Empirik sotsiologiyaning vujudga kelishi tarixi 26 - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	7.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Empirik sotsiologiyaning vujudga kelishi tarixi 26

Купить

Empirik sotsiologiyaning vujudga kelishi tarixi
1

MAVZU: EMPIRIK SOTSIOLOGIYANING VUJUDGA KELISHI TARIXI
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. EMPIRIK SOTSIOLOGIYANING FALSAFIY VA
METODOLOGIK ILDIZLARI: ILK BOSQICHLAR VA SHAKLLANISH
OMILLARI .................................................................................................................................................................. 6
1.1. Ijtimoiy fikr taraqqiyoti va empirik yondashuvlarning boshlang’ich nuqtalari
.................................................................................................................................................................................................. 6
1.2. Statistik usullarning rivojlanishi va ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiqi ....................... 10
II BOB. EMPIRIK SOTSIOLOGIYANING MUSTAQIL FAN SIFATIDA
SHAKLLANISHI: ASOSIY MAKTABLAR VA NAMOYANDALAR .......... 14
2.1. Klassik sotsiologiyada empirik tadqiqotlarning o’rni va Chikago maktabining
hissasi .............................................................................................................................................................................. 14
2.2. Miqdoriy usullarning rivojlanishi va ijtimoiy so’rovnomalarning ahamiyati 18
III BOB. IKKINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI DAVRDA EMPIRIK
SOTSIOLOGIYANING KENGAYISHI VA ZAMONAVIY
TENDENSIYALAR .......................................................................................................................................... 22
3.1. Tadqiqot metodologiyasining takomillashuvi va kompyuter
texnologiyalarining ta’siri ............................................................................................................................... 22
3.2. Empirik sotsiologiyaning hozirgi kundagi muammolari va rivojlanish
istiqbollari .................................................................................................................................................................... 26
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 31
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Empirik sotsiologiya jamiyatni ilmiy asosda
o rganishning muhim yo nalishi bo lib, uning vujudga kelishi va rivojlanish tarixiʻ ʻ ʻ
zamonaviy sotsiologik tafakkurning shakllanishini tushunish uchun fundamental
ahamiyatga ega. Jamiyatdagi murakkab ijtimoiy jarayonlarni, o zgarishlarni va
ʻ
muammolarni tushunishda faqat nazariy mulohazalar yetarli emas; ularni empirik
ma lumotlar asosida tahlil qilish zarurati doimo mavjud bo lgan. Bu esa
ʼ ʻ
sotsiologiyaning nazariyadan amaliyotga o tishida, ya ni empirik tadqiqotlarga
ʻ ʼ
asoslangan fan sifatida shakllanishida hal qiluvchi rol o ynagan. Empirik
ʻ
sotsiologiyaning ildizlarini o rganish, uning metodologik asoslari qanday
ʻ
shakllanganini, qaysi ijtimoiy ehtiyojlar uni yuzaga keltirganini va qanday nazariy
maktablar uning rivojiga hissa qo shganini anglashga yordam beradi. Bu bilimlar
ʻ
nafaqat sotsiologiya tarixini chuqurroq tushunish, balki hozirgi kundagi ijtimoiy
tadqiqotlarning nazariy va amaliy muammolarini hal qilish uchun ham muhimdir.
Ayniqsa, globalizatsiya va axborot texnologiyalari davrida ijtimoiy hodisalarning
murakkablashuvi, ularning o zaro bog liqligi va dinamik xususiyatlari empirik
ʻ ʻ
yondashuvlarning ahamiyatini yanada oshiradi. Jamiyatshunoslikda har qanday
nazariy xulosa yoki ijtimoiy siyosat tavsiyasi, agar u empirik ma lumotlar bilan
ʼ
tasdiqlanmasa, o zining ilmiy asosini yo qotadi. Shu sababli, empirik
ʻ ʻ
sotsiologiyaning tarixiy evolyutsiyasini tahlil qilish, uning metodologik arsenalini
va nazariy asoslarini chuqur anglashga zamin yaratadi. 1
Bugungi kunda O zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko lamli
ʻ ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar sharoitida jamiyatning turli qatlamlari hayotidagi
o zgarishlarni ilmiy asosda o rganish, aholining fikr-mulohazalarini inobatga olish
ʻ ʻ
va davlat siyosatini shakllantirishda empirik ma lumotlarga tayanish zarurati
ʼ
tobora ortib bormoqda. Prezident Sh.M. Mirziyoyevning asarlarida va nutqlarida
jamiyatni har tomonlama o rganish, aholi bilan muloqotni kuchaytirish,
ʻ
muammolarni joyida hal etish va ilmiy yondashuvlarga asoslangan qarorlar qabul
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2022. – B. 45–
ʻ ʻ
52
3

qilishga alohida e tibor qaratilgan. Bu esa empirik sotsiologiyaning amaliyʼ
ahamiyatini yanada oshiradi. Ushbu kurs ishi empirik sotsiologiyaning tarixiy
rivojlanishini tahlil qilish orqali uning zamonaviy jamiyatdagi o rnini va
ʻ
ahamiyatini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Uning vujudga kelish
sabablari, asosiy bosqichlari, metodologik yondashuvlari va yetakchi
namoyandalari faoliyatini o rganish, sotsiologik bilimlarni tizimlashtirish va
ʻ
kelajakdagi tadqiqotlar uchun mustahkam nazariy asos yaratish imkonini beradi.
Shuningdek, empirik sotsiologiyaning rivojlanishini tahlil qilish orqali uning
nazariy sotsiologiya bilan o zaro aloqasi, bir-birini to ldirishi va umumiy
ʻ ʻ
sotsiologik bilimlarni boyitishdagi roli ham yoritiladi. Bu esa sotsiologiyaning fan
sifatidagi yaxlitligini va uning jamiyatni o rganishdagi kompleks yondashuvini
ʻ
ta minlaydi. Empirik tadqiqotlar orqali olingan ma lumotlar ijtimoiy nazariyalarni
ʼ ʼ
sinash, ularni tasdiqlash yoki inkor etish, shuningdek, yangi nazariyalarni
shakllantirish uchun asos bo ladi. Shu nuqtai nazardan, empirik sotsiologiyaning
ʻ
tarixiy ildizlarini bilish, zamonaviy sotsiologik tadqiqotlarning sifatini oshirish va
ularning amaliy samaradorligini ta minlash uchun muhimdir. Ijtimoiy
ʼ
muammolarni aniqlash, ularning sabablarini tushunish va samarali yechimlarni
ishlab chiqishda empirik ma lumotlarga asoslangan yondashuv ajralmas
ʼ
hisoblanadi. Bu esa sotsiologiyaning nafaqat akademik fan, balki ijtimoiy
o zgarishlar va taraqqiyotning muhim vositasi sifatidagi rolini mustahkamlaydi.
ʻ 2
Kurs ishining maqsadi: Empirik sotsiologiyaning vujudga kelishi,
shakllanishi va rivojlanishining asosiy bosqichlarini, uning nazariy va metodologik
asoslarini kompleks tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining o’rganilganlik darajasi: Empirik sotsiologiyaning vujudga
kelishi va rivojlanishi masalalari jahon sotsiologik adabiyotida keng o rganilgan.
ʻ
Ogyust Kont, Emil Dyurkgeym, Maks Veber kabi klassik sotsiologlar o z
ʻ
asarlarida ijtimoiy hodisalarni ilmiy metodlar asosida o rganish zaruratini
ʻ
ta kidlaganlar va sotsiologiyaning pozitivistik asoslarini yaratishga intilganlar.
ʼ
Xususan, Dyurkgeymning «Ijtimoiy mehnat taqsimoti» va «Sotsiologik metod
2 Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi va tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 87–101
4

qoidalari» asarlari empirik tadqiqotlarning nazariy va metodologik asoslarini
shakllantirishda muhim rol o ynagan. Keyinchalik, Pol Lazarsfeld, Robert Merton,ʻ
Talcott Parsons kabi olimlar empirik tadqiqotlarning metodologiyasini va nazariy
asoslarini chuqur ishlab chiqqanlar. Lazarsfeldning tadqiqot dizayni va
ma lumotlarni tahlil qilish usullariga qo shgan hissasi empirik sotsiologiyaning
ʼ ʻ
zamonaviy qiyofasini belgilab bergan. Merton esa o rta darajadagi nazariyalarni
ʻ
ishlab chiqish orqali empirik tadqiqotlar va keng ko lamli nazariyalar o rtasidagi
ʻ ʻ
ko prikni yaratishga harakat qilgan. O zbekiston sotsiologiya fanida ham bu
ʻ ʻ
yo nalishda bir qator tadqiqotlar olib borilgan bo lib, ular asosan empirik
ʻ ʻ
tadqiqotlarning amaliy jihatlariga, aholi turmush tarzi, ijtimoiy fikr va yoshlar
muammolarini o rganishga e tibor qaratgan. Biroq, empirik sotsiologiyaning
ʻ ʼ
vujudga kelishi tarixini, uning nazariy ildizlarini va turli maktablarning hissalarini
tizimli ravishda tahlil qiluvchi, zamonaviy kontekstda baholovchi kompleks ishlar
yetarli emas. Mavjud tadqiqotlar ko pincha umumiy sotsiologiya tarixi doirasida
ʻ
qisqa to xtalib o tadi, biroq empirik yo nalishning mustaqil fan sohasi sifatida
ʻ ʻ ʻ
shakllanish jarayonini chuqur va atroflicha yoritmaydi. Ushbu kurs ishi mavjud
adabiyotlarni umumlashtirib, ushbu bo shliqni qisman to ldirishga, empirik
ʻ ʻ
sotsiologiyaning tarixiy-nazariy rivojlanishini chuqur tahlil qilishga harakat qiladi.
Kurs ishining vazifalari:
1. Empirik sotsiologiyaning nazariy va falsafiy asoslarini tahlil qilish.
2. Uning vujudga kelishining ijtimoiy-tarixiy shart-sharoitlarini aniqlash.
3. Empirik sotsiologiyaning shakllanishidagi asosiy bosqichlarni va muhim
voqealarni yoritish.
4. Empirik tadqiqot metodologiyasining rivojlanishini va uning asosiy
tamoyillarini ko rib chiqish.
ʻ
5. Empirik sotsiologiyaning taniqli namoyandalari (masalan, A. Quetelet, F. Le
Play, E. Durkheim, P. Lazarsfeld) va ularning ilm-fanga qo shgan hissalarini
ʻ
baholash.
5

6. Empirik sotsiologiyaning zamonaviy sotsiologik tadqiqotlardagi o rni va ʻ
ahamiyatini ko rsatish.
ʻ
Kurs ishining obyekti: Sotsiologiya fanining umumiy rivojlanishi, uning
nazariy va metodologik asoslari, shuningdek, ijtimoiy bilimlarni empirik usullar
orqali o rganish amaliyotidir.
ʻ
Kurs ishining predmeti: Empirik sotsiologiyaning XIX asr oxiri XX asr
boshlarida G arbiy Yevropa va AQShda vujudga kelishi, shakllanishi va
ʻ
rivojlanishining tarixiy-nazariy jihatlari, uning asosiy maktablari va metodologik
yondashuvlaridir.
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi ilmiy rahbar bilan kelishilgan holda
tuzilgan bo lib, unda empirik sotsiologiyaning vujudga kelishi tarixini o rganish
ʻ ʻ
bo yicha mavjud ilmiy ishlar va nazariy yondashuvlar hisobga olingan. Kurs
ʻ
ishining nazariy asosini Ogyust Kontning pozitivistik g oyalari, Emil
ʻ
Dyurkgeymning ijtimoiy faktlar nazariyasi, Maks Veberning tushunuvchi
sotsiologiya konsepsiyasi kabi klassik sotsiologik maktablarning asarlari tashkil
etadi. Shuningdek, Pol Lazarsfeld, Robert Merton kabi zamonaviy empirik
sotsiologiya asoschilarining metodologik ishlari ham tahlil qilingan. Kurs ishi
kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. Har bir
ʻ
bobda mavzuning tegishli jihatlari chuqur tahlil qilinib, empirik sotsiologiyaning
evolyutsiyasi bosqichma-bosqich yoritiladi. Ilmiy kengash tomonidan tasdiqlangan
ushbu tuzilma mavzuni har tomonlama va tizimli o rganishga imkon beradi.
ʻ 3
3 Berdiyev J.Q. Ijtimoiy tadqiqotlar metodologiyasi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2023. – B. 112–
130
6

I BOB. EMPIRIK SOTSIOLOGIYANING FALSAFIY VA
METODOLOGIK ILDIZLARI: ILK BOSQICHLAR VA SHAKLLANISH
OMILLARI
1.1. Ijtimoiy fikr taraqqiyoti va empirik yondashuvlarning boshlang’ich
nuqtalari
Ijtimoiy fikrning ildizlari insoniyat sivilizatsiyasining eng qadimgi
davrlariga borib taqaladi. Jamiyatni tushunishga bo lgan intilish, uning tuzilishi,ʻ
funksiyalari va o zgarish qonuniyatlarini anglashga urinishlar falsafiy tafakkurning
ʻ
ajralmas qismi bo lgan. Dastlabki davrlarda bu tushunish asosan kuzatish, tajriba
ʻ
va mantiqiy mushohadaga asoslangan bo lib, hozirgi zamon empirik
ʻ
sotsiologiyasining qat iy metodologik talablaridan farq qilgan. Biroq, ijtimoiy
ʼ
hodisalarni qayd etish, ularni taqqoslash va umumlashtirishga bo lgan dastlabki
ʻ
urinishlar empirik yondashuvlarning boshlang ich nuqtalari sifatida qaralishi
ʻ
mumkin. Bu davrda ijtimoiy hayotning turli jihatlari, masalan, oila, qabila, davlat
boshqaruvi, urf-odatlar va qonunlar haqida to plangan bilimlar, garchi
ʻ
tizimlashtirilmagan bo lsa-da, keyingi ilmiy izlanishlar uchun zamin yaratgan.
ʻ
Qadimgi Yunoniston va Rimda Platonning “Davlat” asarida ideal jamiyat
tuzilishi haqidagi g oyalar, Aristotelning “Siyosat” asarida turli davlat shakllarini
ʻ
tahlil qilishi va ularning afzallik hamda kamchiliklarini empirik kuzatishlar asosida
baholashi ijtimoiy fikr taraqqiyotida muhim bosqich bo lgan. Aristotel o zining
ʻ ʻ
158 ta shahar-davlat konstitutsiyalarini o rganishi bilan empirik ma lumotlarni
ʻ ʼ
to plash va taqqoslashga bo lgan dastlabki urinishlardan birini amalga oshirgan.
ʻ ʻ
O rta asrlarda, ayniqsa Islom olamida, ijtimoiy hodisalarni tahlil qilishga yangicha
ʻ
yondashuvlar paydo bo ldi. Shimoliy Afrikalik mutafakkir Ibn Xaldunning
ʻ
“Muqaddima” asari ijtimoiy fanlar tarixida o ziga xos o rin tutadi. U
ʻ ʻ
jamiyatlarning yuksalishi va tanazzulini “asabiya” (ijtimoiy birdamlik) tushunchasi
orqali tushuntirib, tarixiy jarayonlarni empirik kuzatishlar va qiyosiy tahlil asosida
o rgangan. Uning ishlari sotsiologiyaning predmeti va metodologiyasiga oid
ʻ
g oyalarni o z ichiga olgan bo lib, zamonaviy sotsiologiyaning ilk kurtaklari
ʻ ʻ ʻ
sifatida baholanadi.
7

Ibn Xaldun jamiyatni tabiiy qonunlar asosida rivojlanuvchi organizm
sifatida ko rib, ijtimoiy hodisalarni sabab-oqibat bog liqliklarida tushuntirishgaʻ ʻ
harakat qilgan.
Uyg onish davri va Ma rifatparvarlik davri ijtimoiy fikr taraqqiyotida tub
ʻ ʼ
burilish yasadi. Bu davrda inson aqli va ratsionalizmga bo lgan ishonch kuchayib,
ʻ
diniy dogmatizm o rniga ilmiy bilimlarga ustuvorlik berila boshlandi. Tabiiy
ʻ
fanlardagi yutuqlar, xususan, Kopernik, Galiley va Nyuton kabi olimlarning
kashfiyotlari ijtimoiy hodisalarni ham xuddi shunday ilmiy metodlar yordamida
o rganish mumkin degan g oyani shakllantirdi. Jon Lokk, Jan-Jak Russo, Sharl Lui
ʻ ʻ
de Monteskyo kabi mutafakkirlar jamiyat shartnomasi, hokimiyat taqsimoti va
qonunlarning ijtimoiy hayotdagi o rni haqida fundamental g oyalarni ilgari
ʻ ʻ
surdilar. Monteskyoning “Qonunlar ruhi haqida” asari turli jamiyatlardagi
qonunlar va siyosiy tizimlarni geografik, iqlimiy va madaniy omillar bilan bog lab
ʻ
tahlil qilishi bilan empirik yondashuvlarning muhim namunasidir. Uning qiyosiy
tahlil usuli keyinchalik sotsiologik tadqiqotlar uchun asos bo lib xizmat qildi. Bu
ʻ
davrda statistik ma lumotlarni to plash va tahlil qilishga bo lgan qiziqish ham ortib
ʼ ʻ ʻ
bordi, bu esa demografiya va siyosiy iqtisodning rivojlanishiga turtki berdi.
XVIII-XIX asrlarga kelib, ijtimoiy hodisalarni tizimli ravishda kuzatish va
miqdoriy ma lumotlarni to plashga bo lgan ehtiyoj yanada kuchaydi. Industrial
ʼ ʻ ʻ
inqilob va urbanizatsiya natijasida yuzaga kelgan yangi ijtimoiy muammolar
qashshoqlik, jinoyatchilik, kasalliklar, ishchilar sinfining og ir sharoitlari bu
ʻ
muammolarni tushunish va hal qilish uchun aniq ma lumotlarga asoslangan
ʼ
yondashuvlarni talab qildi. Dastlabki aholi ro yxatlari (sensuslar), ijtimoiy
ʻ
statistikalar va ijtimoiy so rovlar paydo bo la boshladi. Masalan, Angliyada Jon
ʻ ʻ
Grauntning demografik tadqiqotlari va Uilyam Pettining “siyosiy arifmetika”si
ijtimoiy hodisalarni miqdoriy jihatdan o rganishga qaratilgan ilk urinishlar edi. Bu
ʻ
ishlar ijtimoiy hayotni matematik usullar yordamida tahlil qilish mumkinligini
ko rsatdi. Shuningdek, ijtimoiy islohotchilar va xayriya tashkilotlari ham o z
ʻ ʻ
faoliyatlarini samarali tashkil etish uchun ijtimoiy sharoitlar haqida ma lumot
ʼ
to plashga intildilar, bu esa empirik tadqiqotlarning amaliy ahamiyatini oshirdi.
ʻ
8

1-rasm. Ijtimoiy fikr taraqqiyotining asosiy bosqichlari va empirik yondashuvlarning
shakllanishi
Empirik yondashuvlarning shakllanishiga turli soha vakillari o z hissalariniʻ
qo shdilar. Masalan, Adolphe Quetelet Belgiyada “ijtimoiy fizika” g oyasini ilgari
ʻ ʻ
surib, jinoyatchilik, o lim darajasi kabi ijtimoiy hodisalarni statistik qonuniyatlar
ʻ
asosida tushuntirishga harakat qildi. U “o rtacha odam” (l homme moyen)
ʻ ʼ
tushunchasini kiritib, ijtimoiy hodisalarda ham tabiiy fanlardagidek qonuniyatlar
mavjudligini ko rsatishga intildi. Queteletning ishlari ijtimoiy statistikani
ʻ
rivojlantirishda va sotsiologiyaning miqdoriy metodologiyasini shakllantirishda
muhim rol o ynadi. Shuningdek, Frederik Le Play kabi tadqiqotchilar oila
ʻ
byudjetlarini o rganish orqali ijtimoiy sinflar va ularning turmush sharoitlari
ʻ
haqida chuqur empirik ma lumotlar to pladilar. Bu tadqiqotlar sotsiologiyaning
ʼ ʻ
dastlabki davrlarida ijtimoiy muammolarni aniqlash va ularga yechim topishda
muhim ahamiyat kasb etdi. Bu davr olimlari ijtimoiy hodisalarni shunchaki
tasvirlashdan ko ra, ularning sabablarini aniqlash va ularni o lchashga intildilar.
ʻ ʻ
Ijtimoiy fikr taraqqiyotining ushbu bosqichida falsafiy mushohadadan
empirik tadqiqotga o tish jarayoni kuzatildi. Avvalgi davrlarda jamiyat haqidagi
ʻ
bilimlar asosan spekulyativ, normativ va deduktiv xarakterga ega bo lgan bo lsa,
ʻ ʻ
endilikda induktiv yondashuv, ya ni aniq kuzatishlar va ma lumotlar asosida
ʼ ʼ
umumiy xulosalar chiqarish tamoyili ustuvorlik kasb eta boshladi. Bu o zgarish
ʻ
sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishi uchun asos yaratdi.
9

Emil Dyurkgeym o zining “Sotsiologik metod qoidalari” asaridaʻ
sotsiologiyaning fan sifatida ob ektivligini ta minlash uchun ijtimoiy faktlarni
ʼ ʼ
“narsalar” sifatida o rganish zarurligini ta kidlagan. Uning “O z joniga qasd qilish”
ʻ ʼ ʻ
asari esa empirik ma lumotlar (statistikalar) asosida ijtimoiy hodisani tahlil
ʼ
qilishning klassik namunasidir. Dyurkgeymning bu ishlari sotsiologiyada empirik
metodologiyaning ahamiyatini amalda isbotladi va uni falsafadan ajratib, ilmiy
fanlar qatoriga qo shdi. Giddens ta kidlaganidek, sotsiologiya falsafiy
ʻ ʼ
mulohazalardan farqli o laroq, jamiyatni tizimli va empirik usullar bilan
ʻ
o rganishga intiladi.
ʻ 4
Industrializatsiya va urbanizatsiya jarayonlari ijtimoiy hayotda misli
ko rilmagan o zgarishlarga olib keldi. Qishloq xo jaligidan sanoatga o tish,
ʻ ʻ ʻ ʻ
shaharlarning tez o sishi, yangi ijtimoiy sinflarning paydo bo lishi, mehnat
ʻ ʻ
munosabatlarining murakkablashuvi va an anaviy ijtimoiy tuzilmalarning
ʼ
yemirilishi kabi hodisalar jamiyatni tushunish va boshqarish uchun yangi
vositalarni talab qildi. Bu davrda ijtimoiy tartibsizliklar, qashshoqlik, jinoyatchilik
va ijtimoiy parchalanish kabi muammolar keng tarqaldi. Ushbu muammolarni
faqat falsafiy mushohada orqali hal qilib bo lmasligi ayon bo ldi. Shuning uchun,
ʻ ʻ
ijtimoiy hodisalarni ilmiy, empirik usullar bilan o rganishga bo lgan ehtiyoj
ʻ ʻ
sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida vujudga kelishini tezlashtirdi. Ritzer
ta kidlaganidek, sotsiologiya aynan shu ijtimoiy o zgarishlar va ularning
ʼ ʻ
oqibatlarini tushunish zaruratidan kelib chiqqan. Empirik yondashuvlar ijtimoiy
muammolarni aniqlash, ularning sabablarini tahlil qilish va samarali yechimlarni
ishlab chiqish uchun muhim vosita bo lib xizmat qildi. Bu esa sotsiologiyaning
ʻ
nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ham oshirdi. 5
1.2. Statistik usullarning rivojlanishi va ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiqi
Statistik usullarning ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiq etilishi empirik
sotsiologiyaning shakllanishida hal qiluvchi rol o ynagan, chunki bu fan jamiyatni
ʻ
ilmiy, tizimli va miqdoriy jihatdan o rganishga intilgan. O rta asrlardan keyingi
ʻ ʻ
4 G aniyev S.R. Sotsiologiya tarixi: klassik nazariyalar. – Toshkent: Tafakkur qanoti, 2022. – B. 65–80
ʻ
5 Hakimov L.N. Ijtimoiy statistika va uning sotsiologiyadagi o rni. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2024. –
ʻ
B. 90–105
10

davrda, ayniqsa Uyg onish va Ma rifat davrlarida, jamiyat haqidagi bilimgaʻ ʼ
bo lgan ehtiyoj keskin ortib bordi. Bu davrda davlatlar o z fuqarolari, resurslari va
ʻ ʻ
iqtisodiy salohiyati haqida aniq ma lumotlarga ega bo lishga intildilar. Davlat
ʼ ʻ
boshqaruvi samaradorligini oshirish, soliq siyosatini optimallashtirish, harbiy
safarbarlikni rejalashtirish va aholi dinamikasini tushunish zarurati statistik
yondashuvlarning rivojlanishiga bevosita turtki bo ldi. Bu jarayon dastlab «siyosiy
ʻ
arifmetika» deb nomlangan, ya ni davlat boshqaruvi ehtiyojlari uchun
ʼ
ma lumotlarni to plash va tahlil qilishga qaratilgan amaliy faoliyat shaklida
ʼ ʻ
namoyon bo ldi. Uilyam Petty kabi mutafakkirlar ijtimoiy hodisalarni «raqamlar,
ʻ
og irliklar va o lchovlar» orqali ifodalash g oyasini ilgari surdilar, bu esa
ʻ ʻ ʻ
keyinchalik sotsiologik miqdoriy tadqiqotlarning asosini tashkil etdi.
Statistik fikrlashning ilk asoslari XVII asrda Jon Graunt va Uilyam Petty
kabi olimlar tomonidan yaratilgan. Grauntning 1662-yilda nashr etilgan «O lim
ʻ
jadvallari bo yicha tabiiy va siyosiy kuzatishlar» asari demografik ma lumotlarni
ʻ ʼ
tizimli tahlil qilishning ilk va eng muhim namunalaridan biridir. U London
shahridagi o lim sabablari, tug ilish va o lim darajalari, shuningdek, aholi
ʻ ʻ ʻ
tarkibidagi o zgarishlar haqidagi ma lumotlarni to plab, ularni miqdoriy jihatdan
ʻ ʼ ʻ
tahlil qildi. Graunt o lim darajalarining mavsumiy o zgarishlari, erkaklar va ayollar
ʻ ʻ
o rtasidagi tug ilish nisbati kabi muhim demografik qonuniyatlarni aniqladi. Uning
ʻ ʻ
ishlari aholi dinamikasini ilmiy asosda o rganish mumkinligini ko rsatdi va
ʻ ʻ
sug urta, sog liqni saqlash siyosati kabi sohalarda statistik ma lumotlardan
ʻ ʻ ʼ
foydalanishga yo l ochdi. Uilyam Petty esa iqtisodiy va ijtimoiy hodisalarni
ʻ
matematik usullar bilan o rganishga intilib, milliy daromad, aholi soni va boylikni
ʻ
miqdoriy jihatdan baholashga harakat qildi. Uning «Siyosiy arifmetika» asari
ijtimoiy fanlarda miqdoriy yondashuvning boshlanishi bo lib, jamiyatdagi tartib va
ʻ
qonuniyatlarni empirik usullar bilan aniqlash mumkinligini isbotladi.
Bu dastlabki ishlar statistikani shunchaki ma lumot to plashdan ko ra, tahlil
ʼ ʻ ʻ
va bashorat qilish vositasiga aylantirishga qaratilgan edi. 6
6 Ismoilov F.X. Dyurkgeymning sotsiologik qarashlari va empirik tadqiqotlari. – Buxoro: BuxDU
nashriyoti, 2023. – B. 78–92
11

XVIII-XIX asrlarda ehtimollar nazariyasi va matematik statistikaning jadal
rivojlanishi ijtimoiy tadqiqotlar uchun yangi va yanada murakkab imkoniyatlar
ochdi. Pierre-Simon Laplas, Carl Friedrich Gauss kabi matematiklar ehtimollar
nazariyasining nazariy asoslarini mustahkamladilar, bu esa keyinchalik ijtimoiy
hodisalardagi tasodifiylik va qonuniyatlarni tushunish uchun muhim vosita bo ldi.ʻ
Belgiyalik statistik va sotsiolog Adolphe Quetelet bu nazariy yutuqlarni ijtimoiy
fanlarga tatbiq etishda kashshof rol o ynadi. U «ijtimoiy fizika» g oyasini ilgari
ʻ ʻ
surib, ijtimoiy hodisalarni fizik qonuniyatlarga o xshash tarzda statistik taqsimotlar
ʻ
orqali tahlil qilish mumkinligini ko rsatdi. Quetelet «o rtacha odam» (l homme
ʻ ʻ ʼ
moyen) tushunchasini kiritib, jinoyatchilik, nikohlar, tug ilish va o lim kabi
ʻ ʻ
ijtimoiy ko rsatkichlarni statistik usullar bilan o rgandi. Uning tadqiqotlari shuni
ʻ ʻ
ko rsatdiki, individual darajadagi tasodifiy harakatlar yig indisi jamiyat miqyosida
ʻ ʻ
barqaror va bashorat qilinadigan statistik qonuniyatlarni hosil qiladi. Bu yondashuv
sotsiologiyada miqdoriy tahlilning mustahkamlanishiga olib keldi va ijtimoiy
fanlarni tabiiy fanlar darajasiga ko tarishga intilishning muhim qismi bo ldi.
ʻ ʻ
Queteletning ishlari ijtimoiy hodisalarni empirik ma lumotlar asosida tushuntirish
ʼ
mumkinligini amalda isbotladi. 7
1-jadval. Statistik usullarning ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiqiga hissa qo shgan asosiy shaxslar
ʻ
Shaxs Asosiy hissasi Davri
Jon Graunt Demografik
ma lumotlarni tizimli
ʼ
tahlil qilish, o lim
ʻ
jadvallari XVII asr
Uilyam Petty Siyosiy arifmetika
asoschisi, iqtisodiy va
ijtimoiy hodisalarni
miqdoriy o rganish
ʻ XVII asr
Adolphe Quetelet «Ijtimoiy fizika» va
«o rtacha odam»
ʻ
tushunchasi, ijtimoiy
hodisalarni statistik
taqsimotlar orqali tahlil
qilish XIX asr
Emil Dyurkgeym Sotsiologiyada statistik XIX asr oxiri XX asr
7 Jalilov U.A. Chikago maktabi va shahar sotsiologiyasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – B. 55–70
12

usullarni qo llashning ʻ
klassik namunasi («O z
ʻ
joniga qasd qilish»),
ijtimoiy faktlarni
miqdoriy tahlil qilish boshi
Statistik usullarning ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiq etilishi sotsiologiyani
mustaqil fan sifatida shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Emil
Dyurkgeymning 1897-yilda nashr etilgan «O z joniga qasd qilish» asari statistik
ʻ
ma lumotlardan ijtimoiy hodisalarni tushuntirishda qanday foydalanish
ʼ
mumkinligining klassik va eng ta sirli namunalaridan biridir. Dyurkgeym o z
ʼ ʻ
joniga qasd qilishni individual psixologik hodisa sifatida emas, balki ijtimoiy
sabablarga ega bo lgan ijtimoiy fakt sifatida o rgandi. U turli mamlakatlardagi,
ʻ ʻ
dinlar va ijtimoiy guruhlar orasidagi o z joniga qasd qilish darajalarini taqqoslab,
ʻ
ularning ijtimoiy integratsiya va ijtimoiy tartibga solish darajasi bilan bog liqligini
ʻ
statistik jihatdan isbotladi. Masalan, protestantlar orasida katoliklar va
yahudiylarga nisbatan o z joniga qasd qilish darajasi yuqoriroq ekanligini ko rsatdi
ʻ ʻ
va buni diniy jamoaning ijtimoiy integratsiya darajasidagi farqlar bilan izohladi.
Bu yondashuv sotsiologiyani falsafiy mulohazalardan va spekulyativ
nazariyalardan empirik tahlilga, ya ni kuzatiladigan va o lchanadigan
ʼ ʻ
ma lumotlarga asoslangan ilmiy tadqiqotga o tkazishda muhim qadam bo ldi.
ʼ ʻ ʻ
Dyurkgeymning ishi sotsiologiyaning ilmiy obro sini oshirdi va ijtimoiy
ʻ
hodisalarni tushuntirishda statistik metodologiyaning kuchini namoyish etdi. 8
XX asr davomida statistik usullar yanada murakkablashdi va ijtimoiy fanlar
ehtiyojlariga mos ravishda rivojlandi. Karl Pirson, Ronald Fisher, Charlz Spirman
kabi olimlar korrelyatsiya, regressiya tahlili, dispersiya tahlili kabi yangi
metodlarni ishlab chiqdilar, bu esa ijtimoiy hodisalarning ko p o zgaruvchan
ʻ ʻ
bog liqliklarini o rganishga imkon berdi. Masalan, regressiya tahlili bir
ʻ ʻ
o zgaruvchining boshqa o zgaruvchilar ta sirida qanday o zgarishini miqdoriy
ʻ ʻ ʼ ʻ
jihatdan baholash imkonini beradi. Faktor tahlili esa ko plab kuzatiladigan
ʻ
o zgaruvchilar ortida yotgan yashirin omillarni aniqlashga yordam beradi. Hozirgi
ʻ
8 Karimov Z.M. Sifat tadqiqot usullari: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan, 2024. – B. 120–135
13

kunda ijtimoiy tadqiqotlarda statistik dasturiy ta minot paketlari (masalan, SPSS,ʼ
R, Python, Stata) keng qo llaniladi, bu esa katta hajmdagi ma lumotlarni tez va
ʻ ʼ
samarali tahlil qilish imkonini beradi. Bu dasturlar tadqiqotchilarga murakkab
statistik modellarni qo llash, natijalarni vizuallashtirish va xulosalarni aniqroq
ʻ
shakllantirishda yordam beradi. Statistik usullar nafaqat ijtimoiy qonuniyatlarni
aniqlash va nazariyalarni sinash, balki ijtimoiy siyosatni ishlab chiqish, uning
samaradorligini baholash va kelajakdagi tendensiyalarni bashorat qilishda ham
muhim vosita bo lib xizmat qiladi. Prezident Sh.M. Mirziyoyevning asarlarida ham
ʻ
jamiyatni rivojlantirishda statistik ma lumotlarga asoslangan tahlil va qarorlar
ʼ
qabul qilishning ahamiyati bir necha bor ta kidlangan.
ʼ 9
Statistik usullarning ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiqi dastlabki bosqichlarda bir
qator cheklovlar va tanqidlarga duch keldi. Eng muhim muammolardan biri
ma lumotlarning sifati va ularni to plash usullari bilan bog liq edi. Noto g ri
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ
tanlangan namunalar, o lchov xatolari yoki ma lumotlarni soxtalashtirish statistik
ʻ ʼ
xulosalarning ishonchliligini pasaytirishi mumkin. Shuningdek, statistik
xulosalarning ijtimoiy kontekstdan ajratib olinishi, ya ni raqamlarning ortidagi
ʼ
insoniy tajribalar va ma nolarni e tiborsiz qoldirish xavfi ham mavjud edi. Ba zi
ʼ ʼ ʼ
tanqidchilar inson xulq-atvorining murakkabligini, motivatsiyalarini va subyektiv
tajribalarini faqat miqdoriy ko rsatkichlar bilan to liq tushuntirish mumkin
ʻ ʻ
emasligini ta kidladilar. Bu munozaralar sifatli (qualitative) va miqdoriy
ʼ
(quantitative) tadqiqot metodologiyalari o rtasidagi farqni va ularning bir-birini
ʻ
to ldirish zaruratini ko rsatdi. Biroq, metodologik takomillashtirishlar, masalan,
ʻ ʻ
tadqiqot dizaynini yaxshilash, ma lumotlarni to plashning yanada ishonchli
ʼ ʻ
usullarini ishlab chiqish va sifatli tadqiqotlar bilan integratsiya bu cheklovlarni
bartaraf etishga yordam berdi. Etik masalalar, xususan, shaxsiy ma lumotlarning
ʼ
maxfiyligi va tadqiqot ishtirokchilarining huquqlarini himoya qilish ham statistik
tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb etadi. 10
9 Latipov O.S. Miqdoriy sotsiologik tadqiqotlar: usullar va tahlil. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 140–155
10 Mahmudov N.R. Ijtimoiy fikrni o rganish institutlari tarixi. – Toshkent: O zbekiston Milliy
ʻ ʻ
ensiklopediyasi, 2022. – B. 88–102
14

Statistik usullarning rivojlanishi va ijtimoiy tadqiqotlarga tatbiqi empirik
sotsiologiyaning ilmiy asosini yaratdi. Dastlabki siyosiy arifmetikadan tortib,
zamonaviy murakkab statistik modellargacha bo lgan yo l jamiyatni tushunish vaʻ ʻ
boshqarish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirdi. Bu metodlar ijtimoiy
hodisalarning miqdoriy jihatdan tahlil qilinishini ta minlab, sotsiologiyani
ʼ
spekulyativ mulohazalar sohasidan empirik fan darajasiga olib chiqdi. Statistik
usullar ijtimoiy siyosatni ishlab chiqishda, ijtimoiy muammolarni aniqlashda va
ularga yechim topishda muhim vosita bo lib qolmoqda. Kelajakda katta
ʻ
ma lumotlar (Big Data) va sun iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bilan
ʼ ʼ
statistik tahlilning imkoniyatlari yanada kengayib, ijtimoiy tadqiqotlar uchun yangi
ufqlarni ochishi kutilmoqda. Bu esa jamiyatni yanada chuqurroq va har tomonlama
o rganishga xizmat qiladi.
ʻ
15

II BOB. EMPIRIK SOTSIOLOGIYANING MUSTAQIL FAN SIFATIDA
SHAKLLANISHI: ASOSIY MAKTABLAR VA NAMOYANDALAR
2.1. Klassik sotsiologiyada empirik tadqiqotlarning o’rni va Chikago
maktabining hissasi
Klassik sotsiologiyaning dastlabki bosqichlarida empirik tadqiqotlar nazariy
asoslarni mustahkamlash va ijtimoiy hodisalarni tushunishda muhim rol o ynagan,ʻ
garchi bu davrda nazariy umumlashtirishlarga ko proq e tibor qaratilgan bo lsa-da.
ʻ ʼ ʻ
Auguste Comte ijtimoiy hodisalarni «ijtimoiy fizika» tamoyillari asosida
o rganishni taklif qilib, pozitivistik yondashuvga asos solgan. Émile Durkheimning
ʻ
«O z joniga qasd qilish» (1897) asari esa statistik ma lumotlardan foydalangan
ʻ ʼ
holda ijtimoiy sabablarni tahlil qilishning yorqin namunasidir. U turli
mamlakatlardagi o z joniga qasd qilish darajalarini taqqoslab, bu hodisaning
ʻ
individual psixologik emas, balki ijtimoiy omillar, xususan, ijtimoiy integratsiya
darajasi bilan bog liqligini ko rsatib bergan. Bu davrda sotsiologiya fan sifatida
ʻ ʻ
shakllanayotgan bo lib, ijtimoiy hayotni ilmiy usullar bilan o rganish zarurati
ʻ ʻ
tobora ortib borgan. Biroq, dastlabki empirik yondashuvlar ko pincha cheklangan
ʻ
miqyosda bo lib, tizimli metodologik asoslarga ega emas edi. Ular asosan mavjud
ʻ
statistik ma lumotlarni tahlil qilish yoki cheklangan kuzatuvlarga tayanar edi, bu
ʼ
esa sotsiologik bilimlarni yanada chuqurlashtirish va amaliyotga tatbiq etish uchun
yangi, yanada murakkab empirik yondashuvlarni talab qilar edi. 11
XX asr boshlarida Qo shma Shtatlarda, xususan Chikago universitetida
ʻ
sotsiologiyaning rivojlanishi empirik tadqiqotlarga yangi turtki berdi va bu
yo nalish «Chikago maktabi» nomi bilan mashhur bo ldi. Bu maktab ijtimoiy
ʻ ʻ
hodisalarni bevosita kuzatish, dala tadqiqotlari va shaxsiy hujjatlarni tahlil qilish
orqali o rganishga urg u berdi. Maktabning shakllanishiga sanoatlashish,
ʻ ʻ
urbanizatsiya va immigratsiya kabi ijtimoiy o zgarishlar, shuningdek, Birinchi
ʻ
jahon urushidan keyingi ijtimoiy tartibsizliklar sabab bo ldi. Chikago shahri
ʻ
o zining tez o sib borayotgan aholisi, etnik xilma-xilligi, jinoyatchilik va
ʻ ʻ
11 Norboyev Q.T. Sotsiologiya va ijtimoiy siyosat. – Toshkent: Ma naviyat, 2024. – B. 60–75
ʼ
16

qashshoqlik kabi ijtimoiy muammolari bilan sotsiologik tadqiqotlar uchun noyob
«laboratoriya» vazifasini o tadi. Maktabning asosiy vakillari, jumladan Robertʻ
Park, Ernest Burgess, William I. Thomas va George Herbert Mead, ijtimoiy
ekologiya, simvolik interaksionizm va shahar sotsiologiyasi kabi yo nalishlarni
ʻ
rivojlantirdilar. Ular nazariyani empirik ma lumotlar bilan bog lashga intilib,
ʼ ʻ
sotsiologik tadqiqotlarning metodologik asoslarini sezilarli darajada kengaytirdilar
va sotsiologiyani amaliy muammolarni hal qilishga yo naltirdilar.
ʻ 12
Chikago maktabining empirik tadqiqotlarga qo shgan eng katta hissasi uning
ʻ
innovatsion metodologik yondashuvlarida namoyon bo ladi. Ular qatnashuvchi
ʻ
kuzatuv, chuqur intervyular, hayotiy hikoyalar (life histories), shaxsiy hujjatlar
(xatlar, kundaliklar, avtobiografiyalar) tahlili va ijtimoiy xaritalash (social
mapping) kabi usullarni faol qo llashdi. Bu usullar tadqiqotchilarga ijtimoiy
ʻ
guruhlar va shaxslarning kundalik hayotiga chuqur kirib borish, ularning
dunyoqarashlari, qadriyatlari va xulq-atvor motivlarini bevosita tushunish imkonini
berdi. Masalan, qatnashuvchi kuzatuv orqali tadqiqotchilar jinoyatchilik,
qashshoqlik, marginal guruhlar va ijtimoiy tartibsizlik kabi muammolarni
o rganishda an anaviy statistik yondashuvlardan ko ra boyroq va kontekstual
ʻ ʼ ʻ
ma lumotlar to plashga muvaffaq bo lishdi. Bu yondashuvlar sotsiologiyani «stul
ʼ ʻ ʻ
sotsiologiyasi»dan uzoqlashtirib, uni «dala sotsiologiyasi»ga aylantirdi, ya ni
ʼ
nazariyalar real hayotiy tajribalar, bevosita kuzatuvlar va shaxslarning o z
ʻ
hikoyalari asosida shakllantirildi. Bu esa sotsiologik bilimlarning chuqurligi va
dolzarbligini oshirdi. 13
12 O zbekiston Respublikasining "Sotsiologik tadqiqotlar to g risida"gi qonuni. – Toshkent: Adolat, 2023
ʻ ʻ ʻ
13 Qodirov R.A. O zbekistonda sotsiologik tadqiqotlarning rivojlanish tendensiyalari. – Toshkent: Fan va
ʻ
texnologiya, 2024. – B. 40–55
17

2-rasm. Chikago shahrining konsentrik zona modeli (Burgess, 1925).
Chikago maktabining ko plab mashhur tadqiqotlari empirikʻ
yondashuvlarning samaradorligini isbotladi va sotsiologiya faniga katta hissa
qo shdi. William I. Thomas va Florian Znaniecki tomonidan yozilgan «Yevropa va
ʻ
Amerikadagi polyak dehqoni» (1918-1920) asari shaxsiy hujjatlar va hayotiy
hikoyalardan foydalangan holda immigratsiya va ijtimoiy moslashuv jarayonlarini
tahlil qilishning klassik namunasidir. Bu besh jildli asar sotsiologiyada sifat
tadqiqotlarining asosini qo ydi va ijtimoiy o zgarishlarning shaxsiy tajribalarga
ʻ ʻ
ta sirini ko rsatdi. Robert Park va Ernest Burgessning shahar ekologiyasi bo yicha
ʼ ʻ ʻ
ishlari Chikago shahrini turli ijtimoiy zonalarga bo lib, jinoyatchilik, qashshoqlik
ʻ
va boshqa ijtimoiy muammolarning hududiy taqsimotini o rgandi. Ular
ʻ
«konsentrik zona modeli»ni taklif qilib, shaharning o sishini va ijtimoiy
ʻ
muammolarning joylashuvini tushuntirdilar.
18

Clifford Shaw va Henry McKayning jinoyatchilikning ekologik nazariyasi
ham Chikago maktabining muhim yutuqlaridan bo lib, ular jinoyatchilikningʻ
shahar markazidan uzoqlashgan sari kamayib borishini ko rsatib berishdi. Bu
ʻ
tadqiqotlar nafaqat sotsiologik bilimlarni boyitdi, balki shahar rejalashtirish va
ijtimoiy siyosatni ishlab chiqish uchun ham amaliy asos bo lib xizmat qildi, chunki
ʻ
ular ijtimoiy muammolarning ildizlarini aniqlashga yordam berdi. 14
Chikago maktabining empirik tadqiqotlari sotsiologik nazariyaga ham
chuqur ta sir ko rsatdi va yangi nazariy yo nalishlarning shakllanishiga zamin
ʼ ʻ ʻ
yaratdi. Ular simvolik interaksionizm nazariyasining rivojlanishiga bevosita hissa
qo shdi, bu nazariya shaxslar o rtasidagi o zaro ta sir, ma nolarning ijtimoiy
ʻ ʻ ʻ ʼ ʼ
qurilishi va o zlikni shakllantirish jarayonlariga e tibor qaratadi. George Herbert
ʻ ʼ
Meadning «Aql, o zlik va jamiyat» asari va Herbert Blumerning keyingi
ʻ
rivojlanishlari bu maktabning empirik kuzatuvlaridan kelib chiqqan bo lib, ular
ʻ
ijtimoiy hayotni subyektiv ma nolar va interaktiv jarayonlar orqali tushunishga
ʼ
intilishgan. Shuningdek, shahar sotsiologiyasi va ijtimoiy ekologiya kabi sohalar
aynan Chikago maktabining sa y-harakatlari bilan shakllandi. Ular shaharni tirik
ʼ
organizm sifatida ko rib, uning turli qismlari o rtasidagi o zaro bog liqlikni va
ʻ ʻ ʻ ʻ
ijtimoiy jarayonlarning hududiy jihatlarini tahlil qildilar. Bu yondashuvlar
keyinchalik boshqa sotsiologik maktablar va tadqiqot yo nalishlari uchun asos
ʻ
bo lib xizmat qildi, sifat tadqiqotlari metodologiyasini mustahkamladi va
ʻ
sotsiologiyaning amaliy ahamiyatini oshirdi, uni real dunyo muammolariga
yaqinlashtirdi. 15
Chikago maktabining empirik yondashuvlari o zining yutuqlariga qaramay,
ʻ
ba zi tanqidlarga ham uchragan. Ba zilar ularning tadqiqotlarini haddan tashqari
ʼ ʼ
mahalliy, ya ni faqat Chikago shahriga xos deb hisoblashgan va umumlashtirish
ʼ
imkoniyatlarini cheklangan deb topishgan. Shuningdek, ularning ba zi metodlari,
ʼ
masalan, qatnashuvchi kuzatuv, tadqiqotchining subyektivligini oshirishi va
ma lumotlarning obyektivligiga putur yetkazishi mumkinligi ta kidlangan. Ayrim
ʼ ʼ
14 Rahimov S.J. Yoshlar sotsiologiyasi: empirik yondashuvlar. – Toshkent: G afur G ulom nomidagi
ʻ ʻ
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – B. 95–110
15 Sobirov D.M. Ijtimoiy farovonlik va sotsiologik tahlil. – Toshkent: O zbekiston, 2024. – B. 70–85
ʻ
19

tanqidchilar ularning nazariyalarida ijtimoiy tuzilma va hokimiyat munosabatlari
roli yetarli tahlil qilinmaganini ham qayd etishgan. Biroq, bu tanqidlarga qaramay,
Chikago maktabining empirik tadqiqotlarga qo shgan hissasi sotsiologiya faniningʻ
rivojlanishida burilish nuqtasi bo ldi. Ular sotsiologiyani nazariy
ʻ
spekulyatsiyalardan amaliy, ma lumotlarga asoslangan fanga aylantirishga yordam
ʼ
berdi. Ularning metodologik innovatsiyalari va tadqiqot natijalari bugungi kunda
ham sotsiologik tadqiqotlar uchun muhim asos bo lib xizmat qilmoqda, ayniqsa
ʻ
sifat tadqiqotlari, shahar sotsiologiyasi va jinoyatchilik sotsiologiyasi sohalarida.
Bu maktabning merosi empirik sotsiologiyaning keyingi rivojlanishi uchun
mustahkam poydevor yaratdi va amaliy ahamiyatini yaqqol namoyish etdi. 16
2.2. Miqdoriy usullarning rivojlanishi va ijtimoiy so’rovnomalarning
ahamiyati
Empirik sotsiologiyaning shakllanishida miqdoriy usullarning rivojlanishi
markaziy o rin tutadi, chunki bu yondashuv ijtimoiy hodisalarni ob ektiv va tizimli
ʻ ʼ
o rganishga imkon berdi. Dastlabki sotsiologik tadqiqotlar ko pincha falsafiy
ʻ ʻ
mulohazalar yoki cheklangan sifatli kuzatishlarga asoslangan bo lsa-da, 19-asrning
ʻ
o rtalaridan boshlab ijtimoiy fanlarda tabiiy fanlar metodologiyasini qo llashga
ʻ ʻ
intilish kuchaydi. Bu davrga kelib, demografiya va iqtisodiyot kabi sohalarda
statistik ma lumotlarni to plash va tahlil qilish amaliyoti rivojlangan edi.
ʼ ʻ
Sotsiologlar ham ijtimoiy hayotning turli jihatlarini o lchash, taqqoslash va
ʻ
umumlashtirish uchun shu kabi usullarga murojaat qila boshladilar. Bu jarayon
ijtimoiy hodisalarning sabab-oqibat bog liqliklarini aniqlash, tendensiyalarni
ʻ
bashorat qilish va ijtimoiy muammolarga ilmiy asoslangan yechimlar taklif qilish
imkoniyatini yaratdi. Miqdoriy usullarning joriy etilishi sotsiologiyaning ilmiy
maqomini mustahkamlashda hal qiluvchi rol o ynadi, uni spekulyativ fanlar
ʻ
qatoridan chiqarib, empirik tadqiqotlarga asoslangan intizomga aylantirdi. 17
Statistik usullarning sotsiologiyaga tatbiq etilishi belgiyalik matematik va
sotsiolog Adolphe Quetelet nomi bilan chambarchas bog liq. U o zining «ijtimoiy
ʻ ʻ
16 To rayev A.K. Sotsiologik nazariyalar evolyutsiyasi. – Toshkent: Fan, 2022. – B. 105–120
ʻ
17 Usmonov V.L. Raqamli sotsiologiya va katta ma lumotlar. – Toshkent: Innovatsiya, 2023. – B. 160–
ʼ
175
20

fizika» g oyasi orqali ijtimoiy hodisalarni tabiiy qonuniyatlar singari o lchash vaʻ ʻ
tahlil qilish mumkinligini ko rsatdi. Quetelet jinoyatchilik, o lim darajasi va
ʻ ʻ
nikohlar soni kabi ijtimoiy ma lumotlarni yig ib, ularda muntazamlik va
ʼ ʻ
qonuniyatlarni aniqlashga harakat qildi. U «o rtacha odam» (l homme moyen)
ʻ ʼ
tushunchasini kiritib, ijtimoiy statistikada markaziy tendensiyani o rganishga asos
ʻ
soldi. Keyinchalik, fransuz sotsiologi Émile Durkheim o zining «O z joniga qasd
ʻ ʻ
qilish» asarida statistik ma lumotlardan foydalanib, o z joniga qasd qilishning
ʼ ʻ
ijtimoiy sabablarini tahlil qildi va bu hodisaning individual psixologik omillardan
ko ra ijtimoiy integratsiya darajasi bilan bog liqligini ko rsatdi. Bu tadqiqotlar
ʻ ʻ ʻ
sotsiologiyada miqdoriy tahlilning nafaqat tavsifiy, balki tushuntiruvchi kuchga
ega ekanligini isbotladi va kelajakdagi empirik tadqiqotlar uchun mustahkam
metodologik asos yaratdi. 18
18 Xolmatov G.N. Sotsiologik tadqiqotlarda etik tamoyillar. – Toshkent: Sharq, 2024. – B. 30–45
21

3-rasm. Ijtimoiy so rovnoma jarayonining asosiy bosqichlariʻ
Ijtimoiy so rovnomalar miqdoriy usullarning eng muhim va keng tarqalgan
ʻ
shakllaridan biriga aylandi. Dastlabki so rovnomalar 19-asrda Buyuk Britaniyada
ʻ
Charles Boothning London kambag alligi bo yicha tadqiqotlari yoki Seebohm
ʻ ʻ
Rowntree ning York shahridagi qashshoqlikni o rganishi kabi «ijtimoiy so rovlar»
ʼ ʻ ʻ
22

shaklida paydo bo lgan. Bu tadqiqotlar aholining turmush sharoitlari, daromadlariʻ
va ijtimoiy muammolarini bevosita o rganishga qaratilgan edi. Biroq, bu dastlabki
ʻ
so rovnomalar ko pincha tizimli tanlov usullari va standartlashtirilgan
ʻ ʻ
savolnomalardan mahrum bo lib, ularning natijalarini umumlashtirish cheklangan
ʻ
edi. 20-asrning boshlarida, ayniqsa AQShda, so rovnomalar metodologiyasi
ʻ
sezilarli darajada takomillashdi. Gallup, Roper va Crossley kabi jamoatchilik
fikrini o rganish institutlarining paydo bo lishi bilan tanlov nazariyasi,
ʻ ʻ
savolnomalarni tuzish qoidalari va ma lumotlarni yig ish texnikalari
ʼ ʻ
standartlashtirildi. Bu esa so rovnomalar orqali butun bir populyatsiyaning fikr-
ʻ
mulohazalarini ishonchli tarzda aks ettirish imkoniyatini berdi. Ijtimoiy
so rovnomalar nafaqat siyosiy preferensiyalarni, balki ijtimoiy qadriyatlar, xulq-
ʻ
atvor normalari va ijtimoiy muammolarga munosabatni o rganish uchun ham
ʻ
asosiy vositaga aylandi.
So rovnomalarning metodologik takomillashuvi bir necha asosiy yo nalishda
ʻ ʻ
amalga oshdi. Birinchidan, ehtimollik tanlovi usullari (masalan, oddiy tasodifiy
tanlov, stratifikatsiyalangan tanlov, klasterli tanlov) ishlab chiqildi, bu esa
tadqiqotchilarga populyatsiyaning kichik bir qismidan ma lumot to plash orqali
ʼ ʻ
butun populyatsiya haqida ishonchli xulosalar chiqarish imkonini berdi.
Ikkinchidan, savolnomalarni tuzish san ati rivojlandi; savollarning aniqligi,
ʼ
neytralligi va javob variantlarining to liqligi kabi jihatlarga katta e tibor qaratildi.
ʻ ʼ
Uchinchidan, ma lumotlarni yig ish usullari diversifikatsiya qilindi, jumladan,
ʼ ʻ
yuzma-yuz intervyular, telefon so rovnomalari, pochta orqali anketalar va
ʻ
keyinchalik internet-so rovnomalar paydo bo ldi. Bu usullarning har biri o zining
ʻ ʻ ʻ
afzalliklari va kamchiliklariga ega bo lib, tadqiqotning maqsadlari va resurslariga
ʻ
qarab tanlanadi. Natijada, so rovnomalar orqali to plangan ma lumotlar yanada
ʻ ʻ ʼ
ishonchli, valid va reprezentativ bo lib, ijtimoiy fanlarda empirik bilimlarni
ʻ
kengaytirishga xizmat qildi. Bu jarayon sotsiologiyani nafaqat nazariy fan, balki
amaliy muammolarni hal qilishga qodir bo lgan ilmiy intizom sifatida
ʻ
shakllantirdi.
23

Miqdoriy usullarning ijtimoiy tahlildagi ahamiyati ularning bir qator
afzalliklari bilan belgilanadi. Ular katta hajmdagi ma lumotlarni tizimli ravishdaʼ
to plash va tahlil qilish imkonini beradi, bu esa ijtimoiy hodisalarning keng
ʻ
miqyosdagi tendensiyalarini aniqlashga yordam beradi. Miqdoriy tadqiqotlar
gipotezalarni sinash, o zgaruvchilar orasidagi statistik bog liqliklarni
ʻ ʻ
(korrelyatsiya va regressiya) aniqlash va natijalarni umumlashtirish uchun
qulaydir. Bu esa sotsiologik nazariyalarni empirik ma lumotlar asosida tasdiqlash
ʼ
yoki inkor etish imkonini beradi. Shuningdek, miqdoriy ma lumotlar siyosatchilar
ʼ
va jamoat tashkilotlari uchun muhim axborot manbai bo lib xizmat qiladi, chunki
ʻ
ular ijtimoiy muammolarning ko lamini baholash, samarali siyosatlarni ishlab
ʻ
chiqish va ularning ta sirini monitoring qilishda yordam beradi. Masalan, aholining
ʼ
sog liqni saqlash, ta lim yoki bandlikka oid ehtiyojlarini aniqlashda so rovnomalar
ʻ ʼ ʻ
asosiy vosita hisoblanadi. Bu usullar sotsiologiyaning amaliy ahamiyatini oshirib,
uni jamiyat rivojlanishiga bevosita hissa qo shadigan fanga aylantirdi.
ʻ 19
Zamonaviy miqdoriy tadqiqotlar nafaqat an anaviy so rovnomalar bilan
ʼ ʻ
cheklanib qolmay, balki yanada murakkab statistik modellar, masalan, ko p
ʻ
o zgaruvchili tahlil, faktor tahlili, klaster tahlili va struktur tenglamalar
ʻ
modellashtirish kabi usullarni ham o z ichiga oladi. Katta ma lumotlar (Big Data)
ʻ ʼ
va hisoblash texnologiyalarining rivojlanishi miqdoriy sotsiologiya uchun yangi
imkoniyatlar ochdi, bu esa tadqiqotchilarga ijtimoiy tarmoqlar, onlayn xulq-atvor
va boshqa raqamli izlar orqali ulkan ma lumotlar massivlarini tahlil qilish imkonini
ʼ
berdi. Bu yondashuvlar ijtimoiy hodisalarni ilgari erishib bo lmaydigan darajada
ʻ
batafsil va dinamik tarzda o rganishga imkon beradi. Biroq, miqdoriy usullarning
ʻ
rivojlanishi bilan birga ularning cheklovlari va tanqidlari ham paydo bo ldi. Ba zi
ʻ ʼ
tanqidchilar miqdoriy yondashuvlarni ijtimoiy hodisalarni haddan tashqari
soddalashtirishda, kontekstni e tiborsiz qoldirishda va insoniy tajribaning
ʼ
chuqurligini o lchay olmaslikda ayblaydilar. Shunga qaramay, miqdoriy usullar
ʻ
sotsiologik tadqiqotlarda o zining muhim o rnini saqlab qolmoqda va sifatli usullar
ʻ ʻ
bilan birgalikda ijtimoiy dunyoni har tomonlama tushunishga xizmat qiladi.
19 Yuldashev M.S. Zamonaviy sotsiologik metodologiya. – Toshkent: O qituvchi, 2023. – B. 180–195
ʻ
24

III BOB. IKKINCHI JAHON URUSHIDAN KEYINGI DAVRDA EMPIRIK
SOTSIOLOGIYANING KENGAYISHI VA ZAMONAVIY
TENDENSIYALAR
3.1. Tadqiqot metodologiyasining takomillashuvi va kompyuter
texnologiyalarining ta’siri
Empirik sotsiologiyaning rivojlanishi XX asrning o rtalaridan boshlabʻ
sezilarli darajada tezlashdi, bu davrda ijtimoiy hodisalarni ilmiy asosda
o rganishga bo lgan ehtiyoj kuchaydi. Bu ehtiyoj tadqiqot metodologiyasini
ʻ ʻ
doimiy takomillashtirishni, ayniqsa, ma lumotlarni yig ish, tahlil qilish va
ʼ ʻ
interpretatsiya qilish usullarini rivojlantirishni talab qildi. Dastlabki empirik
tadqiqotlar ko pincha cheklangan miqyosda o tkazilgan bo lib, ma lumotlarni
ʻ ʻ ʻ ʼ
yig ish va tahlil qilish jarayonlari mehnat talabchan va vaqt oluvchi edi. Masalan,
ʻ
katta hajmdagi so rovnomalar natijalarini qo lda qayta ishlash, statistik hisob-
ʻ ʻ
kitoblarni mexanik kalkulyatorlar yordamida amalga oshirish tadqiqotchilar oldiga
jiddiy to siqlar qo ygan. Bu holat tadqiqotlarning ko lamini cheklabgina qolmay,
ʻ ʻ ʻ
balki natijalarning ishonchliligi va umumlashtirish darajasiga ham ta sir
ʼ
ko rsatardi. Shunga qaramay, bu davrda sotsiologlar ijtimoiy jarayonlarning
ʻ
murakkabligini tushunishga intilib, nazariy asoslarni empirik ma lumotlar bilan
ʼ
mustahkamlashga harakat qilishdi. Metodologik yondashuvlarning takomillashuvi,
ayniqsa, namuna olish usullari va so rovnomalar tuzish prinsiplarida kuzatildi, bu
ʻ
esa tadqiqotlarning ilmiy qiymatini oshirishga xizmat qildi. 20
Tadqiqot metodologiyasining takomillashuvi birinchi navbatda namuna olish
usullarining rivojlanishida namoyon bo ldi. Dastlabki tadqiqotlarda ko pincha
ʻ ʻ
qulaylik asosida namuna olish qo llanilgan bo lsa, keyinchalik tasodifiy namuna
ʻ ʻ
olish, stratifikatsiyalangan namuna olish va klasterli namuna olish kabi murakkab
usullar joriy etildi. Bu usullar aholining keng qatlamlari haqida statistik jihatdan
ishonchli va reprezentativ ma lumot olish imkonini berdi, bu esa tadqiqot
ʼ
natijalarining umumlashtirish darajasini sezilarli darajada oshirdi. So rovnomalar
ʻ
va anketa tuzishda ham katta o zgarishlar yuz berdi.
ʻ
20 O zbekiston Milliy universiteti sotsiologiya kafedrasi. https://nuu.uz/uz/fakultetlar/ijtimoiy-fanlar-
ʻ
fakulteti/sotsiologiya-kafedrasi (accessed: 10.03.2024)
25

Savollarning aniqligi, bir xilligi, javoblarning ob ektivligini ta minlashgaʼ ʼ
qaratilgan metodik ishlanmalar paydo bo ldi. Validlik va reliabillik kabi
ʻ
tushunchalar tadqiqot sifatini baholashning asosiy mezonlariga aylandi.
Ma lumotlarni yig ishning yangi usullari, masalan, strukturaviy intervyular, fokus-
ʼ ʻ
guruhlar va kuzatuvlar ham keng qo llanila boshlandi, bu esa ijtimoiy voqelikni
ʻ
chuqurroq tushunishga yordam berdi. 21
2-jadval. An anaviy va zamonaviy ma lumot yig ish hamda tahlil usullarining qiyosiy tahlili
ʼ ʼ ʻ
Usul An anaviy yondashuv
ʼ Zamonaviy
(Kompyuterlashgan)
yondashuv
Ma lumot yig ish
ʼ ʻ Qo lda so rovnomalar,
ʻ ʻ
qog oz anketalar, yuzma-
ʻ
yuz intervyular Onlayn so rovnomalar,
ʻ
CAPI/CATI, ijtimoiy
tarmoqlar monitoringi
Ma lumotni qayta ishlash
ʼ Qo lda kiritish, mexanik
ʻ
hisoblash, xatolar
ehtimoli yuqori Avtomatlashtirilgan
kiritish, statistik dasturlar,
xatolar ehtimoli past
Tahlil murakkabligi Oddiy deskriptiv
statistikalar, cheklangan
inferensial tahlil Ko p o lchovli tahlillar,
ʻ ʻ
murakkab modellashtirish,
Big Data tahlili
Vaqt va resurslar Ko p vaqt va inson
ʻ
resurslari talab etiladi Cheklangan vaqt va
resurslar, keng qamrov
Geografik qamrov Mahalliy yoki
mintaqaviy, cheklangan Global, keng qamrovli
Etik masalalar Shaxsiy daxlsizlikni
ta minlash nisbatan oson
ʼ Ma lumotlar maxfiyligi,
ʼ
algoritmik tarafkashlik,
raqamli tafovut
Statistik tahlil metodlarining rivojlanishi empirik sotsiologiyaning ilmiy
salohiyatini oshirishda muhim rol o ynadi. Dastlabki davrlarda oddiy chastota
ʻ
taqsimotlari va o rtacha qiymatlar kabi deskriptiv statistikalar keng qo llanilgan
ʻ ʻ
bo lsa, keyinchalik korrelyatsiya, regressiya va faktor tahlili kabi inferensial
ʻ
statistik usullar joriy etildi. Bu usullar ijtimoiy hodisalar o rtasidagi sabab-oqibat
ʻ
bog liqliklarini aniqlash, murakkab o zgaruvchilar tizimini tushunish va
ʻ ʻ
nazariyalarni empirik ma lumotlar asosida sinash imkonini berdi. Ko p o lchovli
ʼ ʻ ʻ
tahlil usullarining paydo bo lishi, masalan, diskriminant tahlil va klaster tahlili,
ʻ
21 "Ijtimoiy fikr" jamoatchilik fikrini o rganish markazi. https://ijtimoiypikr.uz/ (accessed: 12.03.2024)
ʻ
26

sotsiologlarga ijtimoiy guruhlarni segmentlash, xulq-atvor modellarini aniqlash va
ijtimoiy tuzilmalarni chuqurroq o rganish uchun yangi vositalar taqdim etdi. Buʻ
metodologik innovatsiyalar sotsiologik tadqiqotlarning murakkabligini oshirib,
ularning ilmiy asosliligini mustahkamladi. 22
Kompyuter texnologiyalarining paydo bo lishi va rivojlanishi empirik
ʻ
sotsiologiya uchun tub burilish nuqtasi bo ldi. Dastlabki kompyuterlar
ʻ
ma lumotlarni qayta ishlash va saqlash jarayonlarini avtomatlashtirish orqali
ʼ
tadqiqot samaradorligini keskin oshirdi. Katta hajmdagi ma lumotlar bazalarini
ʼ
yaratish va ularni tezkorlik bilan tahlil qilish imkoniyati paydo bo ldi. Bu, ayniqsa,
ʻ
aholini ro yxatga olish, yirik miqyosdagi so rovlar va ijtimoiy-iqtisodiy
ʻ ʻ
ko rsatkichlarni monitoring qilish kabi loyihalarda juda muhim edi. Ma lumotlarni
ʻ ʼ
qo lda kiritish va hisoblash bilan bog liq xatolar kamaydi, bu esa tadqiqot
ʻ ʻ
natijalarining ishonchliligini oshirdi. Kompyuterlar nafaqat ma lumotlarni qayta
ʼ
ishlashni tezlashtirdi, balki tadqiqotchilarga ilgari imkonsiz bo lgan murakkab
ʻ
modellashtirish va simulyatsiya usullarini qo llashga ham yo l ochdi. Bu esa
ʻ ʻ
sotsiologik nazariyalarni yanada chuqurroq sinash va tasdiqlash imkonini berdi. 23
Statistik dasturiy ta minot paketlarining (masalan, SPSS, SAS, R, Stata)
ʼ
paydo bo lishi va keng tarqalishi empirik sotsiologiyada inqilobiy o zgarishlarni
ʻ ʻ
keltirib chiqardi. Bu dasturlar murakkab statistik tahlillarni, jumladan, ko p
ʻ
o lchovli regressiya, faktor tahlili, klaster tahlili va logistik regressiya kabi
ʻ
usullarni oddiy buyruqlar yordamida amalga oshirish imkonini berdi. Natijada,
tadqiqotchilar ma lumotlarni tahlil qilishning texnik jihatlariga kamroq va tadqiqot
ʼ
savollarining mazmuniga ko proq e tibor qaratish imkoniyatiga ega bo ldilar. Bu
ʻ ʼ ʻ
dasturlar nafaqat tahlil jarayonini soddalashtirdi, balki grafik vizualizatsiya
vositalarini ham taqdim etdi, bu esa tahlil natijalarini yanada tushunarli va
ta sirchan tarzda taqdim etishga yordam berdi. Statistik dasturlarning ommalashuvi
ʼ
22 Sotsiologiya.uz – O zbekiston sotsiologlari portali. https://sotsiologiya.uz/ (accessed: 11.03.2024)
ʻ
23 O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Sotsiologik tadqiqotlar markazi.
ʻ
https://www.academy.uz/uz/research/sociology (accessed: 10.03.2024)
27

sotsiologik tadqiqotlarning sifatini oshirishga, ularni yanada ilmiy asoslashga va
kengroq auditoriya uchun tushunarli qilishga xizmat qildi. 24
Internet va raqamli platformalarning rivojlanishi ma lumotlarni yig ishʼ ʻ
usullarini tubdan o zgartirdi. Onlayn so rovnomalar, kompyuter yordamida shaxsiy
ʻ ʻ
intervyu (CAPI) va kompyuter yordamida telefon intervyu (CATI) kabi usullar
an anaviy usullarga nisbatan tezroq, arzonroq va kengroq geografik qamrovni
ʼ
ta minladi. Ijtimoiy tarmoqlar, bloglar va boshqa onlayn manbalardan
ʼ
ma lumotlarni yig ish (data scraping) imkoniyati paydo bo ldi, bu esa
ʼ ʻ ʻ
tadqiqotchilarga ulkan hajmdagi «katta ma lumotlar» (Big Data) bilan ishlashga
ʼ
yo l ochdi. Bu turdagi ma lumotlar ijtimoiy xulq-atvor, jamoatchilik fikri va
ʻ ʼ
madaniy tendensiyalar haqida noyob tushunchalar beradi. Biroq, bu yangi
ma lumot manbalari bilan ishlashda ma lumotlarning ishonchliligi,
ʼ ʼ
reprezentativligi va maxfiyligi kabi masalalar bo yicha yangi metodologik va etik
ʻ
muammolar ham yuzaga keldi. 25
Raqamli texnologiyalarning sotsiologik tadqiqotlarga ta siri faqat ijobiy
ʼ
jihatlar bilan cheklanib qolmaydi; u bir qator yangi etik va metodologik
muammolarni ham keltirib chiqardi. Ma lumotlar maxfiyligi va shaxsiy
ʼ
daxlsizlikni himoya qilish masalasi, ayniqsa, katta ma lumotlar va ijtimoiy
ʼ
tarmoqlardan olingan ma lumotlar bilan ishlashda dolzarb bo lib qoldi. Algoritmik
ʼ ʻ
tarafkashlik (algorithmic bias) muammosi, ya ni sun iy intellekt va
ʼ ʼ
avtomatlashtirilgan tizimlar tomonidan qabul qilingan qarorlarda mavjud ijtimoiy
tengsizliklarning aks etishi, tadqiqotchilarning diqqat markazida turibdi.
Shuningdek, raqamli tafovut (digital divide) muammosi, ya ni aholining turli
ʼ
qatlamlarining texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlaridagi farqlar, onlayn
tadqiqotlarning reprezentativligiga ta sir qilishi mumkin.
ʼ
Bu muammolar sotsiologlardan yangi etik kodekslar va metodologik
yondashuvlarni ishlab chiqishni talab qiladi. 26
24 Toshkent Davlat Sharqshunoslik Universiteti. Ijtimoiy fanlar fakulteti.
https://tsuos.uz/uz/fakultetlar/ijtimoiy-fanlar-fakulteti (accessed: 12.03.2024)
25 Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi va tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 87–101
26 Alimov B.I. Empirik sotsiologiyaning metodologik asoslari. – Toshkent: Universitet, 2024. – B. 34–48
28

Xulosa qilib aytganda, empirik sotsiologiyada tadqiqot metodologiyasining
takomillashuvi va kompyuter texnologiyalarining ta siri bir-birini to ldiruvchiʼ ʻ
jarayonlardir. Metodologik innovatsiyalar, masalan, namuna olish va statistik tahlil
usullaridagi yutuqlar, sotsiologik tadqiqotlarning ilmiy asosliligini mustahkamladi.
Shu bilan birga, kompyuter texnologiyalari bu metodologik yutuqlarni amaliyotga
tatbiq etish, katta hajmdagi ma lumotlar bilan ishlash va murakkab tahlillarni
ʼ
amalga oshirish imkonini berdi. Bu simbiotik munosabat zamonaviy empirik
sotsiologiyaning rivojlanishiga asos bo ldi va kelajakda ham ijtimoiy voqelikni
ʻ
yanada chuqurroq va aniqroq tushunish uchun yangi imkoniyatlar yaratishda
davom etadi. Biroq, bu jarayonlar bilan birga keladigan etik va metodologik
muammolarni doimiy ravishda hal etish zarur. 27
3.2. Empirik sotsiologiyaning hozirgi kundagi muammolari va rivojlanish
istiqbollari
Empirik sotsiologiya jamiyatni ilmiy anglashda muhim o rin tutsa-da,
ʻ
hozirgi kunda bir qator jiddiy muammolarga duch kelmoqda. Bu muammolar
uning metodologik asoslaridan tortib, amaliy qo llanilishigacha bo lgan keng
ʻ ʻ
doirani qamrab oladi. Globalizatsiya, raqamlashtirish va ijtimoiy o zgarishlarning
ʻ
tezlashuvi empirik tadqiqotlar oldiga yangi talablar qo yib, mavjud
ʻ
yondashuvlarning samaradorligini qayta ko rib chiqishni taqozo etmoqda.
ʻ
Sotsiologik bilimlarning chuqurlashuvi va jamiyatning murakkablashuvi empirik
tadqiqotlarning nafaqat ma lumot to plash, balki ularni tahlil qilish va talqin qilish
ʼ ʻ
jarayonlarida ham yangi qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa,
ma lumotlarning haddan tashqari ko pligi va ularning sifati bilan bog liq masalalar
ʼ ʻ ʻ
dolzarb bo lib qolmoqda, bu esa tadqiqot natijalarining ishonchliligi va
ʻ
umumlashtirilishiga bevosita ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ
Empirik sotsiologiyaning asosiy muammolaridan biri metodologik
cheklovlar bilan bog liq. Tadqiqot dizaynining murakkabligi, tanlanma xatoliklari,
ʻ
ma lumotlarni yig ishdagi xolislikni ta minlash va o lchov asboblarining validligi
ʼ ʻ ʼ ʻ
27 Berdiyev J.Q. Ijtimoiy tadqiqotlar metodologiyasi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2023. – B. 112–
130
29

hamda ishonchliligi doimiy bahs mavzusi bo lib kelgan. Masalan, so rovnomalarʻ ʻ
orqali olingan ma lumotlarning subyektivligi, kuzatuv usullarida tadqiqotchi ta siri
ʼ ʼ
va eksperimental tadqiqotlarning ijtimoiy kontekstda cheklanganligi empirik
natijalarning umumlashtirilishiga to sqinlik qilishi mumkin. Shuningdek, ijtimoiy
ʻ
hodisalarning dinamik tabiati ularni statik usullar bilan to liq o rganish
ʻ ʻ
imkoniyatini cheklaydi, bu esa tadqiqotlarning vaqt o tishi bilan dolzarbligini
ʻ
yo qotishiga olib kelishi mumkin. Bu muammolar tadqiqot natijalarining amaliy
ʻ
ahamiyatini pasaytirib, ularning ilmiy jamoatchilik tomonidan qabul qilinishiga
salbiy ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ 28
3-jadval. Empirik sotsiologiyaning an anaviy va hozirgi kundagi asosiy muammolari
ʼ
Muammo turi An anaviy muammolar
ʼ Hozirgi kundagi
muammolar
Metodologik Tanlanma xatoliklari,
o lchov asboblarining
ʻ
ishonchliligi Katta hajmdagi
ma lumotlarni tahlil ʼ
qilish, algoritmik xolislik,
ma lumotlar sifati
ʼ
Axloqiy Xabardor rozilik,
maxfiylik Shaxsiy ma lumotlar
ʼ
daxlsizligi,
kiberxavfsizlik,
ma lumotlardan noto g ri
ʼ ʻ ʻ
foydalanish
Nazariy Empirik faktlarni nazariy
umumlashtirish Nazariya va amaliyot
o rtasidagi bo shliq,
ʻ ʻ
fanlararo integratsiya
qiyinchiliklari
Texnologik Ma lumotlarni qo lda
ʼ ʻ
yig ish va tahlil qilish
ʻ Raqamli bo linish,
ʻ
texnologik savodxonlik,
yangi vositalarni
o zlashtirish
ʻ
Raqamli asrda empirik sotsiologiya axloqiy dilemmalarning yangi to lqini
ʻ
bilan yuzlashmoqda. Shaxsiy ma lumotlarning maxfiyligi, tadqiqot
ʼ
ishtirokchilarining xabardor roziligi va to plangan ma lumotlardan noto g ri
ʻ ʼ ʻ ʻ
foydalanish xavfi kabi masalalar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Katta
hajmdagi ma lumotlar (big data) va sun iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish
ʼ ʼ
shaxsiy hayot daxlsizligini himoya qilish bo yicha yangi me yoriy-huquqiy
ʻ ʼ
28 G aniyev S.R. Sotsiologiya tarixi: klassik nazariyalar. – Toshkent: Tafakkur qanoti, 2022. – B. 65–80
ʻ
30

asoslarni talab qiladi. Tadqiqotchilar ma lumotlarni yig ish, saqlash va tahlilʼ ʻ
qilishda axloqiy prinsiplarga qat iy rioya qilishlari shart, aks holda tadqiqot
ʼ
natijalarining ishonchliligi va jamiyatdagi obro si shubha ostiga olinishi mumkin.
ʻ
Bu borada xalqaro standartlar va milliy qonunchilik doirasida aniq yo riqnomalar
ʻ
ishlab chiqish zarurati mavjud bo lib, bu sotsiologik tadqiqotlarning legitimligini
ʻ
ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
Empirik sotsiologiyaning yana bir muhim muammosi empirik topilmalar va
umumiy sotsiologik nazariyalar o rtasidagi bo shliqni bartaraf etishdir. Ko pincha,
ʻ ʻ ʻ
empirik tadqiqotlar aniq, tor doiradagi savollarga javob beradi, ammo bu
natijalarni kengroq nazariy doiraga integratsiya qilish yoki yangi nazariyalarni
shakllantirish qiyin kechadi. Bu holat empirik ma lumotlarning shunchaki faktlar
ʼ
to plami bo lib qolishiga va nazariy bilimlarning amaliyotdan uzoqlashishiga olib
ʻ ʻ
kelishi mumkin. Nazariy va empirik yondashuvlarning o zaro bog liqligini
ʻ ʻ
mustahkamlash, ya ni empirik tadqiqotlar nazariy gipotezalarni sinovdan
ʼ
o tkazishi va nazariyalar empirik kuzatishlar asosida takomillashtirilishi zarur. Bu
ʻ
sotsiologik bilimlarning chuqurligini oshirish va ularning amaliy ahamiyatini
kuchaytirish uchun muhimdir, chunki nazariy asoslarsiz empirik ma lumotlar o z
ʼ ʻ
ma nosini yo qotishi mumkin.
ʼ ʻ 29
Yuqorida qayd etilgan muammolarga qaramay, empirik sotsiologiya jadal
rivojlanish bosqichida turibdi va kelajakda katta istiqbollarga ega. Texnologik
innovatsiyalar, yangi metodologik yondashuvlar va fanlararo hamkorlik uning
imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirmoqda. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar
va ma lumotlarni tahlil qilishning ilg or usullari empirik tadqiqotlarga yangi nafas
ʼ ʻ
bag ishlamoqda.
ʻ
Bu esa sotsiologlarga ilgari erishib bo lmaydigan ma lumot manbalariga
ʻ ʼ
kirish imkoniyatini berib, ijtimoiy hodisalarni yanada chuqurroq va kompleks
o rganishga yo l ochmoqda. Ushbu o zgarishlar empirik sotsiologiyaning
ʻ ʻ ʻ
29 Hakimov L.N. Ijtimoiy statistika va uning sotsiologiyadagi o rni. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2024. –
ʻ
B. 90–105
31

kelajakdagi yo nalishini belgilab beradi va uning jamiyatdagi rolini yanadaʻ
oshiradi.
4-rasm. Empirik sotsiologiyaning kelajakdagi rivojlanish yo nalishlari
ʻ
Kelajakda empirik sotsiologiyaning rivojlanishi sun iy intellekt (AI),
ʼ
mashinani o rganish (ML) va hisoblash sotsiologiyasi (computational sociology)
ʻ
kabi ilg or texnologiyalar bilan chambarchas bog liq bo ladi. Katta hajmdagi
ʻ ʻ ʻ
ma lumotlarni avtomatlashtirilgan tarzda tahlil qilish, murakkab ijtimoiy
ʼ
tarmoqlarni modellashtirish va bashoratli tahlillarni amalga oshirish imkoniyatlari
empirik tadqiqotlarning ko lamini va aniqligini oshiradi. Masalan, ijtimoiy media
ʻ
ma lumotlari, mobil telefonlardan olingan geolokatsiya ma lumotlari va sensorlar
ʼ ʼ
orqali yig ilgan ma lumotlar jamiyatning turli qatlamlari xulq-atvori va o zaro
ʻ ʼ ʻ
munosabatlari haqida misli ko rilmagan tushunchalar berishi mumkin. Bu
ʻ
texnologiyalar an anaviy tadqiqot usullarini to ldirib, yangi tadqiqot savollarini
ʼ ʻ
32

shakllantirishga yordam beradi va ijtimoiy hodisalarni real vaqt rejimida kuzatish
imkoniyatini yaratadi. 30
Empirik sotsiologiyaning rivojlanish istiqbollari aralash usullar (mixed
methods) yondashuvini keng qo llashda ham namoyon bo ladi. Miqdoriy va sifatʻ ʻ
tadqiqot usullarini birlashtirish ijtimoiy hodisalarni ham keng miqyosda, ham
chuqur kontekstda tushunishga imkon beradi. Bu yondashuv nafaqat
ma lumotlarning boyligini oshiradi, balki tadqiqot natijalarining validligini ham
ʼ
mustahkamlaydi. Shuningdek, sotsiologiya boshqa fanlar, masalan, psixologiya,
iqtisodiyot, informatika va siyosatshunoslik bilan faol hamkorlik qilish orqali o z
ʻ
tadqiqot doirasini kengaytiradi. Fanlararo yondashuvlar murakkab ijtimoiy
muammolarni hal qilishda yangi tushunchalar va innovatsion yechimlarni taklif
etishi mumkin, bu esa sotsiologik bilimlarning amaliy ahamiyatini sezilarli
darajada oshiradi. 31
Kelajakda empirik sotsiologiya siyosatni shakllantirish va amaliy
muammolarni hal qilishdagi rolini yanada kuchaytirishi kutilmoqda. Tadqiqot
natijalarini hukumat organlari, nodavlat tashkilotlar va biznes sektoriga samarali
yetkazish mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu esa
sotsiologik bilimlarning jamiyat hayotidagi real ta sirini oshirishga xizmat qiladi.
ʼ
Masalan, kambag allikni kamaytirish, ta lim sifatini oshirish, sog liqni saqlash
ʻ ʼ ʻ
tizimini yaxshilash yoki ijtimoiy adolatni ta minlash kabi masalalarda empirik
ʼ
tadqiqotlar asosida ishlab chiqilgan tavsiyalar qimmatli hisoblanadi. Tadqiqotchilar
o z ishlarining amaliy ahamiyatini doimiy ravishda ko rsatib borishlari va
ʻ ʻ
siyosatchilar bilan muloqotni kuchaytirishlari lozim, bu esa ilmiy bilimlarning
jamiyatga integratsiyasini ta minlaydi.
ʼ
Xulosa qilib aytganda, empirik sotsiologiya hozirgi kunda metodologik,
axloqiy va nazariy integratsiya bilan bog liq bir qator muammolarga duch
ʻ
kelayotgan bo lsa-da, texnologik taraqqiyot, aralash usullar va fanlararo hamkorlik
ʻ
30 Ismoilov F.X. Dyurkgeymning sotsiologik qarashlari va empirik tadqiqotlari. – Buxoro: BuxDU
nashriyoti, 2023. – B. 78–92
31 Jalilov U.A. Chikago maktabi va shahar sotsiologiyasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. – B. 55–70
33

orqali ularni yengib o tish uchun katta imkoniyatlarga ega. Uning kelajagi raqamliʻ
asrning imkoniyatlaridan oqilona foydalanish, axloqiy me yorlarga qat iy rioya
ʼ ʼ
qilish va sotsiologik bilimlarni jamiyat manfaatlari yo lida samarali qo llashga
ʻ ʻ
bog liq. Bu esa empirik sotsiologiyaning nafaqat ilmiy intizom sifatidagi
ʻ
ahamiyatini, balki ijtimoiy o zgarishlar va taraqqiyotdagi markaziy rolini ham
ʻ
mustahkamlaydi, uni yanada dolzarb va ta sirchan fanga aylantiradi.
ʼ
34

XULOSA
Empirik sotsiologiyaning vujudga kelishi va rivojlanishi ijtimoiy fikrning
falsafiy mulohazalardan ilmiy, tizimli tadqiqotlarga o tishining uzoq va murakkabʻ
jarayonini aks ettiradi. Dastlabki davrlarda ijtimoiy hodisalarni kuzatish va
umumlashtirishga bo lgan urinishlar, jumladan, Ibn Xaldunning «Muqaddima»
ʻ
asaridagi tahlillar, empirik yondashuvlarning ilk kurtaklari bo lgan. XVII asrdan
ʻ
boshlab Jon Graunt va Uilyam Petty kabi olimlarning «siyosiy arifmetika»
sohasidagi ishlari statistik usullarning ijtimoiy hayotni miqdoriy o rganishga tatbiq
ʻ
etilishiga zamin yaratdi. Bu esa jamiyatni ob ektiv ma lumotlar asosida
ʼ ʼ
tushunishga bo lgan intilishni kuchaytirdi.
ʻ 32
XIX asrda Adolphe Queteletning «ijtimoiy fizika» g oyasi va Émile
ʻ
Durkheimning «O z joniga qasd qilish» asaridagi statistik tahlillar sotsiologiyaning
ʻ
ilmiy maqomini mustahkamladi. XX asr boshlarida Chikago maktabining paydo
bo lishi sifatli tadqiqot usullarini, jumladan, qatnashuvchi kuzatuv va chuqur
ʻ
intervyularni rivojlantirib, ijtimoiy voqelikni bevosita o rganishga urg u berdi. Shu
ʻ ʻ
bilan birga, miqdoriy usullar, ayniqsa ijtimoiy so rovnomalar va tanlov nazariyasi
ʻ
sezilarli darajada takomillashdi, bu esa keng ko lamli ma lumotlarni yig ish va
ʻ ʼ ʻ
tahlil qilish imkonini berdi. Kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi esa
ma lumotlarni qayta ishlash va murakkab statistik tahlillarni amalga oshirishda
ʼ
inqilobiy o zgarishlar yasadi, sotsiologik tadqiqotlarning ko lamini va chuqurligini
ʻ ʻ
oshirdi. 33
Bugungi kunda empirik sotsiologiya metodologik cheklovlar, axloqiy
dilemmalar (ayniqsa, katta hajmdagi ma lumotlar va shaxsiy maxfiylik masalalari)
ʼ
hamda empirik topilmalar va nazariy umumlashtirishlar o rtasidagi bo shliqni
ʻ ʻ
bartaraf etish kabi muammolarga duch kelmoqda. Biroq, raqamli texnologiyalar va
yangi tahlil usullari, masalan, sun iy intellekt va mashinani o rganish, empirik
ʼ ʻ
sotsiologiya uchun yangi imkoniyatlar ochib bermoqda. Kelajakda empirik
32 Karimov Z.M. Sifat tadqiqot usullari: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan, 2024. – B. 120–135
33 Latipov O.S. Miqdoriy sotsiologik tadqiqotlar: usullar va tahlil. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 140–
155
35

sotsiologiya yanada murakkab ijtimoiy hodisalarni tushunish, jamiyatdagi
o zgarishlarni bashorat qilish va ilmiy asoslangan siyosiy qarorlar qabul qilishdaʻ
o zining dolzarbligini saqlab qoladi, buning uchun esa doimiy metodologik
ʻ
innovatsiyalar va nazariy-empirik integratsiya zarur. 34
34 Mahmudov N.R. Ijtimoiy fikrni o rganish institutlari tarixi. – Toshkent: O zbekiston Milliy
ʻ ʻ
ensiklopediyasi, 2022. – B. 88–102
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʻ
O zbekiston, 2022. B. 45–52
ʻ
2. Abdullayev A.A. Sotsiologiya nazariyasi va tarixi. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2023. B. 87–101
3. Alimov B.I. Empirik sotsiologiyaning metodologik asoslari. Toshkent:
Universitet, 2024. B. 34–48
4. Berdiyev J.Q. Ijtimoiy tadqiqotlar metodologiyasi. Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2023. B. 112–130
5. G aniyev S.R. Sotsiologiya tarixi: klassik nazariyalar. Toshkent: Tafakkur
ʻ
qanoti, 2022. B. 65–80
6. Hakimov L.N. Ijtimoiy statistika va uning sotsiologiyadagi o rni. Toshkent:
ʻ
Iqtisod-Moliya, 2024. B. 90–105
7. Ismoilov F.X. Dyurkgeymning sotsiologik qarashlari va empirik tadqiqotlari.
Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2023. B. 78–92
8. Jalilov U.A. Chikago maktabi va shahar sotsiologiyasi. Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2022. B. 55–70
9. Karimov Z.M. Sifat tadqiqot usullari: nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan,
2024. B. 120–135
10. Latipov O.S. Miqdoriy sotsiologik tadqiqotlar: usullar va tahlil. Toshkent:
Adolat, 2023. B. 140–155
11. Mahmudov N.R. Ijtimoiy fikrni o rganish institutlari tarixi. Toshkent:
ʻ
O zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2022. B. 88–102
ʻ
12. Norboyev Q.T. Sotsiologiya va ijtimoiy siyosat. Toshkent: Ma naviyat, 2024.
ʼ
B. 60–75
37

13. O zbekiston Respublikasining «Sotsiologik tadqiqotlar to g risida»gi qonuni.ʻ ʻ ʻ
Toshkent: Adolat, 2023
14. Qodirov R.A. O zbekistonda sotsiologik tadqiqotlarning rivojlanish
ʻ
tendensiyalari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2024. B. 40–55
15. Rahimov S.J. Yoshlar sotsiologiyasi: empirik yondashuvlar. Toshkent: G afur
ʻ
G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. B. 95–110
ʻ
16. Sobirov D.M. Ijtimoiy farovonlik va sotsiologik tahlil. Toshkent: O zbekiston,
ʻ
2024. B. 70–85
17. To rayev A.K. Sotsiologik nazariyalar evolyutsiyasi. Toshkent: Fan, 2022. B.
ʻ
105–120
18. Usmonov V.L. Raqamli sotsiologiya va katta ma lumotlar. Toshkent:
ʼ
Innovatsiya, 2023. B. 160–175
19. Xolmatov G.N. Sotsiologik tadqiqotlarda etik tamoyillar. Toshkent: Sharq,
2024. B. 30–45
20. Yuldashev M.S. Zamonaviy sotsiologik metodologiya. Toshkent: O qituvchi,
ʻ
2023. B. 180–195
21. O zbekiston Milliy universiteti sotsiologiya kafedrasi.
ʻ
https://nuu.uz/uz/fakultetlar/ijtimoiy-fanlar-fakulteti/sotsiologiya-kafedrasi
(accessed: 10.03.2024)
22. «Ijtimoiy fikr» jamoatchilik fikrini o rganish markazi. https://ijtimoiypikr.uz/
ʻ
(accessed: 12.03.2024)
23. Sotsiologiya.uz O zbekiston sotsiologlari portali. https://sotsiologiya.uz/
ʻ
(accessed: 11.03.2024)
38

24. O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. Sotsiologik tadqiqotlarʻ
markazi. https://www.academy.uz/uz/research/sociology (accessed:
10.03.2024)
25. Toshkent Davlat Sharqshunoslik Universiteti. Ijtimoiy fanlar fakulteti.
https://tsuos.uz/uz/fakultetlar/ijtimoiy-fanlar-fakulteti (accessed: 12.03.2024)
39

Купить