Dialektlar va shevalar-xalq madaniyatining ko‘rinishi - Pedagogika - Slaydlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	3000UZS
Hajmi	5.6MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	pptx
Bo'lim	Slaydlar
Fan	Pedagogika

Dialektlar va shevalar-xalq madaniyatining ko‘rinishi

Sotib olish

Mavzu: Dialektlar
va shevalar-xalq
madaniyatining
ko‘rinishis
o
p
i
a s h n a q
a
s h o ti
q
a
n
n
a
y
s
i
z
Jo ’ra
O ’rto q S hag’am
x a y

S A IL
O TReja:
1.
3. 2.Dialekt, sheva va
lahjalarning
xususiyatlari . A dabiy tilda
shevalarning
o’rni va
ahamiyati .
Qipchoq
shevalarining
geografik jihatdan
tasnifi.
c h e c h
a

Sheva (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik ,
grammatik
va lug aviy jihatdan o ziga xos xususiyatlarga ega ʻ ʻ
bo lgan eng kichik hududiy ko rinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari
ʻ ʻ
bo lmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da
ʻ
yashovchilarning so zlashuv vositasi sifatida qo llanadi. Sheva — bu
ʻ ʻ
boshqa Sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, so z yasalishi va
ʻ
lug aviy belgilariga ko ra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud
ʻ ʻ
bo ladi. Masalan, qipchoq lahjasining mang it yoki saroy shevasi,
ʻ ʻ
qarluq lahjasiga mansub marg ilon shevasi va boshqalar o zbek
ʻ ʻ
tilining eng kichik hududiy ko rinishlari hisoblanadi. Alohida
ʻ
Shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi.
s h e v a
D ila e k
t

Adabiy til avvalo yozma tildir. Ba’zan uning
og’zaki versiyasi ham ishlab chiqiladi, lekin doim emas.
Yozma tilning asosiy vazifasi – turli uzoq yaqin shevalar
vakillari tushunadigan umumiy me’yor bo’lib,u fuqarolar
manfaatiga xizmat qilishi lozim. Hamma hujjatni o ‘ z
shevasida yozsa bu xaos keltirib chiqarishi mumkin. Va
buning oldini olish uchun ham adabiy til lozim. Vazifasidan
kelib chiqib adabiy til shevalar asosida ishlab chiqiladi: u
shevadan bir nimalar, bu shevalardan bir nimalar olib
hamma uchun tushunarli bo ‘ lgan adabiy til hosil qilinadi.S irg ’a
z ira k
c
h
o
c
h oybaldoq
A n a s h u
a s h i

Shevalar adabiy tilga emas, adabiy til
shevalarga moslashishi lozim
Yana bir masala — shevaning ham, adabiy tilning ham o‘ziga yarasha
o‘rni, ahamiyati, iste’mol doirasi bor. Hech biridan butunlay voz kechib bo‘lmaydi.
Shevalarni asrash, kundalik hayotda, folklorda, san’atda, TVda, internetda, kinoda,
musiqada ulardan faol foydalanish lozim. Adabiy til ning o‘rni — hujjatlarda,
ta’limda, OAVda. Shu bois kinoda, ayrim telekanallarda, internetda shevadan
foydalanilishini salbiy holat deb baholamayman. Sheva o‘z iste’mol doirasini
kengaytiryapti, xolos va bu ijobiy holat. Adabiy tilga e’tibor qaratib, ba’zan sheva
larni unutib qo‘yamiz.
Aslida, jamiyatda adabiy tilning ham, shevaning ham o‘rni bo‘lishi lozim. Sheva
o‘zida tarixiy xotirani, madaniy ko‘nikmalarni va lug‘at boyligini saqlaydi.
Uning bu kapitalini adabiy tilga o‘tkazish kerak .
tu x u m
y u m u rt a

O‘zbek tilining qipchoq
sheva laris ig ir
in a k
O k a
a k a
O‘zbek tilining uch lahjasi turkiy tillar

ning uchta katta tarmog‘i bilan bog‘liq: qarluq-
chigil
(yoki uyg‘ur), qipchoq va o‘g‘uz . Samarqand
viloyati ham qipchoq shevalari zonasiga kiradi.
Urgut,
Pastdarg‘om, Tayloq, Narpay,
Kattaqo‘rg‘on
kabi tumanlarda qipchoq shevalari
qarluq shevalari bilan qo‘shnichilik qilsa, Jomboy,
Bulung‘ur, Payariq, Ishtixon, Qo‘shrabot,Nurobod,
Paxtachi kabi tumanlar deyarli to‘liq qipchoq
shevalarida gapiradi.

Toshkent va Samarqand shevalarining tasnifik u tm
o
q
p o y la
m o q
TOSHKENTDA SAMARQANDDA
qanaqasiz qandaysiz
poylamoq kutmoq
xo‘p xay
Shag‘am sham
qillaring qilinglar
o‘rtoq jo‘ra,dugona

O‘zbek xalq shevalarining boy leksikasi
Og’o(aka), gal (kel), kadi (qovoq), nechiksan (yaxshimisan), dim
(juda)
Kevotti
(kelyapti), opa (ona), sog’at (soat), etvor (aytib yubor)Aynak
(oyna), cho’kichi (so’ri) qurtob (qurut) Xorazm shevasi
Toshkent shevasiAndijon shevasi
o n a
e
n
a

Samarqand viloyati Pastdarg’om tumani
shevasiga oid ba’zi so‘zlar
Avacha -bolakay
Cho’lpak -cho’mich
Patinjon -baqlajon
O’rama -xonim(ovqat
turi)
Chova -betoncha Ijik,
nimta -yengi yo’q
chopon,
kamzul
Hiy -nima
uchun
Iytib -unday
qilib
Shibirtk i-supurgi
Lavka -lapashang
c h e c h
a
ya
n g a
b o b o
k a ta t
a

E’tiboringiz
uchun
rahmat!

Dialektlar va shevalar-xalq madaniyatining ko‘rinishi

Sotib olish