Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 2.1MB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Eng qаdimgi dаvrdа yozuvning pаydо bo‘lishi. “Avesto”dagi pedagogik qarashlar

Sotib olish
1Mavzu:   Eng   qаdimgi   dаvrdа   yozuvning   pаydо   bo’lishi.   “Avesto”dagi   pedagogik
qarashlar
Reja:
I Kirish ..................................................................................................................................................................... 2
Odamzodning tarixiy taraqqiyotida yozuvning paydo bo'lishi juda katta muammo bo'lgan. Yozuv orqali, urf-od
atlar, qadriyatlar va tajribalar avloddan-avlodga bilim berilgan. Qadimgi yozuv tizimlari bu madaniyatlarning a
sosiy poydevorlaridan biri tashkil etgan. Shu bilan birga, diniy manbalar, ta kabi, "Avesto asarlar jamiyatda tar
biya"limni kuzatishda katta rol o'ynagan. Zardushtiylik ning muhim manbalaridan biri bo'lgan "Avesto" asarid
a axloqiy qadriyatlar, ta'lim va tarbiya bo'yicha pedagogik qarashlar oldingi surilgan. ........................................ 2
Bugungi kunday manbalarni o'rganish va tarixi ma'naviy, tarbiyaviy ahamiyatini oshirish orqali zamonaviy ta'l
im vositalarini anglab olishimiz mumkin. Ushbu mavzuda yozilgan, yozuvning paydo bo'lishi Zardushtiylik di
ni va “Avesto”dagi pedagogik g'oyalar zamonaviy ta'lim tizimiga qo'shiq haqida so'z yuritiladi. ........................ 2
II Asosiy qism .......................................................................................................................................................... 3
1)  Qadimgi davrda yozuvning paydo bo'lishi. .................................................................................................... 3
Ko plab arxeologik ma lumotlarga ko ra, ilk marotaba shaharlashgan shumerliklar miloddan avvalgi 3 200–ʻ ʼ ʻ
3 300 yil ilgari yozuvdan foydalangan. Qadimiy Uruk shahri o rnida topilgan loy taxtachalarga yozilgan mix	
ʻ
xat yozuvining aksariyati shu davrga borib taqaladi. Bu taxtachalarda hukumat va savdoga oid odamlarning
ismi, joy va shunga o xshash boshqa narsalarning nomi tasviriy ramzlar bilan ifodalangan.	
ʻ ........................... 5
Shmant Besserman esa o z g oyalarini qattiq himoya qilmoqda: “Hamkasblarim rasmni yozuvning boshlanis	
ʻ ʻ
hi sifatida ko radi. Ammo menga yozuvdagi belgiga aylangan birorta belgini ko rsata olasizmi? Ular yana k	
ʻ ʻ
ulolchilik namunalaridagi naqshlarni ham yozuvning asosi ekanini aytadi. Biroq kelib chiqishi qozonga bori
b taqaladigan birorta yozuv belgisini ko rganmisiz? Unday belgi mavjud emas”. Shmant Besseratning fikric	
ʻ
ha, mixxat yozuvi dastlabki 500 yil davomida faqatgina iqtisodiy ma lumotlar uchun ishlatilgan, keyinchalik	
ʼ
uning ishlatilish sohasi kengayib borgan. ........................................................................................................... 7
Shunga qaramay, boshqa olimlar boshqa fikrni ilgari surmoqda. ...................................................................... 7
AQShdagi Michigan universitetining Yaqin Sharq tamadduni bo yicha professori doktor Pyotr Mixaylovski	
ʻ
y Shumerlarning ibtidoiy yozuvi o tmishdagi variantidan tubdan farq qiladi, degan fikrni bergan. Yozuv ma	
ʻ ʼ
lumotni saqlash va aloqa qilish uchun xizmat qilgani aniq, lekin ayni vaqtda yangi kuch vositasiga ham ayla
ngan. Ba zi olimlar yozuvning kelib chiqishini har doim ham iqtisodiyotga bog layvermaydi. Misrdagi eng	
ʼ ʻ
qadimgi yozuvlar haykal yoki tobutlarda uchragan. Parij universiteti doktori Paskal Vernusning aytishicha, b
u holda yozuv muqaddas ahamiyatga ega bo lgan.	
ʻ ............................................................................................. 7
2)  Zardushtiylik va “Avesto”. ............................................................................................................................. 7
3) “Avesto”dagi pedagogik qarashlar. .............................................................................................................. 11
III Xulosa ............................................................................................................................................................... 15
IV Foydalanilgan adabiyotlar va internet resurslari. ............................................................................................. 16 2 I Kirish
Odamzodning tarixiy taraqqiyotida yozuvning paydo bo'lishi juda katta mua
mmo bo'lgan. Yozuv orqali, urf-odatlar, qadriyatlar va tajribalar avloddan-avlodga
bilim berilgan. Qadimgi yozuv tizimlari bu madaniyatlarning asosiy poydevorlarid
an biri tashkil etgan. Shu bilan birga, diniy manbalar, ta kabi, "Avesto asarlar jami
yatda tarbiya"limni kuzatishda katta rol o'ynagan. Zardushtiylik ning muhim manb
alaridan biri bo'lgan "Avesto" asarida axloqiy qadriyatlar, ta'lim va tarbiya bo'yicha
pedagogik qarashlar oldingi surilgan.
Bugungi kunday manbalarni o'rganish va tarixi ma'naviy, tarbiyaviy ahamiy
atini oshirish orqali zamonaviy ta'lim vositalarini anglab olishimiz mumkin. Ushbu
mavzuda yozilgan, yozuvning paydo bo'lishi Zardushtiylik dini va “Avesto”dagi pe
dagogik g'oyalar zamonaviy ta'lim tizimiga qo'shiq haqida so'z yuritiladi . 3 II Asosiy qism
1)  Qadimgi davrda yozuvning paydo bo'lishi.
Shumerlar, ya ni ibtidoiy davrlarda O rta Sharqda yashagan xalq 5 000 yil ilʼ ʻ
gari o z yozuviga ega bo lgan. Hikoya qilinishicha, Uruk shahri (hozirgi Iroqning	
ʻ ʻ
Varka shaharchasi hududidagi qadimiy shahar) ning shohi o z saroyida o tirgan edi	
ʻ ʻ
 Uning elchisi uzoqdan xabar olib keladi. Ammo elchi shu qadar charchagan edi-ki
 gapirishga ham holi bo lmaydi. Shundan so ng shoh xabarlarini loy taxtachaga yo	
ʻ ʻ
zib jo natadigan bo ldi. Afsona qiziq bo lsa-da, biroz mantiqsizlik ustiga qurilgand	
ʻ ʻ ʻ
i. Yozuv endi paydo bo lgan vaqtda xatni qabul qilgan odam o qishni qayerdan ha	
ʻ ʻ
m bilsin?!
Bundan tashqari, olimlarning fikricha, eng qadimiy yozuv og zaki nutqni to	
ʻ ʻ
g ridan to g ri aks ettirmagan. Yozuv avvaliga muloqotning alohida ramziy tizimi	
ʻ ʻ ʻ
sifatida shakllangan, keyinchalik esa og zaki til bilan birlashib ketgan bo lishi mu	
ʻ ʻ
mkin.
Ammo yuqoridagi hikoyada Mesopotamiya (hozirgi Iroqning janubiy qismi)
da   yashagan   shumerlar   yozuvning   inqilobiy   ahamiyatini   anglab   yetganini   ko rish	
ʻ
mumkin. Pensilvaniya universitetining qadimgi fanlar markazi direktori Doktor Ho
lli Pitman qayd etganidek, yozuv ma lumotlarni vaqt va makon uzra ulashish, saqla	
ʼ
sh ehtiyojidan kelib chiqqan. Olimlar hali ham ma lumot va fikr almashishda yozu	
ʼ 4v qanday qilib, asosiysi nega paydo bo lganini izohlovchi qoniqarli javob topa olgaʻ
ni yo q. Ko pchilik yozuvning kelib chiqishini vizual san at rivoji bilan bog lashni	
ʻ ʻ ʼ ʻ
ma qul ko radi. Ularning fikricha, ibtidoiy odamlar chizgan suratlar bora-bora mav	
ʼ ʻ
humlashib, axiyri og zaki nutqdagi so zlarni ifodalay boshlagan. Bu qarash arxeolo	
ʻ ʻ
glar orasida keng tarqalgan nazariyaga zid edi. Bu nazariyaga ko ra, yozuv shumer	
ʻ
hisobchilaridan kelib chiqqan. Ular tovarlarni belgilab qo yishda sopol bo laklarid	
ʻ ʻ
an foydalanishni odat qilgan edi.
Yozuv avval bir joyda paydo bo lganmi yoki mustaqil tarzda Misr, Hind vod	
ʻ
iysi, Xitoy, Meksika va Markaziy Amerika kabi bir qancha hududda shakllanganmi
— bu haqida arxeologlar hali bir to xtamga kelgani yo q.	
ʻ ʻ 5Ko plab arxeologik ma lumotlarga ko ra, ilk marotaba shaharlashgan ʻ ʼ ʻ
shumerliklar miloddan avvalgi 3 200–3 300 yil ilgari yozuvdan foydalangan. 
Qadimiy Uruk shahri o rnida topilgan loy taxtachalarga yozilgan mixxat 	
ʻ
yozuvining aksariyati shu davrga borib taqaladi. Bu taxtachalarda hukumat va 
savdoga oid odamlarning ismi, joy va shunga o xshash boshqa narsalarning nomi 	
ʻ
tasviriy ramzlar bilan ifodalangan.
Shumer yozuvi sekinlik bilan mavhumlashib borgan bo lsa-da, avvaliga ham	
ʻ
og zaki nutqni to g ridan to g ri aks ettirmas edi. Berlindagi Maks Plank nomidagi	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
fan tarixi institutida shumer mixxati  bo yicha mutaxassis  Piter Deymrou shunday	
ʻ
deydi:   “Dunyo   bo ylab   turli   yozuv   tizimlari   bir-biriga   o zaro   ta sir   o tkazgan	
ʻ ʻ ʼ ʻ
bo lishi   mumkin.   Biroq   yozuvning   hozirda   turfalashib   ketganidan   shuni   anglash	
ʻ
mumkin-ki,   yozuv   tillardagi   tovushlarning   o ziga   xos   tomonlariga   moslashgan”.	
ʻ
Deymrouning   fikricha,   yozuv   narsalarni   rasm   orqali   ifodalashdan   kelib   chiqqan
degan keng tarqalgan fikr xatodir. U yana qadimgi shumerlar yozuvi bo yicha olib	
ʻ
borilayotgan   yangi   tadqiqotlar   ushbu   talqinni   shubha   ostiga   qo ymoqda   deya	
ʻ
ta kidlab   o tadi.   Masalan,   bu   qadimiy   yozuvning   tuzilishi   og zaki   nutqqa   mos	
ʼ ʻ ʻ
kelmagan.   Shumerlar   yozma   nutqda   gap   va   hikoyalardan   emas,   balki   ro yxat   va	
ʻ
toifalardan foydalangan. 6AQShdagi   Texas   universiteti   arxeologi   doktor   Denis   Shmant   Besserat   ilk
yozuv bevosita Shumer hisobchilari ishlatgan tizimdan paydo bo lganini 20 yildanʻ
ko p   vaqt   davomida   ta kidlab   kelmoqda.   Turli   shaklda   ishlov   berilgan   bu	
ʻ ʼ
taxtachalar   moy   idishi,   don   solingan   quti   yoki   ma lum   turdagi   chorva   molini	
ʼ
anglatgan.   Loy   taxtalar,   o z   navbatida,   loy   sharlar   ichiga   joylanib,   soni   va   turi	
ʻ
sharning tashqi tomoniga qayd etilgan.
Ko pchilik   Doktor   Shmant   Besseratni   qo llab-quvvatlasa-da,   ba zi	
ʻ ʻ ʼ
tilshunoslar uning ishini so roq ostiga oladi. Doktor Pittman va uning hamfikrlari	
ʻ
esa   buni   juda   ham   tor   o ylangan   deb   hisoblaydi.   Ularning   fikricha,   surat   bilan
ʻ
tasvirlash   va   yozuv   bir   vaqtning   o zida   rivojlangan.   “Sopol   bo laklari   tizimi	
ʻ ʻ
yozuvning asosi ekaniga shubha yo q, lekin sopol bo laklari va belgilar o rtasidagi	
ʻ ʻ ʻ
bog liqlik   bo yicha   Shmant   Besseratning   fikriga   qo shilmayman.   U   rasmning	
ʻ ʻ ʻ
yozuvga  aylangan   jarayonni  yaxshilab   tadqiq  qilayotgani   yo q”,  —  deydi   Doktor	
ʻ
Pittman. 7Shmant Besserman esa o z g oyalarini qattiq himoya qilmoqda: ʻ ʻ
“Hamkasblarim rasmni yozuvning boshlanishi sifatida ko radi. Ammo menga 	
ʻ
yozuvdagi belgiga aylangan birorta belgini ko rsata olasizmi? Ular yana 	
ʻ
kulolchilik namunalaridagi naqshlarni ham yozuvning asosi ekanini aytadi. Biroq 
kelib chiqishi qozonga borib taqaladigan birorta yozuv belgisini ko rganmisiz? 	
ʻ
Unday belgi mavjud emas”. Shmant Besseratning fikricha, mixxat yozuvi dastlabki
500 yil davomida faqatgina iqtisodiy ma lumotlar uchun ishlatilgan, keyinchalik 	
ʼ
uning ishlatilish sohasi kengayib borgan.
Shunga qaramay, boshqa olimlar boshqa fikrni ilgari surmoqda.
AQShdagi Michigan universitetining Yaqin Sharq tamadduni bo yicha 	
ʻ
professori doktor Pyotr Mixaylovskiy Shumerlarning ibtidoiy yozuvi o tmishdagi 
ʻ
variantidan tubdan farq qiladi, degan fikrni bergan. Yozuv ma lumotni saqlash va 	
ʼ
aloqa qilish uchun xizmat qilgani aniq, lekin ayni vaqtda yangi kuch vositasiga 
ham aylangan. Ba zi olimlar yozuvning kelib chiqishini har doim ham 	
ʼ
iqtisodiyotga bog layvermaydi. Misrdagi eng qadimgi yozuvlar haykal yoki 
ʻ
tobutlarda uchragan. Parij universiteti doktori Paskal Vernusning aytishicha, bu 
holda yozuv muqaddas ahamiyatga ega bo lgan.	
ʻ
2)   Zardushtiylik va “Avesto” .
Avesto   (parfiyoncha:   apastak   –   matn;   ko pincha   „Zend-Avesto“,   ya ni   „tafsir	
ʻ ʼ
qilingan matn“ deb ataladi) — jahon madaniyatining, jumladan, Markaziy Osiyo va
Eron   xalqlari   tarixining   qadimgi   noyob   yodgorligi;   dinining   Muqaddas   kitoblari
to plami.	
ʻ
Zardusht   diniga   amal   qiluvchilarning   muqaddas   kitobi   sifatida   Yagona
Tangriga   topinish   shu   ta limotdan   boshlangan.   Bu   kitob   tarkibi,   ifoda   uslubi   va	
ʼ
timsollar tizimi bilan adabiy manbalarga yaqin turadi. „Avesto“da tilga olingan joy
nomlari (Varaxsha, Vaxsh)dan kelib chiqib, uning Amudaryo sohillarida yaratilgani
aniqlangan. Shu asosda uning vatani Xorazmdir degan qarash mavjud. 8„Avesto“   oromiy   va   pahlaviy   yozuvlari   asosida   yaratilgan   maxsus   alifboda
dastlab to qqizta ho kiz terisiga yozilgan. Ilk nusxalari asosida sosoniylar (miloddanʻ ʻ
avvalgi   IV-VIII-asr)   davrida   21   kitob   holida   yig ilgan,   bizgacha   ularning   chorak	
ʻ
qismi  (4 dan 1 qismi)  yetib kelgan. Tiklangan  matnga „Zand“  nomi  bilan  sharhlar
bitilgan.
„Avesto“ to rt qismdan iborat:	
ʻ
 Yasna („Diniy marosimlar“),
 Yasht (ma no jihatdan Yasnaga yaqin),	
ʼ
 Visparad („Barcha Ilohlar haqidagi kitob“),
 Vendidad („Yovuz ruhlarga qarshi qonunlar majmuasi“).
Yasna   tarkibiga   kirgan   madhlar   „Gatlar“   (ayrim   manbalarda   „gohlar“)   deb
nomlanib,   ularni   Zardushtning   o zi   yozgan   deb   taxmin   qilinadi.   Gatlar   tarkibida	
ʻ
Jamshid   (Yima),   Gershasp,   Afrosiyob   (Alp   Erto nga)   kabi   afsonaviy   qahramonlar	
ʻ
hayoti lavhalari uchraydi.
„Avesto“ insoniyat  sivilizatsiya tarixining ilk sahifalarini tashkil  etgani uchun
jahon olimlarining e tiborini tortgan. U haqda F.Nitsshe, F. Shpigel, A. Mayllet, V.	
ʼ
Bartold,   E.   Bertels,   Yan   Ripka,   O.   Makovelskiy,   I.   Braginskiy   va   boshqa   xorijiy
olimlarning tadqiqotlari mavjud. 9O zbekistonda   „Avesto“ni   o rganish   qadimdan   boshlangan.   Abu   Rayhonʻ ʻ
Beruniy, Abu Jafar Tabariy, Abu Baxr Narshaxiy asarlarida „Avesto“ ta limotiga va	
ʼ
unda   tilga   olingan   timsollarga   murojaat   mavjud.   Bu   nodir   ilmiy   asarlarning
qo lyozma   va   bosma   nusxalari   O R   Fanlar   Akademiyasi   ShI   jamg armasida	
ʻ ʻ ʻ
saqlanadi.   Hozirgi   o zbek   olimlari   A.Qayumov,   H.   Homidov,   M.   Is’hoqov,   N.	
ʻ
Rahmonov va boshqalarning ilmiy tadqiqot va maqolalari e tiborli.	
ʼ
O zbekiston   Respublikasi   hukumatning   qarori   bilan   2001-yilda   „Avesto“ning	
ʻ
2700-yilligi   nishonlandi.   „Avesto“   vatani   Xorazmda   bog   barpo   qilindi,   asarning	
ʻ
o zbek tilidagi tarjimalari chop etildi, u haqida yangi tadqiqotlar yuzaga chiqdi.	
ʻ
Ko pchilik   tadqiqotchilar   fikriga   ko ra,   A.   O rta   Osiyoda,   xususan   Xorazmda	
ʻ ʻ ʻ
miloddan   avvalgi   1-ming   yillikning   1-yarmida   vujudga   kelgan.   A.da   keltirilgan
geografik ma lumotlar ham buni tasdiqlaydi. Masalan, Xudo yaratgan o lkalar sanab	
ʼ ʻ
o tilar   ekan,   boyligi   va   ko rkamligi   jihatidan   qadimgi   Xorazm,   Gava   (Sug d),	
ʻ ʻ ʻ
Marg iyona   (Marv),   Baqtriya   (Balx)   birinchi   bo lib   tilga   olinadi,   Orol   dengizi	
ʻ ʻ
(Vorukasha   yoxud   Vurukasha)   va   Amudaryo   (Daiti)   tavsiflanadi.   A.dagi   xalqning
dastlabki vatani Sirdaryo, Amudaryo etaklari va Zarafshon vodiysi bo lgan. A. uzoq	
ʻ
vaqt   mobaynida   shakllangan.   Unda   keltirilgan   ma lumotlarning   eng   qadimgi	
ʼ
qismlari   miloddan   avvalgi   2-ming   yillik   oxiri–   1-ming   yillik   boshiga   oid   bo lib,	
ʻ
og zaki tarzda avloddan-avlodga o tib kelgan. Keyingi asrlarda tarkibiga turli diniy	
ʻ ʻ
urf-odatlar   bayoni,   axloqiy,   huquqiy   qonun-qoidalar   va   hokazo   qo shilib   borgan.	
ʻ
A.ni Zardusht diniy asar sifatida bir tizimga solgan. Dastlabki yozma nusxasi esa 12
ming mol terisiga bitilgan deb rivoyat qilinadi. U Persepolaa saqlangan. Aleksandr
(Makedoniyalik   Iskandar)   Eronni   zabt   etganda,   bu   nusxa   kuydirib   yuborilgan.
Arshakiylardan   Vologes   I   davri   (51–78)da   qayta   kitob   qilingan,   lekin   u
saqlanmagan. Sosoniylar davri (III–VII asr)da yaxlit kitob holiga keltirilgan. A. 21
nask   (qism)dan   iborat   bo lgan.   A.   hajmi   katta   kitob   bo lganligi   sababli   dindorlar	
ʻ ʻ
kundalik   faoliyatida   foydalanish   uchun   uning   ixchamlashtirilgan   shakli   –   „Kichik
A.“   (Xurdak   A.)   yaratilgan.   Arablar   Eronni   fath   etgach   (VII   asr)   Zardusht   dini 10ruhoniylarining   bir   qismi   Hindistonga   ko chib   o tgan.   Ularning   avlodlari   (parslar)ʻ ʻ
Bombay   shahrida   o z   jamoalarida   hozirgacha   A.ning   asl   nusxasini   saqlab   keladi.	
ʻ
Fransuz tadqiqotchisi Anketil Dyuperron Zardusht  izdoshlari jamoasida yashab, A.
tilini va yozuvini urganib, uni tarjima qilib nashr etgan (1771). A.ning bu nusxasi 27
jilddan iborat bo lib, asarning yettidan bir qismidir. U Yasna, Vispered, Vendidad,	
ʻ
Gatlar va Yashtlar nomi bilan yuritiladigan kitoblarni o z ichiga oladi. A.da bayon	
ʻ
etilgan g oyalarga ko ra, olam   ikki  asosning,   ikki  ibtidoning, ya ni  yorug lik  bilan	
ʻ ʻ ʼ ʻ
zulmatning, yaxshilik bilan yomonlikning tuxtovsiz kurashidan iborat. Yaxshilik va
ezgulik   Xudosi   Ahuramazda   yer,   o simlik   va   boshqa   hamma   tabiiy   boyliklarni	
ʻ
yaratgan.   Yomonlik   va   yovuzlik   timsoli   Anxramaynu   Ahuramazdaga   qarshi
to xtovsiz   kurashadi,   ammo   uni   yengishga   ojizlik   qiladi.   Bu   kurash   abadiy   davom	
ʻ
etadi. Yaxshilikni ifodalovchi kuchlar osmonda, yomonlikni ifodalovchi kuchlar yer
ostida   joylashgan,   yer   sathi   esa   kurash   maydonidir.   Hayotdagi   turfa   o zgarishlar	
ʻ
qaysi   kuchning   g alaba   qilishiga   bog liq.   Inson   ham   tana   va   ruhning,   axloq   esa	
ʻ ʻ
yaxshi   va   yomon   xulqning  o zaro  kurashidan   iborat.  Cheksiz,   abadiy   fazo   va   vaqt	
ʻ
ham   ikki   qarama-qarshi   qismdan:   yaxshilik   va   Ahuramazda   hukmron   bo lgan	
ʻ
abadiy   yorug lik   bilan   yomonlik   va   Anhramaynu   hukmron   bo lgan   abadiy	
ʻ ʻ
zulmatdan   tashkil   topadi.   A.   ta limotiga   ko ra,   birinchi   inson   Govamard   (ho kiz-	
ʼ ʻ ʻ
odam;   forscha   Qayumars)   bo lib,   undan   barcha   kishilar   tarqalgan.   Birinchi   shoh	
ʻ
Yima   davri   oltin   davr   hisoblangan,   chunki   unda   o lim   bo lmagan,   Ahuramazda	
ʻ ʻ
doimiy   bahor   yaratgan.   Kishilar   bekamu   kust,   baxtiyor   yashagan.   900   yil   utgach
shoh   Yima   g ururga   berilib,   man   etilgan   sigir   go shtini   yeydi   va   yovuzlik   ramzi	
ʻ ʻ
Anhramaynu   hukmidagi   kuchlar   bosh   ko taradi.   Olamni   muzlik   qoplaydi.   Yima	
ʻ
Ahuramazda   amri   bilan   odamlar   va   hayvonlarni   sovuqdan   saqlab   qolish   uchun
qo rg on   (var)   qurib,   unga   har   bir   jonzotdan   bir   juftini   joylashtirgan.   Insoniyat	
ʻ ʻ
tarixining   ilk   oltin   davri   tugagach,   Hayr   bilan   Sharr   (yaxshilik   va   yomonlik)
o rtasidagi   kurash   davri   bo lgan   ikkinchi   davr   boshlangan.   Uchinchi   davrda
ʻ ʻ
Ahuramazda   g alaba   qilib,   ezgulik   salta-nati   barqaror   bo ladi,   o lganlar   tiriladi.	
ʻ ʻ ʻ
A.ning axloqiy-falsafiy mohiyati „ezgu fikr“, „ezgu so z“ va „ezgu amal“ Muqaddas	
ʻ
uchlik   (axloqiy   triada)da   o z   ifodasini   topadi.   Zardusht   izdoshlarining   ibodat	
ʻ 11oldidan aytiladigan niyati, so zlari shu 3 ibora bilan boshlanadi. A. o zbek, umumanʻ ʻ
O rta   Osiyo,   Eron,   Ozarbayjon   xalqlarining   qadimgi   davrdagi   ijtimoiy-iqtisodiy	
ʻ
hayoti,   diniy   qarashlari,   olam   to g risidagi   tasavvurlari,   urf-odatlari,   ma naviy	
ʻ ʻ ʼ
madaniyatlarini o rganishda muhim va yagona manba. „Bu nodir kitob bundan 300	
ʻ
yil   muqaddam   ikki   daryo   oralig ida,   mana   shu   zaminda   umrgo zaronlik   qilgan	
ʻ ʻ
ajdodlarimizning   biz   avlodlariga   qoldirgan   ma naviy,   tarixiy   merosidir“   (I.   A.	
ʼ
Karimov,   „Adolatli   jamiyatsari“.   T.,   1998,   39—40-betlar).   O zbekiston	
ʻ
hukumatining   tashabbusi   bilan   YUNESKO   Bosh   konferensiyasi   30-sessiyasi
„Avesto“   yaratilganining   2700-yilligini   dunyo   miqyosida   nishonlash   haqida   qaror
qabul   qildi   (1999-yil   noyabr).   „Avesto“ning   jahon   madaniyati   va   dinlar   tarixida
tutgan   o rnini   hisobga   olgan   holda   hamda   yuqoridagi   qarordan   kelib   chiqib	
ʻ
O zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasi   maxsus   qaror   e lon   qilib   (2000-yil	
ʻ ʼ
29-mart), „Avesto“ning 2700-yilligini nishonlash tadbirlarini belgiladi.
3)  “Avesto”dagi pedagogik qarashlar.
"Avesto"   –   Zardushtiylik   dinining   asosiy   manbasi   bo‘lib,   u   miloddan   avvalgi
davrlarda   yozilgan   va   insoniyatning   madaniy,   axloqiy,   diniy   rivojlanishida   muhim
o‘rin   tutadi.   Zardushtiylik   dini   orqali   bayon   etilgan   g‘oyalar   va   qadriyatlar
jamiyatning   axloqiy   va   ma'naviy   yetukligini   ta’minlashga   qaratilgan.   "Avesto"da
insonning   ma'naviy   va   axloqiy   rivojlanishi,   tarbiya   masalalari,   jamiyatning   roli,
ta'lim va bilim olishning muhimligi haqida ko‘plab qarashlar bayon qilingan.
“Avesto”ning mazmuni va asosiy maqsadi
"Avesto"   o‘z   ichiga   qator   diniy,   axloqiy,   falsafiy   va   tarbiyaviy   qarashlarni
oladi.   Ushbu   kitobda   ezgulik   va   yomonlik,   yaxshilik   va   yomonlik   o‘rtasidagi
kurash,   insonning   axloqiy   yetukligi   va   bu   dunyodagi   vazifasi   asosiy   mavzulardan
biridir.  Zardushtiylik  g‘oyalariga   ko‘ra,  har   bir  inson   hayotda  yaxshilikka  intilishi,
ezgu amallar qilish orqali o‘z ma'naviyatini shakllantirishi kerak.
“Avesto”dagi   pedagogik   qarashlar   asosan   insonning   axloqiy   va   ma'naviy
jihatdan   yetuk   bo‘lishini   ta’minlash,   oilada   tarbiya   va   ta'lim   berishning   ahamiyati,
jamiyat va davlatning inson tarbiyasidagi roli kabi masalalar bilan bog‘liq. 12“Avesto”da tarbiya masalalari
1. Axloqiy tarbiya
"Avesto"da   axloqiy   tarbiya   g‘oyasi   muhim   o‘rin   tutadi.   Zardushtiylik
ta'limotida   ezgulik,   rostgo‘ylik,   halollik   va   poklik   asosiy   qadriyatlar   sifatida
qaraladi.   Inson   o‘z   harakatlari   bilan   doimo   yaxshilikka   intilishi,   odob-axloq
qoidalariga rioya qilishi va o‘z jamiyatiga foyda keltirishi kerak. Tarbiya masalasida
quyidagi axloqiy qadriyatlar asosiy ahamiyatga ega:
Rostgo‘ylik   va   halollik:   "Avesto"da   rostgo‘ylik   va   halollik   jamiyatda
barqarorlik   va   tinchlikning   asosi   sifatida   qaraladi.   Inson   yolg‘on   gapirmasligi,
o‘zgalarga zarar yetkazmasligi kerak.
Yaxshilik   va   yomonlik   o‘rtasidagi   kurash:   Inson   hayoti   davomida   doimo
ezgulik   va   yomonlik   o‘rtasida   tanlov   qilishga   duch   keladi.   “Avesto”da
ta'kidlanishicha,   inson   o‘z   tanlovi   orqali   yaxshilikni   tanlashi   va   jamiyatga   foyda
keltirishi kerak.
2. Oila va jamiyatdagi tarbiya
Oila tarbiyaning asosiy maskani  sifatida ko‘rsatiladi. Zardushtiylik ta'limotiga
ko‘ra,   ota-onalar   farzandlarini   axloqiy   va   ma'naviy   jihatdan   yetuk   qilib
tarbiyalashlari   kerak.   “Avesto”da   oilaning   inson   tarbiyasidagi   ahamiyati   haqida
shunday   deyilgan:   “Oilada   insonning   dastlabki   axloqiy   qoidalari   shakllanadi.
Oilaning farzandlar tarbiyasidagi roli jamiyatning kelajagini belgilaydi.”
Jamiyat va davlat ham inson tarbiyasida katta o‘rin tutadi. Jamiyatning har bir
a’zosi   axloqiy   va   ma'naviy   jihatdan   mas'uliyatli   bo‘lishi   kerak.   “Avesto”dagi
ta'limotga   ko‘ra,   jamiyatning   har   bir   a’zosi   o‘z   burchini   ado   etib,   insonlarning
to‘g‘ri tarbiya topishiga hissa qo‘shishi lozim.
3. Xotin-qizlar tarbiyasi va o‘rni
“Avesto”da   ayollarning   jamiyat   va   oiladagi   o‘rni   haqida   ham   fikr   yuritilgan.
Zardushtiylikda  ayolning tarbiya  masalalaridagi   roli   katta ahamiyatga  ega.  Ayollar
jamiyatda axloqiy  qadriyatlarni   mustahkamlashda   va farzandlar  tarbiyasida  muhim 13o‘rin   tutadilar.   Ayollarni   tarbiyali   va   ma'naviy   yetuk   qilish   jamiyat   rivojining
muhim omili sifatida ko‘rsatiladi.
Ta'lim va o‘qituvchilik masalalari
1. Bilim olish va o‘qituvchilik
“Avesto”da ta'lim va bilim olishning ahamiyati katta o‘rin tutadi. Zardushtiylik
ta'limotida inson bilim olish orqali o‘zini rivojlantirishi va jamiyatga foyda keltirishi
kerak.   Bilim   insonni   yuksaltiruvchi   va   uni   jamiyat   uchun   foydali   qiluvchi   muhim
manba   sifatida   qaraladi.   O‘qituvchi   esa   ushbu   bilimlarni   yetkazuvchi,   jamiyatning
axloqiy   va   ma'naviy   tayanchi   hisoblanadi.   O‘qituvchining   o‘rni:   "Avesto"da
o‘qituvchining   jamiyatdagi   o‘rni   yuqori   baholanadi.   O‘qituvchi   nafaqat   bilim
beruvchi,   balki   insonlarni   axloqiy   jihatdan   ham   yetuk   qiluvchi   shaxs   sifatida
qaraladi.   O‘qituvchi   jamiyatda   muhim   vazifani   bajaradi   –   u   kelajak   avlodni
tarbiyalaydi va ularga bilim beradi.
2. Bilim va ma'naviyatni uzatish
Zardushtiylikda ta'lim va ma'naviyatni jamiyatning barcha qatlamlariga uzatish
va   tarqatish   muhim   vazifa   hisoblanadi.   “Avesto”da   ta'kidlanishicha,   har   bir   inson
bilim   olishga   va   o‘z   ma'naviyatini   oshirishga   intilishi   kerak.   Bilimlar   avloddan-
avlodga yetkazilib, o‘zgarishsiz saqlanishi muhimdir.   Inson ma'naviyati va yetukligi
“Avesto”da   inson   ma'naviy   jihatdan   yetuk   bo‘lishi   uchun   unga   doimiy   ravishda
axloqiy tarbiya  berilishi  zarurligi  ta'kidlanadi. Inson o‘z hayotini  yaxshilik qilish,
ezgu   ishlarga   bag‘ishlash   orqali   jamiyatga   hissa   qo‘shadi.   “Avesto”da   insonning
uchta asosiy burchi bayon etiladi:   Yaxshi fikr: Inson doimo ezgu niyatda bo‘lishi,
yaxshi fikr va niyat bilan yashashi kerak. Bu orqali insonning ma'naviy yuksalishi
ta'minlanadi.   Yaxshi   so‘z:   Rostgo‘y   va   halol   bo‘lish,   yomon   gap-so‘zlardan
saqlanish   muhim   axloqiy   qoidalar   hisoblanadi.   Insonning   ma'naviy   jihatdan
yetukligi   uning   gap-so‘zlariga   ham   bog‘liq.   Yaxshi   amal:   Faqat   yaxshi   niyat   va
so‘z emas, balki inson o‘z amallari bilan ham yaxshilik qilishga intilishi lozim. Bu
jamiyatni   rivojlantiradi   va   tinchlikni   ta'minlaydi.   Zardushtiylik   ta'limoti   va
zamonaviy ta'lim   Zardushtiylikdagi tarbiya va ta'lim g‘oyalari bugungi zamonaviy
ta'lim   tizimi   uchun   ham   dolzarbligini   saqlab   qolmoqda.   “Avesto”dagi   pedagogik 14qarashlar   insonning   ma'naviy   va   axloqiy   rivojlanishiga   katta   e'tibor   berishga
qaratilgan   bo‘lib,   ularning   zamonaviy   ta'lim   tizimiga   tatbiqi   orqali   yosh   avlodni
axloqiy   jihatdan   yetuk   qilib   tarbiyalash   mumkin.   Zamonaviy   ta'lim   tizimida   ham
oila   va   jamiyatning   ta'lim   va   tarbiyadagi   roli,   o‘qituvchining   o‘rni,   bilimning
ahamiyati   kabi   masalalar   muhim   ahamiyatga   ega.   Zardushtiylik   ta'limotidagi   bu
g‘oyalar   orqali   zamonaviy   ta'limda   axloqiy   qadriyatlarni   targ‘ib   qilish,   jamiyatni
ma'naviy jihatdan yuksaltirishga katta e'tibor qaratish mumkin. 15 III Xulosa
Yozuvning paydo bo'lishi insoniyat tarixida katta burilish bo'lib, bu orqali bili
mlar va tajribalar avlodlarga yetkazib berila boshlandi. Qadimgi sivilizatsiyalar yoz
uv tizimlarini yaratib, o'z madaniyatlarini rivojlantirgan va saqlab kelgan. Shu jumla
dan, O'rta Osiyo hududida ham yozuvning rivojlanishi xalqimizning tarixini o'rganis
hda muhim manba hisoblanadi.
“Avesto” — bu insonning ma'naviy-axloqiy yetukligiga yo'naltirilgan qadimgi
bilimlar to'plamidir. Unda odamlarni tarbiya qilish, axloqiy qadriyatlarni shakllantiri
sh, ma'naviy va jismoniy yetuklik g'oyalari ilgari surilgan. Zardushtiylik dini va “Av
esto”dagi pedagogik qarashlar nafaqat o'sha davrda, balki hozirgi kunda ham axloqi
y va ma'naviy tarbiya uchun muhim o'rin tutadi.
Bugungi kunda “Avesto”ning g'oyalari zamonaviy ta'lim tizimida ham ma'navi
yat va tarbiya bo'yicha dolzarb manba hisoblanadi. Insonni axloqiy yetuklikka chorl
ovchi bu qadimiy manbalar zamonaviy pedagogika uchun katta ahamiyatga ega. Shu
sababli, tarixiy yozuvlar va qadimgi manbalar o'rganilishi hozirgi ta'lim tizimiga his
sa qo'shmoqda. 16IV Foydalanilgan adabiyotlar va internet resurslari.
1. Axmedova   Malohat   Ergashevna   Pedagogika   nazariyasi   va   tarixi
(Pedagogika   tarixi),.   O‘zR   oliy   va   o‘rta   maxsus   ta’lim   vazirligi.   -J
«TAFAKKUR-BO‘STONI». 2011
2. K.Xoshimov, S.Nishonova. Pedagogika tarixi . Darslik –Toshkent 2005 yil
3. https://tarix.sinaps.uz/hodisa/qadimgi-yozuvning-kelib-chiqishi/
4. Pedagogika   (Pedagogika   nazariyasi   va   tarixi)   O‘qituvchilar   tayyorlash   va
pedagogika   fani   sohasi:   bakalavriat   yo‘nalishi   uchun   darslik   //
prof.M.X.Toxtaxadjayevaning   umumiy   tahriri   ostida,   O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent “O‘zbekiston
faylasuflar   milliy   jamiyati”   nashriyoti,   2010 https://chatgpt.com/g/g-
oYwnGsgub-gpt-4-5/c/6706c9f0-c238-8012-8f7f-b72b739cdf08
5. R.A.Mavlonova,   O.To’rayeva,   K.M.Xoliqberdiyev,   Pedagogika.   Darslik   T:.
O’qituvchi 2018 yil.

Eng qаdimgi dаvrdа yozuvning pаydо bo‘lishi. “Avesto”dagi pedagogik qarashlar

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский