishga erishish;
- o’quvchilarda huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko’nikma va
malakalarni hosil qilish;
- ularda ijobiy mazmundagi huquqiy sifatlar (huquqiy tasavvur, huquqiy
idrok, huquqiy tafakkur, huquqiy savodxonlik, huquqiy mas’ullik, huquqiy faollik,
huquqiy e’tiqod va huquqiy salohiyat)ning qaror topishini ta’minlash;
- o’quvchilar huquqiy madaniyati (huquqiy me’yorlar, qonunlarning
ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini to’g’ri baholash, harakat va harakatsizlikning
qonuniy bo’lishiga erishish, davlat Konstitutsiyasi va ramzlarini, shuningdek,
fuqarolik huquq va burchlarini hurmat qilish, yuridik xizmatlarga nisbatan
ehtiyojni qaror toptirish, har qanday ko’rinishdagi huquqbuzarliklarga qarshi
murosasiz kurashni tashkil etish)ni shakllantirish.
Huquqiy madaniyat – shaxs tomonidan huquqiy bilimlarning o’zlashtirilishi
hamda huquqiy faoliyatni tashkil etish darajasining sifat ko’rsatkichi. SHaxs
huquqiy madaniyatini shakllantirish quyidagi shartlar asosida amalga oshiriladi:
- keng ko’lamli ijtimoiy – huquqiy axborotli muhitning mavjudligi;
- shaxs huquqiy ongini shakllantirish;
- shaxs huquqiy faoliyatini yo’lga qo’yish.
- Pedagogik jarayonda huquqiy ta’lim-tarbiyaning samaradorligini hisobga
olish maqsadga muvofiqdir. O’quvchilarning huquqiy jihatdan tarbiyalanganligi
quyidagi holatlar bilan o’lchanadi:
- o’quvchilar tomonidan "O’zbekiston davlat va huquqi asoslari",
"Konstitutsiyaviy huquq" kabi o’quv fanlarining o’zlashtirilish darajasi, ya’ni,
huquqiy bilimlarning muayyan darajasi;
25

- ularning umumjamiyat axloqiy-huquqiy me’yorlariga amal qilishlari
hamda maktab va boshqa o’quv yurtlari ichki tartib-qoidalari, shuningdek,
o’quvchilar qoidalariga rioya qilishlari, tartib-intizomni buzish hollarining
kamayganligi, o’z-o’zini nazorat qilish, xatti-harakatlari mohiyatini ongli tahlil
etish qobiliyatiga ega ekanliklari – huquqiy ongning muayyan darajasi;
- ijtimoiy-huquqiy faolliklari (o’quvchilar o’z-o’zini boshqaruv organlari,
yoshlar uyushmalari, tabiatni muhofaza qilish, shuningdek, jamoat tashkilotlari
hamda huquq-tartibotni himoya qiluvchi tashkilotlar faoliyatini uyushtirishdagi
ishtiroklari) – amaliy-huquqiy faoliyat ko’lami.
- O’quvchilardagi qiziqishni inobatga olgan holda huquqiy mazmundagi,
xususan, "Biznes faoliyatini tashkil etishning huquqiy asoslari", "Maishiy xizmat
turlaridan foydalanishning huquqiy mohiyati", "Oldi-sotdi munosabatlarining
huquqiy-axloqiy negizlari", "Yoshlar jinoyatchiligi va uning oqibatlari", "XXI
asrga narkotiklarsiz qadam tashla!", "Sening huquq va burchlaring", "Yoshlar
ijtimoiy mehnatini tashkil etish shartlari", "Nikoh-muqaddas bitim", "Tabiatni
muhofaza qilishning huquqiy asoslari", "Terrorizm – mudhish jinoyat", "Qonuniy
harakat va harakatsizlik nima?" kabi mavzularda ma’ruza va seminarlar tashkil
etish, mustaqil ravishda huquqiy bilimlarni o’zlashtirish maqsadida ularni huquqiy
adabiyotlar bilan ishlashga o’rgatish, jinoiy xatti-harakatlar va ularning oqibatlari
xususida davra suhbati, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari bilan
uchrashuv va konferensiyalar o’tkazish, shuningdek, huquqiy mavzudagi
kinofilmlar namoyish etish g’oyat muhim.
- SHaxsda huquqiy sifatlarni qaror topishi uning ijtimoiy – huquqiy
munosabatlar jarayonidagi ishtiroki darajasi va sifatiga bog’liq. Doimiy ravishda,
maqsadli tarzda huquqiy munosabatlarga kirishish shaxsda huquqiy madaniyat
unsurlarining shakllanishiga olib keladi. SHu bois jamiyat mafkurasi, ijtimoiy
tuzumda qaror topgan huquqiy munosabatlar mazmuni, uning g’oyalari o’quvchilar
huquqiy madaniyatini shakllantirishda yetakchi o’rin tutadi.
26

- Huquqiy tarbiyani tashkil etish davrida o’quvchilar faoliyati mazmunini
tahlil etish, ularda o’z faoliyatlariga nisbatan tanqidiy yondoshuvni qaror toptirish,
shuningdek, o’z faoliyatlarini real baholashga o’rgatib borish talab etiladi.
- O’quvchilar "O’zbekiston davlat va huquqi asoslari", "Konstitutsiyaviy
huquq" o’quv predmetlari asoslarini o’rganish jarayonida O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi, fuqarolik jamiyati asoslari, milliy davlat tuzilishi,
davlat organlari tizimi, vakillik hokimiyati organlari, O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti, Respublika Vazirlar Mahkamasi, vazirliklar va davlat qo’mitalari,
mahalliy boshqaruv organlari, fuqarolarining o’zini o’zi boshqarish organlari,
Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashi kabi organlar faoliyatini
o’rganish, shuningdek, O’zbekiston Respublikasi ichki va tashqi siyosati
mohiyatini o’zlashtirish, xalqaro huquqiy munosabatlarni yo’lga qo’yilishi tartibi
bilan tanishib borar ekanlar, ayni vaqtda ularda nafaqat huquqiy ong balki siyosiy
ong ham shakllanadi. Zero, jamiyat tizimi, uning amal qilishi uchun asos bo’lgan
g’oya va qarashlar o’z navbatida huquqiy g’oya va qarashlarning vujudga kelishini
ta’minlaydi.
- R.Mahmudov huquqiy madaniyatning asosini tashkil etuvchi qismlar
moddiy, ma’naviy, huquqiy, axloqiy, estetik va boshqa mafkuraviy omillardan
iborat ekanligini, demakki, moddiy hamda ma’naviy xususiyatga ega bo’lgan
asosiy, bir-biriga muvofiq qismlarni ajratib ko’rsatadi1. Huquqshunos olimlar
SH.O’razayev, M.Qoriyevlar esa huquqiy madaniyat huquqiy bilimlarni egallash,
huquqiy me’yorlarning amaliyotda o’z isbotini topishi hamda boshqa mualliflardan
farqli ravishda huquqning obro’si va qonunning ijtimoiy hayotdagi o’rni bilan
belgilanishini qayd etib o’tadilar: "Huquqiy madaniyat tushunchasi–huquqning
rivojlanish darajasi, aholining huquq haqidagi tushunchasi, qonunchilikning ahvoli,
huquqning obro’si va shu singari unsurlardan tashkil topadi".
A.F.Nikitin esa shaxs huquqiy madaniyati tarkibini tushunishga o’ziga xos
tarzda yondashadi hamda shaxs huquqiy madaniyatini murakkab psixologik hodisa
deb baholaydi. U. chunonchi, uning tarkibiy qismlarini: huquqiy bilimlar va ularni
amaliyotda qo’llay olish ko’nikmasi; qonunga nisbatan shaxs munosabati va
27

nihoyat shaxsning huquqiy mazmunga ega bo’lgan vaziyatlardagi faoliyatidan
iborat"deb ta’kidlaydi2.
Demak, shaxs huquqiy madaniyati negizida quyidagilar aks etadi:
1) huquq va huquqiy tizim borasida yetarli ma’lumotga ega bo’lish, huquqiy
bilim asoslarini o’rganish, ularni o’rganishga bo’lgan ehtiyoj va qiziqishning hosil
bo’lishi, egallangan nazariy-huquqiy bilimlarni amaliyotga tadbiq etish borasidagi
ko’nikmani shakllantirish hamda malakaga ega bo’lish;
2) ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy munosabatlarni uyushtirish chog’ida
o’z faoliyati timsolida huquqiy madaniyat unsurlarini namoyon etish, ijtimoiy-
siyosiy hamda huquqiy faollikni yuzaga keltira olishda ko’rinadi.
Shaxs huquqiy madaniyatini quyidagi ikki asosiy qismga ajratish mumkin;
1) huquqiy ong;
2) huquqiy faoliyat.
Huquqiy ong – ijtimoiy ong shakllaridan biri bo’lib, u jamiyat
taraqqiyotning ma’lum bosqichida – davlat, mulk va mulkiy munosabatlarning
paydo bo’lishi, aholining keskin sur’atda tabaqalashuvi, huquq, huquqiy
munosabatlar tushunchalarining paydo bo’lish jarayonida ularga yondosh
tushuncha sifatida qo’llanilgan hamda ijtimoiy-huquqiy munosabatlarni tashkil
etish chog’ida ko’zga tashlanadi.
Huquqiy ong muayyan jamiyatning moddiy hayot tarzi bilan belgilanadigan
tasavvur, idrok, tafakkur va e’tiqodlar tizimi bo’lib, ijtimoiy-psixologik hodisa
sifatida murakkab tuzilishga ega.
Huquqiy faoliyat huquqiy me’yorlar, qonunlar talablariga nisbatan ongli
yondashish, ularga qat’iy va og’ishmay amal qilish, qonunlarni hurmat qilish,
ularni shaxs erkini himoya qilish kafolati sifatida e’tirof etish, huquqiy
munosabatlar jarayonidagi faol ishtirokni tashkil etishga yo’naltirilgan amaliy
xatti–harakatlar majmui.
Shaxs huquqiy madaniyatining muhim tarkibiy qismlari sifatida quyidagilar
e’tirof etiladi: huquqiy tasavvur, huquqiy idrok, huquqiy savodxonlik, huquqiy
tafakkur, huquqiy faollik, huquqiy mas’ullik, huquqiy e’tiqod, huquqiy salohiyat.
28

2.2. Huquqiy ta’lim-tarbiyaning xususiyatlari va vazifalari.
Huquqiy tarbiya-shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy ko’rsatmalarni,
qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini shakllantiruvchi uyushgan,
bir tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan faoliyat yig’indisi.
Huquqiy tarbiya - bu shaxsga nisbatan huquqiy ongni, huquqiy
ko’rsatmalarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari va odatlarini
shakllantiruvchi uyushgan, bir tizimli, aniq maqsadni ko’zlagan holdagi tasvir
ko’rsatilishidir.
Shuni ta’kidlash kerakki, yaqin o’tmishda ham huquqiy tarbiyaga u
haqiqatda sazovor bo’lishi kerak bo’lganidek darajada e’tibor berilmas edi.
Pedagogikaga doir darsliklarda shaxsning aqliy kamoloti, mehnati, jismoniy,
ma’naviy, estetik tarbiyasi haqida so’z borar ediyu, lekin huquqiy tarbiya xususida
eslatilmasdi. Tarbiyaviy ishning mustaqil yo’nalishi tarzida huquqiy tarbiya
yo’nalishining ajratib qo’yilmasligi o’sib kelayotgan avlodning ayrim qismi
huquqiy ongi ahvoliga salbiy ta’sir ko’rsatmay qolmadi.
O’zbekiston huquqiy davlat barpo etish sari qadam qo’yilib, bu yo’lda
huquqiy tarbiya, huquqiy ongni takomillashtirish masalalariga katta etibor berib
kelinmoqda. Bu masuliyatli vazifada mehnat jamoalarida, bilim maskanlarida va
har bir shaxs bian olib borish borasida ko’p qirrali ishlar qilinmoqda.
Huquqiy tarbiyali bo’lish uchun har bir shaxs umumhuquq bilimga, uni
ongli ravishda qabul qilishga va huquqiy madaniyatni alohida bajarishga yetarli
darajada huquqiy saboq olish kerak. Lekin hozirgi paytgacha huquqiy tarbiya
tushunchasi, uning tushuntirish metodlari olimlarimiz tomonidan to’laligicha
yoritilmagan.
Huquqiy tarbiyaning keng va tor maonoda ko’rish mumkin. Keng
maonoda butun jamoaning, ko’pchilikning ongiga taosir ko’rsatishga qaratilgan
tarbiya, tor maonoda esa alohida shaxsga, uning ongiga taosir etish yo’llari
tushuniladi.
Huquqiy tarbiya natijasida keng omma yoki shaxs o’z hatti –
harakatlarining qonuniy ekanligini tushunsa, huquq tartibotni buzmaslikka harakat
30

qilsa o’zini ongli ravishda, huquq normalariga rioya etgan holda boshqara olsa,
maqsadga erishilgan bo’lib hisoblanadi.
Demak, huquqiy tarbiya bu- tashkiliy ravishda muntazam olib
boriladigan, aniq maqsadni ko’zlagan va shaxsga «guruh shaxslariga» taosir qila
oladigan, ularda huquqiy ong, huquqiy bilim, qonunlarga rioya qilish xislatlarini
vujudga keltiradigan harakatdir.
Malumki, qonunga rioya qilish uchun, eng avvalo uni bilish kerak.
Huquqiy tarbiya orqali har bir shaxsning ongiga nima qilmoq mumkin, nima
qilmoq mumkin emasligini, jamiyat, davlat undan nimani talab qiladi, qonunlarga
rioya etish yo’llari nimadan iborat ekanligini yetkazmoq lozim.
Tartib buzuvchilar orasida o’z hatti-harakatining noqonuniyligini
anglamaslik, noqonuniy ekan deb ham uylamaslik va bunday harakatni jazoga
loyik emas deb tushunish ko’p uchraydi. SHunday tushuncha hosil bo’lmasligi
uchun huquqiy tarbiya jarayonida har bir jamoada o’rnatilgan tartibni buzish,
qonun normalariga rioya etmaslik natijasida intizomiy, mamuriy, moddiy yoki
jinoiy jazo kelib chiqishini tushuntirish, uqtirish zarur.
Huquqiy tarbiyani kuchaytirishga oltmishinchi yillardan boshlab
alohida ahamiyat berilla boshlandi. Shu davrga aytish kerakki, hozirda ham
huquqiy tarbiya bilan chambarchas bog’liq holda olib olib borilayapti 4
.
Shaxs va jamiyat o’rtasida vujudga keladigan munosabatlarning
rivojlanish prinsiplariga mos bo’lishi shaxs faoliyatini yo’naltirib turuvchi hayotiy
pozitsiyaga bog’liq. Hayotiy pozitsiya esatarbiya jarayonida shakllanadi. SHu
sababdan ibtidoiy jamoa tuzumi davridayoq shaxs tarbiyasini jamiyat o’z
naozoratiga olgan va bu vazifani bajarishga eng dono kishilarga topshirgan.
SHaxsni yashashga o’rgatish jamiyat faoliyatining muhim sohalaridan biri bo’lib
kelgan. Tarbiyaning ijtimoiy vazifasi shaxsni biror –bir foydali ishga, faoliyatga
o’rgatish demakdir. Masalan, yoshlarni biror hunarga, muomalaga, sanatga, yurish
turishga va boshqalarga o’rgatish.
4
Tadjixanov U., Saidov A. Huquqiy madaniyat nazariyasi. 2-tomlik. –Toshkent, O’zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi, 1998.-182-bet.
31

Huquqiy tarbiya boshqa turdagi tarbiya bilan o’zaro yaqin. Masalan,
shaxsda mehnatga bo’lgan munosabatni shakllantirishda ko’r-ko’rona itoatkorlikka
emas, balki jamiyat va davlat manfaatlariga, davlatning tartib va qonunlarini
hurmat qilishga o’rgatish lozim.
Axloq normalari bilan huquqiy normalar bir biriga juda yaqin turadi.
SHaxs axloqsiz bo’lsa, u qonunlar talabiga rioya qilmaydi. Binobarin, bunday
shaxsni huquqiy tarbiyalash samarasiz bo’ladi, hatto jazo choralarini ham to’g’ri
yo’lga solish qiyin.
Huquqiy tarbiya tizimi uch tarkibiy qismdan tashkil topadi: davlat
belgilangan qonun qoidalarini o’qitish; ularni jamiyat aozolari o’rtasida tashviqot
qilish; o’quvchi yoshlarni qonun qoidalar ijrosida bevosita ishtirok etishga
o’rgatish.
Huquq normalarini o’qitish deyilganda davlat organlari tomonidan
tasdiqlangan dastur asosida shaxsga bilim berish tushuniladi. YUridik bilim berish
umumiy va maxsus yo’nalishlarda bo’lish mumkin. Masalan, yuridik institutlar,
fakultetlarida, «yurist operativ xodim» malakasi beriladi. Xalq maorifi tizimining
barcha bug’inlarida aniq dastur asosida umumiy huquqiy bilim beriladi.
Huquqiy normalarni tashviqot qilishda jamiyat aozolari bilishi lozim
bo’lgan qonun qoidalarni, qarorlar, farmonlar, farmoyishlar, buyruq va
yo’llanmalarni turli vositalar yordamida aholii orasida tashviqot qilishdir. Huquqiy
normalarni aholiga tushuntirish muhim qonunchilik prinsipi bo’lib hisoblanadi.
Qonunchilik talabiga ko’ra har bir yangi qonun qoida matbuotda elon qilingandan
keyin maolum vaqt utgach amal qila boshlaydi. YAngi tartib qachondan boshlab
joriy qilinishi huquqiy normaning o’zida ko’rsatiladi.
Huquqiy tarbiyaning maqsadi maolum vositalar, shakl va metodlar
yordamida shaxsning ongiga taosir ko’rsatib, unda davlat belgilangan qonun
qoidalarga itoatkorlikni, davlat siyosatini ijro etish hamda o’z hatti harakatini
davlat talabiga muvofiq holda tanlay olish qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir.
Huquqiy tarbiyaning asosiy maqsadi shaxsda huquqiy ongni
shakllantirish, yani huquqiy normalarga hurmatni, ularga ixtiyoriy, ongli ravishda
32

rioya qilishni tarbiyalashdir. Huquqiy tarbiya shaxsning bolalik chogidan yetuklik
davrigacha o’tkaziladigan tarbiyaviy jarayonnio’z ichiga oladi. Bu jarayon davrida
shaxs oilada, maktabgacha tarbiya muassasalarida, maktabda, maktabdan tashqari
muassasalarda, oliy taolimda, o’rta maxsus, kasb-hunar taolimida, kadrlar
malakasini oshirish va qayta tayyorlash idoralarida huquqiy tarbiya oladi. Demak
huquqiy tarbiya bosqichma- bosqich beriladi. Bosqichli huquqiy tarbiya berishdan
maqsad yoshlarning huquqiy bilimlar va ko’nikmalarini tarkib toptirishni uzluksiz
taominlashdir.
Masalan, birinchi sinflarda ona tili tushunchasi, tilga hurmat bilan
qarash, o’quvchilarga qonun-qoidalarni o’rgatish, mulkni asrash, unga
munosabatni bildirish, davlat, qonun, davlat ramzlari tushunchalarini o’rgatish
lozim.
Ikkinchi sinflarda «o’qish» darsida har xil tarbiya berish mumkin. SHu
darsning «maktab» bo’limida munosabatlarni tushuntirish. «Ertaklar va masallar»
bo’limida jinoyat tushunchasini, tulkini turna bolalarini yeb qo’yishda, misol qilib
bu jinoyat ekanligini va turna tulkini qilmishiga yarasha jazolaganini tushuntiriladi.
SHunday tarbiya va huquqiy bilimlar har bir fanda sinfma-sinf olib boriladi.
Yuqori sinflarda uning huquqiy ongini shakllantiruvchi huquqiy
tushunchalar beriladi, u dasturlar asosida huquqiy munosabatlarga o’rgatiladi.
Yuqori sinflarda hamma boshqa taolim tizimlarida O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining davlat apparati haqida umumiy
tasavvur berish huquqiy tarbiyaning aniq maqsad qilib qo’yiladi.
Huquqiy tarbiya oldiga qo’yilgan umumiy vazifa shaxsga qonunlarni va
unga amal qilish yo’llarini o’rgatish. Huquqiy tarbiyaning yuridik vazifasi shaxsda
muayyan holatlarda zarur huquqiy normalarni qo’llay olish qobiliyatini
tarbiyalashdir.
Huquqiy tarbiyaning muhim vazifalaridan biri shaxsda huquq normalarini
o’rganishga ehtiyoj o’yg’otish, yani o’zini mustaqil ravishda huquqiy
tarbiyalashga odatlantirishdir. Huquqiy normalarga hurmat ruxida tarbiyalangan
33

shaxs qonun-qoidalarga muntazam ravishda o’rganib boradi va boshqalarni ham
shunday qilishga davat etadi.
Amaliyotda huquqiy tarbiyaning har xil turlari mavjud. Lekin
bugungi kungacha aniq bir ilmiy tushunchaga asosangan, ko’p qirrali huquqiy
tarbiya shakllarini ko’rsatib beruvchi adabiyot deyarli yuk. Bu tarbiya, yuqorida
aytib o’tganimizdek, oilada, bog’chada, maktabda, bilim yurtlarida, institutlarda
olib boriladi. Huquqiy tarbiya- tarbiyalanuvchilarning xulq-atvoriga taosir
ko’rsatuvchi, ularni tartib doirasida tutish uchu nasos bo’la oladigan bilim
berishdir. Lekin tarbiyachi faqat bilim beribgina qolmasdan, tarbiyalanuvchilarga
har xil shaklda taosir ham o’tkazishi kerak.
Huquqiy tarbiyaning shakllari asosida davlat organlari, jamoat
tashkilotlari, professor- o’qituvchilarining olib borgan ishlarining tashqi
ko’rinishidagi taosir yo’li, taosir etish usullari yotibdi.
Huquqiy tarbiya shakllari har bir shu ish bilan shug’ullanuvchi uslubida
o’z ifodasini topadi.
Masalan, o’quv yurtlarida huquqiy tarbiya shakli, mehnat faoliyati bilan
shug’ullanuvchilarnikidan farq qiladi. O’quvchilarga dars jarayonida, darsdan
tashqari vaqtda-suhbat, suhbatni huquqiy qoidalarini o’rgatish, o’yin darslari
o’tkazish tariqasida olib boriladi.
Huquqiy tarbiya shakllari quyidagilarcha bo’lishi mumkin: a) huquqiy
bilim; b)huquqiy tashviqot; v) jamoatchilik tomonidan olib boriladigan ishlar; g)
huquqni himoya qiladigan davlat organlarining ishlari bilan tanishish (tergov, sud
jarayonlarida qatnashish); d)xalq deputatlarini nomzodlikka tavsiya qilish
majlislarida, mahalliy hokimiyatlar qoshidagi voyaga yetmaganlar komissiyalari
ishlarida ishtirok etish. Huquqiy tarbiyani jamoa o’rtasida yoki individual shaklda
amalga oshirish mumkin.
Yoshlarni huquqiy bilimga va huquqiy tarbiyaga jalb etishda huquqni
himoya qiluvchi davlat organlari xodimlari bilan uchrashuv o’tkazilishi, savol-
javob kechalari tashkil etilishi yoki huquqshunos uyushmalari to’zilishi ijobiy
natija beradi. Individual yakka tarzda huquqiy bilim berishda, huquqiy
34

tarbiyalashda shaxsga maxsus adabiyotlarda tavsiya etilishi, unda qiziqish
uyg’otish, tarbiyalanuvchining ruxiy holatini o’rganib, u qabul qila oladigan,
tushuna biladigan tarzda suhbat olib borish maqsadga muvofiqdir.

Huquqshunoslar huquqiy tarbiya metodlarini odatda ikki turga bo’ladilar
ishontirish va majburlash. Huquqiy tarbiya metodi-bu bir necha muayyan
yo’l va usullar yig’indisi bo’lib, ular asosida kishilar ongiga, dunyoqarashiga taosir
qilinadi. Buning natijasida tarbiyalanuvchilarda qonunga hurmat hissi uyg’otiladi
va qonunning buzilmasligi taominlanadi.
Eng asosiy metod bu – ishontirish metodi. Ishontirish orqali ijobiy
natijaga erishilmasa, majburlash metodi qo’llanadi. Huquqiy tarbiyada bu ikki
metodni birga qo’llash ham mumkin.
Huquqiy tarbiyaning ilmiy prinsiplaridan yana biri o’rganilayotgan qonun
yoki qarorning kelib chiqish sabablarini, unga obyektiv zarurat borligini
tushuntirib berishdir. Agar tarbiyalanuvchi qonun, qaror va qoidalarning vujudga
kelishi, qabul qilinishi umumiy asoslarini tushunib olsa, ayniqsa, hozir
o’rganilayotgan huquqiy normaning qabul qilinishi sababini bilsa, uni bajarishga
ongli ravishda yondoshadi, o’zida ham huquqiy normaga nisbatan ehtiyoj sezadi.
Huquqiy tarbiyaga ilmiy yondoshish quyidagi faoliyatlardan tashkil
topadi:
- o’rgatilishi lozim bo’lgan qonun va qonuniy aktning nazariy va amaliy
jihatlarini puxta o’zlashtirib olish;
- tarbiya obyektlarini o’rganish, ular bilan huquqiy norma o’rtasidagi
bog’lanishni aniqlash;
- mazkur mintaqadagi huquqiy normaga aloqador huquqiy holatni
(huquq-tartibotni, qonunchilikka munosabat )o’rganish va tahlil qilish;
- huquqiy normani tushuntirish shakl va metodlarini tanlab olish;
- huquqiy tarbiya vositalarini tayyorlash;
- tarbiyalanuvchilarning fikrini o’rganish va savol – javobga tayyorlanish;
35

huquqiy tarbiyani shahar, tuman, viloyat, respublika miqyosida yagona
shakl va metodlar asosida olib borish ham ilmiy prinsipdir. Huquq-tartibot va
qonuniylikni mustahkamlash butun mamlakatda huquqiy tarbiyaga chuqur ilmiy
yondoshishni taqozo qiladi. Hozir bu muhim ish davlat organlari va jamoat
tashkilotlari hamkorligida amalga oshirilmoqda.
Tarbiyaga har tomonlama yondoshish. Tarbiyaga har tomonlama
yondoshish deb tarbiya maqsadining shaxs ongida shakllanishiga ko’maklashuvchi
omillarni aniqlash, tarbiya shakl va metodlariga ularga tayanish aytiladi.
Bu vazifalarning zarar darajada amalga oshirilishi tarbiyachi bilan
tarbiyalanuvchilarning o’zaro hamkorligiga bog’liqdir. Ikkala tomonning fikr
almashishi, huquqiy tushunchalarga aniqlik kiritilishi, yakdillik asosida hayotiy
holatining belgilab olinishi tinglovchilar huquqiy ongiga tegishli o’zgarish kiritadi
va uni boyitadi.
Masalan, tarbiyachi mehnat qonuniga kiritilgan o’zgarishlar bilan
tinglovchilarni tanishtirmoqchi. Maqsad ularning ongiga yagona qonun
mazmunini aks ettirgan holda mehnat munosabatlarida qonundagi o’zgarishga
muvofiq ish ko’ra olishni tarbiyalashdir. Buning uchun tarbiyachi masalaga keng
yondoshib, qonun o’zgarishi sabablarini dalillar yordamida ko’rsatishi, yangi
qonun mohiyatini isbotlashi, uni ijro etish tartibini o’rgatish, ko’zda to’tilgan
maqsadni misollar yordamida tushuntirish kerak.
Har tamonlama yetuk shaxsni tarbiyalab yetishtirish maqsadi
umumtarbiyaning maqsadi barcha yo’nalishlarini bir-biriga uyg’unlashtirilgan
holda olib borishni taqozo qiladi. Bu bir kishining emas, balki butun jamoaning
burchidir. Huquqiy tarbiya ham bir kishining emas, chunki shaxsni har tomonlama
shakllantirish uchun bir tarbiyachi barcha omillarni bilishga qodir emas. Bir
pedagog huquqiy tarbiyaning bir yoki bir necha yo’nalishigina shaxs ongida
shakllantira olishi mumkin. Pedagog muayyan masala bo’yicha huquqiy tarbiyaga
keng yondoshishi uchun shu masalaga aloqador omillarni tanlab olishi, ularni
yagona bir mavzuga yig’ishi, misollar yordamida uyg’unlashtirishi kerak. Masalan,
o’quvchida O’zbekiston fuqarolariga sodiqlik burchini tarbiyalashda o’qituvchi-
36

o’quvchi qanday qonunlarni o’rganishi kerakliginitanlab olishi, fuqarolarga
taalluqli misollar topishi, fuqarolik burchi buzilganda davlat va jamiyat tomonidan
quriladigan choralarni belgilashi, yuridik dalillar to’plashi, so’ngra keng tarbiya
mavzularini ishlab chiqishi vash u mavzu bo’yicha ish olib borilishi kerak. Lekin
shuni unutmaslik lozim, huquqiy ongning hatto biror yo’nalishini shakllantirish
uchun ham yuridik omillarning o’zigina kifoya emas: masalan, intizomsiz shaxsni
qayta tarbiyalash uchun uning huquqiy ongida burilish yasash, dunyoqarashiga,
mehnat munosabatiga, madaniyat darajasiga taosir ko’rsatishi kerak. Agar uni
qonunga ko’ra jazolash bilan kifoyalansangiz, axloqiy buzuq ekan, YAna eski
odatini davom ettiraveradi.
Binobarin, huquqiy tarbiyaga aloqador omillar ikki guruhga bo’linadi:
tarbiyachining axborotli hujjatlariga kiritiladigan omillar va tinglovchilar
xususiyatiga bog’liq omillar. Tarbiya jarayonida ikala guruh omillar baravar
etiborga olinishi kerak.
Tarbiyachining axborotli hujjatlariga kiritilgan omillari suhbat mavzusida
qanday qonun, qonuniy ishlarni tushuntirmoq, asosiy maqsad nimaga
qaratilganligini bilib olmoq. Masalan, voyaga yetmaganlarning
huquqbuzarligining oldiniolish bo’yicha tarbiya: jinoiy, moddiy, intizomiy,
huquqbuzarlikda voyaga yetmaganlar qanday harakatlari uchun javobgar
bulishlariga taalluqli hujjatlarni to’plashdan iborat.
Tinglovchilar xususiyatiga bog’liq omillarda tarbiyachi tinglovchilarning
qabul qilish darajasi, yoshiga, maxoratiga va boshqa xususiyatlariga etibor bergan
holda tarbiya usulini tanlashdan iborat.
Subhasiz, huquqiy, siyosiy va ma’naviy ongning o’zaro bog’liqligini esdan
chiqarmaslik kerak, lekin shuni ham nazarda tutish lozimki, ularni bir-biri bilan
qo’shib yuborish mumkin emas. Tarbiyaviy ishning o’ziga xos yo’nalishidagi
huquqiy tarbiyaning mustaqilligi avvalo uning mazmuni bilan bog’liqdir. Huquqiy
tarbiya ongning mustaqil shaklini - huquqiy ongni shakllantiradi, bu esa
tarbiyaning o’ziga xos shakllari va usullarini izlab topish va qo’llanish zaruriyatini
taqozo etadi.
37

Tarbiyachilar zarur hajmdagi huquqiy bilimlar bilan qurollangan bo’lishi va
tarbiyalanuvchilarda huquqiy ongni shakllantirish, ularning huquqiy madaniyatini
oshirish uslubiyotini egallashi lozim.
Ma’lumki, huquqiy ong - ijtimoiy ong shakllaridan biri. Agar ijtimoiy ong
umuman ijtimoiy borliqning aksi bo’ladigan bo’lsa, unda huquqiy ong faqat
mavjud huquqiy voqea-hodisalarni, shuningdek huquq yordamida tartibga solinishi
mumkin bo’lgan Hodisalarni aks ettiradi. Huquqiy ong - bu jamiyatda
ommaviylashgan huquqiy, shuningdek kishilarning xulq-atvoriga, ijtimoiy
muassasalar qadriyatlariga huquq haqidaga shunday tasavvurlar nuqtai nazaridan
munosabatini ifodalaydigan nazariyalar, g’oyalar, qarashlar va tasavvurlar
majmuidir.
Huquqiy ongda quyidagi besh elementni ajratib ko’rsatish mumkin:
-huquqni bilish;
-huquq haqidagi tasavvur;
- amaldagi huquqqa munosabat;
-huquqqa qo’yiladigan talablar;
-huquqiy ko’rsatmalarning ijro etilishiga munosabat.
Ularning hammasi bir-biri bilan o’zaro chambarchas bog’langan va o’zaro
aloqadorlikdadir. Shu bilan birga ular o’ziga xos shakllanish xususiyatiga ega va
huquqiy ong «faoliyati»da turli rollarni o’ynaydigan har xil elementlar bo’lib, buni,
albatta, huquqiy tarbiya jarayonida hisobga olish zarur.
Huquqni bilish huquqiy me’yorlarni bilishni anglatadi. Bunday bilim, yoki
tegishli huquqiy qoidalarni bevosita o’rganish -matnlarni o’qish, radio orqali
tinglash va shu kabilar natijasida, yoki u bilan bevosita tanishish natijasida
egallanadi. Masalan, uni kishilarning hikoyalaridan yoki muayyan hayotiy
vaziyatlarda huquqiy qoidalarni amaliy o’zlashtirib olish natijasida egallash
mumkin. Ushbu ikkita usul o’zaro bir-birini to’ddirib turadi. Huquqshunos
bo’lmagan kishi tomonidan qonun mohiyatining tushuntirib berilishi ko’pincha
faqat qonunning ushbu matnning bayonini uning ma’nosini ommaviy tarzda
tushuntirish natijasida erishiladi. Tabiiyki, bunda sharhlovchining kim ekanligi,
38

uning axborotining qanchalik malakali, to’liq va xolisligi muhim ahamiyat kasb
etadi.Bu huquqiy ta’limning muhimligi bilan bog’liqdir.
Huquqni bilish boshqa omillar bilan bir qatorda huquq haqidagi
tasavvurning shakllanishiga ko’maklashadi. Bunday tasavvur umuman va aynan
muayyan holda nimaning qonuniyligi va huquqqa zidligi, qilmishning huquqiy
oqibatlari qanday bo’lishi, fuqarolarning huquqlari va burchlari va shu kabilar
haqidagi tasavvurdir. Holbuki, kishi qonunning aniq matnini bilmasligi, lekin u
haqda o’zining qandaydir tasavvuriga ega bo’lishi mumkin. Voyaga
yetmaganlarning hukuqiy ongini tadqiq etishlar paytida ular qo’yilgan savollarga
javob qaytarishganidan so’ng, ulardan nima uchun shunday tegishli javob
berishganini so’radik. Ko’pchilik shunchaki «shunday deb o’ilashini» aytishdi.
Bunday fikr-mulohazalar nimaga asoslanadi, huquqiy tasavvurlar qanday xosil
qilinadi? Avvalo - axloq me’yorlari, siyosiy va boshqacha qarashlar ta’siri ostida
shunday bo’ladi, chunki bizning jamiyatimizda siyosiy, axloqiy va huquqiy
talablarning birligi mavjud. Agar o’smirning siyosiy va ma’naviy ongi to’g’ri
shakllantirilgan bo’lsa, unda uning huquqiy tasavvurlari ham amaldagi qonun
mazmuniga yaqin bo’ladi, deb hisoblash uchun hamma asoslar mavjud.
Ana shuning uchun ham tarbiyaga nisbatan kompleks yondashuvni qo’llash
zarurligini nazarda tutish ayniqsa muhimdir: «O’z xalqiga, uning an’analariga, tili
va madaniyatiga muhabbat va hurmatni tarbiyalamasdan turib... haqiqiy insonni...
tarbiyalash mumkin emas». Ayni bir paytda shuni ham unutmaslik kerakki,
huquqiy tasavvurlarni faqat axloq me’yorlaridan keltirib chiqarish huquqiy va
axloqiy talablarning bir xillashtirib qo’yilishiga, xatti-harakatning axloqiy va
huquqiy jihatdan baholanishi o’rtasidagi farqning huquqqa zid va shunchaki
axloqqa yot bo’lgan xulq-atvor o’rtasidagi tafovutning tushunilmasligiga olib
kelishi mumkin. Sud, prokuratura, militsiya xodimlari shunday hollarga duch
kelishadiki, masalan, o’smirlar, ba’zan ularning tarbiyachilari ham bolalar va
o’smirlarning kechqurun soat 21-22 dan so’ng kattalarsiz ko’chada bo’lishining
o’zi huquqqa zidligini tushunmaydilar. Bu nafaqat pedagogik tavsiyalarga, shu
39

bilan birga bolalar va o’smirlarning jamoat joylaridagi xulq-atvori qoidalariga ham
ziddir.
Huquq haqidagi tasavvurning shakllantirilishida, shuningdek birmuncha
alohida masalalarning hal etilishida asos bo’ladigan qonunning ayrim umumiy
qoidalari, huquqiy tamoyillarini bilish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan,
agar yoshlar mehnat haqidagi qonunlarga ko’ra voyaga yetmaganlarga beriladigan
imtiyozlar to’g’risidagi umumiy qoidani bilishsa, unda ular bunday imtiyozlarning
ish vaqtining davomiyligi, ta’tillar vaqtlari, o’smirlardan og’ir ishlarda
foydalanishning taqiqlanishiga tegishli ekanligi haqida to’g’ri xulosalar
chiqarishadi. Darvoqe, yoshlar bunday jihatlarni tartibga soladigan aniq moddalar
mazmunini bilishmasligi ham mumkin.
Huquqni bilish va u haqda tasavvurlar, odatda, kishiga huquqqa zid narsani
qonuniy narsadan farqlashida, qandaydir xodisani huquqiy jihatdan to’g’ri
baholashida va uning ehtimol bo’lgan huquqiy oqibatlarini tasavuvur etishida
yordam berib, birgalikda «faoliyat ko’rsatadi». Bunda bilimlar bilan
tasavvurlarning o’zaro bir-birini mustahkamlashi yuz berishi mumkin yoki
huquqiy amaliyot huquqiy me’yorlar talablaridan farq qilgani hodda o’smir ongida
huquq haqidagi tasavvurlar huquqiy bilimlar bilan raqobatlashuvi va shunda aynan
noto’g’ri huquqiy tasavvurlarning g’olib bo’lishi ham istisno qilinmaydi.
Shaxsning hayotiy tajribasi huquq haqidagi tasavvurning muhim manbai
hisoblanadi.

40

XULOSA
Huquqiy tarbiya shaxs tomonidan o’zlashtirilgan nazariy-huquqiy bilimlar
negizida huquqiy faoliyatni tashkil etish borasidagi ko’nikma va malakalarni hosil
qilish, unda ijobiy mazmundagi huquqiy sifatlarni qaror toptirish va huquqiy
madaniyatni shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon hisoblanadi.
Huquqiy ta’lim va tarbiya o’zaro bog’liqlik, uzviylik, aloqadorlik hamda
dialektik xarakterga ega bo’lib, shaxs huquqiy madaniyatini shakllantirish garovi
hisoblanadi. Huquqiy tarbiya o’quvchilar o’rtasida fuqarolik tarbiyasini tashkil
etishda o’ziga xos o’rin tutadi 5
.
Yosh avlodning huquqiy madaniyati va ongini shakllantirish fuqarolik
tarbiyasining tarkibiy qismi mavzusi asosida Respbulikamiz Prezidenti
A.Karimovninng asarlarida huquqiy madaniyat va huquqiy ong tushunchalariga
berilgan ta’riflar hamda bu borada davlatimiztomonidan olib borilayotgan
islohatlar yoritib berildi.
Bundan tashqari yoshlarda huquqiy madaniyat va ongni shakllantirishning
tarixiy asoslari ajdodlarimiz merosida tutgan o’rni o’rganilib, misollar bilan bayon
etildi.
Yosh avlodning huquqiy madaniyati va ongini shakllantirish fuqarolik
tarbiyasini berishning ahamiyati bo’yicha, fuqarolik tarbiyasi va uning asoslari
hamda huquqiy ta’lim o’quvchilarga huquqiy me’yorlar, qonunlar hamda ijtimoiy-
huquqiy munosabatlar mohiyati to’g’risida tizimlangan bilimlarni berish, ularda
huquqiy bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyojni yuzaga keltirish, huquqiy ongni
shakllantirish jarayonini, uzluksiz, tizimli tarzda tashkil etilishi lozimli haqida
fikrlar bayon etilgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
5
Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Т . 3. – Т .: “O’zbekiston”, 1996. – 135- bet
42

1. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. T. 9. – T.:
“O’zbekiston”, 2001. – 139-140-betlar.
2.Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. T. 7. – T.:
“O’zbekiston”, 1999. – 251-bet.
3. Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod. siyosat, mafkura. T. 1.
– T.: “O’zbekiston”, 1996. – 125-bet.
4.Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1. –
T.: “O’zbekiston”, – 322-bet.
5. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. Т . 3. – Т .:
“O’zbekiston”, 1996. – 135- bet.
6..Mahmudov R. Huquq va madaniyat g’Z.S.Zaripov tahriri ostida. –
Toshkent, O’zbekiston, 1993. –56-bet.
7. Tadjixanov U., Saidov A. Huquqiy madaniyat nazariyasi. 2-tomlik. –
Toshkent, O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 1998.-182-bet.
8. Nikitin A. Otvetstvennost nesovershennoletnix. – Moskva, Prosveheniye,
1990. – 109-bet.
43

DAVLAT VA HUQUQ ASOSLARI FANI – HUQUQIY MADANIYAT VA HUQUQIY TARBIYA ASOSLARI FANINI MANBAI

Купить