Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 166.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Detektiv harakterdagi asarlar

Sotib olish
Mavzu: Detektiv harakterdagi asarlar.
Reja
Kirish
1. Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
2. .Muhokama va natijalar.
3. O’zbek adabiyotining eng ko’zga ko’ringan detektiv 
asarlari mualliflari.
Xulosa.
Foydalanilagam adabiyotlar Kirish
O‘zbek   nasrining   XX   asrdagi   taraqqiyot   bosqichlarida   real   hayot   bilan
realistik  tasvir   munosabati   ba’zan   bir-biriga   mushtarak,   goho  nomutanosib   tarzda
kechganligi   kuzatilgan.   Murakkab   bu   tarixiy   jarayonda   ayrim   tematik
yo‘nalishlarning,   xususan,   o‘zbek   detektivining   katta–kichik   tajribalari,
muammolari   mavjudki,   ular   o‘zbek   adabiyotshunosligida   deyarli   tahlilga
tortilmagan   va   ilmiy   tadqiq   etilmagan.   O‘zbek   detektiv   adabiyotining   rivojlanish
jarayonida   uzoq   yillar   davom   etgan   ijodiy   sustlik   sobiq   totolitar   tuzumning
nobakor   siyosati,   tiyiqsiz   mafkurasi   tamoyillariga   bog‘liq   tarzda   sodir   etilganligi
bor   haqiqat.   Ayni   davrda   bu   boradagi   sezilarli   muvoffaqiyatlarning   jamiyatdagi,
adabiy tafakkurdagi  va real  hayotdagi  yangilanishlar  bilan, mustaqillik va istiqlol
ne’matlari bilan uyg‘un kechayotganligi ham haqiqat.  Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Sho‘ro   davrida   detektiv   adabiyotning   rivojlanishiga   ma’lum   ma’noda   yo‘l
berilmagan bo‘lsa-da, bu janrning jahon adabiyotidagi yetuk namunalari avvalo rus
tiliga, undan boshqa qardosh tillarga tarjima qilinib, nashr etilgan. Bundan ko‘zda
tutilgan   asosiy   maqsad-muddao   detektiv   adabiyot   rivojiga   turtki   berish   emas,
aksincha, ularda tasvirlangan jinoyat olami kirdikorlari o‘g‘rilik, fahsh, talonchilik,
razolatning   faqat   kapitalistik   tuzumga,   burjua   mamlakatlari   hayotiga   xosligini
ko‘rsatish   va   sotsialistik   davlatda   bunday   illatlar   tag-tubi   bilan   yo‘qotib
yuborilganligini ta’kidlash edi. Hatto, o‘sha davrlarda chop etilgan yirik lug‘atlarda
ham   “detektiv   adabiyot”   atamasiga   “burjua   adabiyotiga   xos   tur”   deya   izoh
berilgan.   [3]   Keyinchalik   yozuvchilarning   deyarli   bir   yerda   “depsinib   turgan”
o‘zbek   detektiv   adabiyoti   rivojiga   ma’sulligi   aniq-tiniq   ko‘zga   tashlana   bordi.
Shuningdek, kitobxonlarning bu turkumdagi asarlar mutolaasiga bo‘lgan qiziqishi
ham   tobora   kuchayib   borardi.   Shunday   ekan,   kundalik   hayotdagi   turli   jinoyatu
illatlarning fosh qilinishi, shuningdek, ularni bartaraf etish borasidagi to‘siqlardan
masuvo   bo‘lishning   o‘ziga   xos   jihatlarini   badiiy   talqin   etuvchi   asarlarga   bo‘lgan
ma’naviy   ehtiyoj   kuchayib   bordi.  Afsuski,   o‘zbek   detektiv  janrining  shakllanishi,
taraqqiyot  xususiyatlari,  o‘ziga xos adabiynazariy  muammolari  adabiyotshunoslik
ilmida   alohida   va   maxsus   o‘rganilmadi.   Turli   yillarda   yaratilgan   va   mohiyatan
detektiv   adabiyotga   mansub   bo‘lgan   asarlar   ko‘proq   boshqa   jihatlariga   ko‘ra
tahlilga   tortildi.   O‘zbek   detektiv   adabiyotining   rivojlanishi,   istiqlol   davridagi
o‘zgarishlari   va   izlanishlar   samarasi   sifatida   keng   qamrovli   epik   asarlar,
shuningdek,   bu   sohadagi   muayyan   ijod   yuzasidan   yaxlit,   fundamental   tadqiqotlar
deyarli yaratilmadi. Vaholanki, bunday yo‘nalishdagi ilmiy ishlarga jiddiy asoslar,
salmoqli   manbalar   va   ehtiyojlar   azaldan   mavjud   edi.   Ta’bir   joiz   bo‘lsa,   bundan
qariyib   yigirma   yillar   muqaddam   adabiyotshunosligimizda   detektivga   nisbatan
jadal   “sergaklashish”   jarayoni   sodir   bo‘ldi.   2001   yili   “Hozirgi   o‘zbek   detektiv
adabiyotining   taraqqiyot   xususiyatlari”   (T.   Irisboev),   2002   yilda   esa   “O‘zbek
detektiv   nasri:   genezisi   va   tabiati”   (Sh.   Sulaymonov)   mavzularida   nomzodlik dissertatsiyalari   muvoffaqiyatli   himoya   qilindi.   Bir   qator   adabiyotshunos   olimlar:
U.Normatov,   A.Ulug‘ov,   H.Karimov,   T.Shermurodov,   K.Turdieva,   I.Mirzaev,
M.Mansurlarning ilmiy maqolalari, taqriz va fikrmulohazalari e’lon qilindi. Biroq,
ko‘p o‘tmay mazkur ishlar “suvga tushgan toshday” ko‘rinmay, e’tibordan chetda
qolib   ketdi.   Yozuvchi   Iskandar   Qalandarovning   1962   yili   yozilgan   “Shoxidamas,
bargida...”   nomli   qissasini   o‘zbek   detektivining   ilk   kurtaklaridan   biri   deyish
mumkin.   Asar   jamiyatning   “qora   guruhlari”   qilmishlarini   keskin   fosh   etishga
qaratilgan   bo‘lib,   unda   o‘g‘rilik,   zo‘ravonlik,   qotillik,   qallobliklar   badiiy   talqin
etiladi.   Biroq   asar   o‘sha   davr   mafkurasining   jiddiy   e’tiroziga   sabab   bo‘ldi   va
keskin   tanqidga   uchradi.   Yozuvchi   sovet   voqeligiga   yot   narsalarni   tasvirlashda,
mayda va onda-sonda bo‘ladigan hodisalarni tipiklashtirib talqin etishda ayblandi.
Jumladan,   adabiyotshunos   S.   Mirvaliev   muallifni   “sho‘ro   voqeligiga   yot   asar”
yozganligi,   “hayotimiz   uchun   tipik   bo‘lmagan   narsalarni   umumlashtirish   ketidan
quvgan”ligi,   militsiya   xodimlari   va   sovet   kishilarini   shunday   jinoyatlar   sodir
bo‘lishiga   yo‘l   qo‘yib   bergan   “merov,   lapashang”   kishilar   sifatida   tasvirlaganligi
uchun ayblagan. [1] Darhaqiqat, mazkur qissani nuqsonu kamchiliklardan butunlay
holi asar sifatida qabul qilish ham u qadar maqbul emas. Uning syujetida g‘oyaviy-
badiiy maqsadga to‘liq xizmat qila olmagan voqea-epizodlar, ichki qurilishida esa
mavhum   bo‘shliq   mavjud.   Ruhiyatiga   chuqur   kirib,   bor   fojiasi   bilan   tasvirlanishi
kutilgan   qahramonlarning   ma’naviy   dunyosiga   yozuvchi   yetarli   e’tibor   qarata
olmaydi.  Badiiy mahoratning sayozligi uslubda ham, asar tilida ham sezilib turadi.
Shunga   qaramay,   keyingi   yillarda   ham   detektiv   asar   namunalarini   yaratishga
intilishlar   kuzatildi.   O‘lmas   Umarbekovning   “Fotima   va   Zuhra”romani,   “Yoz
yomg‘iri”qissasi,   Tohir   Malikning   besh   kitobdan   iborat   “Shaytanat”   qissasi,
Fayzulla   Qilichevning   “Zanjir”,   Said   Ravshanning   “Chordoqdan   otilgan   o‘q”,
Omon Muxtorning “Mo‘jiza”, Botir Nosirovning “Oltin qasr fojiasi” kabi ko‘plab
katta-kichik qissa va hikoyalari shular jumlasidandir.  Muhokama va natijalar
E’tirof   etish   lozimki,   keng   qamrovli   ijodiy   jarayonlarning   mevasi   sifatida
yozuvchi   Tohir   Malikning   “Shaytanat”   asari   o‘zbek   detektiv   nasrining   yetakchi
namunasi   sifatida   paydo   bo‘ldi.   Syujet   rishtasining   tarangligi,   voqealar
ko‘lamining   keng   va   chuqur,   murakkab   va   ziddiyatliligi,   badiiy   salmog‘i, qahramonlarining   ko‘p   va   rang-barangligi,   voqea,   mazmun   va   g‘oyasining
serqatlamliligi,   muhimi,   milliyligi   va   sharqona   ma’rifiy-didaktik   yo‘nalishi   bilan
“Shaytanat”   o‘zigacha   yaratilgan   detektiv   asarlardan   yaqqol   ajralib   turadi.   U
o‘zbek   adabiyotida   bu   boradagi   bor   tajribalarni   umumlashtirgan   bir   asar   sifatida
maydonga keldi va haqli ravishda katta muvoffaqiyat qozondi. Zero, “Shaytanat”
bitilgan   davrda   bu   asardek   keng   o‘quvchilar   ommasi   e’tiborini   o‘ziga   tortgan
boshqa   bir   asar,   T.   Malikdek   shuhrat   cho‘qqisiga   ko‘tarilgan   boshqa   bir   adib
bo‘lmagan.   Iqtidorli   yozuvchi   Tog‘ay   Murod   ana   shu   jihatlarga   xolisona
munosabat bildirib: “bugungi kunda uloq Tohir Malikda ketdi” deya e’tirof etgan
edi.   [2]   Muhimi,   adabiy   va   ilmiy   jamoatchilik,   keng   o‘quvchilar   ommasi   asarni
katta  qiziqish   bilan   kutib  oldi.   “Shaytanat”   asari   adib   ijodininggina  emas,   o‘zbek
adabiyotining   yangi   davrdagi,   yangicha   yo‘nalishdagi   muvaffaqiyati   deya   e’tirof
etildi.   Mazkur   yirik,   ko‘p   kitobli   qissaga   qadar   yaratilgan   o‘zbek   detektiv
asarlarida   jinoyatchilikning   tasviri   asosan   ma’lum   bir   jinoyat   yohud   qotillik   va
uning  fosh   etilishi   asosida   amalga   oshirilar   edi.   Tohir   Malik   badiiy   mahoratining
o‘ziga  xosligi  shundaki, u asar  markaziga jinoyatchi  to‘dalar  muhiti  tasvirini  olib
kirdi.   Turmush   voqeligini   polifonik   tarzda,   mohirona   aks   ettirdi.   Asarda   turli
maslakdagi   qahramonlar   barobar   harakat   qiladi.   Yozuvchi   har   guruhdagi   muhim
qahramonlarning   xatti–harakatlarini   badiiy   tahlil   etadi.   Detektivsarguzasht
voqeliklarinigina   emas,   ichki   kechinmalarini   ham   nazardan   qochirmaydi.   Buning
uchun   qahramonlarning   xarakterlarini   yanada   reallashtirib,   jozibadorligini
ta’minlaydi. Ayniqsa, Asadbek, Zohid, Elchin, Zaynab, Anvar, Zelixon, Sobitxon
qori,   Ismoilbey   singari   obrazlar   galareyasi   ayni   shu   jihatlariga   ko‘ra   e’tiborga
loyiqdir.   “Shaytanat”   da   yorqin   joziba   uyg‘otuvchi   qirralardan   biri   uning   o‘ziga
xos   ifoda   uslubidir.   Bunda   o‘zbek   nasri   taraqqiyotidagi   go‘zal   an’analar
tajassumining yangicha ohanglari his etiladi. Muallif inson omilini, jamiyatda sodir
bo‘layotgan   voqealarning   falsafiy-didaktik,   islomiy-dunyoviy   nuqtai   nazardan
badiiy   talqin   etishga   intilib,   o‘z   maqsadiga   erishadi.   Asar   bayoniga   o‘z   falsafiy-
estetik   qarashlarini   mohirona   singdirib   boradi.   Kitobxonni   hayotning   mazmun-
mohiyati, tiriklik qadri, umr qimmati kabi masalalarda munozaraga chorlaydi. Asar pafosi,   g‘oyaviy   badiiy   qimmatini   ta’minlashda   bu   ifoda   yo‘sinining   nechog‘lik
ahamiyatli   bo‘lganini   anglash   qiyin   emas.   Shuningdek,   yozuvchining   o‘zbek
nasridagi   Abdulla   Qodiriy   ijod   maktabidan   qanchalik   chuqur   va   teran   bahra
olganligi   kitob   mutolaasi   mobaynida   his   etib   turiladi.   Ayniqsa,   Zaynab   obrazi
talqini   yozuvchining  bu  boradagi   noyob  topilmasidir.  Shu  kabi  adabiy   izlanishlar
o‘zbek nasridagi bugungi yangicha yondoshuvni har jihatdan e’tirof etmoqqa olib
keladi. Ayni chog‘da, o‘zbek detektiv adabiyoti degan tushunchaga aynan hozirgi
adabiy jarayonning mahsuli deb qarash ham o‘rinli emasligi ta’kidlanadi. Negaki,
detektiv   tasvir,   bevosita   detektiv   adabiyotga   mansub   unsurlar,   o‘ziga   xos
namunalar   o‘zbek   adabiyotining   turli   avlodlari   ijodida   ham   uchrab   kelgan.   Ular
orasida anchayin muvoffaqiyatli chiqqanlari ham, gazetalardagi lavhalar bayoniga
o‘xshashlari   ham   bor.   Shu   bois   ham,   o‘zbek   detektivi   xususida,   uning   taraqqiyot
omillari,   ko‘lamdorligi,   g‘oyaviy-badiiy   mavqei   haqida   ko‘tarinki   ruhda   fikr
yuritmoq,   filologik   ilmiy-tadqiqotlar   yaratmoq   ehtiyoji   anglashilib   turadi.   Milliy
adabiyotimizning barcha jabhalarida bo‘lgani kabi detektiv yo‘nalishda ham o‘ziga
xos   yangilanishlar   sustkashlik   bilan   bo‘lsa-da   ro‘y   berayotir.
Adabiyotshunoslikning   bu   boradagi   muhim   yo‘nalishlarini   belgilab   olish   va
ro‘yobga chiqarish olimlarimiz oldida turgan dolzarb masalalardandir. Shu o‘rinda
ayrim   maqsad-vazifalarga   e’tibor   qaratish   lozim   ko‘rinadi.   Jumladan,   1.   O‘zbek
detektiv   adabiyoti   taraqqiyotidagi   e’tiborga   loyiq   xususiyatlar,   shakllanish
omillari,   undagi   hayot   haqiqati   va   realistik   tasvir   mutanosibligi   hamda   detektiv
tasvirning   tabiiy   taqozodorligini   ilmiy-nazariy   aspektlarda   o‘rganish.   2.   Detektiv
adabiyotda   xilma-xil   qahramonlar,   xarakterlar   yaratish   jihatlarini,   unda   ham
realistik tasvirning qonuniyligini, badiiy talqinda muallif konsepsiyasining original
tabiatini,   ijodkor   nuqtai   nazarining   ma’lum   ijtimoiy-siyosiy   muhit   va   qarashlarga
dahldorlik   maromini   milliy   detektiv   namunalari   asosida   tadqiq   etish.   3.   Detektiv
asarlar   realistik   tasvirida   sarguzashtlilikning   spesifik   talab   ekanligini,   hayot
haqiqatidan   kelib   chiqadigan   tabiiy   jarayonligini,   asarlar   syujetida   sarguzasht
hikoyaning   ayricha   mavqe   va   mohiyat   kasb   etishini   ilmiy   jihatdan   kuzatish   va
asoslash. 4. Detektiv asar poetikasi masalalarini keng tadbiq qilish. Kompozitsiya, kolliziya, konflikt, dramatizm, badiiy psixoanaliz kabi masalalarni chuqur yoritish.
Ularni   boshqa   mavzularda   yaratilgan   g‘oyaviy-badiiy   darajasi   ustun   nasriy
asarlarga muqoyasa  etish va solishtirish.  5. O‘zbek nasriga an’analar  davomiyligi
va sayqal topish omillari, jahon detektiv adabiyoti ta’sirlaridan bahramand jarayon
sifatida  qarab,   o‘zbek   milliy  detektivining   alohida-alohida  ijodlarini   yohud   ayrim
epik   namunalarini   atroflicha   o‘rganib   chiqish   va   h/k.   Ta’kidlash   joizki,   mavjud
masalalarni   ilmiy   tadqiq   etish   uchun   o‘zbek   detektiv   adabiyotida   munosib
namunalar   mavjud.   Xususan,   Tohir   Malikning   Uzbekistan   41   www.ares.uz   besh
kitobdan   iborat   “Shaytanat”,   O‘lmas   Umarbekovning   “Yoz   yomg‘iri”   qissasi,
“Fotima va Zuhra” romani  , shuningdek, Fayzulla  Qilichev,  Isroil  To‘xtaev,  Said
Ravshan, Omon Muxtor, Botir Nosirovlarning bir qator asarlariga badiiy manbalar
sifatida qaralishi mumkin. Ma’lumki, badiiy adabiyot so‘z san’ati sifatida, ijtimoiy
voqelikning   badiiy   in’ikosi   tarzida   dunyoga   keladi.   Demak,   badiiy   asarni,
jumladan, detektiv janr namunalarini zamon va makon nuqtai nazaridan atroflicha
o‘rganishga   zaruriyat   bor.   O‘zbek   adabiyotshunosligida   detektiv   nasr
muammolarini  ilmiy tadqiq etish vazifasi  yana shuning uchun muhimki, filologik
yo‘nalishlarda tahsil olayotgan talabalar ham adabiyotning bu sohasi haqida yetarli
ma’lumotlarga   ega   emaslar.   Ta’kidlash   joizki,   ko‘p   hollarda   adabiy-nazariy
manbalarning   yetarli   emasligi   tasavvurlarni   yuzakilashtirib,   turli
chalkashliklarning urchishiga sabab bo‘lmoqda.  Xulosa 
Xulosa qilib aytganda, detektiv janr  rivoji  uning muqarrar  omillari doirasida
kechadi. Shubhasiz, uning muvoffaqiyati ham ana shu omillarning badiiy in’ikosi
tufaylidir.   Bu   mulohazalar   pirovardida   jahon   va   o‘zbek   detektivi   namunalarining
jamiyat   ijtimoiy-ma’naviy   hayotida   o‘ziga   xos   o‘rni   mavjudligini   qayd   etishga
asos   bo‘ladi.   Detektiv   asarlarni   muhim   manba   sifatida   tadqiq   etishning   beqiyos
imkoniyatlari   borligini   e’tirof   etishga   undaydi   va   shunga   yarasha   hozirjavoblik
bilan munosabatda bo‘lishga chorlaydi.  Foydalanilgan adabiyotlar.
1.   Mirvaliev   S.   Nasr,   davr   va   qahramon.   –Toshkent.:   Adabiyot   va   san’at,
1983.-32 b. 
2.   Ozod   ro‘mon   orzusi   (Yozuvchi   A.   Said   va   munaqqid   A.   Otaboy
suhbati) //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. -1996, 12 aprel. 
3. Slovar inostrann ы x slov. –M.: OGIZ, 1942; 
4. A. Timofeev i N. Vengerov. Kratkiy sovar literaturovedcheskix terminov. –
M.: Uchpedgiz, 1955. 
5. Rahmonov I. Sarguzasht asarlarda an’ana va zamonaviylik.-O‘TA, 1979,5-
son,- B. 72-76.

Detektiv harakterdagi asarlar

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский