Diniy va an`anaviy huquqiy oilalar - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	26.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Diniy va an`anaviy huquqiy oilalar

Купить

Diniy va an’anaviy huquqiy oilalar Reja: 1. Islom huquqiy oilasi. 2. Eron Islom Respublikasining zamonaviy huquqiy tizimi.

Diniy va an’anaviy huquqiy oilalar Ma’lumki, islom dini arablarning katta ijtimoiy taraqqiyot yo‘lidan ilgarilab borishda muayyan bir tarixiy zaruriyat sifatida vujudga kelgan. Al-Islom yoki Islom degani “Ollohga o‘zini baxshida etgan”, “xudojo‘y”, “itoatkor” degan ma’nolarni anglatadi. Islom o‘zidan avval shakllangan dunyo dinlari-zardushtiylik, xristianlik va iudizm dinlarining bevosita ta’sirida shakllangani, shubhasiz. Uning qonun- qoidalarida, asosan arablarning avvaldan mavjud bo‘lib kelgan urf-odatlari, qoidalari va qonunlari o‘z aksini topgan. Islom haqida gap borganda, biz eng avvalo uning tag ildizlariga yetib borishimiz, yolg‘on ta’limotlarning butun soxtakorligini fosh etishimiz kerak bo‘ladi. Xususan “islom va hokimiyat”, “islom va huquq” singari hozirgi zamon siyosiy- iqtisod

davlatlarning siyosiy faoliyatida Islomni asosiy manba va mafkura deb tan olmaydigan partiyalarga ham ruxsat berilmagan. Ayrimlarida musulmon ulamolarining kengashi bo‘lib, ular davlat qabul qiladigan qonunlar va ularga tenglashtirilgan aktlarni islom manbalariga to‘g‘ri kelishligini kuzatib boradi. Biz musulmon huquqiy oilalari mavzusini tanlashimizdan maqsad, aynan shu mavzu orqali islom huquqiy tizimi haqida, hozirgi globallashayotgan dunyoda jadallashib borayotgan Islomning ba’zi bir davlatlardagi roli va o‘rni haqida ma’lumot bermoqchimiz va ushbu davlatlarning xarakterli xususiyatlarini ochib bermoqchimiz. Islom huquqiy oilasi. Arab xalifaligining o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan huquqiy tizimi– musulmon huquqi 7-10 asrlar mobaynida paydo bo‘lib, islom dinining manbalari bo‘lmis

2.Huquq fikrining o‘zi olib tashlanadi va ijtimoiy munosabatlar boshqa yo‘l bilan hal qilinishi lozim deb ta’kidlanadi.2 Birinchi guruhga musulmon va hindu huquqi davlatlari, ikkinchi guruhga esa Uzoq Sharq, Afrika va Madagaskar davlatlari kiradi. Musulmon huquqi-bu diniy shaklda ifodalangan va musulmon dini–islomga asoslangan qoidalar tizimi. Islomga asosan, mavjud bo‘lgan huquq Olloh tomonidan berilgan bo‘lib, tarixning bir bosqichida Muhammad payg‘ambar orqali odamlarga yetkazilgan. Bu huquq ijtimoiy hayotning barcha sohalarini o‘z ichiga qamrab oladi. Islom ta’limoti bo‘yicha diniy qoidalar yagona Olloh tomonidan o‘rnatilgan tartib va qonunlarning bir qismi bo‘lib, ular bilan butun dunyo boshqariladi. Ayniqsa dastlabki vaqtlarda umuman shariat va xususan fiqh o‘zida faqat huquqiy qoida

normalarni, huquqiy tartibga solishlarni, birinchi navbatda diniy va axloqiy yo‘lga solishlarni, shuningdek urf-odatlarni ham o‘z ichiga oladi.”3 Huquqning islom ilohiyoti bilan bog‘liqligi shundan iboratki, shariatda har bir musulmon tomonidan sodir etilishi lozim bo‘lgan yoki mumkin bo‘lmagan hatti- harakatlarning aniq ko‘rsatib qo‘yilganligida o‘z ifodasini topgan. “Shariatda barcha harakatlar dastlab ikki turga – harom va halolga ajratilgan. Keyinchalik shariat shakllanib tugallangan davrda beshta toifa harakatlar vujudga kelgan. Bular: farz – bajarilishi qat’iy-majburiy hisoblangan hatta-harakatlar; mandub (sunnat) – majburiy emas, lekin ma’qul, lozim deb hisoblangan normalar; muboh – ixtiyoriy normalar; makruh – noma’qul normalar; harom – qat’iy ravishda ta’qiqlangan hatta- harakatla

Musulmon huquqining yaxlit, bir butun huquqiy tizim sifatida maydonga chiqishi uning g‘arbiy Yevropa mamlakatlari huquqidan farq qiluvchi muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Musulmon huquqining asosiy manbalari deb Qur’on va Sunna tan olinadi. Ularda, musulmon huquqini yuridik ma’nodagi mazmunini belgilovchi diniy e’tiqod asoslari ko‘rsatilgan. Musulmon huquqining normativ mazmunining analizi shuni ko‘rsatadiki, yuridik normalar islomga xuddi diniy normativ ko‘rsatmalar tizimidek asoslangan, lekin hammasi ham emas. Faqat qur’on yoki sunnaga tayanadigan kamdan – kam odab ahloq qoidalarigina din bilan bog‘liq. Bular oila nikoh munosabatlarining bir tomoni, meros munosabatlari, bir nechta jinoyat huquqiy ko‘rsatmalar. Musulmon tadqiqotchilarining ta’kidlashicha, agar Qur’on va sunnada diniy

huquqiy tizimlari ikki namunaga asosan yaratildi: ramon – olmon (fransuz) – Misr, Suriya, Livan va anglo–sakson – Iroq, Sudan. Musulmon huquqi bu yerda oila-nikoh meros va boshqa munosabatlarni tartibga solish bilan chegaralandi. Hozirgi paytda birorta ham ko‘rsatlgan davlatlarda musulmon huquqi yagona huquq deb hisoblanmaydi. Shu vaqtning o‘zida bironta ham musulmon davlatida u harakat qilayotgan huquqiy normalar tizimi sifatida o‘z o‘rnini saqlab qolmagan. Faqat Turkiyada 20 yillarda musulmon huquqi hamma sohalarda G‘arbiy Yevropadagi modellarga asoslangan Qonunchilikka almashtirilgan. Oxir-oqibat biror bir davlatning zamonaviy huquqiy tizimlariga musulmon huquqining ta’siri o‘sha davlat erishgan iqtisodiy va madaniy taraqqiyot darajasi bilan ifodalanadi. Musulmon huquqi normalarini qo‘l

Ikkinchi guruhni musulmon huquqini birinchi guruhdagidek qo‘llanilmasa ham haliyam yuqori mavqega ega bo‘lgan Liviya, Pokiston, Sudan huquqiy tizimi tashqil qiladi. Birinchi navbatda musulmon huquqi bu davlatlarda davlat mexanizmiga katta ta’sir o‘tkazadi. Masalan, Liviyada 1970 yilada asosiy Konstitutsiya o‘rniga Qur’on “jamiyat qonuni” deb e’lon qilingan. Yana bir katta guruhni ko‘pchilik arab davlatlari huquqiy tizimlari tashqil etadi. Bunga Misr, Suriya, Iroq, Livan hamda bir qator Afrika (Somali, Mavritaniya) va Osiyo(Afg‘oniston) davlatlari kiradi. Ularning Konstitutsiyaviy huquqida odatda islom va musulmon huquqining o‘rni mustahkamlab qo‘yilgan. Ko‘pchilik konstitutsiyalarda davlat rahbari faqat musulmon bo‘lishi mumkinligi, musulmon huquqi esa qonuchilik manbai ekanligi aytilgan.

shimoliy Osiyo va Afrika davlatlari). Bu yerda aholining 80 foizi musulmon hisoblanadi, islom esa Konstitutsiyalarda davlat dini sifatida e’lon qilingan. Bu davlatlarda hozirgi kunda huquqning asosiy manbalari sifatida Qur’on va Sunna tan olingan. Musulmon huquqining asosiy mazmunini islomdan chiqadigan axloq qoidalari va ularni buzganlik uchun jazo tashqil etadi.aholining asosiy qismi musulmon bo‘lsa ham musulmon huquqi bu yerda qonunlar, odatlar bilan to‘ldiriladi. 1869-1877 yillarda Usmoniylar imperiyasida fuqorolik kodeksi sifatida “Al- Majalla” chop etilgan. 1926 yilgacha u Turkiya, 1932 yilgacha Livan, 1949 yilgacha Suriya, 1951 yilgacha Iroq xududlarida saqlangan. Hozirgi paytda u qisman Iordaniya, Isroil va Kiprda qolgan. Musulmon huquqi mazhablari Bizga ma’lumki, musulmon huquqi d

Sunniylar tarafdorlari asosan Osiyo va Afrikada (Pokiston, Bangladesh, Hindiston, Indoneziya, Malayziya, Xitoy, Afg‘oniston, Turkiya, Arabiston yarim oroli, Fors ko‘rfazi atrofidagi arab mamlakatlarida, Suriya, Livan, Iordaniya, Eron, Shimoliy-Sharqiy va G‘arbiy Afrika mamlakatlarida), shuningdek MDH davlatlarida (Ozarboyjon va Turkistonning tog‘li rayonlaridan tashkari ), Balgariya, Yugaslaviya, Albaniya, Kipr va AQSHDa yashaydilar. Sunniylik Arabistonda vujadga kelib, 8 – 10 asrlarda islomda yirik yo‘nalish sifatida shakllangan .Sunniylar Qur’on bilan birga sunnaga ham e’tiqod qiladilar, unda Muhammad (s.a.v.) va halifa Ali bilan bir qatorda, shialik tarafdorlari rad etadigan dastlabki halifalar (Abu Barkr, Umar, Usmon) ham e’tirof etiladi. Hanafiya mazhabi sunniylikdagi diniy-huquqiy ma

tarafdorlari huquq masalalarida ratsionalistik metodga, ya’ni Qur’on va xadislarni aqlga asoslangan holda talqin qilishga qarshi chiqqan. Bu mazhab dastlab Hijoz va Madinada, keyin boshqa mamlakatlarda tarqalgan hozirgi davrda molikiya mazhabi Tunis, Jazoir, Marokosh, Liviya va ayrim boshqa mamlakatlarda musulmonlar o‘rtasida ta’sirga ega. Sunniylikning so‘ngi diniy-huquqiy mazhabi hanbaliya bo‘lib, unga Ahmad Abu Abdulloh ash Shayboniy Ibn Hambal asos solgan. Hambaliya mazhabining huquq tizimi o‘ta torligi, diniy masalalarda erkin fikr yuritishga qarishiligi, shariyat normalariga rioya etishga qat’iy mutaassibligi bilan ajralib turgan. Shuning uchun ham bu mazhab keng tarqalmagan. Hambaliya juda sekinlik bilan 12 asrdagina ma’lum bir shart – sharoitlar tufayli mustaqil mazhaba aylangan ha

va uning tarafdorlari nomi bilan bog‘liq bo‘lgan hadislarnigina tan olganlar va shunday hadislardan iborat mustaqil to‘plamlar tuzganlar. Bu tuplamlar “axbor” deb atalgan. Shialarning Imomlar hokimiyatini e’tirof etishi Suniylikka va suniy halifalar hokimiyatiga zidligi bilan farq qiladi. Shia mazhabi nomoyondalari Ali va uning avlodlaridan iborat 12 imom hokimiyatini tan oladi. Dastlabki halifalardan Abu Bakr, Umar va Usmonni hokimimyatni zo‘rovonlik bilan egallab olgan shaxslar sifatida qoralaganlar. . Ba’zi urf-odatlar va marosimlarda, shariat normalarida ham shialik bilan sunniylik o‘rtasida ma’lum tafovutlar bor- deb ta’kidlaydi, yuridik fanlar nomzodi H.Muhammedov. Bu shunda ko‘rinadiki, shialar sunniylar kabi Makka va Madinani muqaddas deb hisoblashlari bilan birga, imom Husaynga mo

ko‘pchiligini qirib tashlaganlar. Ularning qolganlari Shimoliy Afrikada o‘z davlatini vujudga keltirganlar. Hozirgi paytda xorijiylarning ibodiylar mazhabi tarafdorlari Jazoir, Tunis, Ummon, Tanzaniyada uchraydi. Musulmon huquqi manbalari Musulmon huquqi asosida to‘rtta manba turadi. Birinchi manba bo‘lib bu Muhammad Payg‘ambarga Olloh tomonidan nozil qilingan islom dinining muqaddas kitobi Qur’oni Karim xisoblanadi. Qur’on asosan diniy, axlokiy masalalarga tegishli va nihoyatda umumiy tusga ega bo‘lgan qoidalar majmuidir. Qur’onda islom aqidalari, e’tiqod talablari, huquq va axloq me’yorlari, inson uchun foydali bo‘lgan, har bir zamonga tug‘ri keladigan hikmatli hukmlar yozilgan. Qur’oni Karimning asosiy maqsadi ko‘pxudolikka barham berish va yakka xudolikni targ‘ib qilishdir. Qur’oni Kar

Islomshunos tadqiqotchi olimlar sunnani ikki xilga bo‘lib o‘rganadilar: Agar biror ish qilmoqchi bulsa, Olloh tomonidan o‘sha ishga tegishli fikr Payg‘ambarga vahiy orqali bildiriladi, vahyi-hafiy. Payg‘ambarimiz esa uni o‘z so‘zlari orqali bayon etadilar. Buning Qur’on oyatlaridan farqi shundaki, Qur’on oyatlarining mazmuni ham, iborasi ham Olloh tomonidan jabroil orqali yuborilgan. Agar musulmonlar hayotiga tegishli biron-bir yangilik kiritilishi zaruriyati sezilsada, ammo uni hal qilish uchun Payg‘ambarga vahiy kelmasa, bunda Payg‘ambarga masalani o‘z shaxsiy fikri asosida yechish uchun ruxsat berilgan hisoblanadi. Ana shunday xolatda Payg‘ambarimiz ijtihod qilib, sahobalar bilan kengash o‘tkazib, bir to‘xtamga keladi. Payg‘ambarimiz Qur’onni sharxlovchisi sifatida qonun tuzish vakolati

«Usulul fiqh» kitobining muallifi misrlik olim Abdulvahob Xallof ijmoga quyidagicha ta’rif bergan, ya’ni, «Ijmoning lug‘aviy ma’nosi «qasd qilmoq»dir. Mujtahidlarning bir hukmga qilgan ittifoqiga «ijmo» deyilishining boisi-mazkur hukmning shar’iy (qonuniy) hukm deb qasd qilishlaridadir. Usul ulamolari istilohida esa, ijmoning ta’rifi bundaydir: Musulmonlardan bo‘lgan mujtahidlarning Rasululloh Sallollohu alayhi vassallam vafotlaridan so‘ng biror davrda, shar’iy hukmga qilgan ittifoqiga ijmo’ deyiladi». Hukm ijmo’ bo‘lishi uchun unga to‘rtta shart quyilgan: birinchidan, hukm chiqaruvchi shaxs mujtahidlardan bo‘lishi kerak, mujtahid bo‘lmagan olimlarning ittifoqi ijmo’ emas; ikinchidan ular musulmonlardan bo‘lishi shart; uchinchidan, Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) vafotlaridan so‘ng bo‘lish

tayanishini so‘raydi. U quyidagicha javob beradi: «Allohning kitobi bilan. Agar undan topmasam, Alloh rasulining sunnati bilan. Agar undan ham topmasam, ijtihod qilaman va ijtihodda nuqsonga yo‘l quymaslikka harakat qilaman». Payg‘ambar (s.a.v) bunday fikrni ma’qullagan ekanlar. Ijtihod arabcha intilish, g‘ayrat qilish so‘zidan olingan bo‘lib, diniy va huquqiy masalalari bo‘yicha mustaqil fikr yuritish prinsipidir. Qiyos uslubini xanafiya mazhabi asoschisi va izdoshlari keng asoslaganlar, xanbaliylar esa, qarshi chiqqanlar, shialar esa qiyosni umuman huquq manbai sifatida tan olmaganlar. Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) zamonlarda uluslar o‘rtasidagi munosabat urf-odatlar bilan tartibga solingan. Bundan ko‘rinib turibdiki, munosabatlarni tartibga solishda urf-odatlarnng roli katta bo‘lgan.

Islom dunyosida qonunlar tizimini tartibga solish Usmoniylar imperiyasida Sulton Sulaymon Qonuniy (1520-1566 yillar) davrida boshlandi. Usha davr shayxul- islomi buyuk faqih Imodiy Muxammad Abu Suud Afandi keng ko‘lamli faoliyat olib borib, Sulton Sulaymonning eng mashhur qonunnomasi (qonunlar majmuasi)ni to‘pladi. Manbalarda ta’kidlanishicha, o‘sha davrda Abu Suud Afandining yordami va rahbarligida tuzilgan qonunlar shariatdan olingan bo‘lsa ham, ularning bir qismi, ayniqsa, davlat yerlariga tegishli qoidalar ko‘pincha mahalliy urf-odatlardan olingan. Usmoniylar imperiyasining qulashi munosabati bilan Yakin Sharqda Yevropa davlatlarining siyosiy ta’siri kuchaygan. Musulmon davlatlari rahbarlari tashqi olam bilan aloqa qilgandan keyin Yevropa davlatlari bilan siyosiy va iqtisodiy raqobatga

mamlakatlarida esa 20 asrning o‘rtalarigacha amalda bo‘lgan. Xozirgi vaqtda u deyarli hech qaysi mamlakatda amalda emas, ammo nima bo‘lganda ham u islom huquqining nufuzli manbalaridan biri hisoblanadi. Hozirgi kunda ham qonun qabul qilishda davlatlar ushbu qonundan juda keng foydalanadilar. Mustamlakachi davlatlar bevosita nazorat qiladigan xududlarda islom huquqi boshqa yo‘ldan rivojlangan. Buyuk Britaniya Hindistonida qarorni britaniyalik bo‘lgan sudyalar chiqarar, nizolardagi oxirgi instansiya Londondagi maxfiy kengash sudyalari hisoblangan. Shunday qilib davr o‘tishi bilan islom huquqi umumiy huquqdan (angla-sakson) shuncha ko‘p narsa olganki, hatto “ingliz-muhammad huquqi” to‘g‘risida so‘z yuritish imkoni vujudga kelgan. Bu sudyalar shariat qoidalarini noto‘liq, tushunarsiz, eskirgan

1917 yilda oxirgi sultonlardan biri hukmronligi zamonida oila huquqi to‘g‘risidagi usmoniylar qonuni qabul qilingan. Shundan so‘ng Misr va sudanda ham 20 asrning 20-30 yillarida shunga o‘xshash qonunlar qabul qilingan. Ikkinchi jahon urushidan keyin bunday qonunlar deyarli barcha arab davlatlarida qabul qilingan. Iordaniya bunday qonunni 1976 yilda, Suriya 1953 yilda, Tunis 1956 yilda, Marokash 1958 yilda, Iroq esa 1959 yilda vabul qilgan. Bu qonunlar: birinchidan, islom huquqida mavjud bo‘lmagan qoida, ya’ni ayollarga ajralishga muayyan huquqlar beradi; ikkinchidan, ota-onalar va vasiylarning voyaga yetmaganlarni joylashtirish imkoniyatlarini cheklaydi; uchinchidan, poligamiyani cheklaydi, erning xotin bilan ajralishi shartlarini bir tomonlama tartibda belgilaydi. Yuqorida aytib o‘tilgan

mazhabi tarafdorlari orasida ustunlik qiluvchi nuqtai-nazarni tanlay olmas, ba’zi ozchilikning nuqtai-nazariga ustunlik bergan. 1917 yildagi oila huquqi to‘g‘risidagi Usmon qonuni bu jihatdan yanada ilgarilab ketgan, chunki u ba’zan boshqa huquqiy maktablarda ustunlik qiluvchi nuqtai-nazarni qabul qilgan. Asta-sekinlik bilan qonun xujjatini asoslash uchun u yoki bu huquqshunos faqihning fikriga xavola qilish yetarli bo‘lib qolgan. Ba’zan hatto bitta kshrsatma uchun asosiy shart-sharoit bitta muallifdan, ikkinchi darajali shart- sharoit boshqa muallifdan, xulosa esa uchinchi muallifdan olingan. Musulmon huquqida huquq ommaviy va xususiy huquqqa bo‘linmaydi. Jinoyat huquqi, oila huquqi va sud huquqi islom huquqining asosiy sohalari hisoblanadi. Eron Islom Respublikasining zamonaviy huquqiy t

qilingan ko‘pgina Yevropa davlatlari namunasidagi qonunlar va kodekslashtirilgan qonunchilik musulmon huquqi jafariya maktabi tamoyillari hamda shu tamoyillar negizidagi musulmon huquqi talablari asosida ishlab chiqildi. Hozirda musulmon huquqining mavjud tamoyillari va me’yorlari Eronda mavjud boshqaruv shakli hamda konstitutsiyaviy qonunchiligiga katta ta’sir o‘tkazdi. U davlatning huquqiy tizimida jamiyatning barcha sohalarini islom normalariga moslashtirib, yetakchi rolni o‘ynaydi. Eron huquqiy tizimining asosiy manbasi qonun hisoblanadi. Eron Konstitutsiyasining 4-moddasida “ishlab chiqiladigan fuqorolik, jinoyat, moliyaviy, ma’muriy, madaniy, harbiy, siyosiy va boshqa qonunlar islom normalariga asoslanishi kerak”ligi ta’kidlab o‘tilib, bu norma Konstitutsiyaning boshqa normalariga ni

to‘g‘risida”gi qonundir. Bularda musulmon huquqining shia oqimi ta’siri sezilsa-da, umuman olganda huquq tizimi fransuz huquqi g‘oyalari asosida tashkil etilgan. Bundan tashqari 1960 yilgi “Ko‘chmas mulkning arendasi to‘g‘risida”gi qonun, 1967 yilgi “Fuqoroviy javobgarlik to‘g‘risida”gi qonunlar ham fuqorolik huquqi manbalri doirasiga kiradi. “G‘arblashtirish” davrida Eronda ayniqsa savdo huquqi va iqtisodiyot qonunchiligi yanada rivojlandi. Ayniqsa 1932 yilda fransuz namunasi asosida ishlab chiqilgan Savdo kodeksi va ubilan birga amaldagi 1931 yilgi “Potentlar va savdo markalari to‘0risida”gi qonun. 1931 yilgi “Kompaniyalarni ro‘yxatga olish to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa aktlar katta ahamiyatga ega. Shox hukumati Eronni kapitalistik davlatga aylantirishga urinib, bu borada chet el invest

Mehnat kodeksida insonning mehnat qilish huquqi va erkinliklari, Birlashgan millatlar tashkiloti va Xalqaro mehnat tashkilotining umuminsoniy prinsiplari aks ettirilgan bo‘lib, u 11 bob va 203ta moddadan iborat. Mehnat kodeksida umumiy tushuncha va tamoyillar, mehnat shartnomasi, mehnat shartlari, xavfsizlik texnikasi va ishlab chiqarish sanitariyasi, ish bilan bandlik va malakaviy tayyorgarlik, tadbirkorlar va ishchilar tashkilotlari, jamoa kelishuvlari va shartnomalari, ishchilarning ijtimoiy –maishiy tashkilotlari va hokozolar tartibga solingan.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. A.Y.Suxarov. Pravoviye sistemi stran mira. Ensiklopedicheskiy spravochnik. Izdatelstvo Norma. Moskva-2000 2. R.David, Joffre-Spinozi.K Osnovniye pravoviye sistemi sovremennosti. Moskva Mejdunarodniy otnosheniya, 1996g. 3. A.X.Saidov Xozirgi zamon asosiy xukukiy tizimlari. Toshkent-2004. 4. Z.Islomov Davlat va xukuk nazariyasi. Toshkent TDYUI-2001. 5. A.X.Saidov Sravnitelnoye pravovedeniye i yuredicheskaya geografiya mira. Moskva-1993. 6. Svaygert.K Vvedeniye v sravnitelnoye pravovedeniye v sfere chastnogo prava T.1. Osnovi.m Mejdunarodniy otnosheniya 1998g.

Купить