Etika fanining asosiy kategoriyalari. Axloqiy tamoyillar va me‘yorlar - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	34.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Etika fanining asosiy kategoriyalari. Axloqiy tamoyillar va me‘yorlar

Купить

Etika fanining asosiy kategoriyalari . Axloqiy tamoyillar va me‘yorlar Reja: 1. Etikaning asosiy kategoriyalari va ularning shaxs va jamiyat munosabatlari da namoyon bo’lishi. 2. Axloqiy tamoyillar me‘yorlar va ularniung amaliyotda namoyon bo’lishi. 3. Ixtiyor erkinligi va axloqiy tanlov. 4. Ijtimoiy muhit va shaxs axloqiy tarbiyasi.

E tikaning asosiy kategoriyalari va ularning shaxs va jamiyat munosabatlari da namoyon bo’lishi. Axloqshunoslik (etika) fanining tadqiqot doirasi (baxs mavzui) bir qancha tushunchalar (kategoriyalar), tamoyillar (prinsiplar), axloqiy qoidalar (normalar) orqali o`z mazmuni va mohiyatini aks ettiradi. Axloqshunoslik (etika) fanining baxs mavzui quyidagi tushuncha (kategoriya) lar orqali o`z mazmunini ifodalaydi: yaxshilik va yomonlik, adolat va adolatsizlik, burch, vijdon, or-nomus, sha‘n, qadr, baxt, inson hayotining mazmuni va mohiyati kabilardir. Shuningdek, insonparvarlik, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, jamoaviylik kabi tamoyillar (prinsiplar), halollik, rostgo`ylik, poklik, vafodorlikka o`xshash axloqiy normalar (qoidalar) orqali o`z mazmunini kasb ettiradi. Bobokolonimiz Yusuf Xos Xo

qo’yiladigan talab tarzida namoyon bo’lib, insonning axloqiy mohiyatini, uning hayotiy mazmunini, odamlar bilan o’zaro aloqalaridagi asosiy jihatlarini belgilab beradi. Natijada axloqiy tamoyillar, inson hatti-harakatining umumiy yo’nalishini ko’rsatadi, ko’pgina axloqiy me‘yorlar uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Axloqiy tamoiyllar va axloqiy me‘yorlar dialektik aloqadorlikda bo’lib, axloqiy tamoyillariga xos bo’lgan axloqiy me‘yorlarini keltirib chiqaradi. Axloqiy tamoyillar ijtimoiy hayot va undagi vokealarni o’ziga xos maxsus vositalar bilan aks ettiradi va ma‘lum ulchov birligini me‘yor bilan tartibga keltiriladi. Narsa va hodisalardagi mikdoriy va sifatiy tomonlar doimo bir-birini taqazo qilib, birgalikda bo’ladi. Axloqiy tamoyilar ham mikdor va sifatning birligi, o’zaro bog’liqligini

sharhi muhabbatga borib taqaladi”, - deydi. 1 Na ezgulikni, na vatanparvarlikni, na insonparvarlikni muhabbatsiz tasavvur etib bo`lmaydi. Muhabbat – insoniy mohiyatning erkin tarzda namoyon bo`lishidir, u zo`ravonlik yoki zo`rma- zo`rakilik bilan chiqisha olmaydigan hodisadir. U me`yorlar, an`analar, qonunlarga bo`ysunmaydi, lekin, yuksak axloqiylik ifodasi tarzida insonga ulkan mas`uliyat yuklaydi, uni jasoratga chorlaydi. Jadidchilik harakatining mashhur namoyondalaridan biri A.Avloniy “Muhabbat” tushunchasini quyidagicha a`riflaydi: “Muhabbat deb bir narsani suymakni aytilur. Dunyodagi insonlar mehr va muhabbat soyasida yasharlar. Muhabbatsiz kishi ishni ishlamakka g`ayrat va jasorat qilolmas”. 2 Muhabbatlik bahorning kuz husuli hech oz o`lmas, Muhabbatsiz kishining ko`ngli qishdur asli

Ezgulik – insonga eng kuchli ma`naviy lazzat bag`ishlaydigan, uni ijtimoiy shaxsga aylantirib, haqiqiy baxtga olib boruvchi ,fazilat, shaxsni komillikka, jamiyatni esa yuksak taraqqiyotga yetkazuvchi yuksak qadriyat. Ezgulik va uning ziddi yovuzlik odatiy, kundalik hayot mezonlari bilan o`lchanmaydi, ular ham muhabbat singari qamrovli va ijtimoiylik xususiyatiga ega. Ezgulikning axloqiy ideal bilan bog`liqligi shundan. Shu tufayli u amaliyotda qahramonlik, vatanparvarlik, insonparvarlik, jasurlik singari tamoyillarni o`z ichiga oladi. Shuni ham aytish kerakki, muhabbat va nafrat juftlik tushunchasida nafrat muhabbatni inkor etmaydi, aksincha, uning barqarorligidan dalolat bersa, ezgulik va yovuzlik juftligida har ikki tushuncha bir-birini mutlaqo inkor etadi. Nafaqat inkor etadi, balki ula

ta’biri bilan aytganda «adolat – qonunga muvofiq xulqdir». Adolat muayyan axloqiy sistemada qabul qilingan, kishilarning axloqiy burch va majburiyatlari tushunchasiga mos keladigan hatti-harakatlardir. Uning ezgulik va yovuzlik hamda yaxshilik va yomonlikdan asosiy farqi shundaki, adolatning o’zi biror bir qadriyatni anglamaydi, lekin qadriyatlar orasidagi nisbatni belgilaydi, ularni baholash maqomiga ega. Shu bois unda jamiyatni tartibga soluvchilik xususiyati bor, unda ham axloqiy, ham huquqiy talablar mujassamlashgan. Uni ma’lum ma’noda miqdor o’lchovi ham deyish mumkin: u talab bilan taqdirlashni o’lchab turadigan tarozidir. Adolat bor joyda ijtimoiy jabrga, beboshlikka yo’l yo’q. Adolatning mezoniylik xususiyati, ayniqsa, huquqda darhol ko’zga tashlanadi. Lekin adolatni faqat huquqiy

ichki, o’z-o’ziga bog`liqligini namoyon etadi. Bu ichki bog`liqlik tashqi bog`liqlikka nisbatan teran va doimiydir: uyat ma’lum bir vaqt ichida odamning o’z nojo’ya harakati tufayli yuzaga kelgan o’ng`aysizligi bo’lsa, vijdon azobi, bu oddiy o’ng`aysizlik emas, balki qalbdagi, odamdagi odamiylikka e’tiqodning talabi. U qondirilmas ekan, hech qachon azob to’xtamaydi. Vijdon ham boshqa ba’zi axloqshunoslik mezoniy tushunchalari kabi baholash xususiyatiga ega. Lekin bu baholash hech qachon ob’ektga qaratilmaydi, u sub’ektning hatti-harakatlarini baholaydi, ya’ni unda sub’ekt o’zi uchun ichki ob’ekt vazifasini o’taydi. Vijdon ko’zga ko’rinmas, lekin ulkan va mutlaq aybsiz axloqiy hodisadir. Yana bir muhim mezoniy tushuncha – burch. Bu tushunchani axloq ilmiga Demokrit kiritgan bo’lib, uningcha

yashashdan ko’ra afzalrokdir». «Inson tug`ilsa yoki o’lsa, o’z pullaridan, uyidan mahrum bo’lsa, bu ayanchli emas, chunki bularning hammasi insonga xos emasdir. Agar inson o’zining haqikiy mulkini, o’z insoniy qadr-qimmatini yo’qotsa, ana bu achinarli va ayanchlidir». Or-nomus kategoriyasi insonning jamiyatdagi o’z qimmatini anglashini hamda bu qimmatning jamiyat tomonidan tan olinishini ifodalaydi. qadr-qimmat insonning o’z-o’ziga munosabatini va unga jamiyat tomonidan bo’ladigan munosabatni ochib beradiki, ularda axloqiy baho va insonning o’z-o’ziga baho berish ifodalanadi. Or-nomus tushunchasi bir tomondan, burch bilan bog`liq bo’lsa, ikkinchi jihatdan qadr-qimmat tushunchasiga aloqadordir. Zero, or-nomus mohiyatan shaxsning o’z qadr-qimmatini anglab etishi, shu qadr-qimmatning jamiyat

yukini engil qilib, bu ishidan o’zi xursand bo’lsa, boshqa birovlar yomonlik qilib, hasad o’tida alangalangan yuragini sovutganidan tirjayadi. Insonparvar olim o’z kashfiyotlarini odamlar uchun qanchalik foyda keltirganligini his qilib, baxtiyorligidan mamnun bo’lsa, yalpi qirg`in qurolini ishlab chiqkan va uni sinab ko’rayotgan odam qiyofasidagi maxluq esa yuz minglab kishilarning yostig`ini quritish mumkinligini o’ylab yarim yovvoyilarcha «huzur» qiladi. Ko’rayapsizki, odamlar o’zlaricha baxtiyorlar, ammo ularning baxt haqidagi tasavvurlari har xil, hatto bir-biriga zid. Baxt - tushunchasi ko’p ma’noli, har bir insonning o’ziga xosligi bilan bog`liq. Baxt haqidagi va baxtga olib boradigan vositalar to’g`risidagi aldamchi tasavvurlar natijasida insonning xohlagani – baxt deb o’ylagani asl

ixtiloflar kelib chiqishi mumkin. Bunda vijdon emas, jamiyat talablarining o`tkinchilik xususiyati, ma`lum ma`noda eskirganligi aybdordir. Zero, vijdon ko`zga ko`rinmas, lekin ulkan va mutlaq aybsiz axloqiy hodisadir. 13.2. Axloqiy tamoyillar va me‘yorlar ularning amaliyotda namoyon bo’lishi . Axloqiy tamoyillarning eng qadimiy va eng muhimlaridan biri- insonparvarlikdir. Insonparvarlik – odamiylik demakdir. Uning mazmuni va mohiyatida aziz inson zotini hurmat qilish, qadr-qimmatini bilish hamda uning baxt-ikboli yo’lida doimo fidokorlik bilan kurashish va insonlarga g’amxo’rlik ko’rsatishdan iboratdir. Insonparvarlik eng avvalo insonning yuksak ijtimoiy vazifasini belgilaydigan va barqaror etadigan g’oyalar, qarashlar va e‘tiqodlar majmui, shaxs erki, qadr-qimmati, uning baxtli bo’lish hu

O’zbekistonda amalga oshirilayotgan yangilanish va taraqqiyot siyosatining strategik maqsadi huquqiy demoqratik davlat va bozor iqtisodiyotiga asoslangan fuqarolik jamiyatini barpo etish vazifasi turar ekan, insonga mehr-muhabbat va izzat-hurmat ko’rsatish tamoyil qilib olingan, shuning bilan birga shaxsning har tomonlama kamol topishi uchun zarur bo’lgan haqiqiy insoniy shart-sharoitlarni yaratishni o’z oldiga oliy maqsad qilib kuygan. Erkparvarlik - ham insonparvarlik bilan dialektik aloqadorlikdadir. Agar insonparvarlik tamoyilini shaxsning barcha insoniy xak-huquqlari himoyasida tursa, ekrparvarlik esa uning ma‘lum ma‘noda muayyanlashgan bir qismi hisoblanadi. Erkparvarlik tamoyilining mazmunida insonning eng oliy huquqi-erkin, ozod yashash huquqini himoya qilishlikdir. Ma‘lumki, erksi

avvalo, o’z vatandoshlari erkini asrash uchun kurash, inson ozodligi yo’lidagi hatti-harakatlardlir. Vatan himoyasi – bu inson himoyasi, millat himoyasidir. Vatan himoyasi faqat jang maydonida emas, balki barcha sohalarda namoyon bo’lishi kerak. Vatanni sevish – vatanparvar bo’lish demakdir. Hadisi Sharifda «Vatanni sevmoq - iymondandir», - deb bejiz aytilmagan. Inson uchun Vatandan yuksak boylik yo’q. Iymonni, diyonatni tiklamay turib, istiqloli istiqbolli buyuk Vatanni yaratish mumkin emas. Vatanparvarlik tuyg’usi esa go’daqlikdan boshlab shakllanadi, u so’nggi nafasigacha boqiy bo’ladi. Vatanni qadrlamaydigan kishini xalq ham qadrlamaydi. Har jabhada Vatanning erishgan muvaffaqqiyatlaridan quvonch, muvaffaqqiyatsizliklaridan kayqu hissini tuyish, Vatan bilan g’ururlanish, uning har bir

shundan saboq beradiki, katta siyosatga intilayotgan boshqa xalqlarni kamsitish va cheklash asosida o’z xalqiga farovonlik yaratib berishga va shu holatni saqlab turishga harakat qilayotgan siyosatchilar va shaxslarning hatti-harakatlarini hech qanday oliyjanob niyatlar ham oqlay olmaydi». (I.Karimov. O’zbekiston asr XXI bo`sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent, «O’zbekiston», 1997, 52-bet). Millatchilik o’z millatini ajratib olib, unga buyuklik maqomini berishga intilish bo’lsa, millatparvarlik boshqalarni kamsitmagan holda, o’z millati, ravnaqi uchun kurashish, bu yo’lda lozim bo’lsa, o’z hayotini ham fido qilish demakdir. U insonparvarlik bilan chambarchas bog’liq. Chunki, o’z millatini chin dildan sevmagan odam xech qachon boshqa mill

kechadi. Bunga ikkinchi jahon urushi kaxramoni To’ychi Eryigitovning fidoyiligi yorqin misol bo’la oladi. U dushman pulemyotiga kuksini qalqon qilish bilan unlab, balki yuzlab o’ziga o’xshash odamlar hayotini saqlab qoldi; bu odamlar esa o’z navbatida jahon fashizmi galabasining xavfini kamaytira borib, oxir-oqibat yo’hka chiqardilar, ularning zurriyodlari esa hozir ham duyoning yangilanishi, o’zgarishi uchun, oliy maqsadlar uchun xizmat qilmoqdalar. To’ychi Eryigitovning nomi biz bilan birga, xech qachon xalq yodidan chiqmaydi. Fidoyilik tamoyilining mazmuni turli tarixiy davr va ijtimoiy jarayonlardan turlicha muayyanlashadi; u ma‘lum bir davrlarda ommaviylashishi yoki kamayishi mumkin. Ziyolilik tamoyili kishilik jamiyatidagi madaniy va intellektual – aqliy taraqqiyot bilan bog’liq. Shu

uchun muntazam kurash olib borilmoqda. Uni singdirish esa ma‘naviyatni yuksaltirish orqali ro`yobga chiqadi. Mehnatsevarlik insonning bebaho fazilati bo’lib, uning inson kamolotining asosiy omillari uning butun jarayonidir. Inson o’z mehnati tufayli aniq maqsadiga qaratilgan jarayonlarni aks ettirib o’z talab va ehtiyojini qondiradi. Halol mehnat kishi hayotining mazmunini tashkil etadi. Halol mehnat bilan tirikchilik qilish va yashash inson hayotining eng oliy bezagidir. «Mehnatdan kelsa boylik, turmush bo’lar chiroylik», - degan hikmatli, donolar so’zida juda ko’p falsafiy – axloqiy ma‘no bor. Mehnatsevarlik tamoyili mehnat jarayonida shaxsni o’z-o’zini namoyish etishga, uzligini ro`yobga chiqarishga, o’zgalar bilan munosabatlar o’rnatishga imkon yaratuvchi axloqiy fazilatdir. U insondag

xamkorlikka, millatlar va turli ijtimoiy guruhlar orasida, o’zaro tushunishning qaror topishiga xizmat qiladi. Tinchlikparvarlik davrmizni shiori. Yurt tinchligi bebaho ne‘matdir va barqaror taraqqiyot garovidir. Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq asosiy e‘tibor yurt tichnligiga qaratildi. Jumardlik tamoyili esa Sharqda qadimdan mavjud. Ovropada uni alturizm nomi bilan Ogyust Kont ilmiy muomalaga kiritgan. Jumardlik kishidagi o’z qavmdoshiga achinish hissidan, unga baxt, farovonlik tilash tuyg’usidan kelib chiqadi, mohiyatan beminnat xayriyaga asoslanadi. O’z manfaatidan o’zgalar manfaatini ustun quyib, «o’z og’zidagini o’zga og’ziga tutib» yashash jumard insonning hayot tarziga aylanadi. Bu oddiy xayriya emas, balki muxtojlikning har qanday ko’rinishiga erkin ixtiyori bilan bog’liq ax

taom tayyorlash o’zbek xalqining odati bo’lgan. Mexmon kelishi oilada doimo ozodalik va pokizalik bo’lishini talab etadi. Insonning kasb-kori, to’tgan mavqeidan qat‘iy nazar mexmon sifatida chegara belgilab kuyilmagan. Shuning uchun ham xalqimiz «Mexmon otangdek ulug’» degan naqlni bejiz aytmagan. Ma‘naviyatimizning shakllanishi uchun bizda boy manba – milliy qadriyatlar mavjud. Biz milliy qadriyatlarni tiklashdan har bir insonga mehr-muhabbatli bo’lib xamdardlik kilsak, har bir insonni ochiq chexra bilan kutib olsak milliy gururimizni yanada baland kutargan bo’lamiz. Axlo q iy me‘yorlar . Inson hayotida axloqiy me‘yorlar ham katta ahamiyat ga egadir. Axloqiy me‘yorlar axloqiy tamoyillarga nisbatan soddaroq hamda umumlashmagan, tor qamrovli hisoblanadi. Ular axloqiy talabalarning eng oddiy

kabi vijdon tushunchasi bilan bog’liq va u hayotning asl ma‘nosini tushunishga yordam beradi. Diyonatsiz odamlarda insof bo’lmaydi. Insofli bo’lish – bu boshqalar bilan o’zining bir katorda tutish, ular to’g’risida g’amxo’rlik qilish, shu bilan birga o’ziga g’amxo’rlik qilish demakdir. Islom dinida insofli bo’lishga alohida ahamiyat berilgan. Alloh Taolo «Yaratilgan kabi to’g’ri bul», - deb buyuradi. Xazrat payg’ambarimiz esa : «Musulmon qulidan va tilidan boshqa musulmonlarga ozor yetkazmaydigan insondir». «Allohga siginaman deb, so’ngra insofli bul», - deb amir qiladilar. Insofli kishilar ezgulik, yaxshilik savob ishga tashna bo’lib yashaydi. Birovga yaxshilik qilish, muruvvat va saxovat ko’rsatish, o’z harakatidan ma‘naviy baxra olish insofli kishining hayot mezoni, o’z navbatida muruvv

Haqiqiy kamtarlik insoparvarlik, odamiylik kabi hislatlar bilan uzviy bog’liqdir. Kamtar odam o’zini xech qachon mehnatkash xalqdan ustun kuymaydi. Xalq bilan doimo bir tan, bir jon bo’lib yashaydi. Oilada, turmushda, yurish- turishda, kiyinishda oddiy odamlarga nisbatan samimiy munosabatda bo’ladilar. Kamsukum (bosiklik) kishilardan har qanday buyuklikni, har qanday fidoyilikni ko’rish mumkin. O’zini tuta bilishda, kiyinishda, yurish-turishda, odamlar bilan muomalada kamtar, sodda, oddiy bo’lish – odoblilikning muhim belgilaridir. Akademik A.P.Pavlov yoshlar maktubida quyidagilarni yozadi: «Xech qachon, endi men hamma narsani bilaman, deb o’ylamang. Sizni kancha kukka kutarmasinlar hamma vakt mardona turib uzingizga «men nodonman» deb ayting» Kamtarlik, bosiklik, kamsukumlik insonning iro

kulami ham xilma xil bo’ladi. Jamiyatning oddiy a‘zosi ota-ona, farzandlar, jamoa oldida u yoki bu darajada mas‘uliyatni sezadi. Buyuk shaxslar, davlat arboblari esa vatan, xalq, tarix oldida, tarixiy zaruriyatlarni hal qilishida mas‘uliyat ko’p bo’ladi. Shunga yarasha ularning har bir kuygan qadami, fikri oldida javobgarlik hissi, mas‘uliyati yuqori bo’ladi. Insonning hayot faoliyati ixtiyor erkinligi va mas‘uliyati asosida namoyon bo’ladi va hayotning turli xil ko’rinishida o’z ifodasini topadi. Inson doimo mas‘uliyat bilan faoliyat ko’rsatadi va o’zining ezgu niyatiga yetadi. Ixtiyor erkinligi tufayli inson har qadamda axloqiy tanlov muammolarga duch keladi. Bu muammo insonda mas‘uliyat hissa mavjudligidan dalolat beradi. Mas‘uliyatni o’zgalar va o’z vijdoni oldida javobgarligini sezmag

ta‘limoti jonlini jonsiz qilishni eng katta gunoh deb biladi. Injilda «O’z kavmdoshingi sev», «Odam o’ldirma» degan da‘vatlar asosiy qoidalar sifatida namoyon bo’ladi. Qur‘oni Karimda esa xun olishdan ko’ra tovon olmoq ma‘kulligi aytiladi va musulmonlar o’zaro faqat go’zal munosabatlar qilish lozimligini ko’rsatiladi. Demak, dastlabki axloqiy qonun – qoidalar muqaddas kitoblarda o’z aksini topgan bo’lib, zuravonlikka zuravonlik bilan javob bermaslik tamoyili asosida yaratilgan. Inson axloqiy hayotning asosi bo’lgan ana shu qonun – qoidalar hozir ham o’z ahamiyat ini yo’hotgani yo’q. Odamlar ularni ogir majburiyat deb bilmasdan, dil-dildan bajaradigan zamonning tezroq kelishi uchun tinmay harakat qilishlar axloqiy taraqqiyotdan dalolatdir. Zero, ana shu yo’lda komil inson g’oyasini kishilar

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О‘zbekistonim!” – О‘zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag‘ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. M

Купить