Didaktik o'yinlar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	24000UZS
Размер	173.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Май 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Didaktik o'yinlar

Купить

Didaktik o'yinlar
KIRISH
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Ta'lim - tarbiya va
kadriar tayyorlash tizimini isloh qilish, barkamol avlodni voyaga
yetkazish to'g'risida"gi Farmoni va "Kadrlar tayyorlash millay
dasturi"da matematika o'qitishning sifatini oshirish bilan birga
1

o'quvchilarning tafakkuri va shaxsiy sifatlarini, matematik
savodxonligini shakllantirish hamda ijodiy qobiliyatlarini o'hirish
masalalari berilgan. Boshlang'ich matematika kursining asosiy
natural son va nol, butun musbat sonlar ustida to`rt arifmetik amal
hamda ularning asosiy xossalari haqidagi aniq tasavvurlar va bu
bilimlarga asoslangan og'zaki va yozma hisoblash usullarini ongli
puxta o'zlashtirishni tashkil etish, shuningdek jadval hollaridagi
hisoblash malakalarini avtomatizm darajasida yetkazilishini tashkil
etadi.
Matematika kursi asosiy kattaliklar va geometriya elementlari
bilan tanishtirishni nazarda tutadi. Ular imkoniyat darajasiga ko'ra
o'quvchilarning son, arifmetik amallar va matematik munosabatlar
haqidagi tushunchalarni yuqori darajada o'zlashtirishiga yordam
bera borib, arifmetik bilimlar tizimiga qo'shiladi.
Dastur matematik tushunchalarning hayotiy materiallar asosida
2

o'zlashtirishini ko'zda tutadi. Bu esa darsda o'quvchilar o'zashtirishi
lozim bo'lgan tushuncha va qoidalar amaliyotga xizmat qilishini,
hayotiy ehtiyojlar natijasida vujudga kelganligini o'quvchilarga
yetkazib berish imkonini beradi hamda fan va amaliyot orasidagi
aloqalarni to'g'ri tushunishga asos yaratadi. Matematika bolalarda
tafakkur, diqqat, xotira, ijodiy tasavvur etish kuzatuvchanlikni
rivojlantirishga imkon beradi. Shuningdek matematika
o'quvchilarning mantiqiy fikrlash malakalarini oshirishi, ularning o'z
fikrlarini aniq to'g'ri va tushunarli bayon etish uchun zamin
hozirlaydi. O'qituvchining vazifasi - bolalarga matematikani
o'qitishda bu imkoniyatlardan samarali foydalana olishdan iborat.
Boshlang'ich sinflarda matematikani o'qitishga haftasiga 5
soatdan vaqt ajratiladi. O'quv materialini sinflarga taqsimlashda
o'rganilayotgan sonlar va ular bilan arifmetik amallarni bajarish
doirasi asta - sekin kengaytirib borishi nazarda tutuladi. 1-sirifda - 0
3

dan 100 gacha bo'lgan sonlarni raqamlash, 100 ichida sonlarni
xonadan o'tmasdan qo'shish va ayirish; 2-sinfda - 0 dan 100 gacha
bo'lgan sonlar, 100 ichida sonlarni xonadan o'tib qo'shish va ayirish,
jadval ichida ko'paytirish va bo'lish; 3-sinf - I dan 1000 gacha
bo'lgan sonlar, to`rt arifmetik amal; 4-sinfda - 1 dan 1 000 000
gacha bo'lgan sonlar, to`rt arifmetik amal kabi mavzular qaraladi.
Birinchi sinfda o'quvchilar ikki o'nlik ichidagi, ya'ni I dan 20
gacha bo'lgan sonlarning nomlari bilan tanishadilar. Bu esa xususan
o'quvchilarda narsalarni sanash malakasini hosil qilish uchun
qo'llaniladi.
Raqamlarning yozilishi bilan tanishtirish shu sonlarning ho'sil
bo'lishini o'rgatish bilan bir vaqtda amalga oshiriladi, shu sababli -
darsdayoq o'quvchilar I soni bilan tanishadilar va I raqamini
daftarlariga yozadilar. Shu bilan birga o'qitishning birinchi kunidan
boshlaboq bolalarda ba'zi muhim umumlashmalar shakllana
4

boshlaydi (birinchi o'nlik sonlar misolida) natural qatorning har
bir keyin keladigan soni qanday bo'lishi oydinlashtiriladi,
qatorning ixtiyoriy soni va undan oldin yoki keyin keladigan
hamma sonlari o'rgatiladi. O'quvchilar sonlarni taqqoslash usullari
bilan (oldin narsalarning mos to'plamlari ustida amallar bajarish
asosida, keyin esa taqqoslanayotgan sonlarning qatorida egallagan
o'rinlari bo'yicha) tanishadilar: ular ikki yoki son yig'indisini
topishni (oldin narsalarning mos to'plamlarini birlashtirish va hosil
bo'lgan to'plamlar elementlari sonini sanash asosida topish, keyin
esa bittalab yoki guruhlab qo'shish va boshqa usullardan
foydalanib) o'rganadilar. Birinchi yarim yillikda o'quvchilar
matematik amallar nomlari tarkibiy qismlari, ular hosil etadigan
natijalar nomlari bilan tanishadilar. Bundan tashqari o'quvchilar
matematik belgilarning ba'zi elementlari - amal ishoralari (plus -
qo'shuv, minus - ayirish), munosabat belgilari (katta, kichik, teng)
5

bilan tanishishlari hamda (2 va 6 sonlari yig'indisi) 9-2 (9 va 2
sonlari ayirmasi) va boshqa shunga o'xshash eng sodda
matematika ifodalarni o'qish va yozishni o'rganib olishlari kerak.
Umumiy o'rta ta'lim ikki bosqichdan iborat bo'lib, boshlang'ich
va umumiy o'rta ta'limni qamrab oladi.
Umumiy o'rta ta'limning davlat ta'lim standarti boshlang'ich
hamda umumiy o'rta ta'lim nihoyasida o'quvchilar egallashi lozim
bo'Igan bilim, ko'nikma va malakalarning minimal darajasini
belgilab beradi.
Har bir sinf yakunida o'quvchilar egallashi lozim bo'lgan
bilim, ko'nikma va malakalar fanlar bo'yicha ishlab chiqilgan o'quv
dasturlari bo'yicha o'z aksini topadi.
Boshlang'ich sinflarda o'quvchilar matematikadan quyidagi
bilim, ko'nikma va malakalarni egallashlari shart.
a) Sonlar va hisoblashlarga oid:
6

- sonlarni o'qish va yozish, ularni xona qo'shiluvchilarining
yig'indisi ko'rinishidagi yozuvini tushuntirish.
- sanoq texnikasini egallash (to'g'ri va teskari tartibda sanash,
juftliklar va o'nliklar bilan sanash, sondan oldin va keyin keluvchi
sonni aytish kabi)lar.
- natural sonlarni o'zaro taqqoslash ">", "<" va "=" belgilarini
to'g'ri qo'llash.
- sonlarni yozma qo'shish, uch xonali va to`rt xonali sonlarni
ayirish, bir xonali va ikki xonali songa ko'paytirish va bo'lish;
- q o'shish, ayirish, ko'paytirish va bo'lishning jadvalli hollari
natijalarini bilish, murakkab bo'lmagan hollarda yuz ichida
og'zaki hisoblashlarni bajara olish;
- "yig'indi", "ayirma", "ko'paytma" va "bo'linma" atamalari
ma'nosini tushunish va sonli ifodalarni o'qishda ularni qo'llay olish;
"... ta ortiq", "...ta kam", "... marta ortiq", "... marta kam"
7

munosabatlarining, "hammasi", "qoldi", "teng" munosabatlarining
ma'nosini tushunish va ularga tayangan holda sodda masalalarni
yecha olish;
- miqdorlar mahsulot narxi, miqdori va qiymati to'g'ri chiziqli
harakatda yo'l, tezlik va vaqt orasidagi bog'lanishlarni qo'llab,
amaliy mazmundagi masalalarni yechish;
- "yarim", "uchdan biri", "to'rtdan biri" atamalari ma'nosini
tushunish va ularni qo'llash, kasrlar yordamida ulushlarni yozish,
doira va geometrik shakllar modelida ½ 1/3 larni ko'rsatish, amaliy
mazmundagi masalalarni yechishda sonning ulushini va ulushiga
ko'ra sonni topa olish;
b) Geometrik shakllarga oid.
- rasmlarda kesma, uchburchak, to'rtburchaklar (jumladan, to'g'ri
to'rtburchak va kvadratlar), beshburchak va aylanani tanish;
- tevarak atrofdagi geometrik shakllarni tanish va topa olish;
8

- kesma uzunligini o'lchash, berilgan uzunlikdagi kesmani yasash,
kesma uzunligini ko'z bilan chamalab o'lchay olish;
- chizg'ich va sirkuldan foydalanib to'g'ri to'rtburchak, kvadrat,
uchburchak va aylanalar yasay olish;
- ko'pburchak parametrini, to'g'ri to`rtburchak yuzini va kvadrat
birliklardan tuzilgan shakllarning yuzini hisoblay olish;
- uzunlik (mm, sm, dm, m, km.) va yuza (sm, kv, dm, kv, m, kv)
o'lchovi birliklarini, ular orasidagi asosiy nisbatlarni bilish, ularni
o'z o'rnida qo'llay olish.
DIDAKTIK O'YINLAR VA ULARNING AHAMIYATI.
Ma'lumki 1-sinfga qabul qilinib, maktab ostonasida ilk
qadam qo'ygan bolaning faoliyatida o'yin asosiy o'rinni egallaydi.
O'yin ularning eng sevimli mashg'uloti bo'lib, ular har qanday
mashg'ulotni o'yin bilan uyg'unlashtirishga harakat qiladilar.
9

Shunday ekan o'qituvchi o'quvchi faoliyatidan ularning sevimli
mashg'uloti - o'yinni siqib chiqarmasdan, undan maqsadga muofiq
foydalanish bilan ta'lim jarayonining samaradorligini oshirishga
imkon beradi.
O'yin - bola hayotining uzviy qismidir. O'yin orqali bola atrof -
muhit, tabiat hodisalari, manzaralari, buyumlar, o'simliklar,
hayvonlar dunyosi bilan tanishadi.
Boshlang'ich ta'lim davrida o'quvchilarning aqliy va jismoniy
faoliyatini tashkil qilishda didaktik o'yinlar alohida ahamiyatga
ega.
Matematika darslarida didaktik o'yinlardan foydalanish
o'quvchilar zehnini o'stirish, tez hisoblash ko'nikmalarini
oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Didaktik o'yinlar jarayonida o'quvchilar o'yin qoidalariga
qat'iy rioya qilishga o'rganadilar, inoqlik his - tuyg'ulari,
10

dunyoqarashlari shakllanib boradi.
Ta'lim jarayonida didaktik o'yinlar o'quvchilarning
xususiyatiga ko'ra tashkil etilishi kerak. Bu esa ularga bilim
berishni yengillashtirishga, ko'rgazmalilikni ta'minlashga
qaratilgan bo'lib, o'quvchilarni toliqtirmaslik, zeriktirmaslik
imkonini yaratadi.
Ta'lim jarayonida qo'llaniladigan didaktik o'yinlar 2 xil
tasnifga egadir.

11Didaktik o`yinlar
tasnifi
Mazmuniga ko`ra Amalga oshirish
shakliga ko`ra
1.Tinch o`yinlar
2.Harakatli o`yinlar
3.Aralash turdagi 1. Musobaqa o`yinlar
2. Sahnali o`yinlar

Didaktik o'yinlarni xilma-xil tarzlarda tashkil qilish mumkin.
Qo'g'irchoqlar, o'yinchoqlar, rasmlar va tarqatmalar, turli
geometrik shakllardan ham foydalanish mumkin. Didaktik o'yinlar
maqsadiga ko'ra 4 omilni o'z ichiga oladi:
1. O'yinning vazifasi. 2. O'yinning harakati. 3. O'yinning qoidasi.
4. O'yinning yakuni.
Har bir didaktik o'yinni boshlashdan oldin o'quvchilarga
o'yinning qoidasi, mazmuni, yakuni nimadan iborat ekanini
o'qituvchi tomonidan tushuntiriladi. O'quvchilar uni tushunib,
anglab, shu asosda harakat qiladilar. Masalan, “Ishoralar” o’yini.
O'yinning maqsadi: Bir amalli masalalarni og'zaki yechish
ko'nikmalarini rivojlantirish.
12

O`yin jihozi: “-“, “+” belgilari.
O'yinning borishi:
O'qituvchi masalani o'qiydi, o'quvchilar esa masalani qaysi amal
bilan yechish kerak bo'lsa o'sha "ishora"ni ko'rsatadilar.
Masala:
1. Salimning 2 ta qora va 4 ta qizil q alami bor. Hammasi bo'lib
nechta q alami borligini qaysi amaldan foydalanib topamiz?
O'quvchilar "+"ni ko'rsatadilar. Masala og'zaki yechiladi.
2. Nigorada 6 daftar bor edi. 3 tasini ukasiga berdi. Nigorada
nechta daftar q oldi?
Mustahkamlash: O'qituvchi "+", "-" qo'shish, ayirish belgilari
qachon qo'yilishini so'rab, ularning bilimini mustahkamlaydi.
DIDAKTIK O’YINLARDAN NAMUNALAR
13

Quyida matematika darslarida o'tkaziladigan ayrim didaktik
o'yinlardan namunalar keltiriladi.
"Jim" o`yini
O'yinning maqsadi: O'quvchilarning o'n ichida "+", "-" belgilari
haqidagi bilim va malakalarini oshirish, sinash. O'yin guruhlarda
o'ynaladi.
O'yin jihozi: Raqamiar yozilgan tarqatmalar, misollar, jadval.
O'yinning borishi: Jadvallar doskaga osib qo'yiladi, doskaga bo`r
bilan yoziladi. O'yin ovoz chigarmagan holda o'tkaziladi.
O'qituvchi ko'rsatkich bilan 7 va 5 ni ko'rsatadi. O'quvchilar
o'ylab 2 yozilgan tarqatmani ko'rsatadilar.
"Bilmasvoyning xatolari" o`yini
O'yinning maqsadi: o'quvchilarning o'n ichida "+", "-" ishoralari
haqidagi bilimlarini mustahkamlash, bilim va malakalarini, mustaqil
14

fikrlash qobiliyatini o'stirish.
O'yinning borishi: Doskaga ifodalar yoziladi. Har bir qatordan
bittadan o'quvchi doskaga chiqadi va xatolarini tuzatadi.
10-7=4 10-3=6 7-3=5
3+2=6 4+3=8 4+1=6
"Kim epchil" o'yini.
O'yin maqsadi: Hozirjavoblik, topqirlik malakalarini oshirish.
O'yin jihozi: 2 ta savatcha ifodalar yozilgan olmalar 12-6; 2+8;
7+5; 4+8; 10-3 va hakozo.
Stol ustida "olmalar" yozib qo'yiladi. Doskaga 2 o'quvchi chiqadi.
Stol ustidagi "olmalar"dagi ifodalarning natijalarini aytib savatga
sola boshlaydilar. Ifodaning qiymatini to'g'ri topmagan o'quvchi
ularni savatga sola olmaydi. Qaysi o'quvchi savatga ko'p "olma"
15

tergan bo'lsa, o'sha o'quvchi g'olib bo'ladi.
"Zukkolar" o'yini.
O'yinning maqsadi:
Ko'paytirish va bo'lishga doir amallar yechish malakalarini
mustahkamlash.
O'yin jihozi: uchta bayroqcha.
O'yinning borishi: Qatorlararo o'tkaziladi. Qatorlar nomi doskaga
yoziladi va o'quvchilar soni teng bo'linadi. O'qituvchi har bir
qatorning oxirida o'tirgan o'quvchiga bayroqchani beradi.
O'qituvchi son aytadi. Masalan: 1- qatorga 6 soni, 2-qatorga 4
soni, 3-qatorga 5 soni.
Bayroqchalarni olgan o'quvchi 6 •1 = 6 deb bayroqchani oldingi
partadagi o'quvchiga uzatadi.
12 • 2 = 24 ; 24 : 3 = 8 8 •5= 40 ; 40: 4 = 10
16

O'quvchilar natija qaysi son bilan tugasa, shu son bilan boshlanadigan
ifoda tuzishi kerak bo'ladi. Bayroqcha 1-partaga kelganda oxirgi
o'quvchi 6 soni hosil bo'ladigan ifoda bilan o'yinni yakunlashi kerak
bo'ladi. Qaysi qatorning bayroqchasi birinchi partaga tez yetib kelsa,
o'sha qator g'olib bo'ladi. Go'lib qatorning nomi yozilgan joyda
bayroqchalar biriktirilib qo'yiladi.
"Bu qaysi shakl ?" o'yini.
O'yinning maqsadi: Geometrik shakllar bilan tanishtirish. Ularga
ta'rif berish malakasini oshirish. Og'zaki nutqini rivojlantirish.
O'yin jihozi: Konvertlarga solingan geomatrik shakllar.
O'yinning borishi: Doskaga bir o'quvchi chiqadi. Konvertdagi
shaklni qaysi ekanini ko'rib olib, o'quvchilarga murojaat qiladi.
"Qo'limdagi geometrik shaklning uch tomoni uch burchagi bor,
uning tomonlari xar xil uzunlikda bo'lishi ham mumkin. Bu qaysi
17

shakl?".
Shaklga to'g'ri ta'rif bergan va shaklning nomini to'g'ri topgan
o'quvchi rag'batlantiriladi.
"Kosmos bahodiri kim?" oyini.
O'yinning maqsadi: 1) O'quvchilar kasb tanlashga qiziqtirish. 2)
O'quvchilarni tez fikrlashga o'qgatish
O'yin mazmuni:
Sinf taxtasi yoniga har bir guruhdan bittadan uchta o'quvchi
chiqariladi. Ular bittadan kartochka olishadi. Kartochkalarning to`rt
amal ichida misol yozilgan bo'ladi. Qaysi o'quvchi o'z qo'lidagi
misollarni tez va to'g'ri bajarsa, shu o'quvchi fazogir, ikkinchi
bo'lib bajargan o'quvchi uchuvchi va oxirida bajargan o'quvchi esa
haydovchi sanaladi.
"Mohir hisobchi" o'yini.
18

O'yinning maqsadi: O'quvchilarda tez hisoblash malakalarini hosil
qilish.
O'yin mazmuni:
Sinf taxtasiga uchta ustundan iborat to`rt amal qatnashgan misollar
yoziladi. Men har bir guruhdan bittadan o'quvchini chiqaraman.
Har bir o'quvchi tegishli ustundagi misolni yechadi. Qaysi
o'quvchi oldin yechib bo'lsa, uning ishi tekshiriladi. Agar to'g'ri
yechgan bo'lsa, mohir hisobchi hisoblanadi.
“Olma terish” o'yini.
Jihozlar: Magnit taxta, yozuv taxtasi, olma daraxtining rasmi,
qalin qog`ozdan yasalgan olma mevasining shakllari va
savatchalar, olma mevalarining soni sinfdagi o'quvchilar soniga
savatchalar esa qatorlar yoki guruhlar soniga teng bo'ladi.
Magnit taxtasiga qistirish uchun olma daraxt rasmi chizilgan
19

plakat va olma mevalarining orqa tomoniga magnit plastinkasi
yelimlanadi. Shuningdek olma mevalarining orqa tomoniga oddiy
qalam bilan misollarni o'chirib, keyingi darslarda yangisini yozish
mumkin. O'yinda 3 guruh bo'ladi. Har bir guruhga bitta savatcha
berishadi. Har bir guruhdan I tadan o'quvchi chiqib misollarni
yechadi. Kim ko'p misol yechsa shu guruh g'olib bo'ladi.
"Sonli vagonchalar" o`yini
2 sonini 2, 3, 4, 5, 6 sonlariga ko'paytirishni mustahkamlash
darslarida foydalanish mumkin.
O'yin maqsadi: o'quvchilarni hozirjavoblikka, muslaqil fikrlashga
o'z -o'zini boshqarishga o'rgatish. Tarqatmalar stol ustiga yoyib
qo'yiladi.
O`yin jihozi:
1-guruh: 2∙3; 2∙6; 7∙2; 9∙2; 5∙2; 4∙2; …
20

2-guruh: 2∙4; 2∙9; 2∙7; 8∙2; 2∙5; …
O`yinnning borishi:
O'quvchilar 7 kishidan iborat 2 guruhga bo'linadilar. Guruh a'zolari
stol ustiga qo'yilgan tarqatmalarni tanlab, ifodaning qiymatiga ko'ra
sonlar tartib bilan vagon bo'lib qo'l ushlashib turadilar. Poyezdni
to'g'ri tuzgan guruh g'o'lib chiqadi.
“Tez yurar poyezd” o`yini
O'yin maqsadi: O'quvchilarning intelektual bilim salohiyatini
oshirish.
O'yin jihozi: doskaga bir - biriga qarama - q arshi turgan poyezd
rasmi bor ko'rgazma ilinadi.
O'yinning borishi: Doskaga 2 o'quvchi chiqadi. O'qituvchi bergan
21

savollarga to'g'ri javob bergan o'quvchining poyezdi oldinga
surilaveradi. "Marra"ga birinchi bo'lib yetib kelgan o'quvchi g'olib
bo'ladi.
Savollar:
1. Kesma nima?
2. Aylana?
3. 1 m=?. sm.
4. To'rtburchakning yuzi nimaga teng? kabi savollardan
foydalanish mumkin. Ayniqsa o'yin jarayonida ularning idroki,
zehni, xotirasi, bilim olish ishtiyoqi va ehtiyoji mustahkamlana
boshlaydi, ijodiy qobiliyati namoyon bo`la boshlaydi.
"Kopto'k" o`yini
Ushbu o'yindan maqsad o'quvchilarning matematik nutqini
o'stirish.
22

Guruh o'quvchilari kopto'kni bir - biriga uzata turub, matematika
faniga oid bo'lgan terminlarni navbat bilan aytadilar. Masalan:
"Kub", "ayirma", "son", "to'rtburchak", "misol", "masala" va hakozo
kabi.
Shuningdek ularning moliyaviy savodxonligini oshirish bo'yicha
ham o'yin shartiga iqtisodga oid terminlarni aytish topshirig'i
kiritiladi. Bolalar "mulk", "mulkdor", "bank", "iste'molchi", "pul",
"soliq", "bozor", "foyda", "daromad" kabi terminlar bilan tanishib
boradilar va ularni ongli ravishda so'zlashuv jarayonida qo'llashga
harakat qilishadi.
1. Qimmatbaho qog'oz.
2. Daromaddan to'lanadigan to'lov.
3. Muayyan muddatga ma'lum bir foiz evaziga qarz berish.
4. Doimiy iste'molchi, xaridor.
5. O'zbek milliy valyutasi.
23

6. Aholi uchun zarur bo'lgan iste'mol to'lovlarning oldi - sotdisi.
7. Olingan foyda.
Guruhlarni rag'batlantirish. Bunda asosiy e'tibor o'quvchilarning
faolligiga qaratiladi.
Eslatma: Kerakli o'rinlarda o'qituvchi tomonidan qo'shimcha
ma'lumotlar ham kiritilish mumkin. Yuqorida qayd etilgan o'yin va
topshiriqlar orqali o'quvchilarning barcha tafakkur operatsiyalari,
hodisalarni har tamonlama tahlil q ilish sabab, oqibat,
bog'lanishlarni aniqlash jarayonida o'quvchilar faolligi yanada
oshadi. Shu tariqa o'quvchilarda darslarga qiziqish hosil q ilinadi.
24

MATEMATIK TOPISHMOQLAR
Bir daraxtda o'n ikki butoq,
Uch yuz oltmish besh yaproq.
Yaproqlarning bir yog'i qora,
Bir yog'i oq. (yil, oy, kun, kecha, kunduz )
O'ynar uchta qiz bola ,
Go'yo ochilgan lola.
Do'stlari kelishdi beshta,
Ayt ular bo'ldi nechta? ( 8ta )
Oppoq tovuq don cho'qir,
Suv ichadi qorasi .
Necha tovuq bo'ladi,
Qo'shilganda olasi . ( 3ta )
Kelishardi izlab buloq,
Bir echki-yu ikkiuloq.
25

Ularda bor necha quloq,
Qancha oyoq hamda tuyoq. ( 3x2 3x4 3x8 )
Ko'm-ko'k archa ostiga qurdik belanchak,
Belanchakda uchmoqqa turar navbatda .
Sakkiz malla tulki-yu, beshta bo'richa,
Yetti ayiq bolasi , bir juft quyoncha
Aytinglar-chi bolalar, hammasi nechta? ( 8+5+7+2 =22 )
O'ktam titdi o'n uch cho'rtan,
Alisher ham to'rtta sazan.
Ulug'bek tutdi ikki laqqa,
Nechta baliq chiqdi qirg'oqqa ? ( 13+4+2 = 19 )
Ozingizni sinab ko'ring
1-savol. Quydagi sonlarni yoza olasizmi ?
-39899, 10040 sonlaridan bitta ortiq.
-80000, 100000, 9999 sonlaridan bitta kam.
26

-38600 dan 100 ta kam.
-7484 dan 1000 ta kam.
- Eng kichik besh xonali son.
- 87323 sonida nechta yuzlik bor?
2-savol. 100305 soni nechta raqamdan tuzilgan ( 3ta
raqamdan - 1, 0 , 3, 5 )
3-savol. Qandaydir ikki sonning ko'paytmasi ulardan biriga
teng bo'lishi mumkinmi ? (1x1=1 1x0=0)
Qanday ikki sonning bo'linmasi ulardan biriga teng?
Qanday ikki sonning yig'indisi ularning har biriga teng ?
( 0+0=0)
4-misol. 720 ning uchdan biri necha ?
5-misol. 137895 va 137985 ni taqqoslang.
6-misol. Tomoni 40 m bo'lgan futbol maydoninig yuzi
qancha bo'ladi ? Perimetri - chi ?
27

7-misol. Eng kichik to'rt xonali sonni eng kichik ikki xonali
songa ko'paytiring .( 1000x10=10000 )
8-misol. Teskari yozilganda o'zgarmaydigan to'rt xonali son
yozing (1001, 2112, 5665 )
9-misol. Yarim metr necha dm ?
10-misol. Akasi 12 yosh 7 oylik. U singlisidan 3 yosh 5 oy
katta bo'lsa, singlisi neha yoshda? ( 4 yosh 2 oy )
Ifoda tuzish va hisoblashga doir mashqlar.
1-mashq. 21 va 301 sonlarining ko'paytmasini 168 ga orttiring
2-mashq. 6ta yuz , 2ta o'n , 9ta bir va 4ta yuz , 9ta o'ndan
iborat sonni yozing.
3-mashq. 1645,2190,1959,199,304 sonlarida nechta yuz bor ?
4-mashq. 14020 ni 107 ga orttiring .
5-mashq. 804 sonini yarmini toping.
6-mashq. Erkin kunning 1/3 qismini uxlaydi. Erkin necha
28

soat uxlaydi.
7-mashq. 100101 va 3 hamda 1002 va 2 sonlari
bo'linmasining yig'indisini toping.
8-mashq. Kvadratning perimetri 280 sm . Uning tomoni
nimaga teng .
9-mashq. 2 va 6 raqamlaridan foydalanib uchta uch xonali
son yozing va o'sib borish tartibida joylashtiring
10-mashq. Qanday ikki xonali sonni 17 ga bo'lganda
qoldiqda 2 hosil bo'ladi.
MANTIQIY TOPSHIRIQLAR
1. Maktabga 1-smenada o’qiydigan o’quvchi yo’lda 1-smenadagi
2ta o’rtog’i bilan uchrashib qoldi. Hammasi bo’lib maktabga
nechta o’quvchi ketyapti? ( 1 ta)
29

2. 7 ta sham yoqishgandi, 2 tasi o’chib qoldi. Nechta sham
qoldi? (2 ta)
3. Yo’lkada 6 ta chumchuq bor edi. Ularning yoniga yana 8 tasi
uchib keldi. Shu payt paydo bo’lgan mushuk ulardan 1tasini
ushlab oldi. Nechta chunchuq qoldi? (Hammasi uchdi)
4. Yerdamas yurish ishim
Daraxtdir mening jismim
Shoxiga qo’shib bir dum
Shunda jismim bilarsiz
O’ynab xursand bo’larsiz. (shaxmat)
5. Egri-bugri qop-qora
Qator qilib tuzilgan
Zanjir bo’lib uzilgan
Tug’ilganda tili yo’q
Lekin so’zlashga chechan. (alifbo)
30

6. Juda ham mittidir o’zi
Sog’liqni ko’zlar lo’zi
Siz-bizga xizmat etar
Ishlasa ozib ketar. (sovun)
7. Ko’p yillar yashar o’zi
Sira yumilmas ko’zi
Tong otar, bo’lar kech
O’z joyidan jilmas hech. (tandir)
8. Nimani o’ng qo’l bilan ushlash mumkin, lekin chap qo’l bilan
ushlash mumkin emas?
(chap qo’l tirsagi)
“7 ”
31

7 raqamiga ega bo’lish uchun matematik amallarni
e’tiborga olgan holda bo’sh kataklarni to’ldiring.

- =
: + -
x =
32

“Sonlar piramidasi”
Piramidaning pastki qismidagi sonlar yig’indi shaklida
ko’payib boradi. Tepa qismida esa aksincha, sonlarning
ayirmasi bajarilib, sonlar kamayib boradi.
345324
3

359134 12 4 12 281538 28

1 dan 9 gacha bo’lgan sonlarni shunday joylashtiringki,
natijada to’g’ri matematik amallar hosil bo’lsin .

: x =
- x +
+ x =
368 2
6
37

x - -
+ x =
= = =
371 36
4 17
1

QIZIQARLI SAVOLLAR
1. Nima uchun inson orqasiga qaraydi? (Chunki uning boshining
orqasida ko'zlari yo'q)
2. Nima yengilroq : 100kg temir yoki 100kg paxta ? (ikkovi teng )
3. Yilda eng kalta oy qaysi ? ( May - chunki 3ta harfdan iborat)
4. Qanday taroq bilqn sochingni tarolmaysan? (Xo'rozning tojisi bilan)
5. 3ta tayoqchadan, sindirmasdan, 4ta qilish mumkinmi? (tayoqchalardan
4 sonini yasang)
6. Ovqat qilishdan oldin qozonga nima tashlanadi? (nazar)
7. Mushuk nimaga yuguradi ? ( chunki ucholmaydi)
8. Xo'roz o'zini qush deb aytoladimi ? ( yo'q: chunki gapirolmaydi)
9. Och qoringa nechta tuxum yeyish mumkin? (bitta,chunki birichi
tuxumdan keyin och qoringa bo'lmaydi )
10. Qayerda suv tik turadi ? (Butilkada, stakanda)
11. Qaysi yil atigi bir kun bo'ladi? ( Yangi yil)
12. Qanday idishdan ovqatlanishmaydi? (Bo'sh)
38

13. Nima uchun sigir yotadi ? ( chunki o'tirolmaydi )
14. Mashina ketayotganda qaysi g'ildiragi aylanmaydi? (zapas g'ildiragi)
15. Yumgan ko'zlar bilan nima ko'rish mumkin? (tush)
DAM OLISH DAQIQASI
Dam olish daqiqalarida o’yin tarzida og'zaki topshiriqlar aytib, dars
samaradorligini oshirish mumkin. Shu tariqa o’quvchilar charchog’i
tarqaladi, diqqati to’planadi, ish qobiliyati faollashadi.
1. Kulrang g’ozlar uchdilar
Ko’lmakchaga qo’ndilar
U yon, bu yon qarashib
Yana uchib ketdilar 1, 2, 3…
2. O’ng qo’limda besh barmoq
Chap qo’limda besh barmoq
Ikkalasi esh barmoq
Har birining nomi bor
O’z o’rnida joyi bor
39

Boshmaldoq, boshbarmoq
O’rta terak, xo’jaterak
Kenja buva
Hammasi bo’lib
O’n barmoq. (chapak chalinadi)
Mundarija
Kirish ……………………………………………..……3
Didaktik o‘yinlar va ularning ahamiyati…….….……..6
"Jim” o‘yini …………………………………………..8
"Bilmasvoyning xatolari" o‘yini ………………………8
"Kim epchil" o‘yini …………………………………..8
"Zukkolar" o‘yini …………………………….……….9
"Bu qaysi shakl ?" o‘yini ……………………..……….9
"Kosmos bahodiri kim?"o‘yini ……………….….…….10
"Mohir hisobchi"o‘yini ……………………….………10
40

“Olma terish” o‘yini ……………………………….……10
"Sonli vagonchalar" o‘yini …………………….………11
"Tez yurar poyezd" o‘yini ……………………….…….11
"Kopto'k" o‘yini….. ………………………….………12
Matematik topishmoqlar ………………………………13
Mantiqiy topshiriqlar ……………………………….…15
Qiziqarli savollar ……………………………….….….19
Dam olish daqiqasi ……………………………..…….. 19
41

Didaktik o'yinlar

Mundarija

Kirish ……………………………………………..……3

Didaktik o‘yinlar va ularning ahamiyati…….….……..6

"Jim” o‘yini …………………………………………..8

"Bilmasvoyning xatolari" o‘yini ………………………8

"Kim epchil" o‘yini …………………………………..8

"Zukkolar" o‘yini …………………………….……….9

"Bu qaysi shakl ?" o‘yini ……………………..……….9

"Kosmos bahodiri kim?"o‘yini……………….….…….10

"Mohir hisobchi"o‘yini ……………………….………10

“Olma terish” o‘yini……………………………….……10

"Sonli vagonchalar" o‘yini…………………….………11

"Tez yurar poyezd" o‘yini……………………….…….11

"Kopto'k" o‘yini….. ………………………….………12

Matematik topishmoqlar ………………………………13

Mantiqiy topshiriqlar ……………………………….…15

Qiziqarli savollar ……………………………….….….19

Dam olish daqiqasi ……………………………..…

Купить