Dunyo xalqlarining tarkibiy tuzilmalari va ularning geografik manzarasi - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	908.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Dunyo xalqlarining tarkibiy tuzilmalari va ularning geografik manzarasi

Купить

Dunyo xalqlarining tarkibiy tuzilmalari va
ularning geografik manzarasi
MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………
1 bob. Dunyo aholisining geografik tavsifi .
……………………
1.1 Dunyo aholisining etnodemografik tavsifi
…………………
1.1 Dunyo aholisning hududiy joylashuvi ..
……………………
2 bob. Dunyo aholisining tarkibiy tuzilmalari va geografiyasi .
……
2.1 Dunyo xalqlarining tarkibiy tuzilmalari .
……………………………
2.2 Xalqlarning hududiy joylashuvi va tarkibiy tuzulmalarining
o zaro bog liqligi .
’ ’ ………………………………………………………………………
3 bob. Xalqlarning hududiy joylashuvi va tarkibiga ta sir
’
etuvchi omillar ..
…………………………………………………………………………
3.1 Xalqlarning hududiy joylashuvi bilan bog liq muommolar
’ ……
3.2 Dunyodagi demografik jarayonlar va muommolar
……………
Xulosa ..
…………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar
…………………………………………
1

KIRISH
Insoniyat paydo bo libdiki, jamoa bo lib yashab kelgan. Tarixiy’ ’
taraqqiyotning yuksalishi davomida jamoalar kengayib, turli xil etnografik
birliklarning rivojlanishi natijasida turli xil xalqlar paydo bo lgan. Ma lumki,
’ ’
bundan 10-15 ming yillar muqaddam yer yuzida aholi juda kam bo lgan va
’
sekinlik bilan ko paygan. O sha vaqtlarda inson tabiatga qaram bo lgan,
’ ’ ’
odamlar ovchilk va oziq yig ish bilan kun kechirganlar. Keyinchalik chorvachilik
’
va dexqonchilikning rivojlanib borishi bilan aholining o sishi ham birmuncha
’
tezlashdi. Hozirgi vaqtda aholi sonining o sishi ayrim qitalar, davlatlar o rtasida
’ ’
va hatto yirik mamlakatlarning ichida ham farq qiladi. Bu juda ko p omillarga
’
bog liq, maslan, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, farovonlik darajasi kabi.
’
Hozirda yer yuzida 7 miliyardga yaqin odam yashaydi. Ular turli xalqlarga
mansub. Har birining soni 100 miliondan ortiq xalqlar bor, masalan, xitoylar,
yaponlar, ruslar, bengallar. Nemislar, italiyanlar, fransuzlar esa bir necha
miliondan iborat. Shuningdek, kam sonli xalqlar ham bor. Bular orasida eng
kichigi Fillipin orolida yashovchi TASADAY qabilasi bo lsa kerak. Bu qabila
– ’
50 kishiga ham yetmaydi. Ular tog yonbag rlarida yashaydilar, ovchilik va
’ ’
yovvoyi o simlik terish bilan kun kechiradilar, yaqinga qadar ular o zlaridan
’ ’
boshqa odamlar borligini bilmaganlar ham. Yer yuzida hammasi bo lib, 2 mingga
’
yaqin katta va kichik xalq mavjud. Ular turli tillarda so zlashadilar, ularning urf-
’
odatlari ham turlicha. Xalqlar tashqi ko rinishi bilan ham farqlanadilar. Masalan,
’
yaponlar dag al qora sochli va bodomko z, barcha bengallar qorachadan kelgan,
’ ’
tropik Afrikada yashovchi xalqlar esa qora tanli, sochlari jingalak bo ladi.
’
Har bir xalq o zining maxsus tilida so zlashadi. Biroq bundan mustasno
’ ’
holatlar ham mavjud. Maslan, inglizlar va amerikaliklar bir xilda inglizcha,
–
nemischa va avstryaliklar esa nemis tilida, ispanlar hamda Janubiy va Markaziy
Amerikaning ko pchilik xalqlari ispancha so zlashadilar. Lekin ular turli
’ ’
xalqlardir: ularning har biri o z tarixi, turmush tarzi va urf-odatlariga ega. Xalqlar
’
o rtasida tafovvutlar ko p, lekin ularning o xshashlik va umumiylik tomonlari
’ ’ ’
ham mavjud. Xalqlarning hammasi bir bo lib insoniyatni tashkil etadi.
’
2

Mana shu insoniyatning tarkibiy tuzilmalari va ularning geografik
manzarasini ilmiy asosda o rganish zamonaviy geografiyaning dolzarb mavz’
ularidan biridir. Shu sababli mazkur mavzuni o rganish va demo-statik dalillar
’
bilan asoslash men uchun judayam qiziq bo lganligi uchun shu mavzuda BMI
’
yozishga qaror qildim. Mavzuni Kirish qismi va uch bob:
1 bob. Dunyo aholisining geografik tavsifi
2 bob. Dunyo aholisining tarkibiy tuzilmalari va geografiyasi
3 bob. Xalqlarning hududiy joylashuvi va tarkibiga ta sir etuvchi
’
omillar kabi bo limlarga bo lib oldim. Har bir bobda ikkitadan band
’ ’
ko rsatilgan bo lib, bularning har biri mavzuni ilmiy asosda ochib berishga
’ ’
hizmat qiladi.
Aholi moddiy ne matlarining asosiy ishlab chiqaruvchisi va ayni vaqtda
’
uning asosiy iste molchisidir. Demografik jarayonlar, ya ni aholinini
’ ’
ko payishi, bu o sishning hususiyatlari va surati, tug ilishi, o lim, nikohda
’ ’ ’ ’
bo lish darajasining o zgarishi, avlodlar almashinuvi, umr davomiyligi, jinsiy
’ ’
balog at va oila tarkibi kabilar butun jamiyat rivojlanishi bilan o zaro jips
’ ’
va uzviy aloqadordir.
Ular jamiyat rivojlanishiga tobe bo lib, unga ta sir o tkazadi, u
’ ’ ’
yoki bu davlatlarda ijtimoiy-iqtisodiy o zgarishlar kechishini osonlashtiradi
’
yoki qiyinlashtiradi. Shuning uchuun ham aholi sonining o zgarishiga
’
aloqador muommolar , uning hududiy joylashuvi va mamlakat
iqtisodiyotiga ta siri ko plab olimlar, demogroflar, iqtisodchilar, geograflar,
’ ’
faylasflar, xuquqshunoslar, tibbiyotchilar va boshqalar diqqatini doimo jalb
etib keladi. Aholi sonining o sib borishi, mehnat resurslaridan
’
foydalanish, aholini oziq-ovqat va boshqa ehtiyojlarini qondirish va hakazo
muommolar aholi geografiyasi va boshqa tarmoqlarning eng asosiy
muommolaridir. Aholini tadqiq etish va jamiyat rivojlanishidagi ro lini
’
ta riflash, shuningdek jamiyat taraqqiyotida turlicha o ringa ega bo lgan
’ ’ ’
aholi qatlamlarini o rganinishda juda ko plab ish qilingan va nazariyalar
’ ’
yaratilgan. Bunday nazariyalar va qonuniyatlar ishlab chiqarish negizida
3

aholining rivjlanishini tushuntirib berishga qaratilgan bo lib, insoniyat’
kelajagi va taraqqiyotini boshqarish va bashorat qilishda muhim ro l
’
o ynaydi. Shuni ta kidlash joizki, aholining rivojlanishi haqidagi nazariyalar
’ ’
vaqt nuqtai nazardan nisbiydir va bu nazariyalarning qanchalik hayotiy
ekanligini vaqt ko rsatadi.
’
Aholi va uning faol qismi bo lgan mehnat resurslari
’
makroiqtisodiyotning asosiy qismi hisoblanadi. Makroiqtisodiyot aholi va
mehnat resurslarining ijtimoiy iqtisodiy yo nalishlarini tadqiq etish orqali
’
uni samarali boshqarish va milliy iqtisodiyotni rivojlantirishni maqsad qilib
oladi. Chunki, mehnat resurslari va uning faol qismi bo lgan ishchi kuchi
’
ishlab chiqaruvchi kuchlarning eng asosiy qismidir. Shu bilan birga mehnat
resurslaei bozor iqtisodiyoti munosabatining tarkibiy elementlaridir. Shu
sababli mehnat resurslarini har tamonlama o rganib, uni iqtisodiy geografik
’
jihatdan baholash maqsadga muvofiq.
4

1 BOB. DUNYO AHOLISINING GEOGRAFIK TAVSIFI
1.1 Dunyo aholisining etnodemografik tavsifi
Kishilarning qadim zamonlarda vujudga kelgan umumiyliklari etnik
birliklardir. Etnik birliklarinng ibtidoiy jamoa tuzumidan to hozirgi davrgacha
uchraydigan kateogriyalari asosan, urug , qabila, elat, millatlardan iboratdir.’
Kishilarning eng qadimiy etnik birligi - urug kategoriyasidir. Bu
’
kategoriya asosan ibtidoiy jamoa tuzumida vujudga kelib ana shu formatsiyaning
asosiy ijtimoiy-iqtisodiy yacheykasi bo lgan va u odamlarning qon
’
qarindoshligiga asoslangan edi. Urug chilikni asosiy belgilari. 1) urug
’ ’
a zolarining bir-biri bilan qon-qardoshligi. 2) urug a zolari ho jalik
’ ’ ’ ’
faoliyatining birligi. 3) ijtimoiy hayotning, turmushning va endi vujudga
kelayotgan madaniyatning birligi.
Odamlar etnik birligining ikkinchi yuqoriroq bosqichi qabiladir.
Urug larning qabilalarga birlashuvi ham kishilarning ibtidoiy jamoa tuzumiga
’
xos umumiyligidir. Rivojlanayotgan qabilalarning odatda, o z tili yoki shevasi va
’
alohida territoriyasi bo lgan, mahsus kengash tomonidan boshqarilgan.
’
Urug va qabila kategoriyalaridan keyin elat kategorisi vujudg kelgan. Elat
’
- urug va qabila birliklariga nisbatan yuqoriroq bosqichdir. Elat birligi asosan
’
feodalizm jamiyati davrida, ba zan esa quldorlik davridayoq tashkil topa
’
boshlagan.
Elat kishilarning millatdan oldingi tarixiy birligidir. Elatlarning o z
’
nomlari, tili, umumiy madaniyati va psixik xususiyatlari tarkib topa boradi. Elatlar
territorial umumiylikka ega bo lib, ma lum darajada iqtisodiy aloqalar qila
’ ’
boshlaydi.
Millat ma lum hududda yashovchi odamlarning sosial-etnik birligi bo lib,
’ ’
feodalizm kapitalizmga o tish davrida tashkil topa boshlaydi va kishilar
’
umumiyligining kapitalizmga xos formasidir. Yuqorida ko rib o tilgan etnik
’ ’
birlik kategoriyalaridan millat shu bilan farqlanadiki, millatlarda territorial birlik,
iqtisodiy va madaniy aloqalar mustahkam o rin oladi, yagona milliy til tashkil
’
topadi, milliy ong rivojangan bo ladi.
’
5

Ammo kapitalizm sharoitida barcha xalqlar ham alohida millat sifatida
tashkil topadi deb bo lmaydi. Xalqlar o rtasida tengikning yo qligi, ko p sonli’ ’ ’ ’
va kuchli xalqlarning ekspluatator sinflar tomonidan mayda xalqlarning shafqatsiz
ekspluatasiya qilinishi, madaniyat va iqtisodiyotining rivojlanishi yo lida sun iy
’ ’
g ovlarning vujudga keltirilishi ularning millat sifatida tashkil topishi va
’
rivojlanishiga to sqinlik qiladi.
’
Millatlar rivojlanishidagi bu ikki tendensiya o rtasidagi ziddiyat
’
antagonistik formaga kiradi. Rivojlangan kapitalistik mamlakatlarning burjuaziyasi
boshqalarning territorisini bosib oladi, boshqa xalqlarni asoratga olib boradi. Shu
narsani qayd qilish kerakki, kishilar etnik umumiyligining milliy bosqichi, asosan,
kapitalizmga xos bo lgan holda, juda ko p xalqlar sotsialistik revolyusiya
’ ’
g alabasi natijasida kapitalistik taraqqiyot bosqichini o tamasdan ham sotsialistik
’ ’
millat bo lib jipslashishlari mumkin. Millatlarning asosiy belgi va
’
xususiyatlarining bu ta rifi kapitalistik davlatlarga ham, sotsialistik millatlarga
’
ham xosdir. Chunki, millatlar sotsialistik ishlab chiqarish usuliga asoslanadilar va
ularning manfaatlari, yagona ma naviy qiyofasining belgilari umumiydir.
’
Millatlarning yanada rivojlanishi ularning ixtiyoriy ravishda va teng huquqlik
asosida hamkorlik qilishi va bir-biriga yordam berishi tufayli amalga oshiriladiki,
ular kommunistik jamiyatga, kelajakda millatlarning qo shilib ketishini tayyorlab
’
boradi.
Sotsializm davrida jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va ma naviy hayotini
’
milliylashtirish tendensiyasi kuchayib boradi. Sotsializm xalqlarni jipslashtiradi,
ularni bir-biriga yaqinlashtiradi, hamkorlik qilayotgan xalqlarda tobora ko proq
’
mushtarak alomatlarini yuzaga keltiradi, milliy alomatlarga nisbatan kengroq
bo lgan yangi aloqalarga ehtiyoj paydo qiladi.
’
Kommunizmning butun dunyo miqyosida g alaba qilishi millatlarning bir-
’
biri bilan qo shilib ketishi uchun barcha zarur moddiy va ma naviy shart-
’ ’
sharoitlarini yaratib beradi. Butun sayyora miqyosida yagona reja asosida
rivojlanuvchi yagona kommunistik xo jalik asta-sekin tashkil topib, kishilarning
’
ilgari misli ko rilmagan iqtisodiy birligini ta minlaydi. Barcha kishilarda
’ ’
6

mushtarak til, aloqaning yagona vositasi yuzaga keladi, insoniyat yagona jamoasi,
yagona qardoshlarcha birlikni, antagonizmlardan holi bo lgan birlikni tashkil’
etadi.
Xalqlar geografiyasida etnik jarayonlar, turli xalqlarning madaniyati,
territorial joylanishi, bir-biri bilan o zaro aralashuvi, mehnat xalqalari kabi
’
masalalar muhim ahamiyatga ega. Etnografiya mamlakatlar va rayonlar
aholisining etnik tarkibi xalqlarning hududiy munosabatlarini, turli etnik
guruhlarining ilgarigi davrlarda va hozirgi territorial yashash formalarini
o rganadi.
’
Etnografiya dunyo aholisining tarkibi va uning butun sayyora bo yicha
’
hamda uning ayrim rayonlarida joylashuvini etnik aspektda o rganadi. Shuning
’
uchun ham dunyo aholisining etnodemografik hususiyatlarini aniqlashda
etnografiya to g risida qisqacha to htalib o tgan ma qulroq deb hisoblayman.
’ ’ ’ ’ ’
Turli xalqlar va millatlarning mehnat malakasini o rganish, undan foydalanish esa
’
ishlab chiqarish uchun muhim ahamiyatga ega. Etnografiya ayrim xalqlarning
etnogenezi va hozirgi zamon etnik jarayonlarini ham o rganadi va kuzatadi. Turli
’
irq va millatga mansub bo lgan xalqlar vujudga kelganligini ko rib o tdik.
’ ’ ’
Aholining etnik tarkibini har tomonlama geografik o rganish juda ko p
’ ’
demografik jarayonlarni to g ri tushunishga yordam beradi. Misol uchun
’ ’
aholining takror barpo qilinishini olaylik.
Aholining milliy tarkibi va etnik jarayonlarini geografik o rganishning
’
ahamiyati faqat bu bilan cheklanmaydi, albatta. Iqtisodiy geografiyaning asosiy
predmeti bo lgan ijtimoiy ishlab chiqarishning hududiy joylashuvi, uning turli
’
mamlakatlarda va rayonlarda rivojlanish xususiyatlarii faqat iqtisodiy
sharoitlargagina emas, balki tabiiy - geografik hamda ijtimoiy siyosiy sharoitlarga
ham ko p jihatdan bog liq.
’ ’
Buning uchun ham aholi milliy tarkibi, milliy munosabatlarining ishlab
chiqarishga ta siri iqtisodiy geografiyada muhim ahamiyatga ega.
’
7

Hudud bilan xo jalikning ajralmas birligi, millatlarning hududiy va’
xo jalik umumiyligi har bir millatga xos iqtisodiy umumiylikning asoslarini
’
geografik analiz qilishni ayniqsa muhim va zarur qilib qo yadi.
’
Bir necha ming yillar mobaynida o limning juda yuqori va aholi o sish
’ ’
suratlarining past bo lishligi o zining asosli sabablargiga egadir. Dastavval, bu
’ ’
moddiy va sanitar gigienik shart-sharoitlarning qoniqarsiz ahvolda ekanligi,
– –
qolaversa, vaqti-vaqti bilan takrorlanib turuvchi ocharchilik, o lat , vabo va
’
chechak epidemiyalari natijasida yuz minglab odamlarning qirilib ketishi bilan
bog langandir. Yer sharida bunday ofatlar 200-400, 1200-1300, 1600-1650- yillar
’
ichida qayd etilgan bo lib, o sha davrlarda aholi soni umuman o smadi. 1300-
’ ’ ’
1400-yillar davomida qora o lat epidemiyasining ta sirida yer yuzasi aholi
’ ’
sonining ¼ qismi nobud bo ldi. Aholi ko rsatkichlariga ohiri ko rinmayotgan
’ ’ ’
urushlar ham katta ta sir ko rsatib kelmoqda. Urushlar 18-asrda 5.2 mln, 19-
’ ’
asrda 5.5 mln, 20-asrda esa deyarli 50 mln kishining yostig ini quritdi.
’
19-asrgacha bo lgan davrda demografik jarayonlarda sezilarli o zgarishlar
’ ’
bo lmadi. Undan keyingi davrlarda aholining tabiiy harakati ko rsatkichlarida
’ ’
demografik o tish davriga hos jarayonlar boshlandi. U oila bajaradigan
’
vazifalarining keskin o zgarishi, turmushning keskin yahshilanishi, aholining
’
yosh tarkibidagi siljishlar va boshqa omillar bilan bog langandir. Demograf
’
olimlar demografik o tish davri 4 ta ketma-ket keluvchi bosqichni o z ichiga
’ ’
olishligini ilmiy asoslab berganlar.
BIRINCHI BOSQICH uchun tug ilishning yuqori darajada saqlanishi va
’
o limning keskin qisqarishi natijasida vujudga keluvchi juda yuqori darajadagi
’
tabiiy o sish hosdir.
’
IKKINCHI BOSQICH ko p bolali oiladan kam bolali oilaga o tish,
’ ’
o limning qisqarishi, tu g ilishning esa undan ham ko p miqyosda qisqarishi
’ ’ ’
natijasida tabiiy o sishning kamayishi bilan ifodalanadi.
’
UCHUNCHI BOSQICHDA, avvalambor, aholi ichida qariyalar sonining
o sishi hamda tug ilishning asta sekin pasayishi natijasidaumumiy o limning
’ ’ ’
8

nisbiy darajasi bir muncha ko tariladi. Mazkur bosqichda aholi soni juda oz’
miqdorda Va jadal sur atlarda o sadi yoki qisqaradi (depopulatsiya jarayoni).
’ ’
TO RTINCHI BOSQICHDA tug ilish va o lim ko rsatkichlari
’ ’ ’ ’
tenglashadi, aholi sonining tabiiy-umumiy o sishi umuman barham topadi.
’
Demografik o tish davri, dastavval, Yevropada 18-asrda boshlandi. Shunda
’
tabiiy o sish koefisenti 20-30 promillega teng bo ldi. Buni haqiqatdan ham
’ ’
demografik inqilob deb atash mumkin, chunki 10-20 yillar oldin atiga 5-10
promillega teng bo lgan tabiiy o sish koeffitsienti qisqa vaqt ichida 2-3 marta
’ ’
oshdi. Ushbu jarayon Yevropada 100-150 yil davom etdi. Undan keyingi davrda
Yevropa mamlakatlari demografik o tishning uchunchi bosqichida bo ldilar.
’ ’
Binobarin, Germaniy, Avstrya, Belgiya, Italiya, Daniya, Vengrya. Niderlandiyada
aholining oddiy tabiiy-takrorl barpo etilishi ayrim yillarda ta minlanmayapti,
’
ya ni o lganlar soni tug ilgan bolalar sonidan ko proq bo lmoqda.
’ ’ ’ ’ ’
Rivojlanayotgan mamlakatlarning ko pchiligi demografik o tish
’ ’
jarayonining birinchi bosqichidan o tmoqda.
’
AQSh, Yaponiya, Kanada, Avstraliya mamlakatlari ikkinchi bosqichni
boshdan kechirmoqdalar. Xitoy va boshqa mamlakatlar ushbu ikkinchi bosqichga
o tish arafasida turibdi. O zbekiston va boshqa O rta Osiyo mamlakatlarida
’ ’ ’
birinchi bosqichdan ikkinchi bosqichga o tish uchun zamin tayyolandi.
’
Dunyo aholisi sonida so ngi salkam 60 yil ichidda bo lib o tgan
’ ’ ’
o zgarishlar to g risida ma lumot 1- jadvalda keltirilgan.
’ ’ ’ ’
Ayrim hududlar 1950 1960 1970 1980 1990 1995 2001 2008 2025*
Butun dunyo 2516 3019 3694 4433 5246 5702 6134 6678 8312
Shu jumladan:
Osiyo (Rossiyasiz) 1399 1702 2147 2623 3123 3451 3721 4040 4439
Shundan:
G arbiy Osiyo
’ 50 66 86 112 145 168 192 320 329
O rta va Janubiy
’
Osiyo 496 619 787 972 1215 1355 1507 1582 2138
Janubiy-shaqiy 182 226 288 356 439 485 530 582 704
9

Osiyo
Sharqiy osiyo 671 791 986 1183 1324 1442 1492 1556 1768
Rossiya 113 119 130 138 148 147 148 141 153
Yevropa(Rossiyasiz) 436 487 527 556 578 581 82 587 590
Shundan:
Shimoliy Yevropa 78 82 87 89 91 94 95 90 99
G arbiy Yevropa’ 133 154 166 173 180 181 183 187 184
Sharqiy Yevropa 116 133 146 155 162 162 159 165 167
Janubiy Yevropa 109 118 128 139 145 144 145 145 139
Afrika 224 280 361 481 645 720 813 1002 1510
Shundan:
Shimoliy Afrika 52 65 83 109 140 162 178 214 279
G arbiy Afrika
’ 65 81 106 144 198 199 230 285 467
Sharqiy Afrika 63 80 106 142 196 226 257 332 491
Markaziy Afrika 27 33 40 52 69 83 98 114 191
Janubiy Afrika 17 21 26 33 42 50 50 57 83
Amerika 331 415 510 612 726 774 844 906 1081
Shimoliy Amerika 166 199 227 252 275 293 317 337 375
Markaziy Amerika 37 50 68 92 119 126 138 151 196
Janubiy Amerika 111 146 190 239 297 319 251 383 460
Karib dengizi havzasi
hududlari 17 20 25 29 35 36 38 40 50
Avstraliya va
Okeaniya 3 16 19 23 26 28 31 35 39
Dunyo aholisi anashu davr ichida 2.6 martaga o sdi. Bundan ham yuqori
’
ko rsatkich Osiyo (2.9) va Afrika (4.5) hos bo ldi. Mazkur ko rsatkich
’ ’ ’
Yevropada 1.3 martaga teng bo ldi. So ngi yillarda yer yuzasi aholisining
’ ’
mutlaq soni yiliga o rtacha 80-90 mln kishiga oshmoqda. Afrikada, Markaziy va
’
10

Janubiy Osiyoda, Markaziy Afrikada aholi sonining yuqori sur atlar bilan o sishi’ ’
kuzatilmoqda. Shu vaqtning o zida Yevropaning ayrim regionlarida aholi soni
’
juda past sur atlar bilan o smoqda yoki deyarli o zgarmayapti.
’ ’ ’
Aholi dinamikasidagi farqlar mamlakatlada mavjud aholi soni va ular
egallagan o rinlarda o z aksinii topmoqda. Dunyoda aholisining soni bo yicha
’ ’ ’
yetakchi 25 mamlakat aniqlanib, ular gallagan o rinlarda 1985-2008 yillarda
’
bo lib o tgan o zgarishlarning tahlili quydagi xulosalarga olib keldi:
’ ’ ’
- ana shu yillarda va 2025 yillargacha bo lgan davrda birinchi to rtlik
’ ’
mamlakat xalqlarining tarkibi o zgarmaydi.(Xitoy, Xindiston, AQSh,
’
Indoneziya);
- mamlakatlar aholisining sonida farq kamaymoqda ( birinchi mamlakatda 25
mamlakatga nisbatan aholi soni 28 marotaba kam bo lgan bo lsa, bu
’ ’
ko rsatkich 2008-yilda 26 marotabaga teng bo ldi);
’ ’
- ushbu mamlakatlarning asosiy qismi Osiyoga (1985-yilda 11 ta, 2008-yida
12 ta) to g ri keladi. Yevropada 1985-yilda 6 ta,2008-yilda 5 ta shunday
’ ’
mamlakat bo lgan. Bu ko rsatkichlar Amerika bo yicha tegishli tarzda 3 va 3
’ ’ ’
ga, Afrikada esa 3 va 4 ga tengdir. Ikki Yevrosiyo mamlakati: Rossiya va Turkiya
alohida guruxga kiritilgan.
Dunyo va uning qitalari, materiklari hamda ayrim regionlari bo yicha aholi
’
tabiiyharakatini ifodalovchi koeffisentlar 6-jadvalda berilgan. Dunyoda yuqori
darajadgi tug ilish koeffitsientlari Afrika materigiga, regionlar ichida Afrikaning
’
barcha hududlariga hamda Markaziy Amerika, Janubiy va Janubiy- g arbiy Osiyo
’
regionlariga, past darajadagi tug ilish koeffitsientlari esa Shimoliy Amerika,
’
Sharqiy Osiyo hamda Avstraliya va Okeaniyaga hosdir. O lim koeffitsientininig
’
yuqori ko rsatkichlari Afrika va Yevropada, Markaziy va Janubiy Osiyo
’
regionlarida kuzatilmoqda. Tabiiy o sish Afrika, Markaziy Amerika, Janubiy-
’
g arbiy Osiyo hamda Markaziy va Janubiy Osiyoda yuqori koeffitsientlarga ega.
’
Ushbu ko rsatkich Yevropada 0-0.1 ga, Rossiyada esa minus 2-3 promillega teng.
’
Rossiyada immigratsiya katta miqdorga ega bo lmaganda depopulatsiya jarayoni,
’
ya ni aholi sonining qisqarishi undan ham sezilarli bo lardi.
’ ’
11

Aholi soni va uning tarkibiga go daklar o limi ham juda katta ta sir’ ’ ’
ko rsatadi. Yer sharida 2003 yilda jami 8331 ming bola bir yoshga yetmasdan
’
o lganligi qayd etildi. Shundan 1310 mingi Hindistonga, 708 mingi Xitoyga
’
to g ri keladi. Pokiston.bangladesh, Indoneziya, KXDR, Braziliya, Nigeriya,
’ ’
Efiopiya kabi mamlakatlarda hozirgi vaqtda yiliga 200-500 ming bola bir yoshga
yetmasdan o lmoqda. Bolalar o limi koefitsienti Afg oniston, Angola, Burkina-
’ ’ ’
faso, Burundi, KDR, Mali, Mozambik, Niger, Nigeriya, Ruanda, Sero-Leone, Chad
kabi mamlakatlarda 200 dan yuqori, 32ta mamlakatda esa 100-200 promillega
boradi.
2- jadval
Qit a, materik
’
va mintaqalar
Tug
ilish
’
koefisenti
O
lim
koef.
’
Tabiiy o
sish
’
koef Go daklar
’
o limi koef. (5
’
yoshgacha
bo lgan 1000 ta
’
bolaga) O rtacha umr
’
davri
Erkaklar Ayollar
Butun Dunyo 22 9 13 72 65 69
Afrika 35 13 22 122 52 54
Amerika,
o rtacha
’
ko rsatkich
’ 22 8 14 26 72 77
Shimoliy
Amerika 20 9 11 7 76 82
Markaziy
Amerika 23 7 16 26 70 75
Janubiy Amerika 22 8 14 29 68 73
Karib Havzasi 22 8 14 28 68 72
Osiyo,o rtacha
’
ko rsatkich
’ 23 9 14 68 65 68
12

Janubiy-g arbiy’
Osiyo 31 8 23 39 67 70
O rta va
’
Janubiy Osiyo 27 10 17 93 61 62
Janubiy-sharqiy
Osiyo 26 8 18 57 63 66
Sharqiy Osiyo 17 6 11 31 70 74
Rossiya 10 15 -5 16 59 72
Avstraliya va
Okeaniya 18 8 10 7 74 77
Yevropa 11 10 11 7 75 81
Bolalar o limi mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyot darajasi bilan
’
teskari aloqaga ega. Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda bolalar o limi
’
koefisienti 3 (Shvetsiya)dan 8 promillegacha (AQSh) o zgaradi. Ijtimoiy-siyosiy
’
vaziyati beqaror, iqtisodiy qoloq bo lgan mamlakatlarda mazkur ko rsatkich,
’ ’
odatda, 100 dan ortiq, ayrim hollarda 200dan ham yuqori darajaga (Nigeriya-253,
Serra-Leone-270) egaligi bilan ajralib turadi.
Yer shari aholisining o rtacha umr davri 2008-yilda 67 yoshga teng bo ldi.
’ ’
Bu ko rsatkich iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda (Yaponiya, Shvetsiya,
’
Shveysariya (jami 29 davlat) 78-82 yoshni,qoloq mamlakatlarda (80dan ortiq) 39-
…
59 yoshni tashkil etadi. O rtacha umr davrining eng yuqori ko rsatkichlari
’ ’
Yaponiyaga (82 yosh) hamda Shvetsiya, Shveysariya va Islandiyaga (80 yosh),
Avstraliya, Kanada, Avstrya, Isroil, Norvegiya va Fransiyaga (79 yosh), eng past
ko rsatkichlar esa MAR, Zambiya, Malavi, Mozambik, Serra-Leone, Zimbabve
’
(37-43 yosh) kabi mamlakatlariga xosdir.
3-jadval
Yil Aholi soni, mln
kishi Davr ichida
o sish mln.kishi
’ O rtacha yillik
’
o sish mln.kishi
’
13

1950
1960
1970
1980
1990
2001
2008 2515
3091
3698
4450
5292
6134
6678 504
679
752
842
959
544 50
68
75
84
96
77
Tarixiy manbalar Qadimgi Rim va Qadimgi Yunonistonda o rtacha umr’
ko rish davri atigi 25 yosh bo lganligini ta kkidlaydi. O rta asrlarda bu
’ ’ ’ ’
ko rsatkich taxminan 30 yoshgacha ko tarildi. Mana shu o rtacha
’ ’ ’
ko rsatkichlar umr ko rish davri yuqori bo lgan kishilar mavjudligini inkor
’ ’ ’
etmaydi, Masalan: Yuliy Sezar o ldirilganda 60 yoshdan o tgan edi. Aflotun 81
’ ’
yoshida o tgan edi.
’
Umr davrini ko rsatuvchi umumiy yo nalishning mavjudligiga qaramasdan
’ ’
ko rsatkichlar orasida ancha farqlar bor.Bu ko rsatkich yevropa bilan Afrika
’ ’
o rtasida 1950- yilda 27 yoshni tashkil qilgan. Dunyo miqyosida o rtacha umr
’ ’
ko rish davri deyarli 60 yil ichida 18 yoshga oshdi. Bu ko rsatkich Osiyoda 26
’ ’
yoshga, Afrikada qariyb 29 yoshga, Yevropada esa 14 yoshga teng bo ldi. Shunga
’
qaramasdan, ayrim qit alar va regionlarda erkaklar va ayollar o rtasidagi farq
’ ’
hanuzgacha kattaligicha qolmoqda.
14

1.2 Dunyo aholisining hududiy joylashuvi
Yer kurrasida aholi juda notekis joylashgan. Butun aholining 70 % iga yaqini
quruqlikning 7 % ida yashaydi. Butun quruqlikning (149 mln km 2
) 15 % ida esa
(22,4 mln km 2
) aholi doimiy yashamaydi. Bunday joylarga: Grenlandiya oroli
(orolning janubiy sohillari bundan mustasno), Kanada-Arktika arxipelagining
shimoli, Sahroi Kabir, Rub-el-Xoli, Katta Qum va Viktoriya kabi qumli cho`l
massivlarining ayrim qismlari, Antarktida materigi va baland tog`larning yuqori
qismlari kiradi.
Jahonda aholi soni eng kam bo`lgan mamlakatlar:
Vatikan 1000 kishi
Tuvalu 10 000 kishi
Nauru 11 000 kishi (2007 y).
Aholining joylashuvi (kichik qishloqdan ovul, to murakkab shahar va
qishloqlar tizimigacha) iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanish, ho jalik taraqqiyoti va’
joylashish hususiyatlari, hamda hududning o zlashtirilganlik darajasi, tabiiy
’
sharoit va resurslar bilan chambarchas bog liqdir.
’ Statistik ma lumotlarga ’
qaraganda butun yer shari aholisining 80 % sharqiy yarim sharda istiqomat
qilmoqda. Okean va dengiz bo yining 50 km qirg oq bo ylarida dunyo
’ ’ ’
aholisining 30 %, 200 km li mintaqasida esa dunyo aholisining yarimi yashaydi.
Ma`lumki, kishilar avvalo hayot kechirishi uchun qulay bo`lgan (ayniqsa
iqlimiy) va antropogen landshaftlarni bunyod etganlar. Aholi joylashishiga qadim
zamonlardan aholining qishloq xo`jaligi bilan bandligi kuchli ta`sir qo`rsatgan va
ko`rsatadi.
Hozirda yer sharida dunyo aholisi zich tarqalgan 3 ta arealni ajratish mumkin:
1.Janubiy, Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyo. Bu yerlarda hozirgi vaqtda aholi
zichligi 1km 2
ga 200 kishidan ortadi. Ayrim joylarda esa 1km 2
joyga 1500-2000
kishi va undan ham yuqori. Masalan: Bangladeshda aholi zichligi dunyo bo`yicha
eng yuqori 1km 2
-1035kishi (2007 y). Aholi zichligiga bu erda kishilarning eng
qadimdan yashashi, ko`p mehnat talab qiluvchi intensiv obikor dehqonchilikning
tarixiy tarkib topganligi va aholining tabiiy ko`payishi hususiyatlari sabab bo`lgan.
15

2. Evropa davlatlari (Shimoliy Yevropa bundan mustasno). Bu arealda
aholining o`rtacha zichligi 1 km 2
200-400 kishini, ayrim hududlarda 1000-1500–
kishiga etadi. Masalan: Rur havzasida. Bu arealdaaholi to`planishiga Yevropaning
kishilik jamiyati tarixida sivilizasiya markazi bo`lganligi, sanoat taraqqiyotining
boshlanishi, sanoat inqilobining vatani bo`lganligi va sanoatning yuksak darajada
rivojlanganligi sabab bo`lgan.
3. AQSH ning shimoli-sharqiy qismi. Bu areal yosh, yangi areal bo`lib,
asosan Yangi dunyo kashf etilgandan so`ng XIX-XX asrda Yevropa aholisining
buyuk ko`chishi natijasidava Afrika negrlarining keltirilishi bilan AQSH ning
“ ”
jahon xo`jaligida 2-markaz sifatida paydo bo`lishi oqibatida paydo bo`lgan.
Bu arealda ham aholi zichligi 1km 2
joyda 100 kishidan ortiq. Ko`l bo`yida esa
aholi zichligi 1km 2
da 1500 kishiga etadi.
Jahonda aholi zichligi 1 km 2
ga o`rtacha 49 kishi bo`lgani holatida (2012 y)
bu ko`rsatkich Monakoda 33104 kishi, Xitoy Makaosida 20346 kishi, Singapurda
6785 kishi, Xitoy gonkongida 6308 kishi, Baxraynda 1098 kishi, Bangladeshda
1035 kishini tashkil etadi.
Aksincha, aholi zichligi eng kam bo`lgan hududlar: G`arbiy Sahroi Kabir,
Gviana, Mongoliyada 2 kishi, Avstraliyada, Islandiyada, mavritaniyada,
Botsvanada, Namibiyada, Kanadada, Surinamda 3 kishi (2012-y).
Dunyo aholisining joylashishiga aholining transport va savdo yo`llariga
yaqinroq joylashishi, ayniqsa dengiz bo`yida joylashishi muhim ta`sir ko`rsatadi.
Masalan : dengiz va okeanlarning qirg`og`i bo`ylab cho`zilgan eni 200 km gacha
bo`lgan sohillarda dunyo aholisining yarmi yashaydi. Orol va yarim orollarda
joylashgan ayrim mamlakatlarda bu ko`rsatkich yanada yuqori. Masalan: tabiiy
sharoiti qulay bo`lgan Yava orolida aholi zichligi 1km 2
maydonda 2000 kishiga
etadi. Millioner shaharlarning asosiy qismi ham dengiz bo`yidagi port shaharlardir.
Ayni paytda materik ichkarisida joylashgan, tabiiy sharoiti ham noqulay
bo`lgan Mongoliyada aholi zichligi 1km 2
ga 2 kishiga to`g`ri keladi. Dunyo
aholisining zichligi 1 km 2
ga 49 kishi bo`lgani holda Horijiy Yevropada bu
ko`rsatkich 98 kishi ga, Shimoliy Amerikada 14,5 kishiga, Lotin Amerikasida
– –
16

21,4 kishiga, Horijiy Osiyoda 115 kishiga, Afrikada 22 kishiga, Avstraliya– – –
va Okeaniyada 3 kishiga to`g`ri keladi.
–
Jahonda aholi zichligi eng yuqori va eng kam bo`lgan davlatlar: (1 km 2
ga kishi hisobida 2012-yil)
1. Monako 33104
– 1. G`arbiy Sahroi Kabir 2 –
2. Xitoy Makaosi 2
– 2 346 2. Mongoliya 2 –
3. Singapur 6785
– 3. Gviana 2 –
4. Malta 1288
– 4. Namibiya 3 –
5. Baxrayn 1098
– 5. Botsvana 3 –
6. Bangladesh 1035
– 6. Kanada 3 –
7. Maldiv Resp 1020
– 7. Avstraliya 3. –
Shunday qilib, aholi joylashishiga tabiiy sharoitlar, iqtisodiy sharoitlar,
aholining kelib o`rnashgn vaqti, xo`jalik tipi (dehqonchilikdami, sanoatdami,
chorvachilikdami), tashqi va ichki migrasiyalarning intensivligi kabilar hal
qiluvchi ta`sir ko`rsatadi. Ayni paytda Afrika aholisining joylashishiga tarixiy
sharoit, ya`ni qul savdosi va mustamlakachilik tizimining ta`siri kuchli bo`lgan.
Har bir mamlakatning rivojlanishi uchun aholining muayyan soni va zichligi
bo`lishi kerak.
Aholining soniga va joylashishiga aholining tabiiy ko`payishi bilan birga
aholining mexanik ko`payishi ya`ni migrasiyalar ham katta ta`sir
“ ”
ko`rsatadi.Migrasiyaning asosiy sababi iqtisodiy sabab bo`lib, undan tashqari:
siyosiy, diniy, milliy (turklar bilan o`zbeklar), ekologik (Orol bo`yi, Rur havzasi)
sabablari ham mavjud.
Ichki migrasiyalar bir mamlakat doirasida aholining qayta taqsimlanishi
–
bo`lib, unda umumiy aholi soniga ta`sir etmaydi.
Tashqi migrasiyalar mamlakat va qit`alar aholisi soniga ta`sir etadi.
–
Immigrasiya emmigrasiyadan ortiq bo`lganda mamlakat aholisi mexanik
–
ko`payadi. Emmigrasiya ortganda esa aholi mexanik kamayadi. XIXasr
boshlaridan II-jahon urushiga qadar Yevropa asosiy emigrasiya markaziga aylandi
va 60 mln aholi ko`chib ketdi, 1-navbatda Shimoliy Amerikaga, Braziliyaga,
17

Argentina, JAR, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga. II-jahon urushidan so`ng
emmigrasiyaning 2-markazi Osiyo vujudga keldi. Asosan Xitoy, Hindiston,–
Bangladesh, Yaponiyadan Horijiy Yevropa davlatlariga; JAR, AQSH, Braziliya,
Indoneziya, Singapurga migrasiya kuchaydi.
1970-80 yillar Yer sharida immigratsiyaning yangi markazi Yaqin Sharq
paydo bo`ldi. Bu regionda OPEK ga a`zo davlatlar chetdan ko`plab
mehnatkashlarni o`ziga jalb qildi. Hindiston, Pokiston, Bangladesh Yaqin Sharq
–
mamlakatlariga asosiy ishchi kuchi etkazib beruvchi davlatlarga aylanib
qoldi.Lekin hamon AQSH jahonda immigrasiyaning muhim markazi bo`lib
kelmoqda. Yiliga AQSH ga 1 mln aholi immigrasiya qilmoqda.
XX asrning 2-yarmida tashqi migrasiyaning yangi shakli Oqillar (donolar)
“
migrasiyasi paydo bo`ldi. Bunda: olimlar, vrachlar, injenerlar va boshqa malakali
”
mutaxassislar ko`chib ketadi. Oqillar migrasiyasi dastlab Horijiy Yevropadan
“ ”
AQSH ga bo`lgan bo`lsa, 1980-90 yillardagi iqtisodiy va siyosiy vaziyatlar tufayli
MDH davlatlaridan Horijiy Yevropa va AQSH ga bo`lishi kuzatilinmoqda.
Jahondagi chet el ishchi kuchlarining ( mehnatkashlar migrasiyasining) 40 % i
SHimoliy Amerikaga, 25 % i Yevropaga, 20 % i Osiyoga, 15 % i boshqa
regionlarga to`g`ri keladi.
Iqtisodiy faol aholining Qatarda 92 % ini, BAA da 89 % ini, Quvaytda 86 %
ini, Omanda 70 % ini, Saudiya Arabistonida 60 % ini, Liviyada 50 % ini
gastarbeytarlar tashkil etadi (2005 y).
“ ”
Ichki migrasiyaga aholi qishloq joylaridan shaharlarga ko`chishi ham kiradi.
XX asrning oxirlariga kelib bu migrasiya ko`lami shu qadar kattalashdiki, buni
XX-asrda aholining buyuk ko`chishi deb atalindi.
“ ”
Yangi yerlarning o`zlashtirilish ham migratsiya bilan bog`liq bo`lib, hududi
katta va aholisi zich mamlakatlarda kuzatilinadi. Masalan: Rossiyada (Qoratuproq
zonasining o`zlashtirilishi, BAM ni, taygani o`zlashtirilishi),
Qozog`istonda,Kanadada (Shimolni o`zlashtirilishi), Braziliyada (Amazoniyani),
Avstraliyada (savannalarni), Xitoyda (Tibetni), O`zbekistonda (Mirzacho`l,
Yozyovon).
18

2- BOB. DUNYO AHOLISINING TARKIBIY TUZILMALARI VA
GEOGRAFIK MANZARASI
2.1 Dunyo xalqlarining tarkibiy tuzilmalari
Aholining yosh-jins tarkibi unga xos belgilar ichida eng muhumi hisoblanadi.
Chunki yoshga qarab aholining jamiyatda tutgan o rni va ahamiyati baholanadi.’
Butun dunyoda erkaklar soni ayollar soniga nisbatan qariyb 46mln.ga ko proqdir.
’
Lekin ayrim qit alar va regionlarda o g il bolalarning ustunligi ko zga
’ ’ ’ ’
tashlanadi. Dunyoda 0-14 yoshda har 1000 ta qizga 1064 ta o g il bola to g ri
’ ’ ’ ’
keladi. Ushbu ko rsatkich Yevropada (1064), Osiyoda (1058) hamda Avstraliya
’
va Okeaniyada (1059) undan ham yuqori. Faqat Afrika (1008) va Amerikada
(1039) nisbatan past daraja bilan ifodalanadi. Bolalar yoshdagilari farqning kelib
chiqishida tug ilgan har 1000 ta go dakning 520 tasi o g il bolalardan iborat
’ ’ ’ ’
bo lishligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
’
Aholining, asosan, mehnatga mehnatga layoqatli qismidan tashkil topgan 15-
64 yoshda dunyo bo yicha har 1000 ta ayolga 1024 ta erkak to g ri keladi.
’ ’ ’
Dunyo aholisining yosh tarkibi
4- jadval
Qit a,
’
materik va
mintaqalar 1970 yil 1985 yil 2008 yil
Yosh guruhlari
0-14 15-64 65+ 0-14 15-64 65 0-14 15-64 65
Butun dunyo 36,6 57,9 5,5 33,7 60,6 5,7 27,0 65,0 8,0
Yevropa 24,9 63,7 11,4 20,9 66,7 12,4 17,0 69,0 14,0
Osiyo 38,9 57,0 4,1 35,5 60,6 4,4 30,0 64,0 6,0
Afrika 44,1 53,0 2,9 45,4 51,5 3,1 41,0 55,0 4,0
Amerika 36,4 57,2 6,4 31,6 61,2 7,2 26,0 65,0 9,0
Avstraliya
va Okeaniya 32,2 60,5 7,3 28,6 63,3 8,1 22,0 66,0 12,0
19

Yevropada erkaklar soni ayollar soniga teng. Osiyoda har 1000 ta ayolga
1049ta erkak, Avstraliya va Okeoniyada 1039 ta erkak to g ri keladi. Shu’ ’
vaqtning o zida Afrika (979 erkak) va Amerika (990 erkak)da aksincha ayollar
’
ustundir.
Dunyo aholisining yosh tarkibi ham katta hududiy farqlarga ega. Bunda
tug ilish va o lim dinamikasi hal qiiluvchi ro l o ynaydi. Tug ilish
’ ’ ’ ’ ’
darajasining keyingi 10-15 yil ichida yuqori bo lishi aholi ichida yosh bolalar va
’
o smirlar umrining o sishiga olib keldi. Agar tug ilish keyingi yillarda pasaya
’ ’ ’
brogan bo lsa, bolalar va o smirlarning jami aholi sonidagi ulushi past bo ladi.
’ ’ ’
Shu vaqtning o zida o rta va kichik yoshdagi aholi soni va ulushi ko payadi
’ ’ ’
hamda aholining keksayish jarayoni rivojlanishi mumkin.
“ ”
Dunyo aholisining tarkibida bolalar ulushi kamayib, mehnatga layoqatli
yoshdagi va keksa yoshdagi aholi salmog i ko paymoqda.
’ ’
Ma lumki, dunyo mamlakatlarining ko piligida mehnatga layoqatli
’ ’
yoshdagi aholi qatoriga erkaklarning 16-59 yoshdagi va ayollarning 16-54
yoshdagi qismi kiradi. Yuqorida keltirilgan jadvalda 15-64 yoshdagi aholi ulushi
mehnatga layoqatli aholi ulushidan ma lum miqdorda ko p. Lekin ma lum
’ ’ ’
hisob kitoblar yordamida ular o rtasidagi farqni qisqartirish va natijada mehnat
’
resurslari salmog ini tahminan aniqlash mumkin. Ana shunday yondashuv
’
yordamida materik va okeanlar hamda ayrim mamlakatlarda mavjud mehnat
resurslarining ulushini aniqlash mumkin. Mehnat resurslarining ulushi Yevropada
eng yuqori ko rsatkichlar bilan ifodalanadi (62-64%), Amerikada hamda
’
Avstraliya va Okeaniyada ushbu ko rsatkich 56-58 % ni tashkil etadi. Osiyoda
’
ham bu ko rsatkich 53-54 %ni tashkil etadi. Faqat Afrikada mazkur ko rsatkich
’ ’
(49 %) nisbatan past hisoblanadi. Dunyo aholisining 54 % mehnat resurslaridan
iborat. Jahon aholisi o ziga hos irqiy, etnik va diniy tarkiblarga ega.
’
Odamlar qadimdan jamoa bo lib, qon-qarindohish bo lib yashab
’ ’
kelganlar. Ana shunday birikmalarning eng muhimlari ularning irqiy va etnik
birikmalaridir. Irq bu odamlarning kelib chiqishi gavda tuzilishi va qiyofasi
o xshash bo lgan tarixan tarkib topgan hududiy birligidir.
’ ’
20

Irqlarning paydo bo lishi va odamlar o rtasidagi irqiy belgilar hamda’ ’
xususiyatlarini kelib chiqishi haqida har xil fikrlar bo lib keng tarqalganlari
’
ikkitadir. Antropologlarning bir qismi irqlar juda qadim Afrika, Yevropa va
Osiyoning bir necha markazlarida vujudga kela boshlagan deb hisoblaydilar. Bu
lisentrizm nazariyas Ikkinchi guruh olimlari hozirgi zamon kishisi bir markazda
vujudga kelgan keyinchalik odamlar dunyoning turli qismmlariga tarqalib ketgan.
Natijada tabiiy sharoiti bir-biridan keskin farq qiluvchi tabiiy sharoitga tushib
qolishi natijasida hozirgi irqiy belgilar vujudga kelib rivojlanib borgan degan
g oyani ilgari suradilar.
’
Irqlar xalqlarning asosan tashqi ko rinishiga va undagi farqlarga hamda
’
ba zi fiziologik belgilarga qarab ajratiladi. Kishi terisini ko z va sochining rangi,
’ ’
yuz tuzilishi, bosh suyagining shakli, burun va laboratoriya tuzilishi ko zlarining
’
qisiq keng bo lishi erkaklarning yuzi va tanasida uning uzun qisqaligi hamda
’
keyingi paytlarda e tibor berilayotgan ichki belgi va xususiyatlar tish tuzilishi va
’
boshqalar kiradi. Yer sharida uchta katta irq: yevropoid, mongoloid va ekvatorial
hamda ko plab aralashirqiy formalar ajratiladi. Turli irqlar o rtasidagi farqlar
’ ’
qanchalik aniq bo lmasin irqdan qat iy naar hozirgi zamon kishilari o rtasidagi
’ ’ ’
morfologik, fiziologik va psixologik o xshashliklar mavjud farqlardan bir necha
’
marta ko p va chuqurroqdir, tarixiy farqlar va tajribalar shuni ko rsatdiki,
’ ’
yashayotgan sosial- iqtisodiy sharoit, tarbiya va boshqa sharoitlar bir xil
bo lganda har xil irqqa mansub kishilarning aqliy qobiliyati bir-biridan farq
’
qilmaydi.
Uchta irq dunyoning barcha aholisini qamrab ololmaydi. Asosiy katta
irqlarga yaqin hududlarda har turli irqiy belgilarga ega bo lgan xalqlar
’
qadimdan yashab kelishgan. Keyingi davrlarda irqlararo nikohning ko payishi
’
natijasida turli irqlar o rtasidagi aralash irqlar ham ko payib bormoqda.
’ ’
Yevropoid irqi dunyo axosilining 46,8 % ni o z ichiga oladi. Asosiy irqiy
’
belgilari: tana terisi oq yoki qoracharoq bo ladi. Sochlari to lqinsimon yoki
’ ’
to g ri, ba zan o rtacha bo ladi. Burinlari kichik, tor, lablari yupqa va h.k. bu
’ ’ ’ ’ ’
katta irq ikki guruhga - shimoliy va janubiy guruhlarga bo linadi.
’
22

Mongoloid irqi dunyo aholisining taxminan 35,9 % ni tashkil etadi. Asosiy
irqiy belgilari: tanasi och sariq yoki och qo ng ir rangli, sochlari to g ri va’ ’ ’ ’
qatiq, erkaklarining ko zlari qisiq va suyagi chiqqanroq bo ladi. Mongoloid irqi
’ ’
ham ikki guruhga bo linadi. Osiyo va Amerika guruhlari.
’
Ekvatorial irqi dunyo aholisining 5,8 % ni o z ichiga oladi. Asosiy irqiy
’
belgilari: terisi qora, sochlari qora, jingalak, burni keng, lablari qalin. Ekvatorial
irqi ham ikki tarmoqqa ajraladi: Afrika va Okeaniya tarmoqlari.
Aralash irqiy formalari. Qadimgi aralash irqiy forma yoki tiplariga efiop tipi
kiradi. Ularning ko p belgilari arablarga o xshaydi. Ammo ular negroidlar
’ ’
singari qora tanli. Shuningdek, g arbiy Afrika hududida yashovchi fulpbe xalqlari
’
ham aralash tiplarni tashkil qiladi. Ularning g arbiy Sudanning oraliq formalari
’
deb atashadi. Hindistonning janubida yevropoid va ekvatorial irqlarning okeaniya
avlodi o rtasidagi oraliq irqiy belgilarga ega bo lgan xalqlar yashaydi. Janubiy
’ ’
sharqiy Osiyoda mongoloid irqining Osiyo alodi bilan ekvatorial irqning Okeaniya
avlodi rtasidago i aralash tip vakillari yashaydi. Sharqiy mongoloidlarga nisbatan
’
ularning rangi qoramtir, labi qalinroq, bo yi pastroq bo ladi.
’ ’
Aralash irqiy formalarning ikkinchi katta guruhi o rta asrlar va yangi asr
’
aralash formalaridir. Bunday aralash formalar tarqalgan hududlardan biri O rta
’
Osiyo respublikalaridir. Bu yerdagi qadimgi tuproqshunoslik yevropoid aholi
xalqlarining buyuk ko chish davrida Markaziy Osiyodan kelgan mongoloid irqi
’
bilan aralashib ketgan. Ana shu aralashishi natijasida aralash irqiy formalari ikki
guruhga bo lingan.
’
Birinchi tip turon tipi yoki janubiy Sibir tipi - bu tipga asosan mongoloid irqi
belgilari ko proq bo lgan qozoqlar, qirg izlar, qoraqalpoqlar kiradi. Ikkinchi
’ ’ ’
tip O rta Osiyo tipi. Bularda yevropoid irqining janubyuiy avlodiga xos belgilar
’
saqlangan. O rta asrlar va yangi davr irqiy formalari boshqa qit alarda ham
’ ’
uchraydi.
Umuman dunyodagi uchta asosiy katta irq orasida juda ko plab boshqa
’
aralash forma va tiplar vujudga kelgan, yana bu jarayon davom etib kelmoqda. Bu
23

esa barcha irfqlarning biologik jihatdan bir ekanligini isbotlaydi. Va bu yana
reaksion irqiy nazariyalarning asossizligini ko rsatadigan dalildir. ’
Dunyo aholisi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning har xil
bosqichlarida turuvchi xalqlar etnoslardan iborat. Etnosning eng yuqori darajasi
–
millat- hududi, iqtisodiyoti va madaniyati, tilining barqaror tarzda umumiyligi
bo yicha ajralib turuvchi insonlar yig indisidan iborat. Ularda millatga hos
’ ’
umumiy jihatlar, milliy o zligini anglash hissiyoti manjud bo ladi.
’ ’
Osiyo mamlakatlarining aksariyati ko p millatli. 150 dan ortiq xalq
’
Hindiston va Indoneziyada, deyarli 100 xil millat Fillipinda, 50 dan ortig I
’
Vetnam va Xitoyda, 30 dan ortiq xalq Eron, Afg oniston, Myanma, Tailandda
’
istiqomat qiladi. Aholining etnik rang-barangligi ba zi bir xalqlar tarqalgan
’
hududlarning davlat chegaralari bilan bo linishi tufayli yana ham kuchayadi.
’
Masalan, kurdlar-Turkiya, Eron, Iroq va qisman Suriya, belujlar- Eron,
Afg oniston va Pokiston, panjobliklar Pokiston va Hindistonda, bengallar
’ – –
Bangladesh va Hindiston, pushtular Afg oniston va Pokiston davblatlari
– ’
chegaradosh bo lgan hududlarda zich yashaydi.
’
Dunyo mamlakatlari aholisining milliy tarkibi va etnik munosabatlarining
xususiyatiga ko ra qator guruhlarga taqsimlash mumkin. Birinchi guruhga bir
’
millatli ya ni asosiy millati jami aholisining 95 % dan ortiq qismini tashkil
’
etuvchi mamlakatlar: Yevropada Islandiya, Irlandiya, Norvegiya, Daniya,
–
Polsha, Germaniya va b.; Osiyoda- Yaponiya, KXDR, Koreya Respublikasi,
Bangladesh, Mo g iliston, Armeniya, yaman, Oman, Qatar; Afrikada Misr,
’ ’ –
Liviya , Somali, Madagaskar; Janubiy Afrikada esa deyarli barcha mamlakatlar
kiradi. Ikkinchi guruhni ushbu ko rsatkich 70-95 %ga teng bo lgan mamlakatlar
’ ’
Buyuk Britaniya, Fransiya, Ispaniya, Finlandiyada, Ruminiya, Jazoir, Marokko,
–
Zimbabve, Mavritaniya, Botsvana, Suriya, AQSh, Avstraliya, Yangi Zellandiya va
boshqalar tashkil etadi. Shunday davlatlar qatoriga O zbekiston, Turkmaniston,
’
Tojikiston, Ozarboyjon ham kiradi. Uchunchi guruh mamlakatlarida ( Eron,
Afg oniston, Gruziya, Qirg iziston, Qozog iston, Pokiston, Malayziya, Laos,
’ ’ ’
Markaziy, Sharqiy va janubiy Afrika mamlakatlari va boshqalar) asosiy millat
24

ulushi jami aholining yarimidan kam yoki ortiq, biroq 70 % dan past ko rsatkich’
bilan ifodalanadi. To rtinchi guruhda aholisi bir necha millatdan iborat , jekin
’
ulardan birortasining ulushi sezilarli ustun bo lmagan mamlakatlar to plangan
’ ’
(Hindiston, Indoneziya, Fillippin Rossiya, Shveysariya, G arbiy Afrika
’
mamlakatlari).
DINIY TARKIB: Sayyoramiz aholisi juda ko p turli - tuman dinlarga
’
e tiqod qiladilar. Xozirgi paytda afrikaning tropik o rmonlarida, Aazonka
’ ’
xavzasida yashovchi ba zi xalqlarda alloqachon tugalib ketgan ibtidoiy din
’
formalari 3 xamon saqlanib qolgan. Shuningdek, ba zi xalqar e tiqod qiladigan
’ ’
mahalliy va milliy ahamiyatga ega bo lgan dinlar ham mavjud.
’
Yer shari aholisining ko pchilik qismi asosan quyidagi dinlarga e tiqod
’ ’
qiladi: xristian, Islom, budda. Odatda bu dinlar dunyo yoinlari deb ataladi. Jahon
“ ”
dinlaridan eng keng tarqalgani xristian dini bo lib, unga asosan Yevropa, Amerika
’
va Avstraliyada yashovchi taxminan 1 mlrd kishi e tiqod qiladi. E tiqod
’ ’
qiluvchilar soniga ko ra Islom dini ikkinchi o rinda turadi. Asosan Afrika va
’ ’
Osiyoda joylashgan deyarli 30 ga yaqin mamlakatda Islom davlat dini deb e lon
’
qilingan. Markaziy va sharqiy Osiyoda tarqalgan budda dini davlat dini deb e lon
’
qilingan. U jahon dinlari orasida uchinchi o rinda turadi.
’
Xristianlik eramizning 1-asrining ikkinchi yarmida Rim imperiyasining
sharqida paydo bo lgan. U o rta asrlarda Yevropadagi xalqlarning asosiy diniga
’ ’
aylandi. Xristianlikning dunyoning boshqa qismlariga kirib borishi, ko proq
’
buyuk geografik kashfiyotlar davriga tshg ri keladi.
’
Fransiya, Italiya , Ispaniya, Portugaliya, Irlandiya, Avstriya va
Germaniyaning janubiy rayonlari katolik cherkovi ta sirida. Dinchi polyaklar,
’
chexlar, slovaklar, slovenlar, vengerlar ham katolikka e tiqod qiladilar.
’
Dunyoda ikkinchi o rinda eng yosh Islom dini turadi. Bu din 7-asrning
’
boshlarida Arabiston Yarim orolida vujudga kelgan Islom dinini odatda musulmon
dini deb yuritiladi. Geografik nuqtai nazardan Islom diniga e tiqod qiluvchilar
’
nisbatan kompakt joylashgan. Islom dini shimoliy-g arbiy va sharqiy Afrikada,
’
25

arab mamlakatlarida, kichik Osiyoda, Eron, afg oniston, Pokiston, Bangladesh’
mamlakatlarida hukmron. Kipr aholisining bir qismi ham musulmonlardir.
Dinning ham salbiy ta siri bor. Turli xalqlar va millatlarni bir-biriga
’
qarama-qarshi qilib qo yishi, diniy xurofotlar va diniy qarama-qarshilik natijasida
’
hatto qonuniyatlar to kishlar, urishlar kelib chiqishi mumkin. Masalan, Falastin
’
va isroil munosabatlarida, Afg oniston va Chechenistondagi voqyealarda ko rish
’ ’
mumkin.
MDH hududida ham xristian dini keng tarqalgan. Xristianlikni pravoslav
mazhabi keng tarqalgan. Ruslar, ukrainlar, beloruslar, chuvashlar, moldavanlar,
gruzinlar, osetinlar kbilar xristian diniga e tiqod qiladi. Katolik mazhabiga
’
g arbiy ukrainlar, beloruslarning bir qismi, litvalikar, latishlar e tiqod qiladi.
’ ’
MDH hududida ikkinchi katta din - Islom dinidir. Bu dinga O rta Osiyo va
’
Qozog iston xalqlari, shuningdek, sharqiy kavkaz xalqlari, tatarlar, bashqirlar,
’
janubiy Sibirning turkiy tillarida gaplashuvchi xalqlari e tiqod qilishadi.
’
Protestant mazxabidagi xalqlar yashaydigan mamlakatlarda odatda nikoh
yoshi hammdan kech va ajralish esa unchalik murakkab emas. Ba zi bir katolik
’
mazhabiga mansub mamlakatlarda erkaklarga 14 yoshda, ayollarga 12 yoshda
nikohga kirish qonun bilan ruxsat etilgan. Katolik uchun nikohni buzish ham 20-30
yil oldingiga nisbatan hozir ancha oson. Ilgari amalda bu man etilgan edi.
Musulmon mamlakatlarida nikohga kirish yoshi juda kichik. Bu mamlakatlarda din
erta va majburiy nikohni ko p bolalikni ko p xotinlikni qo llaydi va ko p
’ ’ ’ ’
hollarda demografik siyosatga salbiy munosabatda bo ladi. Induizm ham erta va
’
majburiy nikohni hamda ko kat o g itlar bolalikni qo llaydi. Lekin
’ ’ ’ ’
musulmonchilikdan farq qilib ajralishni va ikkinchi nikohni man etadi. Ilgari
Hindistondagi 14 yoshgacha bo lgan qizlar va o spirinlarning yarmi oila qurgan
’ ’
bo lardi.
’
Diniy qarama-qarshiliklar ko pincha irqiy va milliy ziddiyatlar bilan
’
bog lanib, uzoq davom etadigan qaynoq nuqtalarni vujudga keltiradi.
’ “ ”
Yer shari axolisining ko pchilik qismi asosan quyidagi dinlarga e tiqod
’ ’
qiladi: xristian, Islom, budda. Odatda bu dinlar dunyo yoinlari deb ataladi. Jahon
“ ”
26

dinlaridan eng keng tarqalgani xristian dini bo lib, unga asosan Yevropa, Amerika’
va Avstraliyada yashovchi taxminan 1 mlrd kishi e tiqod qiladi. E tiqod
’ ’
qiluvchilar soniga ko ra Islom dini ikkinchi o rinda turadi. Asosan Afrika va
’ ’
Osiyoda joylashgan deyarli 30 ga yaqin mamlakatda Islom davlat dini deb e lon
’
qilingan. Markaziy va sharqiy Osiyoda tarqalgan budda dini davlat dini deb e lon
’
qilingan. U jahon dinlari orasida uchinchi o rinda turadi.
’
Xristianlik eramizning 1-asrining ikkinchi yarmida Rim imperiyasining
sharqida paydo bo lgan. U o rta asrlarda Yevropadagi xalqlarning asosiy diniga
’ ’
aylandi. Xristianlikning dunyoning boshqa qismlariga kirib borishi, ko proq
’
buyuk geografik kashfiyotlar davriga tshg ri keladi.
’
Fransiya, Italiya , Ispaniya, Portugaliya, Irlandiya, Avstriya va
Germaniyaning janubiy rayonlari katolik cherkovi ta sirida. Dinchi polyaklar,
’
chexlar, slovaklar, slovenlar, vengerlar ham katolikka e tiqod qiladilar.
’
Dunyoda ikkinchi o rinda eng yosh Islom dini turadi. Bu din 7-asrning
’
boshlarida Arabiston Yarim orolida vujudga kelgan Islom dinini odatda musulmon
dini deb yuritiladi. Geografik nuqtai nazardan Islom diniga e tiqod qiluvchilar
’
nisbatan kompakt joylashgan. Islom dini shimoliy-g arbiy va sharqiy Afrikada,
’
arab mamlakatlarida, kichik Osiyoda, Eron, afg oniston, Pokiston, Bangladesh
’
mamlakatlarida hukmron. Kipr axolisining bir qismi ham musulmonlardir.
Islom dini Indoneziyada ham asosiy din hisoblanadi. Bu dinga shuningdek,
Fillipin davlatining janubiy qismida yashovchi xalqlar g arbiy Hitoydagi uyg ur
’ ’
va dunganlar ham e tiqod qilishadi. Yevropada Istambul va uning atrofidagi
’
usmoniy turklar, albanlar va bosniyaliklar, bolgarlarning bir qismi, lo lilarning
’
ko pchiligi musulmon hisoblanadi.
’
Dunyo dinlari orasida e tiqod qiluvchilar soni bo yicha ham, geografik
’ ’
tarqalish areali jihatdan ham eng kichigi buda dinidir. Ammo tarixiy nuqtai
nazardan eng qadimgi dunyo dini”dir. Hozir bu dinga Hindiston axolisining bir
“
qismi va tibetliklarning birikmalar qismi dunyo qiladi.
27

Milliy dinlarga Hindistondagi induizm, Hitoydagi konfusianlik,
Yaponiyadagi sintoizm va boshqalar kiradi. Qadimiy dinlardan bo lgan iuadizm’
ham keng tarqlagan. Bu dinning ko p qoidalari xristian dinida qabul qilingan.
’
28

Dinning ham salbiy ta siri bor. Turli xalqlar va millatlarni bir-biriga qarama-’
qarshi qilib qo yishi, diniy xurofotlar va diniy qarama-qarshilik natijasida hatto
’
qonuniyatlar to kishlar, urishlar kelib chiqishi mumkin. Masalan, Falastin va
’
isroil munosabatlarida, Afg oniston va Chechenistondagi voqyealarda ko rish
’ ’
mumkin.
MDH hududida ham xristian dini keng tarqalgan. Xristianlikni pravoslav
mazhabi keng tarqalgan. Ruslar, ukrainlar, beloruslar, chuvashlar, moldavanlar,
gruzinlar, osetinlar kbilar xristian diniga e tiqod qiladi. Katolik mazhabiga
’
g arbiy ukrainlar, beloruslarning bir qismi, litvalikar, latishlar e tiqod qiladi.
’ ’
MDH hududida ikkinchi katta din - Islom dinidir. Bu dinga O rta Osiyo va
’
Qozog iston xalqlari, shuningdek, sharqiy kavkaz xalqlari, tatarlar, bashqirlar,
’
janubiy Sibirning turkiy tillarida gaplashuvchi xalqlari e tiqod qilishadi.
’
MEHNAT RESURS TARKIBI: Aholining o z jismoniy va ma naviy
’ ’
imkoniyatlariga ko ra mehnat qila olish qobiliyatiga ega bo lgan qismi
’ ’
jamiyatning mehnat resurslari hisoblanadi.
Mehnat resurslariing soni turli mamlakatlarda turlicha, chunki, aholining
yurldik jihatdan belgilab qo yilgan va mehnat resurslariga kiritiladigan yosh
’
chegarasi hamma mamlakatlarda bir xil emas. Xalqaro statistikada,odatda, 15
yoshdan 65 yoshgacha bo lganlar mexnatga yaroqliaholi xisoblanadi.
’
Mexnat resurslari ishlab chiqarish zvenosida asosiy vazifani bajarganligi
tufayli bu sohani o rganish iqtisodiy geografiya zimmasidadir. Xozirgi iqtisodiy
’
tushunchalar bo yicha 16 yoshdan 59 yoshgacha erkaklar, 16 yoshdan 54
’
yoshgacha bo lgan xotin-qilar mehnat yoshidagi aholi sanaladi va mamlakatni
’
asosiy mexnat resurslari xisoblanadi.Bu yoshdagi aholining xammasi xam ishlaydi
deb bo lmaydi, albatta. Masalan, ishlab chiqarishdan ajralgan xolda
’
o qiyotganlar va salomatligi yomonligi tufayli ishlay olmaydigan invalidlar va
’
h.k. lar shular jmlasidandir. Aksincha pensiya yoshidan oshib ketgan keksalar va
shuningdek, hali 16 yoshga to lmagan ba zi o smirlar ham ijtimoiy ishlab
’ ’ ’
chiqarishga ishtirok etadi. Bu mehnatga qobiliyatli aholi tushunchasini kiritishni
taqozo qiladi. Mehnatga qobiliyatli aholi deganda har qanday mamlakatning
31

yoshidan qat iy nazar real mehnat resurslari tushuniladi. Bu mehnat resurslari’
soniga bevosita ta sir qiladi. Ishchi kuchidan foydalanish muammolarini yanada
’
rasional hal qilish maqsadida mehnatga qobiliyatli aholini ijtimoiy mehnat bilan
bandlik darajasi va haraktrini hisobga olish xalq xo jaligi uchun ham muhim
’
ahamiyatga egadir. Hozirgi kunda umuman mamlakatimiz bo yicha va alohida
’
iqtisodiy rayonlar, shaharlar bo yicha ishchi kuchidan oqilona foydalanish
’
masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Mamlakat alohida iqtisodiy rayon shahar aholisi tarkibidagi ishga qobiliyatli
aholi sonini aholining tabiiy o sish darajasiga jins -yosh strukturasiga mehnat
’
harakati ko rsatkichiga va boshqalarga bog liq bo ladi. Mehnatga qobiliyatli
’ ’ ’
aholi soni Farg ona vodiysi shahar aholisining yarmidan ko prog ini tashkil
’ ’ ’
etadi. Bu yerda bu ko rsatkich O zbekistondagi ishga qobiliyatli shahar
’ ’
aholisining salmog idan sobiq Ittifoqdagi barcha mehnatga qobiliyatli aholining
’
umumiy aholi tarkibidagi salmog ini belgilaydigan umumittifoq ko rsatkichidan
’ ’
ancha kamdir. Vodiydagi mehnatga qobiliyatli shahar ahoolisi salmog ining
’
kamligi bu yerda aholi sonining tabiiy o sish ko rsatkichlari ancha yuqoriligi
’ ’
bilan izohlanadi. Bu esa aholining umumiy sonida bolalar va o smirlar
’
salmog ining ko pligiga olib keladi va mehnatga qobiliyatli aholining
’ ’
salmog iga bevosita ta sir qo llaniladi. Shunday qilib vodiydagi biz so z
’ ’ ’ ’
yuritgan yosh strukturasi 16 yoshgacha bolalardan iborat anchagina mehnat
resurslari rezervi va aholining yangi-yangi kontingentini ijtimoiy ishlab
chiqarishga doimo jalb qilib turish imkoniyati mavjudligi nuqtai nazardan umuman
qulaylik tug diradi. Butun O rta Osiyoda bo lgani kabi Farg ona vodiysida
’ ’ ’ ’
ham mehnat resurslarining o sish sur atlari nisbatan yuksakligiga va texnika
’ ’
taraqqiyotining katta muvaffaqiyatlariga qaramay, sanoat va madaniyatning tezlik
bilan o sishi negizida mehnatga qobiliyatli aholini ijtimoiy ishlab chiqarish
’
jarayonlarida band butun aholining 40 % bevosita ijtimoiy mehnat bilan
shug ullanadi. Farg ona vodiysi shaharlaridagi mehnat resurslarining ish bilan
’ ’
bandlik darajasi umumittifoq darajasiga deyarli tengdir.
32

Mehnat resurslarini unumdorligiga ko ra 5 guruhga bo lib’ ’
o rganiladi.
’
1. 16 yoshdan -19 yoshgacha ko proq majburiy holdagi mehnat resurslari
’
sifatidagi ishlar namoyon qilinadi.
2. 20 yoshdan - 29 yoshgacha. Bu davr mehnat resurslarining yoshlik davri
bo lib, asosiy vaqt va kuch mehnatga tayyorlanishga sarflanadi.
’
3. 30 yoshdan - 39 yoshgacha bo lgan aholi aktiv mehnat resurslari
’
hisoblanadi.
4. 40 yoshdan - 49 yoshgacha bo lgan aholi mehnat resurslarini o rta
’ ’
daridir. Bu davrda to plangan bilim, ko nikma va malakalar ishga solinadi.
’ ’
5. 50 yoshdan - 59 yoshgacha bo lgan davr mehnat resurslarining katta
’
davridir. Unumdorlikda pasayish boshlanadi.
Mehnatga yaroqli aholi o z navbatida 2 guruhga bo linadi: iqtisodiy aktiv
’ ’
aholi va iqtisodiy aktiv bo lmagan aholi.
’
Mehnat resurslarini geografik jihatdan o rganish mamlakatlar va rayonlar
’
aholisining hududiy joylanish uning yosh tarkibini o rganish bilan birga
’
mehnatga yaroqli aholining ishlab chiqarishda qatnashuvi va bu qatnashuvdagi
fikrlar hamda ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etayotganlarning xalq xo jaligi
’
ayrim tarmoqlari bo yicha taqsimlanishi xalq xo jaligi ayrim tarmoqlarida ishchi
’ ’
kuchidan mavsumiy foydalanish xususiyatlarini o rganish ham mehnat
’
resurslaridan foydalanishni geografik tadqiqot qilishning muhim tomonlaridan
biridir.
33

2.2 Xalqlarning hududiy joylashuvi klassifikatsiyasi va tarkibiy
tuzilmalarining o zaro bog liqligi’ ’
Tarix tajribasi bizga shuni ma lum qiladiki, xalqlar qadimdan o zlariga
’ ’
qulay bo lgan joylarni o zlashtirib o sha hududlarda yashashga intilgan. Ana
’ ’ ’
shunday hududlar misol qilib daryo bo yi hududi qadimgi Mesopatamiya, Garbiy
’
Yevropa, Janubiy sharqiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, Sharqiy Afrikalarni aytish
mumkin. Bu hududlarda aholi qadimdan yashab ho jalik ishlarini yuritib
’
kelganligi sababli hozirda bu joylarda aholi juda zich yashaydi. Dunyo aholisining
mana shunday zich joylashgan hududlarida turli xil etnik birikmalar tarkib topgan.
Ko pgina mayda qabilalar va etnografik guruhlarni xisobga olganda ham
’
sayyoramizda 2 mingdan ortiq turli xalqlar yashaydi. Ularni ma lum
’
xususiyatlariga qarab klassifikatsiyalash mumkin.
1. Xalqlarning soniga qarab
2. Lingvistik klassifikasiyalash
3. Geografik tarqalishiga ko ra klassifikasiyalash
’
Xalqlarni soniga ko ra quyidagicha klassifikasiya qilish mumkin.
’
1. Aholisi 100 mln kishidan ko p bo lgan xalqlar: ayni vaqtda bunday
’ ’
xalqlarning 10 tasini alohida ko rsatish mumkin. Ular yer yuzi aholisining 50 %ni
’
tashkil etadi.
Dunyoda eng ko’p tarqalgan xalqlar va tillar ( 5 – jadval)
№ Dunyodagi
eng yirik
xalqlar Soni
(mln
kishida) Dunyodagi
eng ko’p
tarqalgan
tillar Shu tilda
so’zlashuvchi
aholi (mln
kishi) Aholisi eng
ko p
’
davlatlar Soni
(mln
kishiida)
1 Xitoylar 1100 Xitoy 1100 Xitoy 1341
2 Hindistonliklar 220 Ingliz 350 Hindiston 1192
3 Amerikaliklar 190 Ispan 250 AQSh 311
4 Bengallar 180 Arab 220 Indoneziya 238
5 Ruslar 150 Hindi 200 Braziliya 191
6 Braziliyaliklar 140 Bengal 160 Rossiya 143
34

7 Yaponlar 125 Portugal 160 Pokiston 171
8 Panjobliklar 90 Rus 150 Nigeriya 158
9 Bixarliklar 90 Yapon 125 Bangladesh 150
10 Meksikaliklar 85 Nemis 90 Yaponiya 127
2. Aholisi bir mln dan ko p bo lgan 257 xalq’ ’
3. Aholisi ming kishidan ko p bo lgan 531 xalq.
’ ’
Lingvistik klassifikasiyalash xaqlarni tiliga qarab guruhlarga ajratish bir-
biriga yaqin bo lgan qardosh tillar oilalarga birlashtiriladi, ular esa o z navbatida
’ ’
guruhlarga ajratiladi. Lingvistik klassifikasiya bilan tillar klassifikasiyasi boshqa-
boshqa narsa.
Til millatlarning farqini bildiruvchi asosiy omildir. Dunyo xalqlarida tilning
shakillanishi tabiiy geografik sharoit, iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlar, kabi omillar
ta sirida kechadi. Kishilik jamiyatining birlamchi so zlashuv tili kabilar
’ ’
shakillangan davrlarda rivojlana boshlagan. Bunday til lug ati juda kambag al,
’ ’
Grammatik jihatdan tizimlashmagan bo lgan. Ibtidoiy qabilalarning hududiy
’
ajralishi va dunyo bo ylab tarqalishi yangi tillarning paydo bo lishini va
’ ’
rivojlanishini kuchaytirdi. Tilning shakillanishiga ta sir ko rsatuvchi geografik-
’ ’
tabiiy sharoit omili haqida juda qiziqarli fikrlar bildirgan. Masalan shimol
xalqlarining undosh tovushlarni juft talafuz qilishini iqlimning sovuqligi bilan
izohlaydilar. Xalqlarning iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyoti turli omillar ta sirida har
’
xil kechganligi tillarning rivojlanishiga ham ta sir ko rsatgan. Shuning uchun
’ ’
bugungi kunda dunyoda bir necha o nlab kishilar so zlashuvchi, yozuvsiz qabila
’ ’
tillari ham, bir necha millatlarga tegishli milionlab kishilar foydalanadigan, boy
adabiyotga ega jahon tillari ham mavjud.
Ayni vaqtda dunyoda mavjud tillarning soni 3000 atrofida deb hisoblanadi.
Ammo ularning aniq miqdorini ko rsatish mumkin emas, chunki juda ko p
’ ’
xalqlarning tillari to liq o rganilib chiqilmagan va ularning qaysi til guruhiga
’ ’
mansubligi aniqlanmagan. Bunda til va lahja tushunchalarining ba zan
’
35

chalkashish holatlarini ham ko p uchratish mumkin. Shunga ko ra dunyo’ ’
aholisining milliy tarkibi xalqlarning qaysi til oilalari va til guruhlariga tegishli
ekanligi bilan ifodalanadi. Dunyo xalqlarininng milliy tarkibi va til tarkibini
quydagi xalqlarning lingvistik klasifikatsiyasida ko ramiz.
’
1. Hind-Yevropa oilasi - Yevropaning katta qismi, shimoliy va janubiy
Amerika, shim. Hindiston, Eron xalqlari.
2. Kavkaz oilasi - asosan Zakavkaze xalklari
3. Ural oilasi - Yevropaning ba zi mamlakatlari, MDHni Yevropa qismi va
’
Sibirning ayrim rayonlari.
4. Olton oilasi (turk, mongol va tungum) guruhlari bilan
5. Hitoy - tibet oilasi Sharqiy va Janubiy Sharqiy Osiyo xalqlari
6. Malayya-Polineziya oilasi - Tinch va Hind okeani orollari xalklari
7. Dravid oilasi - janubiy Hindiston xalqlari
8. Mon-kxmer oilasi - hindixitoy oilasi
semit - xamit oilasi janubiy g arbiy Osiyo, shimoliy Afrika xalqlari.
’
10. Bantu oilasi - janubiy Afrika tub xalqlari
Xalqlar klassifikasiyasi turlari orasida eng muhimi keng tarqalgani Lingvistik
klassifikasiyasidir. Bu klassifikasiyaga binoan dunyo xalqlari kartasiga nazar
tashlasak, aholisi eng ko p va zich joylashgan hudud - Osiyo materigining sharqi
’
va janubiy sharqida ekanini ko ramiz. Bu dunyo aholisining 1/5 qismini tashkil
’
etadi.
Dunyo xalqlarining til tarkibi hududiy harakterga egadir. Buni biz quydagi
jadval asosida ochib, tushuntirib beramiz.
36

Jadval til oilalari (6-jadval)
Til
oilasi Til
guruhi Xalqlar Asosiy yashash va tarqalgan
hududlarHIN
D
- Y
EV
RO
PA
TIL O
ILA
SI
Slavyan guruhi
1.Ruslar Rossiya, MDH, AQSH, Kanada,
Yevropa mamlakatlari
2. Ukrainlar Ukraina, Rossiya, AQSH va
Kanada, Polsha
3. Beloruslar Belorus, Rossiya, Polsha
4. polyaklar Polsha, Fransiya, AQSH,
Kanada, Ukraina, Belorus
5. Chexlar Chexiya, AQSH
6. Slovaklar Slavakiya, AQSH
7. Slovenlar Sloveniya, AQSH
8.Xorvatlar Xorvatiya, AQSH
9. Bosniyaliklar Bosniya va Gersogovina
10. Serblar Serbiya, Chernogoriya, Bosniya,
Xorvatiya
11. Makedonlar Makedoniya
12. Bolgarlar Bolgariya, Rossiya
Letto-litva
guruhi
1. Litvaliklar Litva, AQSH, Kanada
2. Latishlar Latviya, AQSH, Kanada
G
erm
an guruhi
1. Nemislar Germaniya, Ruminiya, Vengrya,
Chexiya, AQSH, Kanada,
Braziliya, Rossiya
2.German-
shveysariyaliklar Shveysariya, AQSH
37

3. Avstryaliklar Avstrya, Italiya, AQSH
4. Elzas-lotoringiyaliklar Fransiya
5. Gollandlar Niderlandiya, AQSH
6. Flamandlar Belgiya, Fransiya, AQSH
7. Afrikanerlar (burlar) JAR
8. Shvedlar Shvedsiya, Finlandiya, AQSH
9. Norveglar Norvegiya, AQSH, Kanada
10. Daniyaliklar Daniya, AQSH
11. Islandlar Islandiya
12. Inglizlar Buyuk Britaniya, JAR, AQSH,
Kanada, Avstraliya, Osiyo
13. Shatlandlar Buyuk briyaniya, AQSH,
Kanada, Avstraliya
14. Ingliz-avstraliyaliklar Avstraliya va Okeaniya
15. Ingliz- yangi
zellandiyaliklar Yangi Zellandiya
16. Ingliz-kanadaliklar Kanada, AQSH
17. Amerikaliklar AQSH , Kanada
18. Yamaykaliklar Yamayka, Buyuk BritaniyaK
elt guruhi
1. Irlandlar Irlandiya, Buyuk Britaniya
2. Bretonlar Fransiya
3. Uelslar Buyuk Britaniya
Rom
an guruhi
1. Italiyanlar Italiya, Fransiya, Shveysariya,
AQSH, Kanada, Argentina,
Afrika, Avstraliya
2. Fransuzlar Fransiya, Jazoir, AQSH
38

3. Franko-
shveysariyaliklar Shveysariya
4. Vallonlar Belgiya
5. Franko-kanadaliklar Kanada, AQSH
6. Gaitiliklar Gaiti
7. Ispanlar Ispaniya, Fransiya, Argentina
8. Kataloniyaliklar Ispaniya, Fransiya
9. Meksikaliklar Meksika, AQSH
10. Kubaliklar Kuba
11. Markaziy Amerika
xalqlari* Markaziy Amerika davlatlari
12. Janubiy Amerika
millatlari Janubiy Amerika davlatlari
13. Portugallar Portugaliya, AQSH, Braziliya,
Angola, Yashil burun orollari
14. Galisiyaliklar Ispaniya, AQSH
15. Ruminlar Ruminiya, AQSH, Moldova
16. Moldovanlar Moldova, RossiyaA
lban
guruhi
1.Albanlar Albaniya,Serbiya
Y
unon
guruhi
1. Yunonlar Gretsiya, Turkiya, Kipr, AQSH,
Kavkazorti Respublikalari
Eron guruhi
1. Forslar Eron
2. Gilyanlar Eron
3. Kurdlar Turkiya, Eron, Iroq, Suriya
4. Tojiklar Tojikiston, O rta Osiyo R.
’
Afg oniston
’
39

5. Xazariylar Afg oniston’
6. Afg onlar(pushtunlar)
’ Afg oniston, Pokiston ’
7. Belujlar Pokiston, Eron
8. Osetinlar Rossiya fed, Janubiy Osetiya
X
ind guruhi
1. Bengallar Pokiston, Hindiston
2. assamliklar Hindiston, Butan
3. Oriylar Hindiston
4. Bixarliklar Hindiston,Nepal
5. Xindistonliklar Hindiston, Afrika
6. Rojastonliklar Hindiston
7. panjobliklar Pokiston, Hindiston
8. g ujorotliklar
’ Hindiston, Pokiston
9. bxillar Hindiston
10. nepalliklar Nepal, Hindiston
11. Boshqa xalqlar*
Arm
an
guruhi
1.Armanlar Armaniston, Suriya, Eron
Y
ahudiy
lar
1. Yahudiylar Isroil, AQSH, Yevropa
40

K
A
V
K
A
Z TIL O
ILA
SI
K
artvel
guruhi1. Gruzinlar Gruziya, Rossiya
A
digey- abhiz guruhi
1. Adigeylar
2. Abhazlar
3. Chechenlar
4. Ingushlar
5. Avarlar
6. Ajarlar
7. Cherkaslar
8. Lazginlar Kavkaz Respublikalari
D
og
iston
’
guruhi
1. Dog lar
’
2. Qorachoylar
3. Bolqorlar Rossiya
Burishla
r
1. Burishlar Hindiston
Basklar
1.Basklar Ispaniya, Fransiya
X
O
M
-SO
M
O
ILA
SI
Som
guruhi
1. Arablar
2. Amharalar
3. Isroil yahudiylari
4. Tigrailar 1. Arab davlatlari
2. Efiyopiya
3. Isroil
4. Efiopiya
K
ush
guruhi
1. galla
2. somali 1. Efiopiya
2. Somali
Barbar
guruhi
1. kobillar
2. tomozigtlar
3. shlyohlar 1. Jazoir
2. Marokash
3. Marokash
41

H
aus
guruhi1. Xauslar Niger, Nigeriya
BA
N
TU
OILA
SI
Bantu
guruhlari
1.Afrika xalqlari* Markaziy, Sharqiy va Janubiy
Afrika Davlatlari
NIG
ER-K
A
RD
O
FA
N
OILA
SI
Afrika xalqlari* Markaziy Afrika davlatlari
M
A
N
D
E O
ILA
SI
1. mandingolar
G
vineya
guruhi
1. gvineya qo ltig i ’ ’
xalqlari Gvineya qo ltig i davlatlari ’ ’
NILO
T
G
U
RU
H
I
1. Sharqiy Afrika xalqlari Sharqiy Afrika davlatlari
U
RA
L O
ILA
SI
Fin guruhi
1. finlar
2. estonlar
3. Mordvalar
4. Saamlar
5. loparlar
6. marilar
7. udmutlar
8. karellar 1. Finlandiya
2. Estoniya
3. Rossiya (Mordoviya R)
4. Finlandiya
5. Norvegiya
6. Rossiya (Mari-El R)
7. Rossiya (Udmurtiya R)
8. Rossiya
42

U
gor guruhi1. Vengerlar
2. xantlar
3. mansilar
4. Komi- permyaklar 1. Vengrya, Ruminiya,
Chexiya
2. Rossiya
3. Rossiya
4. Rossiya
OLTO
Y
TIL OILA
SI Turk guruhi
1. o zbeklar
’
2. qozoqlar
3. turklar
4. qirg izlar
’
5. turkmanlar
6. ozarboyjonlar
7. tatarlar
8. boshqirdlar
9. chuvashlar
10. uyg urlar
’ 1. O zbekiston, O rta
’ ’
Osiyo R.,Afg oniston
’
2. Qozog iston, Xitoy,
’
O rta Osiyo R
’
3. Turkiya, Kipr,Bolgariya
4. Qirg iziston, O rta
’ ’
Osiyo Respublikalari
5. Turkmaniston, Eron,
Afg oniston
’
6. Ozarboyjon, Eron
7. Rossiya
8. Rossiya
9. Rossiya
10. Xitoy (Uyg ur-
’
Sintsizyan) O rta Osiyo
’
Respublikalari
M
o
g
ul
’
’
guruhi
1. Mo g ullar
’ ’ Mo g uliston, Xitoy ’ ’
Tungus-m
anjur
guruhi
1. manjurlar
2. tung uslar 1. Xitoy
2.
43

K
O
REY
S1. Koreyslar Koreya, Xitoy
Y
A
PO
N
Yaponlar Yaponiya, AQSH
XITO
Y
_ TIBET OILA
SI
X
itoy
guruhi
1. xitoylar
2. dungalar 1. Xitoy
2. Xitoy, AQSH
Tan-chjuan
guruhi
1. siamliklar
2. laolar
3. shan
4. chjuanlar 1. Tailand
2. Laos
3. Myanma
4. Xitoy
Tibet-birm
a
guruhi
1. tibetliklar
2. itszular
3. birmaliklar
4. karenlar 1. Xitoy
2. Xitoy
3. Myanma
4. Myanma
V
etnam
guruhi
1. Vetnamliklar 1. Vetnam
M
O
N
_K
X
M
E
R O
ILA
SI
kxmerlar Janubi-sharqiy Osiyo davlatlari
M
U
N
D
A
OILA
SI
Santallar Hindiston
44

D
RA
V
ID
O
ILA
SI1. teluglar
2. tamillar
3. malayali
4. kannara
5. tondlar 1. Hindiston
2. Hindiston, Shri-Lanka
3. Hindiston
4. Hindiston
5. Hindiston
A
N
D
A
M
A
N
OILA
SI
1. Andamanliklar 1. Hindiston
M
A
LA
Y
A
-POLINEZIY
A
TIL O
ILA
SI
Indoneziya guruhi
1. Indoneziya orollari
xalqlari
2. malayaliklar
3. malgashlar 1. Indoneziya
2. Malayziya
3. Madagaskar
Polineziya, M
ikroneziya,
M
eloneziya guruhi
1. Polineziya, Melaneziya,
Mikroneziya guruhi Okeaniya
PA
PU
A
S
OILA
SI
Papuas xalqlari Papua-Yangi Gvineya
aynlar Yaponiya
Eskimoslar, Aleutlar AQSH, Rossiya
45

X
IN
D
U
X
ALQ
LA
RI1. Na-dene oilasi
2. alkogin-vakash
oilasi
3. Xoka-siyu oilasi
4. astek oilasi
5. mayya-soke oilasi
6. otomi-mishteki-
sopataki oilasi
7. chibcha oilasi
8. tupi-guarani oilasi
9. paragvay-guarani
oilasi
10. kechua
11. aymara
12. araukanlar
13. aravaklar
14. karib
15. pano 1. AQSH
2. AQSH, Kanada
3. AQSH
4. Meksika
5. Meksika, Gvatemala
6. Meksika
7. Kolumbiya, Panama
8. Paragvay
9. Paragvay
10. Peru, Ekvador, Boliviya
11. Boliviya, Peru
12. Chili
13. Peru, Kolumbiya
14. Peru, Kolumbiya
15. Peru, kolumbiya
Kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyoti davomida yuz bergan ijtimoiy-
siyosiy voqea hodisalar (bosqinchilik urushlari, mustamlakachilk, yangi yerlarning
o zlashtirilishi, davlatlarning tashkil topishi va boshqalar) ba zi tillarning dunyo
’ ’
bo ylab keng tarqalishi va ayrim xalqlar tomonidan rasmiy til sifatida tan
’
olinishiga sabab bo lgan. Bu ayniqsa ko p asrlar mobaynida Yevropa davlatlari
’ ’
tomonidan mustamlaka qilingan Afrika davlatlari misolida ko rinadi.
’
Dunyo bo yicha keng muomaladagi tillar jahon tillari deyiladi va rasmiy
’
muzokaralar, barcha aloqalar ushbu tillarda olib boriladi.Jahon tillari orasida ham
keng va muayyan xalqlar tomonidan ishlatiladigan tillar ham bor.Bu kabi jahon
tillariga: ingliz, fransuz, nemis arab, xitoy, rus, xind, Portugal, ispan tillari kiradi.
Bu tillarning ichida eng ko p ishlatiladiganlari ingliz , fransuz va ispan
’
tillari hisoblanadi. Chunonchi dunyoning 76 mamlakati ingliz tilini rasmiy davlat
46

tili sifatida ishlatadi. Shundan 40 % I Amerika davlatlari, 30% ni Afrika davlatlari
tashkil etadi. 34 davlatda fransuz tili rasmiy davlat tili sifatida qo llaniladi. Bu’
davlatlarning 60 % I Afrika qit asida. 21 davlat ispan tilini o ziga rasmiy davlat
’ ’
tili sifatida qo llaydi. Bu davlatlarning 78%i Amerika qit asidadir.
’ ’
Yevropa tillari Afrika qit asi davlatlarida keng ishlatiladi va bu mahalliy til
’
bilan teng ravishda olib boriladi. Ingliz tili davlaat tili sifatida: Gviney-Bisau,
Serra-Leone,Liberiya, Gana, Nigeriya, Zimbabve. Mahalliy til bilan birgalikda
Uganda, Keniya, Tanzaniya, Komor orollari, Botsvana, Svazilend, Lesoto, JAR,
Malavi, Seyshel orollari. Fransuz tili davlat tili sifatida Senegal, Gvineya, Kot-d-
ivuar, Togo, Benin, Gabon, Kongo, Zair, MAR, Niger, Mali. Mahalliy til bilan
birga Burundi, Ruanda.
Ingliz va fransuz tillari birgalikda : Kamerun, Seyshel orollari, Komor
orollari. Arab va Fransuz tillari birgalikda Chad mamlakatida bo lsa, Shimoliy
’
Afrika davlatlarida arab tili davlat tili sifatida qo llaniladi. Ispan tili Ekvatorial
’
Gvineyada, Portugal tili Angola, San-tome va prinsipi davlatlarida.
Turli davlatlar hududida bir-biriga yaqin bo lmagan millatlar azaldan
’
yashab keladi. Bu hol asrlar davomida shakllanib kelgan millatlarning ijtimoiy-
iqtisodiy hayot tarzi bilan bog liqdir.
’
Hududiy geografik prinsipga ko ra ma lum oblastlarda tarixiy etnografik
’ ’
hududlar ajratiladi. Bu hudud ham tabiiy oblastlarga ham tarixiy oblastlarga
deyarli mos tushadi. Dunyo bo yicha olganda bu prinsip bo yicha quyidagi
’ ’
regionlarni ajratish mumkin.
1. Shimoliy Amerika. 2. G arbiy Yevropa. 3. Janubiy sharqiy Osiyo. 4.
’
Rossiya. 5. Afrika. 6. Avstraliya va Okeaniya. 7. Markaziy va Lotin Amerikasi.
Sobiq Ittifoqda yashovchi xalqlarni quyidagi 4 ta guruhga bo lish mumkin.
’
1. Yevropa qismi
2. Kavkaz qismi
3. O rta Osiyo va Qozog iston
’ ’
4. Sibir va Uzoq Sharq xalqlari.
47

3-BOB XALQLARNING HUDUDIY JOYLASHUVI VA TARKIBIGA
TA SIR ETUVCHI OMILLAR’
3.1. Xalqlarning hududiy joylashuvi bilan bog liq muommolar
’

Yer yuzida aholi judayam notekis taqsimlanganligi bizga ma lum albatda.
’
Zichligi ming kishidan ortiq bo lgan gavjum hududlardan tashqari, odam
’
umuman yashamaydigan hududlar ham mavjuddir. Bu o z navbatida bir qancha
’
muommolarni yuzaga keltiradi. Masalan:ekalogik muommo, migratsion holatlar
bilan bogliq bo lgan bir qncha hududiy muommolar, uy joy yetishmasligi,
’
ishsizlik, suv yetishmaslik va shu kabi muommolar. Dunyo xalqlarining joylashuvi
bilan bog liq bo lgan muommolarnni ilmiy jihatdan asoslab, tegishli hulosalar
’ ’
chiqarishda bir qancha demografik ma lumotlarga to htalib o tish maqsadga
’ ’ ’
muvofiqdir.
Ma lumotlarga qaraganda inson tomonidan o zlashtirilmagan hududlar
’ ’
butun quruqlikning 15 %ni tashkil etar ekan. Bunday joylarga qutbyoni xududlar
(doimiy yashash hududlari 78 gradus shimoliy kenglikdan janubda va 54 gradus
janubiy kenglikdan shimolda joylashgan). Ba zi baland tog mintaqalari aholidan
’ ’
holidir. (Bunga dengiz sathidan 5000 metr balandlikdagi barcha hududlarni
kiritishimiz mumkin). Shuningdek Markaziy, Janubiy-g arbiy Osiyo va Shimoliy
’
Afrikaning ulkan sahrolari ham odam yashamaydigan joylardir. Ayni vaqtda
quruqlikning 7 % da yer yuzi aholisining 70 % dan ortiqrog i yashaydi.
’
Yer yuzi aholisining ko pchiligi tekisliklarda istiqomat qiladi.
’
Insoniyatning ¾ qismi dengiz sathidan 500 metr balandlikkacha bo lgan
’
pastekislik va tekisliklarda joylashgan. Bunday hududlar esa quruqlikning 27,8 %
ni tashkil etadi. Yevropa, Avstaliya va okeaniyada bunday hududlarda aholining
9/10 qismi yashaydi. Afrika va Janubiy Amerikada aholining anchagina qismi
dengiz sathidan 500-1500 m (mos ravishda 34.6 va 27,5 %) bo lgan hududlarda
’
istiqomat qiladi. Boliviya, Afg oniston, Efiopiya, Meksika va Peruda aholining
’
2/3 qismi dengiz sathidan 1000 metr balandda yashaydi. Niderlandiya, Polsha,
Fransiya, AQSh, Yaponiya va boshqa qator mamlakatlarda barcha aholi punktlari
51

500 metrlik chegaradan yuqoriga ko tarilmagan. (Niderlandiyada aholining 2/5’
qismi dengiz sathidan past bo lgan joylarda yashaydi)
’
Yer yuzi aholisining balandlik mintaqalarida taqsimlanishi
(7 - jadval)
Dunyo
xududlari Dengiz sathidan balandlik Yashash
hududining
o rtacha
’
balandligi Hududining
o rtacha
’
balandligi
200 m
dan
past
200-500 m
500-1000
m 1000-1500
m 1500-2000
m 2000

m
dan
Aholi % da metrda
Yevropa 68,8 23,5 7,2 0,5 - - 170 300
Osiyo 56,5 23,5 11,7 4,9 2,5 0,9 320 950
Afrika 32,5 24,1 20,8 13,8 6,8 2,0 590 750
Shimoliy
Amerika 46,9 33,3 7,9 4,1 4 3,8 430 700
Janubiy
Amerika 42,3 15 22,8 4,7 4,2 11,0 645 580
Avstraliya va
Okeaniya 72,9 17,8 8,4 0,9 - 0 95 350
Butun quruqlik
(Antarktida va
Grenlandiyadan
tashqari) 56,2 24 11,6 4,4 2,3 1,5 320 725
Aholining balandlik mintaqalari bo ylab notekis joylashishiga yana bir sabab
’
Yer yuzi quruqlik qismlaridagi o rtacha balandliklarning turlicha ekanligidadir.
’
(Osiyoda 950 m, Shimoliy Amerikada 700-750 m, Yevropada 300 m). Ammo bu
aholining notekis joylashuviga ta sir ko rsatayotgan asosiy sabab emas. Masalan
’ ’
Osiyo qitasida o rtacha balandlik Amerika qit asidan yuqoriroqdir. Lekin
’ ’
aholisininng ko pchiligi past tekisliklarda yashaydi. Bu holatni Osiyo Osiyo
’
balandlik mintaqalarining yaxshi o zlashtirilmaganligi bilan tushuntirish mumkin.
’
52

Shuning uchun ham Osiyo aholisining ¾ qismi Xitoy, Hindiston, Hindixitoy va
boshqa mintaqalarning ulkan pasttekisliklarida nixoyatda zich holatda
yashamoqda.Buni birgina Yaponiya misolida ham ko rish mumkin. Aholisining’
son jixatdan ortiqligi kuzatilani holda Yer yuzasining katta qismi dengiz sathidan
500 m balandlikda joylashganligiga qaramay, bu hududlarning aholisining zichligi
past. 1000 m balandlikda esa deyarli odamlar yashamaydilar.
Aholi joylashuvining yana bir ko rsatkichi dengizga yaqinlikdir. Ishlab
’
chiqarishning taraqiy etishiga mos ravishda kishilar yer yuzining har qanday joyida
yashay oladi. Lekin shunga qaramay ayni paytda ham dengizga yaqinlashgan sari
aholi zichligu ortib boradi. Dengiz qirg og idan 200 km masofada (bu
’ ’ –
quruqlikning 16 % ni tashkil etadi) yer yuziaholisining yarimi istiqomat qiladi.
Yer yuzi aholisining regionlar bo yicha dengizga yaqinligi
’
ko rsatkichlari (S. Bruk ma lumotlari) (8-jadval)
’ ’
Hududlar Dengizga turli masofada
yashovchi aholi ulishi % Ushbu
hududning
dengizgach
a bo lgan
’
o rtacha
’
masofasi(k
m da) Qirg oq
’
bo yining
’
rivojlanishi
0-50 km
50-200 km
200-500 km
500-1000 km
1000 km
dan
ortiq
Yevropa 29,1 25,8 30,3 11,9 2,9 329 3.98
Osiyo 27,1 20.2 21,9 19,9 10,9 756 4,16
Afrika 18,1 27,0 18.6 23,5 12,8 664 1,71
Sh. Amerika 31,5 19,8 20,1 18,5 10,1 384 5,49
J. Amerika 24,5 38,4 27,9 9,0 0,3 540 1,87
Avstrliya va
Okeaniya 79,1 15,2 4,9 0,8 - - 1,50
Butun quruqlik
(Antarktida va
Grenlandiyadan
tashqari) 27,5 22,7 23,5 17,7 - 572
53

Bundan kor inib turibdiki, aholining bu kabi notekis joylashishi dastavval’
ekologik muommolarni keltirib chiqaradi. Aholisi zich joylashgan hududlarda
ekologik vaziyat tubdan o zgaradi. Buni biz mamlakatlar misolida ko rib
’ ’
chiqamiz. Dunyo mamlakatlarini aholi zichligiga ko ra 3 ta guruhga ajratish
’
mumkin.
Yuqori darajadagi zichlik. Aholida mamlakatlar uchun 1 km kvadratga 200
kishidan ortiq ko rsatkichni eng yuqori zichlik deb olishimiz mumkin. Masalan:
’
Belgiya, Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Isroil, Livan, Bangladesh, Shri-lanka,
Koreya Respublikasi, Ruanda, Salvador.
O rta darajadagi zichlik. Dunyo bo yicha o rtacha zichlikka yaqin
’ ’ ’
bo lgan ko rsatkichni 1 km kvadrat yuzaga 40 kishi deb olamiz. Bularga
’ ’
Irlandiya, Iroq, Kambodja, Malayziya, Marokash, Tunis, Meksika, Ekvador.
Nihoyat pastki darajadagi zichlik, 1 km kvadrat yuzaga 2 kishidan to g ri
’ ’
kelishini ko rsatish mumkin. Bu guruhdagi davlatlarga Mo g iliston, Liviya,
’ ’ ’
Latviya, Litva, Mavritaniya, Namibiya, Gviyana, Avstraliya shuningdek
Grenlandiya orolini ( 1 km kvadrat yuzaga 0.02 kishi) misol qilish mumkin.
Aholining bu kabi hududiy joylashuvi o rtasidagi tafovutlar bir qancha
’
ekologik muommolarni keltirib chiqaradi. Aholi zich joylashgan hududlarda atrof-
muhitning ifloslanish muoammosi yetakchilik qilsa, aholi yashamaydigan cho l
’
zonalarida cho llashish muammosi yetakchilik qiladi. Shu o rinda aholining
’ ’
hududiy joylashuvi bilan bog liq bo lgan yirik ekologik muammolar va ularning
’ ’
yechimi to g risida to htalib o tish maqsadga muvofiq.
’ ’ ’ ’
Insonning xo jalik faoliyati natijasida dunyoda yirik ekologik muammolar
’
kelib chiqmoqda. Ular quydagilar: issiqxona samarasi , ozon tuynugi ,
“ ” “ ”
cho llanish
“ ” ’
“Issiqxona samarasi dunyo bo yicha 20-asrning 50-yillaridan boshlab,
” ’
energiya ishlab chiqarishning keskin ortishi munosabati bilan atmosferaga katta
miqdorda chiqindilar chiqarila boshlandi. Atmosferaga chiqariladigan chiqindilar
miqdori yiliga 5 mld tonnani tashkil qiladi. Bu miqdor yil sayin orta boshladi. Bu
esa yerdagi o rtacha harorat 1890-yildagi 14.5 grad dan 1980-yilda 15,2 grad ga,
’
55

ya ni 0,7 darajaga ortishiga olib keldi. Mazkur ko rsatkich yil sayin ortib borish’ ’
hususiyatiga ega. Bu esa issiqxona samarasi ning yuzaga kelishiga sabab
“ ”
bo lmoqda. Olimlarning fikricha, issiqxona samarasini vujudga keltiruvchi
’
gazlarning ortish surati saqlanib qolsa, har 10 yilda harorat 0,2-0,5 darajaga ortib
boradi. Bu esa turli ekologik va iqtisodiy-ijtimoiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Dunyo bo yicha havo haroratining 1-2 darajaga ko tarilishi natijasida
’ ’
Yevrosiyoda tundra, o mon-tundra, tayga, aralash va keng bargli o rmonlar,
’ ’
o rmon dash va dasht tabiat zonalarining shimolga siljishi kuzatilmoqda. Bundan
’
tashqari, Yevropa va Afrika davlatlarining suv oqimi ortadi.
Dunyo bo yicha havo haroratining ortishi muzliklarning erishi va okean
’
suvlarining issiqlik ta sirida kengayishiga olib keladi. 20-asr davomida
’
olimlarning hisobi bo yicha okean sathi 17,5 sm ga ko tarilgan. Amerika
’ ’
olimlarining bashoratiga ko ra 2100-yilga kelib dunyo okeani sathi 1,4-2,2 m ga
’
ko tarilishi mumkin. Bu okean sohillarida joylashgan ko pchilik davlatlarni suv
’ ’
ostida qolib ketishiga sabab bo ladi.
’
Ozon tuynigi
“ ” . 20-asrning 50-yillaridan boshlab, havoda Freon gazlarining
(xlor, ftor, uglerod) miqdori ko payganligi kuzatila boshlandi. Bu gazlar 25 km
’
balandlikda joylashgan ozon qatlamini yemira boshladi. Ma lumki, ozon qatlami
’
Quyoshdan kelayotgan zarali ultrabinafsha nurlarini tutib qoladi. Ozon qatlamining
yemirilishi natijasida ozon tuynigi hosil bo ldi. Mazkur tuynukdan yer yuzasiga
“ ” ’
ultrabinafsha nurlarining kirib kelishi donli ekinlar hosilini keskin kamaytirib
yuborishi, odamlarning teri raki kasaliga chalinishlriga sabab bo lishi aniqlangan.
’
1989-yil 81 mamlakat olimlari, mutaxassislari hamda Davlat arboblari qabul
qilgan Ozon qatlamini muhofaza qilish Xelsinki Deklaratsiyasida 2000-yilga
“ ”
qadar freon gazlaridan ishlab chiqariladigan maxsulotlarni kamaytirib boorish
tadbirli belgilab berildi. Natijada so ngi yillarda ozon tuynugi ning maydoni
’ “ ”
qisqarib bormoqda.
Cho llashish.
’ Hozirgi paytda cho llashish jarayoni, ya ni hosildor ’ ’
yerlarning, yaylovlarning cho lga aylanishi tabiiy va suniy omillar ta sirida sodir
’ ’
bo lmoqda. Tabiiy omillarga asosan qurg oqchilik kiradi. Masalan, 1968-74
’ ’
56

yillarda Sahroi Kabirning sohil mintaqasida falokatli qurg oqchilk mintaqasida’
falokatli qurg oqchilik oqibatida Chad ko li maydoning 60 foizdan ortig I,
’ ’ ’
Niger, Senegal daryolari qurib qoldi, namlik yetishmasligi natijasida yaylovlarning
mahsuldorligi keskin kamaydi, cho l 100-150 km ga savannaga bostirib kirdi.
’
Insonning yerdan noto g ri foydalanishi natijasida katta-katta maydonlarda
’ ’
hosildor yerlar cho lga aylanmoqda. Hozirgi paytda inson faoliyati ta sirida 9
’ ’
mln km kvad maydonda cho l hosil bo lgan. Har yili tahminan 21 mln ga yer
’ ’
to liq buzilib, cho lga aylanmoqda. Har yili sug orilayotgan yerlarning 6 mln
’ ’ ’
ga cho ga aylanadi. Hozirgi paytda cho llashishning oldini olish bo yicha
’ ’ ’
muntazam ilmiy va amaliy ishlar olib borilmoqda. Keniya davlatining poytaxti
Nayrobida cho llashishga qarshi kurashni muvofiqlashtiruvchi faoliyat ko rsatib
’ ’
turibdi.
Bu kabi aholining hududiy joylashuvi bilan bog liq muammolar doim
’
mavjud bo lib, buning oldini olish uchun bugungi kunda jahon miqyosida turli hil
’
amaliy ishlar qilinmoqda.

57

3.2 Dunyodagi demografik jarayonlar va muommolar
Dunyoda demografik jarayonlar haqida so z ketganda avvalo ko z’ ’
oldimizga aholining tug ilish va o lim ko rsatkichlari, migratsiyasi va shu kabi
’ ’ ’
turli xil ko rsatkichlar keladi. Demografik jarayonlarni tahlil qilishda quydagi
’
ko rsatkichlarga alohida to htalib o tish ma qul.
’ ’ ’ ’
Ayni vaqtda dunyo aholisi o sishining 3 tipi ajratiladi. Bunday o sish tiplari
’ ’
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish qonuniyatlari asosida bir-biriga o tib boradi. O tish
’ ’
tiplarining regional bo linishi quydagicha:
’
(9-jadval)
Aholi
o sishining
’
tiplari Ko rsatkichlar
’
Regionlar
Tug ilish
’ O lim ’ Tabiiy
ko payish
’
Ana naviy
’ Juda yuqori Yuqori Juda yuqori Afrika
Oraliq Yuqori past yuqori Lotin Amerikasi,
Osiyo,
Avstraliya va
okeanya
Zamonaviy Juda past Past Juda past Yevropa, AQSh,
Kanada
Jamiyatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanish qonuniyatlaria asosan aholining
o sish tiplari an aviydan zamonaviyga qarab o zgaradi. Bunday o sish xozirgi
’ ’ ’ ’
vaqtda ba zi millatlarning qarishi va yo qolishiga olib kelishi mumkin. Ishlab
’ ’
chiqarish munosabatlariga bog liq holda aholi sonining tabiiy o sishi yuqori yoki
’ ’
past bo ladi. Afrikada aholi sonining o sishi yillik 3 % ni tashkil qilsa,
’ ’
yevropada bu ko rsatkich 0,2 % dan ham pastdir. Demografik o tish
’ ’
konsepsiyasi bosqichlarining almashinib kelishi va uning hozirgi kunda dunyo
mamlakatlarida notekis kechayotganligi dunyo mamlakatlarida aholi tabiiy
ko payishining ikki turini hosil qildi.Bu tug ilish va o lim o rtasidagi farqqa
’ ’ ’ ’
58

nisbatan qo llaniladigan demografik tushunchalar bo lib, tabiiy o sish har ming’ ’ ’
kishiga nisbatan 12 kishidan kam bo lsa, aholi demografik tanglik, agar tabiiy
’
o sish har 1000 kishiga 12 kishi va undan yuqori bo lsa aholi demografik faollik
’ ’
holatida deb tushuniladi. Shunga ko ra demografik vaziyatni aholi takror barpo
’
bo lishi nuqtai-nazardan tavsiflaganda tug ilish va o limning, binobarin tabiiy
’ ’ ’
o sishning past yoki stabil darajada ekanligi nazarda tutilib Demografik qish
’ “ ”
iborasi qo llaniladi. Tug ilishning yuqori darajasi va o limning past darajasi,
’ ’ ’
tbiiy o sishning yuqori darajasi kuzatilganda demografik bahor iborasi
’ “ ”
qo llaninadi. Anashu ikkinchi ibora demografik portlash iborasini beradi. Aholi
’
takror barpo bo lishining birinchi tipi uchun depopulatsiya harakterlidir. Bunday
’
hollarda Davlat tug ilishini ko paytirish choralarini ko radi.
’ ’ ’
Demografik portlash iborasi 20-asrning 70-yillarida keng qo llaninla
“ ” ’
boshlandi. Xitoy, Hindiston, janubiy-sharqiy osiyo mamlakatlari va ba zi Afrika
’
mamlakatlarida tug ilish jarayonining nihoyatda yuqoriligi kuzatildi. Ikkinchi
’
jahonurushidan keyin ko plab davlatlar mustaqillikga erishib, xalqaro tashkilotlar
’
ko magida o z aholisining hayot darajasini ko tarish chora-tadbirlarini
’ ’ ’
ko rdilar. Bolalar o limi keskin kamaydi, kishilar yashash muhitidagi sanitariya
’ ’
yaxshilandi. Osiyo va Lotin Amerikasi davlatlari hukumatlari BMT ning maorif,
ilm-fan va madaniyat masalalari bo yicha qo mitasi YUNESKO rivojlanayotgan
’ ’
mamlakatlada bolalarni o qitish tizimini yaratishga erishdi. Bu tadbirlarning
’
hammasi aholi o limiga sabab bo luvchi omillar ta sirini kamaytirdi.
’ ’ ’
Demografik portlash kishilik jamiyatining yutuqlari evaziga sodir bo ldi va
’
bunday hodisa yuz bergan mamlakatlarda yangi muommolarni keltirib chiqardi.
Endilikda bu mamlakatlar aholisining rivojlanishini tartibga solish tadbirlarini
o tkazmoqda. Bu kabi tadbirlarni bir so z bilan demografik siyosat deb atashimiz
’ ’
mumkin. Demografik siyosat ya ni hukumatning tug ilish jarayoniga ta sir
’ ’ ’
ko rsatishi zarur ekanligi. Dunyoning barcha mamlakatlarida demografik
’ –
vaziyat va aholining ko payish darajasi qanday ekanligidan qati y nazar tan
’ ’
olingan. Demografik siyosatning asosiy maqsadi ayni vaqtda mamlakatda mavjud
demografik jarayonlarni o zgartirish yoki qo llashdir.
’ ’
59

Demografik vaziyatga bog liq holda demografik siyosatning ikki tipi’
mavjud;
1.Tug ilishni ko paytirishga qaratilgan (bu asosan rivojlangan
’ ’
mamlakatlarga hos)
2. tug ilishni pasytirishga qaratilgan (rivojlanayotgan mamlakatlara
’
hos)
Demografik siyosatni amalgam oshirish ko p hollarda ahloqiy-ma naviy
’ ’
shuningdek moliyaviy yetishmovchilik kabi qiyinchiliklarga duch keladi.
1953-yilda oilani rejalashtirish Xalqaro Federatsiyasi tashkil etildi. Oilani
rejalashtirish dasturlari ishlab chiqilib, tug ilishni kamaytirishga qaratilgan turli
’
choralar qo llanila boshlandi. Demografik siyosat 3 uslubda o tkaziladi:
’ ’
1. Iqtisodiy
2. Ma muriy xuquqiy
’ –
3. ijtimoiy-psixologik
Iqtisodiy uslub asosan tug ilish darajasi pasayib ketgan aholi takror barpo
’
bo lishi aholi ko payishini ta minlay olmagan paytlarda qo llaniladi. Bu
’ ’ ’ ’
uslubda davlat tomonidan homilador, yosh bolali va ko p bolalai ayollarga turli
’
imtiyozlar beriladi, ko p farzandli onalarga iqtisodiy yordam ko rsatiladi.
’ ’
Shuningdek turli iqtisodiy rag batlantirish usullari qo llaniladi. Ma muriy-
’ ’ ’
xuquqiy uslub tug ilishni ko paytirish yoki kamaytirishga nisbatan birday
’ ’
qo llanilishi mumkin. Masalan abortni man etish yoki nikox yoshini ko tarish,
’ ’
bolalar sonini cheklash, oilaviy munosabatlarda tomonlar xuquqlarini qonun
nazoratiga olish va h.
Ijtimoiy-psixologik usul aholini demografik tarbiyalash deb ham ataladi.
Bunda aholi, ayniqsa yoshlar o rtasida oila va farzandga bo lgan munosabatlar
’ ’
targ ib etiladi. Ommaviy axborot vositalari orqali aholining demografik mayliga
’
ta sir ko rsatish mumkin.
’ ’
Dunyo mamlakatlarida demografik siyosat turlicha natijalarga erishmoqda.
Masalan: Xitoyda bir oilaga bir bola shiori ostida o tkazilayotgan demografik
“ ” ’
siyosat qat iy ma muriy choralar qo llash usuli bilan o tkazilgani uchun
’ ’ ’ ’
60

yaxshi natijalarga erishildi. Natijada Xitoyda tug ilsh darajasining o rtachasi’ ’
solish muvaffaqiyatsizlikka uchraganligi uchun uning aholisi to htovsiz ko payib
’ ’
bormoqda. Ayni vaqtda uning aholisi 1.3 mld dan oshib ketdi
Demografik jarayonlarni tahlil qilish orqali demograf olimlar berilgan
ma lumotlarga asoslaninib kelajak haqida demografik bashorat qiladi.
’
Demografik bashorat ma lum hudud aholisining soni, tarkibi va demografik
’
vaziyati istiqbolini ilmiy asoslangan holda oldindan aniqlash tushuniladi.
Demografik bashorat bashorat etilayotgan davriga qarab qisqa muddatli, o rta
’
muddatli, uzoq muddatli bo ladi.
’
Qisqa muddatli demografik bashorat 5 yilga mo ljallangan bo lib, unda
’ ’
aniqlik darajasi yuqori bo ladi.
’
O rta muddatli demografik bashoratlar 30 yilgacha bo lgan davr uchun
’ ’
hisobga olinadi. Bu bashoratlarda aholining tug ilish va o lim jarayonlari, aholi
’ ’
migratsiyasida sodir bo lishi mumkin bo lgan o zgarishlar ilmiy asosda
’ ’ ’
o rganiladi va bashorat tuzishda hisobga olinadi.
’
Uzoq muddatli demografik bashoratlar 30-60 yilga mo ljallanadi. Bunday
’
bashoratlar aholi tug ilishi va o limining kelajakdagi o zgarishlari haqidagi
’ ’ ’
gipotezalarga asoslanadi.
Regionlar bo yicha asosiy demografik ko rsatkichlar va bashoratlar
’ ’
1995-2015 yillar
(Kvasha A. Y, Iyontseva V.A bo yicha)
’
(10 - jadval)

Regionlar
A
holi soni (m
ln)
O
rtacha um
r davri
’
Shahar

aholisi

%
hisobida Yosh guruhlariling
axoli sonidagi ulushi
%
15
yoshgacha 65 yosh
va undan
katta
Dunyo bo yicha
’
61

1995
2015 5759
7609 64,7
70,2 45,2
55,6 31,9
27,1 6,5
7,8
Rivojlangan davlatlar
1995
2015 1224
1366 74,6
77,5 74,2
80,8 20,9
19,,5 12,9
15,4
Rivojlanayotgan
davlatlar
1995
2015 4515
6242 62,4
68,6 37,2
50,1 34,9
28,9 4,8
6,2
Afrika
1995
2015 744
1265 53,0
61,1 34,2
47,6 44,8
40,0 3,1
3,3
Lotin Amerikasi
1995
2015 482
637 68,0
72,0 74,2
81,8 33,8
26,4 5,1
7,1
Shimoliy Amerika
1995
2015 292
341 76,4
78,8 76,4
82,2 21,8
19,0 12,6
14,4
Osiyo
1995
2015 3408
4461 64,8
71,1 31,2
47,3 32,2
25,5 5,4
7,3
Yevropa
1995
2015 516
540 75,2
78,0 75,0
81,6 19,0
18,2 14,1
16,8
Ma lumki insoniyat hayotidagi urushlar ham demografik jarayonlarga ta sir’ ’
etmay qolmaydi. Shu sababli urushlarning demografik jarayonlarga ta sirini
’
atroflicha ko rib o tish maqsadga muvofiqdir.
’ ’
Urushlarning demografik oqibatlari jumlasiga jangchilar va fuqaro aholining
bevosita urushdan halok bo lishidan tashqari, uning bevosita oqibatlarini ham
’
62

kiritish zarur. Chunonchi, urush yillarida tug ilishning keskin kamayib ketishi’
aholi sog ligining yomonlashuvi natijasida urush tugagandan keyin ham bir necha
’
yillar davomida o limning yuqori bo lishi, aholi yoshi va jinsiy tarkibining
’ ’
buzilishi va boshqalar shunday oqibatlardandir.
Urushlarning bevosita va bilvosita demografik ta sirini ikkinchi jahon
’
urushida ishtirok etgan Germaniya, Fransiya, Yaponiya, Polshaga ta luqli
’
quyidagi ma lumotlardan aniq ko rish mumkin.
’ ’
Yuqorida aholining takror barpo qilinishi jarayonini asosiylari bilan tanishib
chiqdik.
Aholining tabiiy o sishi ma lum bir muddatda tug ilganlar sonidan
’ ’ ’
o lganlar sonini olib tashlangan qoldiq bilan belgilanadi. Aholining tabiiy o sishi
’ ’
ko rsatkichlarini har 1000 kishiga nisbatan hisoblanadi.
’
Hozirgi paytda Yer shari aholisiga har yili 80-85 mln kishi qo shilmoqda
’
yoki yiliga 2 % o smoqda. Dunyo aholisining bunday tez o sishi hech qachon
’ ’
kuzatilmagan emas. Hozirgi paytda dunyo aholisi yillik tabiiy o sishining 80 %
’
rivojlanayotgan mamlakatlarga to g ri keladi.
’ ’
Rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining tez tabiiy ko payishi va buning
’
hisobiga butun yer shari aholisi o sish sur atlarining tezlashganligi ayrim olimlar
’ ’
uchun bu jarayonni Demografik portlash deb atashga asos bo lmoqda. Bu
“ ” ’
jarayon natijasida ko pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining tabiiy
’
o sishi bilan u mamlakatlar iqtisodiyotining erishilgan taraqqiyot darajasi
’
o rtasida nomuvofiqliklar vujudga kelayotganligi ham sir emas. Tug ilishning
’ ’
ham o limning ham kamligi bu mamlakatlarda aholi tabiiy o sishining kamligini
’ ’
belgilaydi. Rivojlanayotgan mamlakatlar aholisining juda tez o sayotganligi
’
muhim iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarga olib kelmoqda va dunyo demograflari
tomonidan qiziqib o rganilmoqda. Shunday qilib rivojlanayotgan mamlakatlar
’
aholisining hozirgi tabiiy o sishi harakteri juda ko p tug ilishga nisbatan ham
’ ’ ’
o lish va yuqori tabiiy o sish bilan belgilanadi. Aholining takror barpo qilinish
’ ’
jarayonining ko pgina xususiyatlariga ko ra bu mamlakatlarning yana bir necha
’ ’
63

guruhlarga ajratish mumkin. Mamlakatimiz aholisiga keyingi yillarda tabiiy
o sish hisobiga har yili 2,6-2,7 mln kishi qo shilmoqda.’ ’
O zbekistonda aholining tabiiy o sishi asosan mahalliy millatlar orasida
’ ’
yuqori. Aholining yillik osish
’ surati ’ esa 2 % ga teng bolmoqda ’ .
Osiyo aholisining soni esa, doimiy ravishda o sib bormoqda. Ammo ayrim
’
davrlarda uning dunyo aholisidagi salmog i ancha pasayib ketganligini ko rish
’ ’
mumkin.
Shunday qilib, dunyo aholisining o sish dinamikasi ko plab va xilma xil
’ ’
faktorlar ta sirida bo ladi.
’ ’
Dunyo aholisining o sishi va bu o sishning sur atlari yuqorida
’ ’ ’
aytilganidek davom etsa, 21-asr o rtalarga borganda, dunyo aholisi 9 mlrd
’
kishiga, 21-asr oxirlarida esa 11-12 mlrd kishiga yetadi.
Umuman dunyo axolisining o sish sur atlari kelajakda pasayib boradi. Bu
’ ’
tendensiya hoziroq sezila boshladi, ma lum bir davrga kelib esa, sayyormiz
’
axolisining soni stabillashadi.
Aholining yoshi va jinsiy tarkibini organish muhim ilmiy hamda amaliy
’
ahamiyatga ega. Butun mamlakat va uning ayrim rayonlari aholisining yoshi va
jinsiy tarkibini aniq bilish mehnat resurslarining sonini hisoblab chiqishga, uning
hozirgi soninigina emas, balki kelajakda qanday osishni ham aniq bilib olishga,
’
shuningdek maktabgacha tarbiya muassasalariga, maktabning birinchi sinfiga
boradigan bolalar sonini bilish, shunga kora tegishli
’ rejal ashtirish ishlarini
oldindan olib borishga imkon beradi.
Aholining jinsiy tarkibiga kelganda shuni aytish kerakki, umuman yer shari
boyicha yangi tugilgan chaqaloqlar orasida ogil bolalarning soni qiz bolalarga
’ ’ ’ ’
nisbatan bir oz koproq boladi. Yuqorida qayd etib otiganidek, yangi tugilgan
’ ’ ’ ’
chaqaloqlar orasida ogil bolalarning qiz bolalarga nisbatan bir oz koproqligi 15-20
’ ’ ’
yoshlargacha saqlanadi.
Aholining yosh tarkibiga, uning tabiiy kopayishi
’ ga , migra t siya siga urushlar
katta tasir qiladi. Aholisining yosh guruhlari nisbatan qarab, dunyo mamlakatlarini
’
ikkita asosiy tipga bolish mumkin.
’
64

Aholining yoshi va jinsiy tarkibiga urushlarning bevosita va bilvosita tasirini’
aholining yoshi va jinsiy tarkibi boyicha berilgan piramidada yaqqol korish
’ ’
mumkin.
Dunyodagi demografik muammolarga bog ’ lagan holda energetika ,
homashyo va oziq - ovqat muammosiga ham to ’ xtalib o ’ tish maqsadga muvofiqdir .
Hozirgi vaqtda energetika va xomashyo muammosi iqtisodiyot va ishlab
chiqarirish bilan bog ’ liq bo ’ lgan eng dolzarb muammolardan biridir . Mazkur
muammolarning kun tartibiga birinchi bor chiqishi 20-asrning 70-yillarida qayd
etildi. 1973-1998 va 2007-yillarda yuz bergan energetika inqirozi va uning
oqibatlari hozirgi kungacha sezilmoqda.
Global oziq-ovqat muammosi insoniyatning eng qadimgi muammolaridan
biri sanaladi. Ocharchilik qadimgi davrlarda ham, o rta asrlarda ham, hozirgi
’
vaqtda ham insonlarning boshiga tushuvchi eng katta kulfatlardan biri. Ocharchilik
ikki xil shaklda namoyon bo ladi. Birinchi shaklda ocharchilik surunkali davom
’
etadi. Uning natijasida odamlarning sog ligi yomonlashadi, tinkasi quriydi va har
’
xil kasalliklarga chalininish ehtimoli kuchayadi. Ocharchilikning bu shakli to yib
“ ’
ovqat yemaslik deb ham ataladi. Ikkinchi shaklida ma lum bir vaqtda yer
” ’
yuzasining ma lum bir hududida qurg oqchilik yoki boshqa sabablar bilan
’ ’
bog liq bo lgan ocharchilik oqibatida milionlab insonlar halok bo ladilar. FAO
’ ’ ’
( Xalqaro oziq-ovqat bilan ta minlash tashkiloti), xalqaro sog liqni saqlash va
’ ’
boshqa tashkilotlarning ma lumotiga ko ra insonning bir kunlik oziq- ovqat
’ ’
normasi 2400-2500 kkal dan kam bo lmasligi kerak. Ba zi bir mualliflar ushbu
’ ’
ko rsatkich 2700-2800 kkalga teng bo lishi lozim deb hisoblamoqdalar. Shu
’ ’
bilan birga, mazkur ko rsatkich insonlarning yoshi, jinsi, mehnat faoliyati, kasb-
’
kori, tabiiy-iqlimiy sharoitlari bilan aloqador tarzda o zgarishi mumkin.
’
Ovqatni to yib yemaslik holati yuqoridagi norma 1800 kkal dan pastga
“ ” ’
tushganda sezila boshlaydi, ocharchilik esa ushbu ko rsatkich 1000 kkal dan kam
’
bo lganda kuzatiladi.
’
FAO ning ma lumotiga ko ra, yer yuzida jami aholining 35 % to yib
’ ’ ’
ovqatlangan, 15 % zaruriy miqdordagi kaloriyani qabul qilgan, lekin oqsilni yetarli
65

tarzda iste mol qilmagan. Aholining 20 % ini oqsilga bo lgan talabi’ ’
qondirilmagan, 30 % i surunkasiga ovqatni to yib yemagan yoki och qolgan .
’
Hozirgi vaqtda ocharchilik 700-800 milion kishini qamrab olgan. 1,2-1,5 mld.
kishi esa to yib ovqat yemayapti. Rivojlanayotgan mamlakatlarda
’
ocharchilikdan yiliga 13 mln. dan 18 mln. gacha odam o lmoqda, shulardan ¾
’
qismini bolalar tashkil etmoqda. Hozirgi kunda ocharchilikga mahkum bo lgan
’
jami aholidan 200 mln kishi Afrikaga, 370 mln kishi janubiy va janubiy-sharqiy
Osiyoga, 70 mln kishi Janubiy Amerikaga, 30 mln kishi yaqin va o rta sharq
’
regioniga to g ri keladi.
’ ’
Yuqoridagi muammolarni hatto juda katta miqdordagi oziq-ovqat yordamini
ko rsatish bilan ham hal etib bo lmaydi. Buning uchun rivojlanayotgan
’ ’
mamlakatlarni iqtisodiy qoloqlikdan chiqarish, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini
ta minlash, qishloq xo jaligini intensivlashtirish zarur.
’ ’
66

XULOSA
Ma lumki aholi muayyan hududda yoki butun yer yuzida yashovchi insonlar’
majmui hisoblanadi. Manashu aholini xalqlar nuqtaiy nazardan o rganib, mavzu
’
yuzasidan izlanishlar olib borib quydagi umumiy xulosalarga keldim.
Bugungi kunda yer yuzida ikki mingdan ortiq xalqlar mavjud bo lib, ular
’
geografik joylashuviga ko ra turli xil o ziga xos geografik manzara hosil qiladi.
’ ’
Yer yuzida insoniyat paydo bo lganiga 3 mln yildan oshdi. Manashu uzoq vaqt
’
ichida insoniyat etnik birlikning asosiy bosqichlaridan o tib alohida xalq sifatida
’
shakllandi. Xozirda aholisining soni bo yicha eng yirik xalq xitoy xalqi bo lsa
’ ’
eng kichigi tasaday xalqi hisoblanadi. Xalqlarning rivojlanishi tarixiy-ijtimoiy
hodisadir. Har bir xalq o z shakllanish tarixida bir qancha bosqichlarni bosib
’
o tgan. Etnik jarayonlar turli xalqlarning tarixida alohida o rin egallaydi.
’ ’
Masalan: o zbek millatining shakllanish tarixini ayni bir davrdan boshlab
’
bo lmaydi. Chunki hozirgi O zbekiston hududida ming yillar davomida til,
’ ’
turmush tarzi, urf-odati va hatto dini jixatdan farq qiluvchi etnoslar va
qabilalarning assimlatsiya jarayoni kechgan. Turli bosqinchilik urushlari buni
tezlashtirdi va rang-baranglik baxsh etdi. Bu jarayonda qadimgi davrda saklar,
massagetlar, so g dlar, yunon-makedoniyaliklar, eron xalqlari, o rta asrlarda
’ ’ ’
qoraxitoylar, arablar, qipchoqlar va mo g ullar faol qatnashganlar.
’ ’
Xalqlarning tarkibiy tuzilmalari BMI ning 2-bobida keng yoritilgan bo lib,
’
xulosa o rnida tarkibiy tuzilmalarga jinsiy, yosh, diniy, irqiy, mehnat resurslar
’
tarkibi kabilarni kiritish maqsadga muvofiqdir. Aholining tarkibiy tuzilmalari
ichida aholining irqiy tarkibini qisqacha qilib quydagicha xulosalash mumkin.
Antropologik jihatdan hozirgi xalqlar so'nggi ilmiy klassifikatsiya asosida to'rt katta
irqqa bo'linadi:
- negroid (afrikan),
-Ye vropoid (evroosiyo),
- mongoloid (osiyo-amerika) va
- avstraloid (okeaniya) katta irqlari;
67

Negroidlarning soni o'tgan asr so'ngidagi ma'lumotlari bo'yicha butun dunyoda
250 milliondan ortiq (negrlar, negrilli, bushmen va gottenotlar); negroid va
Ye vropoid irqlarining aralashishidan paydo bo'lgan 352,6 millionli irqlar efiop tipi,
sudanliklar, mulatlar) ham shularga kiradi; eng katta Evropoid (evroosiyo) irqi 1
milliard 793,3 million kishidan iborat bo'lib, unga aralash tiplar (metislar, mulatlar)
ham kiradi; mongoloid (osiyo-amerika) katta irqiga oid aholi soni 704 milliondan
ortiq; aralash tiplar 672,2 million, t inch okean mongoloidlari 664 million kishi,
Janubiy Osiyo guruhi 542,4million va yaponlar tipi 11 million kishidan iborat;
avstraloid (okeaniya) katta irqi (veddoidlar, avstraliyaliklar, aynlar, melaneziyaliklar
va papuaslar) soni 9,4 million kishini tashkil qiladi. Irqiy tafovut faqat tashqi jismoniy
belgilari bilan aniqlanadi. Har bir katta irq ichida mayda guruh va tiplar ham
mayjud. Etnoslarning shakllanishida va ularni farqlashda til asosiy rol o'ynaydi. Til
birligiga qarab ayrim xalq va elatlar aniqlanibgina qolmay, ko'pincha til asosida
nom ham beriladi. Lingvistik xarakteristika tarixiy-qiyosiy o'rganish orqali
aniqlanadi. Odatda kelib chiqishi bir bo'lgan xalqlardan til yaqinligi bo'ladi. Shu
asosda eng katta til oilalari va guruhlari quyidagicha bo'linadi: hind-Evropa oilasida 1
mlrd. 861 million kishi gapiradi, shulardan eng katta guruhlari germanlar (403,9—
million), romanlar (482 million), hindiylar (595,6 million), slavyanlar (271 million),
eroniylar (65 mil lion) semit-xamit (afroosiyo) oilasida 147,9 million kishi semit
xalqlari; dravid oilasi 154,1 million kishidan biorat; Ural oilasiga 23,4 million, oltoy
oilasiga 96,9 million, xitoy-tibet oilasiga 864,7 million, Nigero-kordofa oilasiga 212,6
million, avstroneziya oilasiga 191,3 million, avstroosiyo oilasiga 64,5 million kishi
kiradi. Tillar morfologik (so'z tuzilishi) va geneologik (kelib chiqishi) yaqinligi asosida
farqlanadilar. Geneologik klassifikatsiya etnologiya fani uchun muhim ahamiyatga
ega, chunki xalqlarning kelib chiqishi (et- nogenezi)ni o'rganishda katta yordam
beradi.
BMI ning 3- bobi xalqlarning hududiy joylashuvi va tarkibiga ta sir etuvchi
’
omillar hususida baxs qiladi. Bundan tashqari xalqlarning hududiy joylashuvi bilan
68

bog liq bo lgan dunyodagi demografik jarayonlar va muomolar tog risida gap’ ’ ’
boradi. Aholi zich yashaydigan hududlarda ekologik muammoni shartli ravishda
uch tarkibiy qismga bo lish mumkin;
’
1) Ilmiy asalanmagan, betartib tarzda tabiatdan foydalanish
oqibatida atrof-muhitning degradatsiyalanishi;
2) Atrof-muhitning inson faoliyati chiqindilari bilan ifloslanishi;
3) Atrof-muhitning ushbu chiqindilar bilan z a h arlanishi g a
“ ”
bo lish mumkin.
’
Dunyodagi turli xil demografik jarayonlar bir qancha demografik
muammolarni keltirib chiqarmoqda. Demografik muammo glabal muammolarning
eng muhimi hisoblanadi. Ushbu muammolar rivojlanayotgan mamlakatlarda
yuqori darajada tug ilish va tabiiy ko payish bilan, rivojlangan mamlakatlarda
’ ’
esa juda past darajada tug ilish va tabiiy ko payish bilan bog langan. Buning
’ ’ ’
oqibatida birinchi guruh mamlakatlarda aholi va mehnat resurslari soni tez
o smoqda, ikkinchi guruh mamlakatlarda esa aholi va mehnat resurslari soni past
’
suratlarda o smoqdaki, ular murakkab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib
’
chiqarmoqda. Umuman olganda bu kabi demografik muammolar xalqlarning
hududiy notekis joylashganligi va boshqa sabablarga bog liqdir
’
Demak, nihoyatda xilma-xil va rang-barang, katta va kichik turli etnoslar jahonda
mavjud. Ular o'zlarining tabiiy geografik sharoiti, tarixiy shakllanib kelgan til va milliy
xususiyatlari, joylashishi va turar joylari, milliy arxitektura va uy-ro'zg'or buyumlari,
taomlari va iste'mol usullari, turmush tarzi va urf-odatlari, xalq og'zaki ijodi va san'at
namunalari bilan bir-birlaridan farq qiladilar. Ammo bir sayyorada yashovchi barcha
elat va xalqlar yagona insoniyatni tashkil qiladi .
69

Купить