Estetika fanining predmeti, tadqiqot doirasi va taraqqiyot bosqichlari - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	79.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Estetika fanining predmeti, tadqiqot doirasi va taraqqiyot bosqichlari

Купить

Estetika fanining predmeti, tad q i q ot doirasi va taraqqiyot bosqichlari Reja : 1. Estetikaning predmeti, tadqiqot doirasi va falsafiy mohiyati. 2. Estetik anglash va estetik faoliyat. 3. Qadimgi dunyo estetik tafakkur taraqqiyoti . 4. O’rta asrlarda G’arb va Sharq estetikasining xususiyatlari. 4. Yangi davr va eng yangi davr estetik tafakkuri.

Estetikaning predmeti, tadqiqot doirasi va falsafiy mohiyati. Estetika yoxud nafosatshunoslik eng qadimgi fanlardan biri. Uning tarixi ikki yarim-uch ming yillik vaqtni о ‘z ichiga oladi. Biroq u о ‘zining hozirgi nomini XYIII asrda olgan. Ungacha bu fanning asosiy muammosi b о ‘lmish g о ‘zallik va san’at haqidagi mulohazalar har xil san’at turlariga bag‘ishlangan risolalarda, falsafa hamda ilohiyot borasidagi asarlarda о ‘z aksini topgan edi. «Estetika» atamasini birinchi b о ‘lib buyuk olmon faylasufi Aleksandr Gotlib Baumgarten (Baumgarten / 1714-1762) ilmiy muomalaga kiritgan. Bunda u boshqa bir ulug‘ olmon faylasufi Gotfrid Vilgelm Leybnis (Leibniz / 1646-1716) ta’limotidan kelib chiqqan holda munosabat bildirgan edi. Laybnis inson ma’naviy olamini uch sohaga – aql-idrok , iroda-ixti

Endi «Estetika» fanining mohiyatini anglatadigan «san’at falsafasi» va «g о ‘zallik falsafasi» iboralariga t о ‘xtalamiz. Estetika tarixida birinchi ibora tarafdorlari k о ‘pchilikni tashkil etadi. Lekin, yuqorida aytib о ‘tganimizdek, san’at bu fanning yagona tadqiqot obyekti emas. Hozirgi paytda texnika estetikasi va uning amaliyotdagi sohasi dizayn, atrof-muhitni g о ‘zallashtirish, tabiatdagi nafosat borasidagi muammolar bilan ham shu fanimiz shug‘ullanadi. Demak, uning qamrovini san’atning о ‘zi bilangina chegaralab q о ‘yishga haqqimiz y о ‘q. Zero bugungi kunda inson о ‘zini о ‘rab turgan barcha narsa-hodisalarning g о ‘zal b о ‘lishini, har qadamda nafosatni his etishni istaydi: biz taqib yurgan soat, biz kiygan kiyim, biz haydayotgan mashina, biz uchadigan tayyora, biz yashayotgan

estetika ishlab chiqqan qonun–qoidalar barcha san’atshunoslik fanlari uchun umumiylik xususiyatiga ega. Masalan, uslub, ritm, kompozisiya v. h. borasidagi qonuniyatlar barcha san’at turlariga taalluqli. Hech bir alohida san’at turi haqidagi fan bunday imtiyozga ega emas. Masalan, adabiyotshunoslik ishlab chiqqan qofiya nazariyasini musiqa yoki me’morlik san’atiga tadbiq etib b о ‘lmaydi. 2 Shunday qilib, estetikaning falsafiy mohiyatini k о ‘rib о ‘tdik. Endi uning boshqa fanlar bilan о ‘zaro munosabatlariga t о ‘xtalamiz. Etika (Axloqshunoslik). Bu ikkala fan shu qadar bir–biriga yaqinki, hatto ba’zi davrlarda ular yetarli darajada о ‘zaro chegaralanmagan. Chunki insonning xatti–harakati va niyati k о ‘pincha ham axloqiylikka, ham nafosatga tegishli b о ‘ladi, ya’ni muayyan ijobiy faoliya

asarini yaratish va idrok etish ham ma’lum ma’noda hissiyotlar bilan bog‘liq. Masalan, oddiy harsang tosh kishida alohida bir hissiy taassurot uyg‘otmaydi. Lekin toshga haykaltarosh q о ‘l urganidan s о ‘ng, undan hayot nafasi, insoniy hissiyotlar ufura boshlaydi. Gap bunda toshga odam qiyofasi berilganida emas, balki shu qiyofaga bir lahzalik insoniy tuyg‘ularning jamlanganidadir. Boshqacharoq qilib aytganda, ijodkor toshga о ‘zi tomoshabinga yetkazishni maqsad qilib q о ‘ygan hissiyotlarning suratini chizadi va oddiy toshni haqiqiy san’at asariga aylantiradi. Agar ijodkor–haykaltarosh ana shu hissiyotlarni о ‘zi m о ‘ljallagan darajada tomoshabinga yetkaza olsa va tomoshabinda о ‘sha hissiyotlarga yo aynan, yo monand tuyg‘ular uyg‘ota olsa, mazkur haykal haqiqiy san’at asari hisoblanadi.

demografik holatlarini tadqiq etadi; shaxs ijtimoiylashuvida san’atkor va san’at asarining ahamiyatini tahlil qiladi. Bu muammolarni atroflicha о ‘rganish uchun maxsus san’at sosiologiyasi sohasi ham mavjud. U ham ijtimoiyshunoslikka, ham estetikaka birday tegishlidir. Ayni zamonda, muayyan san’at asarlari, janrlari va turlarining jamiyatdagi mavqeini aniqlab beruvchi maxsus sosiologik s о ‘rov usullari ham mavjudki, ular shubhasiz, san’at taraqqiyotiga, estetikaning san’at sohasida t о ‘g‘ri y о ‘nalish tanlashiga k о ‘maklashadi. Dinshunoslik fani bilan aloqadorligi. Din va san’at doimo bir–birini t о ‘ldirib keladi va k о ‘p hollarda biri boshqasi uchun yashash sharti b о ‘lib maydonga chiqadi. Buning ustiga, har bir umumjahoniy dinning « о ‘z tasarrufidagi» san’at turlari bor: buddhach

qoidalarini ishlab chiqadi, ya’ni, inson tug‘ilganidan boshlab to о ‘lgunigacha bosib о ‘tadigan bosqichlar uchun umumiy b о ‘lgan tarbiya falsafasi sifatida ish k о ‘radi. Demak, rus nafosatshunosi M. Kagan aytganidek, pedagogika tarbiya borasida taktik tabiatga ega b о ‘lsa, estetika uning strategiyasidir. Semiotika ( belgilar va belgilar tizimi haqidagi fan) fani bilan aloqadorligi. Ma’lumki, san’at asarida belgilar va badiiy ramzlar muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, harflar, notalar v.h. Boshqacharoq qilib aytganda, bilish va baholash faoliyati natijalarini, ya’ni semantik va pragmatik axborotni о ‘zida mujassam qilgan san’at asari о ‘sha axborotni yetkazib berishga ham m о ‘ljallangan. Ana shu san’atning belgi bilan bog‘liq tomonini, kommunikativ–vositachilik jihatini semiotika о

mavjud, faqat zarur sharoitda faoliyatga kirishgandagina narsa-hodisaga munosabatini, voqelikka aralashish xususiyatini namoyon qiladi. Ana shu o’ziga xos tahliliy faoliyatni biz anglash deb ataymiz va shu anglashning darajasiga qarab, kishilar ongining yuksakligi yoki pastligi haqida fikr yuritamiz. Estetik anglash inson ruhiyatida o’ziga xos, chuqur ijobiy rihiy o’zgarishlarni vujudga keltiradigan estetik holat. U estetik faoliyatning boshlanishidan avvalinsonni unga tayyorovchi hodisa sifatida muhim: usiz estetik faoliyatning roy berishi mumkin emas. Estetik anglashning murakkab hodisa ekani estetik ihtiyoj, turli hislar va ma’naviy andozalarning har bir shaxs uchun alohida ruhiy evrilish tarzida namoyon bo’lishi bilan bog’liq: bu evrilish kuchli va asosan his-hayajon, ehtirosli kechinm

ma’naviyatini boyitish imkonini yo’qotmaydi. Estetik munosabatning qamrovligi, bir umrli ma’naviy hodisa sifatidagi ahamiyati ana shunda. Estetik ihtiyoj. Estetik anglash va shu asosdagi faoliyat jarayoninig ibtidosi estetik ehtiyojga borib taqladi. Estetik ehtiyoj inson hayotida roy beradigan barcha estetik hodisalarning asosi sifatida ham tabiiy – biologik, ham ijtimoiy – ma’naviy, mohiyatga ega; “go’zal nafs” , nafosatga tashnalik, insonda estetik hissiyotni qo’zg’atish xususiyatini saqlab qolgan holda, keyinchalik uning butun umri moboynida takomillashib boradi, estetik muhokama, estetik baho, estetik did va estetik idealning shakllanishiga xizmat qiladi. Har bir shaxsdagi madaniyatlilik darajasi, ma’naviy salohiyati uning estetik ehyitoji darajasi bilan o’lchanadi. U “go’zal nafs” sif

emas. Chunki hayajon ham, kechinma ham bitta tuyg’udan emas, tuyg’ular silsilasidan iborat bo’ladi, shu sababdan uni ko’plikda – hislar yoki hissiyot shaklida qo’llash maqsadga muvofiq. Estetik baho . Qadriyat va baho, yuzaki qaraganda, mohiyatan bir xil bo’lishi kerakdek tuyuladi. Aslida ular orasida o’ziga xos farq mavjud. To’g’ri, estetik qadriyat obektning subektga munosabatini anglatadi, obekt, odatda, o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’ladi. Lekin bu-muayyan go’zallik yoki ulug’vorlik hamma uchun ham, hamma vaqt ham bir xildagi go’zallik va ulug’vorlik bo’lib qolaveradi, degani emas. Chunki estetik baho subektning obektga munosabati, u obektning qadriyatini belgilaydigan xususiy mezon, bu xususiylik shaxsga, jamiyatga va zamonga tegishlidir. Shu jihatdan bir obekt-qadriyat har xil baho

Zero, fahm-aqliy, farosat-axloqiy, did-estetik qobiliyatni yuzaga chiqaradi. Uchala qobiliyatning ham ibtidosi, tabiiy-tug’malikka borib taqalsa-da, ular o’zlarini asosan tarbiya, ijtimoiy munosabatlar orqali ro’yobga chiqaradi. Ayniqsa, estetik did murakkab tarbiya jarayonini taqozo etadi. Chunki u ham aqliy, ham axloqiy, ham hissiy tarbiya uyg’unlashgan umumiylikdan iboratdir. Estetik did har kimda har xil bo’lishini, unda subektiv mushohada kuchli ekanini bilasiz Buyuk ingliz faylasufi David Yum shundan kelib chiqib, did haqida bahslashmaydilar, ya’ni har kimning didi har xil degan fikrni ilgari surdi. 5 Lekin shunday estetik qadriyatlar borki, ular muayyan zamon, ijtimoiy hayot, umummilliy, umuminsoniy, madaniy daraja bilan shartlanadi. Ular idrok etilaganida bahslashish mumkin emas .

umubashariy “tasdiqdan o’tgan”. Shu sababli Toshmatning fikri tanqidiy rad etiladi uning “o’ziga xos”, “subektiv” qarashi hisobga olinmaydi. Shunday qilib, umumbashariy yoki umuminsoniy estetik qadriyat sifatida tan olingan estetik obektlar haqida bahslashmaydi , ular barcha rasmona did egalari tomonidan yuksak baholanadilar. Estetik ideal . Ideal deganda, biz odatda muayyan bir inson shaxsi yoki ijtimoiy – tarixiy hodisaning boshqalar tomonidan yuksak namuna , oliy maqsad hamda komillik tarzida qabul qilinishini nazarda tutamiz. U tasavvurdagi shaxs yoki jamiyatni real shaxslar va mavjud jamiyatdan yuqori qoyish, ya’ni ideallashtirish bilan bog’liq. Masalan, O’zbekistonni kelajagi buyuk davlat sifatida tasavvur etishimiz uning hozirgi reallikdan baland, namunaviy bo’lishini anglatadi. Ayn

boshqacharoq aytganda, o’z ideallarini san’at vositasida moddiylashtiradi: binoga, haykalga, romanga, spektaklga, rasmga, badiiy asarga va boshqa ma’naviy hodisalarga aylantiradi: san’atkor erkin harakat qiladi. Biz esa o’z ideallarimizni ulardagi obrazlar orqali tanlaymiz, ularni o’zimiz uchun ma’lum muddatga yoki bir umrga namuna qilib belgilaymiz, bu holatdagi xatti – harakatimiz ham erkinlik orqali roy beradi. Ya’ni, san’at har bir insonni individual o’ziga xosligini hisobga olgan holda, uning o’z estetik estetik idealini obrazlar vositasida shakllantiradi. Estetik idealning ana shu shakllanish jarayoni murakkab: uzoq muddatni , hissiy – intelektual qudratni, tanlov imkoniyatni beradigan muayyan shart – sharoitni, erkin jamiyatni taqozo etadi; ana o’shanda shaxs uchun to’g’ri ruhiy yo’

qurilgan turar joylarning bir xil shaklda bo’lganligi shundan dalolat beradi. Mazkur binolar avvalo, xalqning mentalitetiga hurmatsizlik qilgan holda tartibsiz, noqulay hududda bunyod etilganligi, aksariyatining qurilishida tabiiy muhit, milliy xususiyatlarni hisobga olinmaganligi natijasida shahar ko’rkining buzib turar edi. Endilikda, mustaqillik sharofati tufayli mamlakatimizda shaharsozlik sohasiga katta e’tibor qaratildi va bu borada ulkan bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Ana shulardan xulosa qilgan holda shahar o’z ko’rki va go’zalligi quyidagi estetik xususiyatlar orqali namoyon etadi, degan fikrga kelish mumkin: shaharda qadimiy me’moriy obidalarning saqlanganligi va uning ko’rki; binolarning aholi turmush tarzi uchun qulayligi va mos kelishi; shaharda bunyod etilgan binolar,

jamiyatining a’zosi har jihatdan kamol topgan, yuksak nafis did egasi b о ‘lmog‘i lozim. Qolaversa, hozirgi mashinasozlikni, aviasozlikni, umuman, sanoatni zamonaviy dizaynsiz tasavvur etish mutlaqo mumkin emas. Bunda bevosita texnika estetikasining ahamiyati katta. Bulardan tashqari, ayniqsa yoshlarning nafosat tarbiyasiga alohida e’tibor berish–zamonning dolzarb talabi b о ‘lib qarmoqda. Shu bois «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da uzluksiz ta’limni tashkil etish va rivojlantirish tamoyillaridan biri: «Ta’limning ijtimoiylashuvi – ta’lim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, ularda yuksak ma’naviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish», deb aniq belgilab q о ‘yilgani bejiz emas. 3.Qadimgi dunyo estetik tafakkur taraqqiyoti. Somir. Somir insoniyat tarixidagi ho

Somirliklarda va umuman, estetik tafakkurning kelib chiqishi asotirnomaga (mifologiyaga) borib taqaladi. 6 Bobilon. Bobilon s о ‘z san’atida «Enuma elish» («Osmonda qachonki...») dostoni, Agushayya, Gilgamesh, Adan, Etana, «Ishtarning qa’rga tushishi» haqidagi epik dostonlar, «Iztirobda qolgan haqg о ‘y», «X о ‘jayinning qul bilan suhbati» singari diniy–falsafiy dostonlar muhim ahamiyatga ega. Ularning hammasidagi asosiy g‘oya – hayot va mamot о ‘rtasidagi kurashdan iborat. «X о ‘jayinning qul bilan suhbati», «Tushkunlik haqidagi suhbat» deb atalgan dostonlar ular orasida kulgililik tabiatiga ega ekanligi bilan alohida ajralib turadi. Unda x о ‘jayinning har bir buyrug‘i oqil ekanini maqollar va matallar bilan asoslashga intilgan qul oqil, quv xizmatkor obrazi tasvirlangan. Bu suhbat– ayti

Ma’lumki, Nil daryosi qadimgi Misr farovonligining asosi b о ‘lgan. Farovonlik esa, ular fikricha, g о ‘zallikdir. Shuning uchun misrliklar Nilni ilohiy daryo sifatida talqin etadilar. Qadimgi Misr san’atining juda k о ‘p turlari ana shu manfaatli g о ‘zallik asosida vujudga kelgan. Chunonchi, ma’budlar uchun qurilgan ibodatxonalar, ma’budlarning va о ‘limidan keyin ma’budga aylangan fir’avnlarning haykallari ulardan shafqat, m о ‘l–hosil, rizqu–r о ‘z s о ‘rash maqsadida bunyod etilgan b о ‘lsa, xalq amaliy san’ati buyumlari esa kundalik hayotni g о ‘zallashtirish uchun xizmat qilgan. Qadimgi Misr madaniyati taraqqiyotida faqat estetik g‘oyalargina emas, balki estetika mezonlari ham muhim о ‘rin egallaganligi shubhasiz. Bu qonun-qoidalar yig‘indisini ma’lum ma’noda estetika risolalari deb

yuksak madaniyat sohibi b о ‘lgan qadimgi Sharq mintaqalaridagi an’anaviy estetik tushuncha b о ‘lmish nur alohida о ‘rin egallaydi. Unda quyosh, oy, yulduzlar nuri insonning ichki axloqiy qiyosi bilan q о ‘shilib ketgandek tuyuladi, nur nafosati о ‘zining yuksak darajasiga k о ‘tariladi. Me’morlik sohasida Qadimgi Somir san’atining ajralib turuvchi jihati nimada? Nima uchun Qadimgi Misr haykallari badiiy ijodning noyob namunasi hisoblanadi? “Avesto”da s о ‘zning alohida о ‘rini tutishini estetik mohiyati nimada? «Avesto»da fikr – s о ‘z – a’mol uchligi yaxlitlikni tashkil etadi va bu yaxlitlikda s о ‘z alohida о ‘rin egallaydi. Zardusht uchun Ahura Mazdani chiroyli s о ‘zlar bilan ifodalash yovuz s о ‘zlarni yanchish, ya’ni ezgulik vositasida yovuzlikni yanchish demakdir. Gotlarda «g о ‘z

«Avesto»da ham olovga sig‘inish e’tiqodiy asos sifatida namoyon b о ‘ladi. Bunday о ‘xshashliklar juda k о ‘p. «Rigveda»da s о ‘zning ahamiyati alohida о ‘rin tutadi. Ma’budlarni e’zozlashda s о ‘z ibodat va qurbonliqdan kam hisoblangan emas. S о ‘z poklovchi, muqaddas omil hisoblangan, «Rigveda»da u ma’buda Voch («voc»–«s о ‘z», «nutq» degani) timsolida jonlantirilgan. «Rigveda»da oriylar jamiyatidagi shoir ilohiy karomatga dahldor, ma’budlar alqagan donishmand tarzida namoyon b о ‘ladi. Shoir ma’buddan ana shu karomatli onlarni baxshida etishni s о ‘raydi. Donishmandlik, bu bir zum namoyon b о ‘luvchi manzara. Unga erishishning usuli – k о ‘rishdir. Shoir ichki nigoh, savqi tabiiy bilan, uning haqiqatning ilohiy manzarasini haqiqat nogoh yoritib yuboradigan nuri orqali k о ‘radi. Bir man

«Avesto»dagi kabi «Rigveda»da ham “Nur estetikasi” alohida о ‘rin tutadi. Juda k о ‘p sharqiya-alqovlar muqaddas olov ma’budi Agniga bag‘ishlangan. Qadimiy yodgorlikning birinchi alqovi–sharqiyasidayoq Agni «shoirona zakiy, haqiqiy charaqlagan sharaf sohibi» deb ta’riflanadi. Agniga nisbatan «g о ‘zal yoqilgan», «g о ‘zal qiyofali» «charaqlagan» singari sifatlashlar q о ‘llaniladi; g о ‘zallik haqidagi tasavvur nur bilan bog‘liq tarzda namoyon b о ‘ladi. G о ‘zallik «suvga t о ‘la bodiyadek ezgulik t о ‘la» ma’bud Indrning ham asosiy sifati tarzida talqin etiladi; uni sharqiyalardan birida «qudratning g о ‘zal harakat qiluvchi о ‘g‘li», deyilsa, boshqa birida u: Seni, ey g о ‘zal qiyofa sohibi Madh etmoq istaymiz, ey sahiy, — deb ulug‘lanadi. Xitoy. Miloddan avvalgi YII asrdan milodning Y

Hamma narsada, xususan, musiqa va q о ‘shiqda u m о ‘tadillikni yoqlaydi. «G о ‘zal» (mey) atamasi Konfusiy tomonidan «ezgu» (shan) s о ‘zining sinonimi tarzida q о ‘llaniladi. Qadimgi dunyoning mumtoz nafosatshunosligi. Qadimgi yunon mumtoz falsafasi haqida gap ketganda k о ‘pgina adabiyotlarda uni g о ‘yo Yunonistonda о ‘z– о ‘zidan paydo b о ‘lib qolgan aqliy yuksaklik, ya’ni, yunonlarning (ovr о ‘paliklarning) boshqa irqlarga nisbatan buyukligidan dalolat beruvchi hodisa sifatida talqin etiladi. Lekin, aslida qadimgi Yunoniston fani va madaniyati Eron, Bobilon, qadimgi Misr va qadimgi Hindiston singari Sharq mamlakatlari erishgan yutuqlardan foydalanib, shu darajaga k о ‘tarildi. Qadimgi Sharq yunonlar uchun ulkan maktab vazifasini о ‘tadi. Chunonchi, Fales, Pifagor, Demokrit, Heraklit

Aflotun (milodgacha 427–347). Uning estetika borasidagi fikr–mulohazalari asosan «Ion», «Fedr», «Bazm», «Qonunlar», «Davlat» singari asarlarida о ‘z ifodasini topgan. Arastu (milodgacha 384–322). Uning asosan «Xitoba» («Ritorika»), «Siyosat», ayniqsa «She’riyat san’ati» («Poetika») asarlarida estetika muammolari о ‘rtaga tashlangan. Arastu g о ‘zallik masalasini о ‘z tadqiqotlari markaziga q о ‘yadi. U g о ‘zallikni tartib, mutanosiblik va aniqlikda k о ‘radi. G о ‘zallikning nisbatan yuksak ifodasi esa, tirik jonzotlarda, ayniqsa, insonda namoyon b о ‘ladi. G о ‘zallikning yana bir belgisi, Arastu fikriga k о ‘ra, miqdorning cheklanganligi. «Jonsiz narsalar kabi jonli mavjudotlar ham hajman oson ilg‘ab olinadigan b о ‘lishlari kerak, deydi faylasuf – Shunga о ‘xshash fabula ham oson esda

she’riyat bilan k о ‘p jihatdan о ‘xshashligini alohida ta’kidlab о ‘tadi. Har qanday nomutanosiblikni, soxtalikni qoralaydi, buni g о ‘zallikning buzilishi deb aytaydi. Qadimgi Rumo estetikasini, muayyan yutuqlariga qaramay, Arastu darajasidan yuqori k о ‘tarila olmadi, ular qadimgi yunon mutafakkirlariga taqlidiy yondashuvdan nariga о ‘ta olmadi. 4. О ‘rta asrlarda Sharq va G‘arb estetikasining asosiy xususiyatlari. Antik dunyo mumtoz estetikasi y о ‘nalishlari va g‘oyalarini О ‘rta asrlar Musulmon Sharqi mutafakkirlari davom ettirdilar. Ular qadimgi Yunon faylasuflari va olimlari asarlarini sharhladilar, tanqidiy о ‘rgandilar, tarjima qildilar. Arastuni esa ular «Birinchi muallim» deb atadilar. Shu о ‘rinda tabiiy savol tug‘iladi: nima uchun ajdodlarimiz о ‘zimizning Sharqqa, deylik, qa

qilish usuli uyg‘otadi. Musiqaning kelib chiqishini esa inson nutqining boyligi bilan bog‘laydi: xushomad qilayotganda ovoz pasayadi, mag‘rur s о ‘zlayotganda qat’iy jaranglaydi va h. k. Musiqa inson kayfiyatiga taqliddir, deydi Ibn Sino. Shuningdek, alloma g о ‘zallik borasida ham Forobiy izidan boradi. Uning fikriga k о ‘ra, jismoniy g о ‘zallik bevosita qalb g о ‘zalligi bilan belgilanadi. «Ishq risolasi» asarida muhabbatning asosida g о ‘zallik yotishini «aslida muhabbat – g о ‘zallikni ma’qullashdir», degan fikr bilan ifodalaydi. О ‘rta asrlar nafosatshunosligida Ibn Sinoning «She’r san’ati» asari о ‘ziga xos о ‘rin egallaydi. Unda qomusiy alloma, Arastu «Poetika»sini sharhlar ekan, о ‘ziga xos yangiliklar kiritadi va she’rning keyinchalik mashhur b о ‘lib ketgan mana bu qoidasini kel

Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-G‘azzoliy (1058–1111 ), О ‘rta asrlar musulmon Sharqi nafosatshunosligida mashshoiyy о ‘nlik y о ‘nalishi bilan birga tasavvufiy y о ‘nalish ham vujudga keldi. Uning buyuk vakili tasavvuf falsafasi asoschisi tengi kam ilohiyotchi Imom G‘azzoliydir. Uning «Ihyo ulum ad din» («Din haqidagi ilmlarning tirilishi») va «Kimyoi saodat» asarlarida estetikaka keng о ‘rin berilgan. G‘azzoliy ularda g о ‘zallik tushunchasiga alohida t о ‘htaladi, manfaatsiz g о ‘zallik, oltinchi sezgi vositasida his etiladigan g о ‘zallik haqida о ‘ziga xos nazariyalarni о ‘rtaga tashlaydi. Bularning hammasi muhabbat tushunchasi bilan bog‘liq holda tadqiq etiladi. Zero G‘azzoliy muhabbatni besh turga b о ‘ladi. Uning dastlabki uch turi asosan ahloqshunoslikka, s о ‘nggi ikki turi es

K о ‘ngul durji ichra guhar s о ‘zdurur, Bashar gulshanida samar s о ‘zdurur. Erur s о ‘z falak jismining joni ham, Bu zulumotning obi hayvoni ham. «Majolis un-nafois», «Me’zon ul-avzon» asarlarida Navoiy ana shu mohiyatan muqaddas b о ‘lgan s о ‘zdan foydalanish san’ati haqida fikr yuritadi. «Me’zon ul-avzon» aruz nazariyasi sifatida diqqatga sazovor b о ‘lsa, «Majolis un- nafois» tengi kam tazkira sifatida estetikaka aloqadordir. Unda Navoiy 450 nafardan ortiq shoir ijodiga t о ‘xtalib о ‘tadi va ular ijodi uchun xarakterli b о ‘lgan misollarni keltiradi. Ayni paytda, tazkirada din, shakl va mazmun singari estetika muammolari ham о ‘z aksini topgan. Chunonchi, tazkiraning temuriy shahzoda shoirlarga bag‘ishlangan yetinchi majlisida Amir Temur didi haqida fikr yuritar ekan, shunday deyd

«Shunday bir hodisa mashhurki, ustoz Behzod (suvrat chizilgan) sahifani buyuk Amir Alisherning firdavsmonand, osmon ziynatli majlisiga keltirdi. Suvratda tasvirlanishicha, orasta bog‘cha–u turli–tuman daraxtlar bilan qoplangan va daraxt shoxlarida xushsuvrat turli–tuman qushlar, har tarafda ariqchalar shildirab oqib yotibdi. Ochilgan zangori gul tuplari va uning orasida Mir (Alisher) ning yoqimli xushsurati. U asoga tayangan holda turibdi. Yonida sochqi (odatini ijro etmoq uchun) zar t о ‘la tabaqlarni q о ‘ygan. Hazrati Mir ul suratni mushohada va mulohaza qildi... Mir (Alisher) ning ustozi va Huroson ahlining mashhur kishilaridan b о ‘lgan Mavlono Fasihiddin bunday deydi: — Mahdumlar! K о ‘z oldimdagi bu ochilgan ra’no gullarni q о ‘l ch о ‘zib uzsam–u, dastorimga sanchisam?! Mir (Alis

qilmaganlarida, men (suratda tasvirlangan) taboqlardagi oltinlarni boshlaridan sochmoqchi edim, — deydi. Shundan s о ‘ng Alisher Behzodga egar-jabduqli ot va munosib t о ‘n, majlis ahlining har biriga (esa) hashamatli libos in’om qiladi. Lekin, shuni ham aytish kerakki, Temuriylar davri estetikasida nafosat ilmining Forobiy yoki G‘azzoliy darajasidagi nazariy yaxlitligi k о ‘zga tashlanmaydi. Bu davr nafosatshunosligining о ‘ziga xos xususiyati shunda ediki, unda har bir san’at turi alohida–alohida tadqiq etildi, risolalar k о ‘proq aruz nazariyasi va musiqa san’ati tahliliga bag‘ishlanadi. Biroq, shunga qaramay, Temur va Temuriylar davri estetikasi keyingi davrlar uchun ma’lum ma’noda namuna b о ‘lib xizmat qildi. 9 О ‘rta asrlar Budda Sharqi mutafakkirlarining estetik qarashlari. О ‘rta

S о ‘zdan k о ‘ra – sukunat, chizmadan k о ‘ra – oppoq b о ‘shliq, rang–baranglikdan k о ‘ra – qora tush muhim. «Rassom uchun oddiy tush hammasidan afzal, u tabiatning tabiatini ochib beradi»,– deb boshlanadi, Van Veyning «Rangtasvir sirlari» risolasi. Chan shoiri о ‘quvchini hamkorlikka chaqiradi. She’riy tasvirlar ustida t о ‘xtalib, о ‘z qalbining qa’riga qarash kerak va unda «suv», «qamish», «tog‘lar», «kimsasiz kechuv», «qush», «tund shaharcha» singari xasis s о ‘z–harflarning aks– sadosini tinglash lozim. О ‘quvchi oldidagi vazifa oson emas: uning о ‘zi bir vaqt ichida ham shoir, ham rassom b о ‘lib, ichki nigoh–fahm bilan s о ‘zlarni jonli, dinamik voqelikka aylantirishi shart. Suv shildirab oqishi, qamish silkinishi, shaharcha tomlari uzra tutun burqsishi kerak. Ya’ni, shoir boshla

Dzen mazhabi. Shu о ‘rinda yapon budhachiligidagi Dzen mazhabi haqida t о ‘htalib о ‘tish joiz. Dzen (chan) XII asr oxirlarida Xitoydan kirib keldi va keng tarqaldi. Dzen ta’limotiga k о ‘ra, har qanday san’at, agar u hodisalarning, moddiy dunyoning, ma’naviy mohiyatiga erishishi uchun k о ‘maklashsa, u mangu haqiqat tomon о ‘tadigan k о ‘prikdir. Dzen estetikasi badiiy ijodda shaxs va obyekt orasidagi aloqani ushlab turish uchungina yetarli b о ‘lgan eng kam s о ‘z, eng kam ifoda vositalariga asoslanadi. Tosh bog‘lar san’ati. Butunlay yangi b о ‘lgan bu san’at dzen buddhachilik ta’siri ostida vujudga keldi. Tosh bog‘larning asosiy g‘oyasi bog‘ – mikrokosm kompozitsiyasi orqali cheksiz olamni his etish tuyg‘usini berish va insonning о ‘zligiga sh о ‘ng‘ib ketishi uchun sharoit yaratishdir.

Choy taomili. Choy taomili estetikasi ham yaponlarning tom ma’noda nafosat farzandlari ekanini anglatadi. « Tyado » – “Choy y о ‘li», « busido » – «Samuray y о ‘li»ga qarama qarshi о ‘laroq, atrof–olam bilan uyg‘un yaxlitlikka erishish y о ‘li. Qadimdan yaponlar choy taomili о ‘tkaziladigan sharoitga katta e’tibor berganlar. Nim qorong‘u, uncha katta b о ‘lmagan xona. Unda bezakni eslatuvchi hech narsa y о ‘q. Choy taomili ashyolari qadimiyat hissini ufurib turadi. Tokchada, boya aytganimizdek, qadimiy guldonda ikebana–birgina dona gulsafsar yoki boshqa noziktan gul. Ana shu inja soddalik, nafis did «kambag‘allik» bevosita tashqaridan «kirib turgan» atrof-tabiat bilan birga uyg‘unlashib ketgan, «vabisabi» («odatiylikning qayg‘uli latofati») deb ataladigan nafosat muhitini yaratadi. Choyxon

Sheftsberi (Schaftesburu / 1671-1713), Dayvid Hyum (Hume / 1711-1776), Deni Didro (Diderot / 1713-1784), Jan-Jak Russo (Rousseau / 1712-1778), Aleksandr Gotlib Baumgarten (Baumgarten. 1714-1762), Gotxold Efraim Lessing (Lessing. 1729-1781) singari buyuk ma’rifatparvarlar katta yutuqlarga erishdilar. Biz umumiy tasavvur hosil b о ‘lishi uchun ana shunday mutafakkirlardan faqat biri – Edmund Byorkning estetik qarashlari haqida qisqacha t о ‘xtalib о ‘tamiz. Edmund Byork (Byork / 1729–1797). U nimaiki, qandaydir darajada dahshatli b о ‘lsa yoki dahshat uyg‘otsa, о ‘sha narsa–hodisa ulug‘vorlikning manbai hisoblanadi, uning asosida insonning о ‘zini asrashga b о ‘lgan intilish hissi yotadi, deya ta’kidlaydi. Boshqa barcha hissiyotlarni esa u aloqaga nisbat beradi. Aloqaning asosida muhabbat yo

(1788), “Muhokama qobiliyatining tanqidi” (1796) asarlarida nafosatshunoslik muammolariga mahsus t о ‘xtaladi. Kantning fikriga k о ‘ra, g о ‘zallik hissiyot manfaatsiz, beg‘araz, narsa–hodisaga bevosita maftunlikka borib taqaladi. Maftunlikning, muhabbatning obyekti esa shakldan boshqa narsa emas. Kant g о ‘zallikning quyidagi t о ‘rtta belgisini alohida k о ‘rsatib о ‘tadi: Birinchi belgisi – g о ‘zallik manfaatsiz maftunlikning, muhabbatning obyekti. Ikkinchi belgisi – g о ‘zallik tushunchalar yordamisiz, ya’ni, aql kategoriyasiz, bizga umumiy maftunlikning narsa hodisasi sifatida namoyon b о ‘ladi. Shunday qilib, g о ‘zallik hammaga hech qanday manfaatsiz, shundayligicha, о ‘zining sof shakli bilan yoqishi zarur b о ‘lgan narsa–hodisadir. G о ‘zallik bilan bir qatorda Kant ulug‘vorlikn

hoxlagandan ortiq narsani о ‘z ichiga oladi. Zero san’atkor о ‘z asariga asar g‘oyasiga kirmagan yana «qandaydir cheksizlikni» ixtiyorsiz ravishda singdiradi. Bu cheksizlikni «cheklangan aql» qamrab ololmaydi. Ana shu onglanmaganlikning cheksizligidan Shelling g о ‘zallik tushunchasini keltirib chiqaradi: g о ‘zallik cheksizlikning cheklanganlikdagi ifodasi. G о ‘zallik san’atning asosiy xususiyati. G о ‘zalliksiz san’atning mavjud b о ‘lishi mumkin emas. San’atkor alo hissiy g о ‘zallik g‘oyasini anglaydi shu g‘oyani sezilarli qiluvchi narsa bilan biriktiradi. Dahoning vazifasi olam uyg‘unligida Xudodagi oliy g о ‘zallikni k о ‘ra bilishdir. Umuman olganda, Shelling ilgari surgan k о ‘pgina g‘oyalar keyinchalik Ovrupo nafosatshunosligida dasturilamal qilib olindi, yangi-yangi kashfiyotlar

Umuman, olmon mumtoz estetikasi insoniyat tafakkuridagi muhim taraqqiyot bosqichi sifatida katta ahamiyatga ega. Ovr о ‘pa noratsional estetikasining asosiy g‘oyalari. Olmon mumtoz estetikasida ratsionalizm о ‘zining yuksak ch о ‘qqisiga k о ‘tarilgan b о ‘lsa, undan keyingi ba’zi falsafiy ta’limotlar noratsionallik asosida ish k о ‘rdilar. Artur Shopenhauer (Schopenhauer /1788–1860). Noratsionallik y о ‘nalishining dastlabki yirik namoyandalaridan biri. Uning estetikasi asosan «Olam ixtiyor va tasavvur sifatida» deb nomlangan yirik asarida bayon etilgan. U san’at bilan fanni bir–biriga solishtirar ekan, san’atni narsalarning asoslanish qonunidan mustaqil tarzda «mushohada qilish turi» deb ataydi. Estetik mushohada obyekti alohida narsa emas, balki asoslanish qonuni harakati ostidan olinga

Shopenhauergacha b о ‘lgan nafosatshunoslikni «qayta baholab» chiqadi; tarixda haqiqat (aql) va g о ‘zallik о ‘zaro hamkorlik yoki juda b о ‘lmasa, «q о ‘shnichilik» qilgan. Nitsshening fikricha, nafosatshunoslikda «hamma narsa g о ‘zal b о ‘lishi uchun oqilona b о ‘lishi kerak»degan suqrotchilikdek yanglish y о ‘l y о ‘q. Nitsshe romantiklar о ‘rtaga tashlagan «g о ‘zallik Xudoning haqiqati» degan fikrni rad etib, g о ‘zallikni Xudo–san’atkor tomonidan yaratilgan illyuziya – xomxayol xayolot deb atadi. Haqiqat (aql) bilan g о ‘zallik, uning nazdida, tenglashtirib va sig‘ishtirib b о ‘lmaydigan, bir–biriga zid tushunchalardir. Nitsshe ikkinchi – appoloniycha asosni ham keltiradi. Ba’zan tushda biz tush ekanini bila turib, uyg‘ongimiz kelmaydi, chunki tushimiz g о ‘zal. San’at ham bizga shu

plebeylik ruhida», madaniyatning demokratlashuvida k о ‘radi. Demokratiya «kichkina», о ‘rtamiyona odamning, ommaning tantanasiga olib keladi; demokratiyada shaxsning о ‘rtamiyonalashuvi, ommaviylashuvi r о ‘y beradi. Faylasufni о ‘z zamonasidagi san’atning ommaga hissiy ta’siri, odamni mast qiluvchi ezgulik va adolatning mavhum ideallari bilan ommaning sururiy maroqlanishi ch о ‘chitadi. Nitsshe madaniyatning, shu jumladan san’atning ommaviylashuviga, san’atdagi ommaviychilikka qarshi chiqadi. Chunki badiiy ijod ayrim iste’dodli odamlarning mashg‘ulotidan hamma shug‘ullanaveradigan kasbga aylanib qolishi, har bir individ о ‘zining «kichkinagina men»ini san’at orqali ifodalashi mumkin. San’at esa, Nitsshe fikriga k о ‘ra, ilk xaosdek, vujudga kelishning noratsional ma’nodagi oqimi b о ‘lmi

mumkin. Modda va nurning uzviy omuxtaligi – hayot, deydi Solovyov. Shu bois qayerda hayotning ichki t о ‘laqonligiga erishilsa yoki uning hodisalari «jonli kuchlar о ‘yini taassurotini» qoldirsa, tabiat о ‘sha yerda о ‘zining bor g о ‘zalliga bilan namoyon b о ‘ladi. Nur va hayot –tabiatdagi estetik mazmunni baholashning ikki asosiy mezoni. Vladimir Solovyov san’at oldiga uch yoqlama vazifa q о ‘yadi: 1. Tabiatning «estetik yopinchisida» ifoda topmaydigan jonli g‘oyani, uning ichki mazmunini moddiylashtirish; 2. Tabiatning estetik borlig‘ini ruhiylashtirish; 3. Uning muayyan hodisalarini mangulikka dahldor hodisalarga aylantirish. Mana shu vazifani bajarib borish jarayonida san’at ilhomli karomatga aylanadi, voqelikning о ‘zida esa moddiylikni ma’naviylashtirish jarayonlari kuchayadi. Inso

Oktabr davlat t о ‘ntarishidan s о ‘ng 1917 yili Rossiyada SH о ‘rolar tuzumi vujudga keldi. Bu tuzum asoschilari V.I.Lenin va I.V.Stalin butun mamlakatda totalitar tartib о ‘rnatdilar, yangi mustamlakachilik siyosatini olib bordilar. Turkiston avval t о ‘rt, s о ‘ng besh milliy respublikaga b о ‘lindi. 30–yillardan boshlab SSSR deb atalgan bu imperiyada falsafiy–ijtimoiy fanlar mafkuraga b о ‘ysundirildi, ularga mafkuraning bir k о ‘rinishi maqomi berildi. Natijada ular rivojlanishdan t о ‘xtadi. Ammo jahonda bu fanlarning taraqqiyoti rosmana davom etdi, yangi– yangi oqimlar va y о ‘nalishlar vujudga keldi, mavjudlari yanada keng rivojlanish y о ‘liga chiqdi. Shular jumlasidan estetika ham taraqqiy topdi. Ana shu taraqqiyotda ruhiy tahlil yohud froydchilik y о ‘nalishi о ‘ziga xos о ‘ring

nazorat tufayli kechikib, hatto о ‘n yillardan s о ‘ng ongga chiqsalar–da, о ‘z ehtiros quvvatini y о ‘qotmaydilar. Ongoldi holatini muvaqqat onglanmaganlik deyish mumkin, uning ongga aylanish imkoni bor, u onglanmaganlik bilan ong о ‘rtalig‘ida b о ‘lib, ongning kundalik ishida xotira ombori vazifasini bajaradi. Ekzistensiyachilik estetikasi y о ‘nalishi. Jan Pol Sartr (Sartre / (1905–1980). Sartrning nafosat falsafasida tasavvur asosiy tushuncha tarzida о ‘rtaga tashlanadi. Tasavvurdagi hayot yoki tasavvur hayoti tasavvur hodisasi bilan belgilanadi va Sartr nazdida, sehrli hisoblanadi. Faylasuf ikki olam mavjudligini tan oladi: makon va zamonda mavjud real olam hamda makon va zamondan tashqaridagi noreal (irreal) olam. Faqat ongning pozitsiyasi tasavvurdagi olamni real universum sifatida

himoya qila oladigan darajaga k о ‘tarishda deb bildilar. Buning uchun esa, ular nazdida uch y о ‘nalish muhim edi; maorif , san’at va matbuot . Shu nuqtai nazardan ma’rifatchi jadidlarning san’atga, ayniqsa, uning о ‘sha davrda eng qamrovli b о ‘lgan turlari adabiyot va teatrga alohida e’tibor berganlari tabiiydir. Zero ma’rifatchi jadid mutafakkirlar axloqiy va estetik tarbiya orqali millat ozodlikka erishadi, deb hisoblar edilar. Shu bois jadidlikni ma’lum ma’noda ijtimoiy– axloqiy–estetik harakat deb aytish mumkin. Zokirjon Xolmuhammad о ‘g‘li Furqat (1958–1909). Uning g‘azallari, muhammaslari, musaddaslari lirik tabiatga ega b о ‘lib, ularda yor g о ‘zalligi madh etilsa, masnaviylarida ijtimoiy muammolar о ‘rtaga tashlanadi. Masnaviylarning bir qismi («Ilm xosiyati», «Vistavka xususid

Na sud ammoki, y о ‘q ustodi komil, Emas ta’limi ham oning takomil. Agar b о ‘lsa raso nag‘ma kamoli, Uchar qushlar tushar, bor ehtimoli. Furqat nafosatshunoslik manzumasida musiqa san’atining ta’sirini s о ‘z bilan ifodalashga harakat qiladi, musiqiy oxang о ‘zida mujassam etgan mazmunni she’riy satrlar bilan tasvirlashga urinadi. Shuningdek, musiqani idrok etish Furqat nazdida k о ‘ngil holini, qalbning eng tubida yotgan yashirin hislarni anglash bilan barobar, zero musiqa: Dilda xama sо‘z о‘lsa nihoniy, Degay nag‘ma zaboni birla oni. «Shoir ahvoli va she’r mubolag‘asi xususida» masnaviysida Furqat ijodkor iste’dodini «balog‘at» tushunchasi bilan ifodalaydi. Shoir odam Sa’diy kabi kо‘pni kо‘rishi va bilishi lozim. Ijodning asosida hayot in’ikos etishi kerak. Anbar Otin (1870–1906). Uning

muhtor, «katta san’at» sifatida olib qaramaydi. nazdida u ham san’at turi, boshqa san’at turlari bilan uzviy aloqadorlikda ish kо‘radi. Shu bois juda kо‘p о‘rinlarda «Adabiyot qoidalari»dagi misollari badiiy adabiyotdan keltirilgan nafosatshunoslik nazariyasiga aylanib ketadi. Bu tasodifiy emas. Fikrimizning isboti uchun risolaning о‘ziga murojaat qilaylik. Fitrat badiiy adabiyot nima ekanini anglatish, nazariy ta’riflash uchun eng avvalo «san’at» va «gо‘zal san’atlar» iboralarini tushunib olish lozimligini aytadi. U san’atning ikki xil – manfaatli va manfaatsiz, ya’ni hunar – san’at hamda sof san’at bо‘lishini tanbursoz usta bilan «Iroq» kuyini chalgan sozanda – tanburchi misolida jonli tushuntirib beradi; tanburning yaxshiligi – ishga yaraganligi, foyda keltirgani. «Iroq kuyining yoxshil

Binafsha – dunyo bozorida sotilgan g о ‘zal Turkistonning timsoli. Turkiston – vatanparvar shoir uchun eng oliy g о ‘zallik. Shu bois ham har ikkala she’r tutqun g о ‘zallikni nafaqat ramzda, balki tengsiz g о ‘zal shaklda ifodalaydi. CH о ‘lpon yaratgan shakliy g о ‘zallik mazmundagi mungli g о ‘zallik bilan uyg‘unlashib ketgan. Shoir g о ‘zallikni shu tarzda k о ‘radi va in’ikos ettiradi, zero q о ‘rquv hukmron b о ‘lgan inson shaxsi oyoqosti qilingan hayotda faqat xayol g о ‘zaldir; Xulosa qilib aytadigan b о ‘lsak, Turkiston jadid ma’rifatchilari qisqa vaqt ichida nafis san’at targ‘ibotini y о ‘lga q о ‘ydilar. Afsuski, yangi mustamlakachilik siyosati asosiga qurilgan SH о ‘rolar davlati ularni qatag‘on qilib, asarlarini ta’qiqlab, Turkiston xalqlari Uyg‘onishi harakatiga chek q о ‘ydi

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О‘zbekistonim!” – О‘zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag‘ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. M

to’g’risida”gi PF-4947-son Farmoni // O’zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to’plami, 2017 y., 6-son. 9. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 21 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati samaradorligini oshirish chora –tadbirlari to’g’risida»gi PF-4966- son Farmoni // «Xalq so’zi» gazetasining 2017 yil 22 fevraldagi 38 (6732)- soni. 10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 fevraldagi “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Qarori // Xalq so’zi, 2017 yil 18 fevral 11. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. -176. 12. Karimov I.A. “ Keng ko’lamli islohotl

Купить