Er-xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari - Юриспруденция - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	46.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Юриспруденция

Er-xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari

Купить

ER-XOTINNING SHAXSIY H UQUQ VA MAJBURIYATLARI
Reja:
1. ER-XOTINNING SHAXSIY HUQUQLARINING TA'RIFI
2. NIKOHDAGI SHAXSIY ERKINLIKLAR
3. SHAXSIY MULK HUQUQ I
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
O‘zbekiston Resublikasining Konstitutsiyasi.-Toshkent, 2023.
O’zbekiston Respublikasining il kodeksi. –Toshkent Adolat, 2019. О а
Elektron manbasi - //http://www.lex.uz
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. //
https://lex.uz/docs/111189
O’zbekiston Respublikasi “Vasiylik va homiylik to’g’risida”gi qonun.
https://lex.uz/uz/docs/-2307826
O’zbekiston Respublikasi „Bola huquqlarining kafolatlari to’g‘risida“gi
qonun. https://lex.uz/uz/docs/-1297315
Abduraxmonova X.B. Ota-onalar va bolalar aliment majburiyatlarining
kollizion tartibga solinishi. – Toshkent, 2015
O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumi
Qarorlari.//http://www.lex.uz.

1. ER-XOTINNING SHAXSIY HUQUQLARINING
TA'RIFI
1. Er-Xotinning Shaxsiy Huquqlarining Ta'rifi
Er-xotinning shaxsiy huquqlari, oilaviy huquqning muhim tarkibiy
qismlaridan biri bo‘lib, er va xotin o‘rtasidagi nikoh munosabatlarida ular
uchun zarur bo‘lgan huquq va majburiyatlarni belgilaydi. Bu huquqlar
O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksi bilan tartibga solinadi.
Quyida er-xotinning shaxsiy huquqlari bilan bog‘liq ba'zi muhim jihatlar
keltirilgan:
1. Nikoh Tashabbusi Bilan Bog‘liq Huquqlar:
- Er-xotinning nikohdan o‘z ixtiyori bilan chiqish huquqi mavjud. Bu
huquq va majburiyatlar er va xotinning tengligi asosida tartibga solinadi.
2. Ism Tanlash Huquqi:
- Nikohga kirgan vaqtda er-xotin o‘z familiyalarini saqlab qolishi yoki
birining familiyasini qabul qilish huquqiga ega.
3. Turmush O‘rtog‘ini Tanlash Huquqi:
- Har bir kishi uchun nikohda turmush o‘rtog‘ini tanlash huquqi
mustaqil va erkin bo‘lib, hech qanday majburlash yoki majburiyatlarsiz
amalga oshirilishi kerak.
4. Shaxsiy Erkinlik:
- Er-xotinning shaxsiy erkinligi va o‘ziga xosligini saqlash huquqi
mavjud bo‘lib, bu ularning har biri o‘z shaxsiy hayoti bilan bog‘liq
qarorlar qabul qilish imkoniyatini nazarda tutadi.
5. Farzandlar Tarbiyasi va Ta'limi:
- Er-xotinning umumiy huquqi sifatida farzandlarini tarbiyalash va
ularga ta’lim berish maqsadida birgalikda harakat qilishlari, ularning
rivojlanishi uchun zarur sharoitlarni yaratishlari lozim.
6. Uy-joydan Foydalanish:
- Nikoh davomida er-xotin birgalikda yashash joylarini mustaqil tanlash
imkoniga ega. Uy-joydan foydalanish huquqlari va ularni boshqarish

imkonlarining muvofiqligi muhim hisoblanadi.
7. Mehnat Faoliyati:
- Er-xotin o‘z tanlagan faoliyat va mehnat turini bajarishlari mumkin.
Bu huquq ularning iqtisodiy mustaqilliklarini saqlab qolish va oila
ehtiyojlarini ta’minlashda rol o‘ynaydi.
8. Mol-mulkdan Foydalanish, Uni Boshqarish va Tasarruf Etish:
- Er-xotin birgalikda to‘plangan mol-mulkdan foydalanish, uni
boshqarish va tasarruf etish huquqlariga ega. Bu huquqlar O‘zbekiston
Respublikasi Oila kodeksi asosida rasmiylashtiriladi.
9. Nikohdan Ajratish Huquqi:
- Agar er-xotin nikoh munosabatlarini davom ettirishni istamasalar, sud
tartibida nikohdan ajratish huquqlaridan foydalanishlari mumkin.
10. Davlat va Jamiyat Oldidagi Majburiyatlar:
- Er-xotin uchun davlat va jamiyat oldidagi umumiy majburiyatlar, bu
shaxsiy va ijtimoiy jihatlardan kelib chiqqan huquq va javobgarliklarni
o‘z ichiga oladi.
11. Teng Huquqlilik Prinsipi:
- Er va xotinning nikohdagi o‘zaro munosabatlari teng huquqlilik
prinspiga asoslanadi. Bu prinsip oilaviy huquqning adolatli va teng
qo‘llanadi.
12. Xususiy Hayotga Hurmat:
- Er-xotin shaxsiy hayotlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishlari
kerak. Bu huquq ularning shaxsiy hayoti va oilaviy munosabatlari haqida
ma’lumotlarning maxfiyligini saqlashni ta'minlaydi.
Bu ma'lumotlar er-xotinning shaxsiy huquqlari va ularning asosiy
ko‘rinishlari mavjudligini ta'kidlaydi. Har bir huquq amaldagi
qonunchilik asosida ramkalangan va ularni amaliyotda amalga oshirish
uchun er-xotin o‘zaro kelishgan holda harakat qilishlari lozim. Shaxsiy
huquqlar oilaning ichki barqarorligi va jamiyat taraqqiyoti uchun muhim
omillardan biridir.

2. NIKOHDAGI SHAXSIY ERKINLIKLAR
"Нихолдаги шахсий эркинликлар" мавзусидаги маълумотларни
тақдим этаман.
Шахсий эркинликлар инсоннинг инсон сифатида мавжуд бўлиш
ҳуқуқи, ўзига хос хусусиятларини ривожлантириши ва ўз ҳаётини
мустақил равишда бошқариши учун зарур бўлган ҳуқуқлар
топламини англатади. Булар асосан Конституция ва халқаро ҳуқуқ
орқали кафолатланган бўлади. Ушбу эркинликлар қуйидаги асосий
элементларни ўз ичига олади:
1. **Сўз эркинлиги**: Инсон ўз фикрларини, қарашларини ва
қарашларини эркин ифодалаш ҳуқуқига эгадир. Бу ҳуқуқ халқаро
ҳамжамият томонидан Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон
декларациясининг 19-моддасида ва Ўзбекистон Республикаси
Конституциясида кафолатланган.
2. **Ахборот олиш ва тарқатиш эркинлиги**: Ҳар бир инсон
ахборотни қидириш, қабул қилиш ва тарқатиш ҳуқуқига эга. Бу
ахборот турли манбалардан бўлиши мумкин: Интернет, Оммавий
ахборот воситалари, китоблар ва бошқалар.
3. **Виждон эркинлиги**: Инсон ўзининг диний ва бошқа
қарашларга, эътиқодларга эга бўлиш ва уларни амалга ошириш
эркинлигига эга. Бу ҳуқуқ ҳар доим ҳуқуқий ҳимояда бўлиши лозим.
4. **Тинч йўл билан йиғилишлар ўтказиш эркинлиги**: Инсонлар ўз
хоҳишларига кўра тинч йўлда компактлашган турда йиғилишлар
ташкил этиш ҳуқуқига эга. Бу ҳуқуқларни амалга ошириш бозорлар
ва оммавий майдонларда амалга оширилади.
5. **Шахсият хавфсизлиги ва дахлсизлиги**: Ҳар бир инсоннинг
шахсий ҳаётига ҳеч қандай тақиқларсиз аралашишдан ҳимояланган
ҳуқуқи бор. Бу ҳуқуқ турли манбалардан, жумладан Ҳукумат
томонидан таъминланиши лозим.
6. **Сайловларда иштирок этиш эркинлиги**: Ҳар бир фуқаро

сайловларга қатнашиш, сайлов ва овоз бериш ҳуқуқига эга. Бу ҳуқуқ
демократиянинг асосий тамойилларидан бири ҳисобланади.
7. **Ижодий эркинлик**: Инсоннинг ижодий фаолият юритиш
билан боғлиқ эркинлиги мавжуд. Бу санъат, фан, адабиёт ёки бошқа
ижодий соҳаларда ўзини кўрсатиш имконини беради.
8. **Шахсият эркинлиги**: Инсон босим, тазйиқ ёки зўравонликдан
ҳимоя қилинган ҳолда яшаш ҳуқуқига эга. Унга қарши қандайдир
ноқонуний хатти-ҳаракатлардан ҳимоялаш зарур.
9. **Жорий маълумотлар сони**: Жаҳон банки ва бошқа халқаро
ташкилотлар маълумотларига кўра, дунёнинг турли мамлакатларида
инсон ҳуқуқлари борасида турли даражалардаги кафолатлар мавжуд,
ва ўларда шахсий эркинликларнинг амалга оширилишига оид
маълумотлар бор.
10. **Мамлакатлар ўртасидаги фарқ**: Глобал Инсон Эркинликлари
Индекси маълумотларига кўра, дунёнинг турли ҳудудларида шахсий
эркинликлар даражаси фарқланади, бу эса ўша мамлакатлардаги
сиёсий, аҳлоқий ва иқтисодий ҳолатларга боғлиқ.
Ушбу шахсий эркинликлар қамровлироқ ва ҳаммани тенг равишда
ҳимоя қилиш учун халқаро ва миллий ташкилотлар томонидан
назорат қилинади. Улар инсоннинг азалий ҳуқуқларини ҳурмат
қилиш, қадрлаш ва ривожлантириш мақсадида масъулиятли
Ҳукуматлар томонидан таъминланиши зарур.

3. SHAXSIY MULK HUQUQI
Shaxsiy mulk huquqi — bu shaxslar tomonidan mulk sotib olish ,
ishlatish , tasarruf etish va undan foydalanish huquqini nazarda tutuvchi
huquqiy munosabatlarni ifoda etadi . Shaxsiy mulk huquqi O ‘ zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy standartlaridan biridir va u
fuqarolik munosabatlarida muhim rol o ‘ ynaydi . Bu huquqiy norma
fuqarolar va yuridik shaxslarning mulkiy erkinliklarini himoya qilish ,
ularning iqtisodiy barqarorligini ta ' minlash , hamda huquqiy
munosabatlarda shaffoflikka erishishga qaratilgan asosiy mexanizmlardan
biridir .
Shaxsiy mulk , odatda , shaxslarning o ‘ ziga tegishli bo ‘ lgan va qonun bilan
himoyalangan ko ‘ chmas yoki ko ‘ char mulklar sifatida tushuniladi .
O ‘ zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi bu borada muhim huquqiy
asos hisoblanadi , u mulkning shakllari , o ‘ zgartirish va bekor qilish tartibi ,
mulk bilan bog ‘ liq huquqiy va iqtisodiy majburiyatlarni belgilaydi .
Shaxsiy mulk huquqi shaxslar tomonidan quyidagi imkoniyatlarni beradi :
1. ** Egallash va sotib olish huquqi :** Shaxsiy mulkning ta ' sis etilgan
tartibda shaxslar tomonidan sotib olinishi yoki egallanishi mumkin . Bu
yerda shaxsiy mulk biznes boshlash, turar-joy olish yoki boshqa
maqsadlar uchun qo‘llaniladi.
2. **Tasarruf etish huquqi:** Shaxsiy mulk egasi o‘z mulkini erkin
tarzda boshqarish, ulardan foydalanish va tasarruf etish imkoniyatiga ega.
Tasarruf etish jarayoni mulkning sotilishi, ijaraga berilishi yoki sovg‘a
qilinishi kabi amallarni o‘z ichiga oladi.
3. **Iqtisodiy faoliyat uchun foydalanish:** Shaxsiy mulkning iqtisodiy
faoliyatda ishlatilishi, masalan, ishlab chiqarish, savdo-sotiq yoki xizmat
ko‘rsatish uchun qo‘llanilishi huquqi fuqarolarga o‘z iqtisodiy
vaziyatlarini yaxshilash imkonini beradi.
Shaxsiy mulk huquqi nafaqat foyda keltirishi, balki majburiyatlarni ham
yuqlaydi. Mulkiy huquqlarini amalga oshirish jarayonida fuqarolar
amaldagi qonunchilik doirasida o‘z zimmasiga turli mas’uliyatlarni

oladilar. Bu mas’uliyatlar quyidagicha bo‘lishi mumkin:
- **Soliqlar**: Mulkiy soliq va boshqa davlat to‘lovlarini to‘lash.
- **Atrof-muhitni himoya qilish**: Mulkdan foydalanishda ekologik
me’yorlarga rioya etish.
- **Mulkka nisbatan uchinchi shaxslarning huquqlari**: Qo‘shnilar yoki
birgalikda foydalaniladigan mulk ob'ektlariga hurmat bilan qarash.
Statistik ma'lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda shaxsiy mulk
berilgan yer uchastkalari, turar joylar va avtomashinalar kesimida keng
tarqalgan ko‘rinishlarga ega. 2020-yil ma’lumotlariga ko‘ra,
O‘zbekistonda aholining anchagina qismi o‘ziga tegishli uy-joylarga ega
ekani qayd etilgan. Shu bilan birga, avtomobil mulki ham juda keng
tarqalgan bo‘lib, bu transport vositalari uchun ko‘proq shaxsiy mulk
huquqlarini rasmiylashtirishni talab etadi.
Shaxsiy mulk huquqlarining rivojlanishi mamlakatdagi iqtisodiy
islohotlar, tadbirkorlik muhitini yaxshilash va mahalliy va xorijiy
sarmoyalarni jalb etish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu sohada
qonunchilikning yanada takomillashtirilishi va xalqaro standartlarga
moslashuvi O‘zbekiston uchun aholining turmush darajasini oshirishda
muhim qadam bo‘lib qoldi.

4. SHAXSIY MA'LUMOTLARNING HIMOYASI
Shaxsiy ma'lumotlarning himoyasi bugungi raqamli davrda muhim
ahamiyat kasb etgan mavzudir. Shaxsiy ma'lumotlar insonning shaxsiy,
moliyaviy va boshqa turdagi ma'lumotlarini o'z ichiga oladi. Ular, odatda,
ismlar, manzillar, telefon raqamlari, elektron pochta manzillari,
moliyaviy hisoblar, kredit karta raqamlari va ijtimoiy tarmoq profillari
kabi ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. Ushbu ma'lumotlar maxfiyligi va
xavfsizligi har bir inson uchun muhimdir.
Shaxsiy ma'lumotlarning himoyasi nafaqat shaxsiy xavfsizlik, balki
kompaniyalar va davlat organlarining ishonchliligi uchun ham dolzarb
hisoblanadi. Bugungi kunda kiberxavfsizlik tahdidlari ortib bormoqda va
bu ma'lumotlarning himoyasini kuchaytirishni talab qiladi. Bir qancha
statistik ma'lumotlar bilan ushbu muammolarning jiddiyligi yanada
yaqqolroq ko'rsatilishi mumkin:
1. **Ma'lumotlarni buzish hodisalari**: 2019-yilda dunyo bo'ylab
ma'lumotlarni buzish hodisalarining soni 15 milliarddan ortiq bo'lgan.
2021-yilga kelib, eng yirik ma'lumotlar buzilishi hodisalarida 30
milliarddan ortiq yozuvlar o'g'irlangan yoki oshkor qilingan.
2. **Kiberxavfsizlikka investitsiyalar**: 2021-yilda global
kiberxavfsizlik bozori hajmi taxminan 150 milliard AQSh dollariga yetdi
va bu ko'rsatkich yildan-yilga o'sishda davom etmoqda.
3. **GDPR va ma'lumotlarni himoya qilish qonunchiligi**: Shaxsiy
ma'lumotlarning himoyasi bo'yicha Yevropa Ittifoqining Umumiy
Ma'lumotlarni Himoya Qoidasi (GDPR) qabul qilinishi, ushbu sohada
muhim huquqiy choralar ko'rilganligini anglatadi. GDPR qoidalari
buzilgan taqdirda kompaniyalar yillik global daromadlarining 4% gacha
jarimaga tortilishi mumkin.
4. **Moliyaviy zarar**: Kiberhujumlar natijasida kelib chiqadigan
o'rtacha moliyaviy zararlar kiberhujumlar turi va qamroviga qarab
o'zgaradi. Masalan, 2020-yilda kiberhujum tufayli tashkilotlar uchun
o'rtacha zarar miqdori 3.86 million AQSh dollarini tashkil etgan.

5. **Shaxsiy ma'lumotlar bilan bog'liq yuqori xavfli sohalar**: Moliya va
sog'liqni saqlash sohalari shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishda eng
yuqori xavfli sohalar hisoblanadi. Ushbu sohalarda maxfiy ma'lumotlarni
himoya qilish zaruriyati juda yuqori.
6. **Kiberxavfsizlik ehtiyojlari**: Kiberhimoya xizmatlari uchun talab
oshib bormoqda. Korxonalarning taxminan 60% dan ortig'i
kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish uchun maxsus xizmatlardan
foydalanishni rejalashtirgan.
7. **Parollar xavfsizligi**: Parollar xavfsizligi shaxsiy ma'lumotlarni
himoya qilishning muhim qismidir. Taxminan 81% kiberhujumlar zaif
parollar yoki parolning yo'qligi sababli kelib chiqadi. Shuning uchun,
parollarni kuchaytirish uchun ikki faktorli autentifikatsiya kabi
vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.
Shaxsiy ma'lumotlarning himoyasi ham texnologik, ham huquqiy
choralarni talab qiladi. Innovatsiyalar, masalan, sun'iy intellekt yordamida
kiberxavfsizlikni kuchaytirish, vaqti-vaqti bilan xavfsizlik auditi
o'tkazish, xodimlarni xavfsizlikka oid treninglar bilan ta'minlash, va
shaxsiy ma'lumotlarni shifrlash ushbu sohada muhim qadamlar
hisoblanadi. Bundan tashqari, har bir inson o'z shaxsiy ma'lumotlarini
onlayn muhitda himoya qilish ko'nikmalarini rivojlantirishi muhimdir, bu
esa parollarni mahkam saqlash va noma'lum manbalardan kelgan
havolalarni bosmaslik kabi odatlarni o'z ichiga oladi.

5. NIKOHDA ISM VA FAMILYA TANLASH HUQUQI
NIKOHDA ISM VA FAMILYA TANLASH HUQUQI
Oila, jamiyatning asosi bo'lib, uning har bir a'zosi muayyan huquq va
majburiyatlarga ega. Nikohda ism va familiya tanlash huquqi, odatda, er
va xotin o'rtasidagi kelishuv orqali hal etiladigan muhim masalalardan
biridir. O'zbekistonda bu mavzuga oid qonunchilik va statistik
ma'lumotlar mavjud bo'lib, ular quyidagi ma'lumotlarni o'z ichiga oladi:
1. **Huquqiy Asoslar**:
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi nikohga kirishayotgan
shaxslarga bir qator huquqlar va burchlarni belgilab beradi. Bu huquqlar
ichida familiya tanlash huquqi ham bor.
- Oila kodeksiga ko'ra, er va xotin nikohga kirganda, o'zlarining
familiyalarini saqlab qolish yoki er yoki xotin familiyasini olish
imkoniyatiga ega. Ba'zi hollarda, ular umumiy yangi familiya tanlash
huquqiga ham ega.
2. **Statistik Ma'lumotlar**:
- O'zbekistonda har yili minglab nikohlar ro'yxatga olinadi. 2022-yilda,
Statistika qo'mitasining ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonda 200 mingdan
ziyod nikoh qayd etilgan.
- Shu nikohlarning katta qismida juftliklar birgalikda erning
familiyasini tanlashni afzal ko'rishadi. Bu afzal ko'rish ijtimoiy
an'analarga asoslangan.
3. **Ism Tanlash Huquqi**:
- Nikohda ism tanlash masalasi erkin, ya'ni har bir shaxs o'z ismini
saqlash yoki o'zgartirishga erkin tanlov huquqiga ega. Ismlarni
o'zgartirish masalasi asosan davlat idoralari orqali rasmiylashtiriladi.
- O'zbekistonda, ism tanlash yoki o'zgartirish masalasi bo'yicha Davlat
xizmatlari agentligidan ma'lumot olishingiz mumkin. Har yili minglab
fuqarolar o'z ismlarini yoki familiyalarini o'zgartirishga talabnoma
berishadi.
4. **International Context**:
- Nikohda ism va familiya tanlash huquqi ko'plab davlatlarda turli xil

qonunchiliklarga bog'liq. Masalan, Yevropaning ko'plab davlatlarida er
va xotin individual familiyalarni saqlashlari yoki yangisini yaratishlari
mumkin.
- Ba'zi davlatlarda esa bu jarayon nikohdan keyin muayyan
ism/familiya variantlariga cheklangan bo'lishi mumkin.
5. **O'zgarish Choralari**:
- Fuqarolar o'z familiyalarini o'zgartirish uchun Sud orqali ariza
berishlari va davlat ro'yxatidan o'tkazishlari kerak bo'ladi. Bu jarayon,
odatda, bir necha oy davom etishi mumkin va buni rasmiylashtirish uchun
asosli sabablar talab qilinadi.
- Ko'pincha familiya o'zgartirish motivlar, oila muammolari, xayriya
sabablari yoki shaxsiy istaklarga bog'liq bo'ladi.
6. **Hududiy Farqlar**:
- O'zbekistonning turli hududlarida familiya tanlashga oid turli odatlar
va urf-odatlar mavjud. Masalan, Toshkentda erkinlik darajasi balandroq
bo'lishi mumkin, qishloq joylarda esa an'ana va urf-odatlar ko'proq
ahamiyatga ega bo'ladi.
Bu ma'lumotlar nikohda ism va familiya tanlash huquqi, uning huquqiy
asoslari, statistika, xalqaro tajriba va hududiy farqlari haqida muhim
faktlarni o'z ichiga oladi. Oila muhofazasi va amaliyotini yaxshilash
uchun bu masalada davlat va fuqarolarning yanada ko'proq ma'lumotga
ega bo'lishlari tavsiya etiladi.

6. ER-XOTINNING FARZANDLARGA NISBATANGI
HUQUQLARI
Albatta, bu erda berilgan 6. ER-XOTINNING FARZANDLARGA
NISBATANGI HUQUQLARI mavzusida faqat axborot va raqamlar bilan
bog‘langan ma'lumotlar taqdim etilgan.
**Er-xotinning farzandlarga nisbatan huquqlari**:
1. **Ota-onalik huquqi**: Er va xotin ular birgalikda farzandning ota-
onasi bo‘lib, ularga nisbatan teng huquqlarga ega. O‘zbekistonda
Fuqarolik Kodeksiga muvofiq, ota-onalar farzandlarining manfaatlarini
himoya qilishlari kerak.
2. **Tarbiya va ta’lim huquqi**: Ota-onalar o‘z farzandlarining tarbiyasi
va ta’limiga moslashish huquqiga ega. Ular farzandlariga maktab tanlash
va o‘qitish bo‘yicha qaror qabul qilishadi.
3. **Ishonchli tarbiya va farzandlarni himoya qilish**: O‘zbekiston
Respublikasi “Farzandlar huquqlari to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq, ota-
onalar farzandlarni zo‘ravonlik va boshqa zararli ta’sirlardan himoya
qilishlari shart.
4. **Sog‘liqni saqlash huquqi**: Forzandlarning sog‘lig‘ini saqlashda
ota-onalarning qarorlari muhim o‘rin tutadi. Ular farzandlari uchun tibbiy
yordam tanlash va ularga qachon va qanday yordam kerakligini belgilash
huquqiga ega.
5. **Yashash joyi va muhit tanlash huquqi**: Ota-onalar farzandlariga
xavfsiz yashash joyi va muhit tanlashga javobgardirlar. Ular farzandlari
qaysi shahar yoki mamlakatda yashashini belgilashlari mumkin.
6. **Mulk huquqi va iqtisodiy ta’minot**: O‘zbekiston qonunlariga
ko‘ra, ota-onalar farzandlariga iqtisodiy ta’minot ko‘rsatishlari kerak, bu
ularning asosiy ehtiyojlarini qondirishni o‘z ichiga oladi.
7. **Farzandlarni asrab olish yoki ularning vasiylik huquqlarini
rasmiylashtirish**: Ota-onalar maxsus idoralar ko‘magi bilan farzandni

asrab olish tadbirlarini rasmiylashtirish huquqiga ega.
8. **Sud qarorlarida farzandlar huquqlari**: Agar er-xotin ajrashsa, sud
ota-onalarning har ikkisiga farzandlar bilan bo‘lishi kerak bo‘lgan vaqt va
ular bilan bo‘lgan munosabatlar rejasini belgilaydi. O‘zbekiston
qonunchiligida ajratmagandagi farzandlar huquqlari muhim ahamiyatga
ega va farzandlarning manfaatlari birinchi o‘rinda turadi.
9. **Vasiylik va homiylik huquqlari**: Agar ota-onalar farzandlariga
g‘amxo‘rlik qila olmasa, ularning vasiy va homiy sifatidagi vakolatlari
sud orqali ko‘rib chiqilishi mumkin.
10. **Mas’uliyatlilik va javobgarlik**: O‘zbekistonda har qanday huquq
bilan bir qatorda javobgarlik ham keladi va ota-onalar farzandlarining har
tomonlama rivojlanishlarini ta’minlash uchun mas’uldirlar.
Bu huquqlar O‘zbekiston Respublikasida kuchli mamlakat qonunchiligi
bilan himoyalangan va barcha ota-onalar ularga rioya qilishlari shart. Ota-
onalar va farzandlarning huquqiy aloqalari qonuniy tartibda belgilanadi,
bu ham davlat organlari, ham demokratik institutlar tomonidan nazorat
qilinadi.

7. TA'LIM OLISH HUQUQI
Ta'lim olish huquqi O'zbekiston Respublikasida Konstitutsiya bilan
mustahkamlangan asosiy inson huquqlaridan biridir. O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 41-moddasida har bir inson ta'lim olish
huquqiga ega ekani qayd etilgan. Bu huquq mamlakatda ta'lim tizimining
shakllanishi va rivojlanishi uchun huquqiy asoslar yaratadi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7-fevraldagi PF-4947-
sonli “2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo'yicha Harakatlar strategiyasi”da ta'lim sohasini
rivojlantirish muhim yo'nalishlardan biri sifatida belgilanadi. Ushbu
strategiyada ta'lim sifatini oshirish, zamonaviy ta'lim texnologiyalarini
joriy etish, xalqaro ta'lim standartlariga mos keladigan ta'lim tizimini
yaratish masalalari ko'zda tutilgan.
Mamlakatda umumiy o'rta ta'lim bepul va majburiy hisoblanadi. 2019
yilgi ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekistonda umumiy o'rta ta'lim
maktablarining soni 9 mingdan ortiq, ularning aksariyati davlat budjeti
hisobidan moliyalashtiriladi. Mamlakatda maktab ta'limi uch bosqichga
bo'linadi: boshlang'ich (1-4 sinf), o'rta (5-9 sinf), va yuqori o'rta (10-11
sinf) ta'lim.
Oliy ta'lim tizimida 2020 yilda 125 davlat va 24 nodavlat oliy ta'lim
muassasalari faoliyat ko'rsatmoqda. 2019-2020 o'quv yilida oliy ta'lim
muassasalarida tahsil olayotgan talabalar soni 424 mingga yetdi, bu
O'zbekiston yoshlarining faqat 9 foizini tashkil etadi, bu esa oliy ta'lim
olish imkoniyatlarini kengaytirishni zarur qiladi.
O'zbekistonda davlat tomonidan oliy ta'limga kirish imtihonlari
tashkillashtirilib, grant va kontrakt tizimida tahsil olish imkoniyatlari
yaratib berilgan. 2020 yil uchun davlat grant o'rinlari soni 32 mingni
tashkil etdi, shundan 46 foizi texnik sohalarga, 54 foizi gumanitar
fanlarga ajratildi. Kontrakt asosida tahsil olayotgan talabalar esa jami
talabalarning 71 foizini tashkil etadi.
Bundan tashqari, O'zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan xalqaro
ta'lim standartlariga moslikni ta'minlash maqsadida qator dasturlar

amalga oshirilmoqda. Xususan, xalqaro dasturlar orqali talabalarni chet
elda tahsil olishga qaratilgan grantlar ajratiladi, ko'plab xorijiy
universitetlar bilan hamkorlikda qo'shma dasturlar amalga oshiriladi.
2018-2022 yillarga mo'ljallangan O'zbekistonda ta'lim sohasi
rivojlantirish davlat dasturida uzluksiz ta'lim tizimini yaxshilash,
kadrlarning ilmiy va kasbiy saviyasini oshirish maqsadida qator chora-
tadbirlar belgilangan.
Ta'lim olish huquqi nafaqat yoshlar, balki kattalar uchun ham taqdim
etiluvchi imkoniyatlar orqali ta'minlanadi. Kadrlarni qayta tayyorlash va
malakasini oshirish markazlari faoliyat yuritib, ko'p yillar ishlagan
mutaxassislarga zamonaviy bilim va ko'nikmalarga ega bo'lish
imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, professional ta'lim va kasb-hunar
kollejlari orqali aholining kasbiy malakali bo'lishi va ish bilan
ta'minlashga ko'maklashiladi.
Xalqaro tashkilotlar, shu jumladan YUNESKO va boshqa tashkilotlar
bilan hamkorlikda O'zbekiston ta'lim tizimini xalqaro standartlarga mos
ravishda rivojlantirish yo'lida bir qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Bu
esa mamlakatning global ta'lim tizimiga integratsiyalashuvi uchun keng
yo'l ochib beradi.
Natijada, O'zbekistonda ta'lim olish huquqi mamlakatda bilimli va
malakali kadrlarni tayyorlash, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishiga hissa qo'shish uchun muhim omil hisoblanadi. Ushbu
sohada qabul qilinayotgan chora-tadbirlar va davlat siyosati
mamlakatning kelajagini barqaror rivojlantirishga xizmat qiladi.

8. MEHNAT VA KASBLAR TANLASH ERKINLIGI
Albatta, mehnat va kasblar tanlash erkinligi mavzusida ma'lumot beradi.
Xush kelibsiz. Mehnat va kasblar tanlash erkinligi O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va mehnat qonunchiligida aniqlangan
asosiy huquqlardan biri hisoblanadi. Ushbu mavzuga oid ba’zi muhim
ma’lumotlar va statistikalar quyida ko‘rsatilgan.
1. **O‘zbekiston Konstitutsiyasi va Qonunchiligi:**
- O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida mehnat qilish huquqi
asosiy huquqlar sifatida belgilangan. 1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan
Konstitutsiyaning 37-moddasida har bir fuqaro erkin mehnat qilish, kasb-
hunar tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash hamda ishsizlikdan
himoyalanish huquqiga ega ekanligi qayd etilgan.

2. **Statistikalar va Ma’lumotlar:**
- 2020 yilning ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi
aholisining mehnat bilan band qismi 14 milliondan ortiq kishini tashkil
etdi.
- O‘zbekistonning Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish
vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, mehnat bozorida 2021 yilda yoshlar
bandligini ta’minlash uchun 500 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari
yaratish rejalashtirilgan edi.

3. **Xalqaro Huquqlar va Standartlar:**
- O‘zbekiston Respublikasi Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT)ning bir
nechta konvensiyalarini ratifikatsiya qilgan, bulardan biri 122-sonli
“Mehnat siyosati to‘g‘risida” gi konvensiya bo‘lib, unda O‘zbekiston
mehnat sohasida samarali va adolatli siyosat yuritishni ta’minlaydi.
- O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan
Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar xalqaro pakti doirasida kasb-
hunar erkinligi va mehnat huquqlarini ta’minlash majburiyatlariga ega.
4. **Kasblar Tanlash va Ta’lim:**
- O‘zbekistonda oliy o‘quv yurtlari va kasb-hunar kollejlari orqali turli
kasblar bo‘yicha kadrlar tayyorlash tizimi mavjud. 2021 yilda 143 ta oliy
ta'lim muassasasi va 1000 dan ortiq kasb-hunar kollejlari faoliyat
yuritgan.

- Oliy va kasb-hunar ta’limi muassasalaridagi talabalar soni 2020 yilga
kelib 600 mingdan oshdi va ularning ko‘pchiligi an’anaviy tarzda iqtisod,
texnika va tabiiy fanlarga yo‘nalgan.

5. **Ishsizlik va Bandlik:**
- 2021 yilga kelib, O‘zbekiston ishsizlik darajasi 9,5% deb
baholanmoqda. Aholining mehnatga layoqatli qismida ishsizlik
darajasining pasaytirilishi bo‘yicha turli davlat dasturlari amalga
oshirilmoqda.
6. **Mehnat Sharoitlari va Huquqlar:**
- Mehnat sharoitlari O'zbekiston Respublikasining "Mehnat kodeksi"
tomonidan tartibga solinadi. Bu qonunda mehnat muhofazasi, ish vaqti,
dam olish vaqti, mehnatni muhofaza qilish, mehnat nizolarini hal qilish
qoidalari belgilangan.
- Mehnatni muhofaza qilish tizimining rivojlanishi va xavfsiz mehnat
sharoitlari yaratish davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri
hisoblanadi.

Yuqoridagi ma’lumotlar mehnat va kasblar tanlash erkinligi bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasida mavjud sharoit va huquqiy asoslari haqida
tushuncha beradi.

Er-xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari

Купить