Etika fanining predmeti va jamiyat hayotidagi ahamiyati. Axloq haqidagi qarashlar tarixi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	62.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Etika fanining predmeti va jamiyat hayotidagi ahamiyati. Axloq haqidagi qarashlar tarixi

Купить

Etika fanini n g predmeti va jamiyat hayotidagi ahamiyati . Axloq haqidagi qarashlar tarixi Reja : 1. Etika fanining predmeti va tadqiqot doirasi, maqsad va vazifalari. 2. Axloqning kelib chiqishi va axloqiy ong shakllari. 3. Qadimgi d unyo axloqshunosligi. 4. O’rta asrlarda G’arb va Sharq axloqshunosligi . 5. Yangi va eng yangi davr axloqshunosligidagi asosiy xususiyatlar.

Axloqshunoslik fanining predmeti va tadqiqot doirasi, maqsad va vazifalari. Etika (axloqshunoslik) eng qadimgi fanlardan bo`lib, ko`p ming yillik tarixga egadir. U bizda «Ilmi ravish», «Ilmi axloq», «Axloq ilmi», «Odobnoma» singari nomlar bilan atalib kelingan bo`lsa, Ovrupada «Etika» nomi bilan mashxur bo`lgan. Axloqshunoslik kishilarning hulq normalarini, yurish-turish, tartib-qoida, hatti-harakatlarini tartibga keltiruvchi, ijtimoiy hodisalardagi vazifalarni belgilab kelgan. Yunon faylasufi Arastu (Aristotel E. O 384-322- betlar) birinchi bo`lib etika fanini muamolaga kiritgan. Arastu fanlarni tasnif qilib, uch guruhga bo`ladi: nazariy, amaliy, ijodiy. Birinchi guruhga falsafa, matematika va fizikani, ikkinchi guruhga etika va siyosatni, uchinchi guruhga esa san‘at, hunarmandchilik va a

«Odob» arabcha «adab» so`zidan olingan bo`lib-kishilarning hulq-atvori, yurish- turish munosabatlarini ifodalaydi. U kishilarning ijtimoiy munosabatlari orqali shakllanadi va rivojlanib boradi. Odobga bo`lgan e‘tibor bolalikdan boshlanib, yoshi ulg`ayib borgan sari kishilarning odob darajasi kengayib boradi. Odob – insonni ma‘naviy kamolotga yetkazuvchi, kishi faoliyatini belgilovchi tarixiy jarayondir. Odob axloqqa nisbatan tor tushuncha bo`lib, u o`z navbatida barcha axloqiy fazilatlarni yuzaga chiqishi bilan namoyon bo`ladi. Odob aqlning suyanchi bo`lib, barcha fazilatlarning sha‘ni va hikmatidir. «Hikmatnoma» da: «Odob ikki xildir: hikmat odobi va xizmat odobi. Hikmat odobi poklik va to`g`ri yo`lga yetaqlaydi, xizmat odobi esa badavlatlik va obruga yetkazadi», - deb ko`rsatilgan. (Hikm

bo`lgan, insonga berilgan ixtiyor erkinligini hatti-harakatlar jarayonida ichki iroda kuchi tomonidan oqilona cheklanishini taqozo etuvchi ma‘naviy xodisadir. Ma‘naviy hodisaning mazmunida kishilarning hulq-atvori, (harakteri), hulq – odobi, ularning ijtimoiy hayotda tutgan o`rni, oilaga, Vatanga, millatga, jamoatchilikka bo`lgan munosabatlari, ularni tartibga solish va boshqarish uchun xizmat qiluvchi his-tuyg`u, talab-ehtiyojlarining majmuasi tushuniladi. Axloqshunoslik (etika) fanining tadqiqot doirasi, bahs mavzui umumiy va xususiy yo’nalishlar orqali o’rganiladi. Umumiy yo’nalishdagi etika nazariyasi metodologik muammolarni hal etish bilan shug’ullanib, axloqning tabiati, mohiyati, xususiyatlari, ular o’rtasdagi bog’lanish va o’zaro aloqadorlikni, ijtimoiy – tarixiy taraqqiyotdagi ten

asoslanadi», - deb ta‘kidlagan edi. 1 Axloqshunoslik tafakkur taraqqiyotini tadqiq etadi va amaliyotda insonni ezgulik orqali haqiqatga olib borishga xizmat qiladi. Hozirda axloqshunoslik falsafiy fan sifatida, uch yo`nalishda ish olib boradi. U axloqni: bayon qiladi, tushuntiradi, o`rgatadi. Axloqshunoslik tarbiyaviy-bayoniy, falsafiy - nazariy va me‘yoriy tabiatga ega. Axloqshunoslikda nazariya bilan amaliyot o`zaro aloqadorlikda bo`ladi. Axloqshunoslik fanining tadqiqot doirasi, uning bahs etadigan tamoyili bevosita inson bilan bog`langan. Insonsiz axloq bo`lishi mumkin emas. Inson jamiyat qo`ynida tug`iladi, yashaydi va voyaga yetadi. Unda ijtimoiy muhitning roli beqiyosdir. Ijtimoiy muhit insonni tarbiyalaydi, undag i yomon fazilatlarni bartaraf qilish yo`lini izlaydi, yaxshi fazilatl

odob va axloqiy qadriyatlar o`z ahamiyatini hech qachon yo`qotmaydi, ular insoniyatning eng katta ma‘naviy xazinasidir. 2. Axloqning kelib chiqishi va axloqiy ong shakllari. Axloq ijtimoiy ong shakllaridan biri bo`lib, kishilarning ijtimoiy turmushini aks ettiradi, ularning yurish-turish normalari, yashash qoidalari, hulq-atvor qoidalarining y`igindisidir. Axloqning mohiyatida asosiy e‘tibor kishilarning jamiyatdagi hatti –harakatlari, yurish-turishlari, yashash normalari, printsiplari, qoidalari, ularning o`zaro munosabatlari kabilarga qaratiladi. «Aslini olganda, - deb ta‘kidladi I.A.Karimov, - axloq ma‘naviyatning o`zagi. Inson axloqi shunchaki salom-alik, xushmuomalalikdan iborat emas. Axloq – bu, avvalo, insof va adolat tuyg`usi, iymon, halollik degani». (qarang. Karimov I. A. O’zbeki

Axloq jamiyatda kishilarning hatti-harakatlarini, hulq-atvorlarini tartibga soluvchi ehtiyojlar mavjud bo’lganligi uchun kelib chiqdi. Axloqning kelib chiqishida ijtimoiy muhit ya‘ni ijtimoiy hayot, ijtimoiy omillar bo’lishi zarur. Insonning ongi, uning barcha aqliy va ruhiy qobiliyatlari, uning jamiyatdagi hayoti, faoliyati davomida tarkib topadi va ma‘lum ijtimoiy shart-sharoitlar bilan taqozo qilinadi. Odam bolasi faqat jamiyatdagina ijtimoiy muhit ta‘sirida ijtimoiy ongli zot – insonga aylanadi, shaxs darajasiga ko’tariladi. Ijtimoiy taraqqiyot bilan birga rivojlanib borgan ong insonda tafakkur qonunlari, axloq, huquq normalari, diniy, ilmiy, estetik va etik qarashlarining shakllanishiga asos bo’ladi. Ong o’zining paydo bo’lgan paytidan boshlab insonning hatti-harakatini, aql-idroqini,

faoliyati bilan bevosita faoliyat bo’lib, insonning zaruriyatidan kelib chiqqan ijtimoiy tasodifiyatdir. Insoning hatti-harakati, yurish-turish normalari, munosabatlarini tartibga solib turuvchi omil axloqdir. Ixtiyor erkinligi va axloqiy tanlov. Insondagi ixtiyor erkinligi zaruriyat talabi bilan oqilona, aqlga buysundirilgan ravishda cheklanadi ya‘ni nisbiylashadi. Insonning ixtiyor erkinligi ma‘lum mas‘uliyat bilan faoliyat ko’rsatishini talab qiladi. Erkinlik tarixiy taraqqiyotining zaruriy maxsulidr. Erkinlikning mezoni insondir. Shuning uchun erkinlik eng asosiy umum insoniy qadriyatdir. Inson doimo erkinlikka intiladi. Erkinlikka muayyan iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma‘naviy shart-sharoitlar, omillar orqali erishiladi. Bundan ixtiyor erkinligi tushunchasi kelib chiqadi. Ixtiyor erkin

ixtiyor erkinligi va axloqiy tanlov asosida namoyon bo’ladi. Tanlov biologiyada ham kullaniladi. Masalan, tabiiy tanlash. Tanlov erkinligida ijtimoiy individ shaxs jarayonining sub‘ekti sifatida yuzaga chiqadi. Ixtiyor erkinligi bilan tabiiy axloqiy tanlov dialektik aloqadorlikdadir. Chunki ixtiyor erkinligisiz tabiat axloqiy tanlovni yuzaga keltirish mumkin emas. Inson tomonidan kashf etilgan axloqiy qonun – qoidalar, uni osonroq amalga oshirishga xizmat qiladi. Ilk axloqiy qoidalar «O’zingga ravo ko’rmagan narsangni boshqaga ravo ko’rma» mazmunida dunyoga keladi. «Pichokni avval uzingga ur, ogrimasa birovga ur», «O’zingni er bilsang, o’zgana sher bil» kabi maqollarimizning hozir ham o’z kuchini yo’hotgan emas. «Avesto» kitobida ham axloqning qonun – qoidalari ishlab chiqilgan. Unda inson

Axloq ijtimoiy ong shakllari bilan bevosita bog’liq va aloqadorlikdadir. Axloq din bilan aloqadorlikdadir. Din inson hayotining axloqiyligini taqozo etadi. Shu bois diniy – sha‘riy tamoiyillar va ma‘yorlar Hadisi Sharifdagi o`gitlar axloq- odob qoidalari bilan chambarchas bog’liq. Chunonchi, inson eng oliy qadriyat sifatida qat‘iy muxofaza etiladi. Odam o’ldirish eng o’lkan axloqsizlik hisoblanadi. O’g’rilik, birovning haqini yeyish, munofiklik, aldash, yolg’on gapirish va boshqa turli illatlar ham diniy – shar‘iy ham axloqiy nuqtai nazardan man etiladi. Aksincha, insonnini e‘zozlash, odamlarning bir-biriga kumakdosh bo’lishi, to’g’rilik, rostgo`ylik, halollik, raxmdillik, kavmdoshi qanday yuksak darajada bo’lmasin, unga xushomad qilishdan tiyinish, faqat yaratgangagina siginish singari fa

tartibni va uning iqtisodiy negizlarini himoya qilishni asoslab berish va mustahkamlashda juda muhim qurol bo’lib xizmat qiladi. Axloq bilan siyosat inson oldida turgan muammolarni, uning ma’naviy qiyofasini o’zgartirish bi lan siyosat va axloq munosabatlarini uzgartirishga erishish mumkin bo’ladi. Lekin, siyosiy axloq ta’limoti axloqiy yondashuvlardan farqli ularoq bir necha ilmiy vazifalarni o’z ichiga qamrab oladi. Bular, birinchidan, davlat hokimiyatining asosiy sub’ekti sifatida o’z fuqarolarini hmoya qilish ustuvorligi, ichki va ta shqi tahdidlarga qarshi tura olish imkoniyati bilan baholansa, ikkinchi tomondan, siyosatda kuch va zuravonlikka asoslanish ichki va tashqi davlatlararo ziddiyatlarni hal etish murvati si fatida qaraladi. Bunday qarash davlatning kuch va quvvatini har tomo

sohasida haqiqatni ayon bo’lishiga xizmat qiladi. Axloqning asosiy vazifasi esa insonlarni haqiqatga olib borish, uni komil inson qilib tarbiyalashdir. Har bir ilm- fanda erishilgan yutuqlar insoniyat jamiyati oldiga yangi-yangi axloqiy vazifalar va muammolar qo`yadi. So’nggi paytlarda fan-texnika taraqqiyotining yuksak darajasi va ekologik buxronlarning yuzaga chiqishi sababli ekologik axloqshunoslik singari axloq olamining yangi yo’nalishlari yuzaga keldi: neosfera yoki boshqacha aytganda, texnosferada etosferaga – axloqiy muhitga utish zarurati insoniy jamiyati axloqiy madaniyati oldidagi eng dolzarb vazifa sifatida kuyilmoqda: zero bu vazifaning faqat axloqshunoslik doirasidagi muammo emasligini, keng qamrovli ekanini, butun Yer yuzini bundan keyin mavjud bo’lmish yoki bo’lmaslik muamm

kengaytirib boradi. Chunki, unga ijtimoiy muhitning ta‘siri bo’ladi. Axloq ijtimoiy ongning shakllaridan biri bo’lib, ijtimoiy hayotdagi barcha jabhalarini qamrab oladi, hayotda to’plangan tajribalar asosida uni boyitib boradi, ijodiy rivojlantiradi. Busiz jamiyatning ijtimoiy kamolotini tasavvur qilish mumkin emas. Uning mazmunida barkamol avlodni tarbiyalash vazifa qilib qo’yiladi. Axloqshunoslik fanining mohiyati va mazmunini ochishda boshqa ijtimoiy fanlarning ta‘siri benihoya kattadir. Axloqshunoslik boshqa ijtimoiy fanlar bilan aloqadorlikdadir. Fanlarning o’zaro aloqadorliksiz falsafiy mushohada yuritib bo’lmaydi. Masalan, axloqshunoslikning estetika bilan aloqasi qadimiy bo’lib, o’ziga xos xususiyati bilan ajralib turadi. Insonning har bir hatti – harakati axloqiylikka va nafosatsh

qilingan milliy urf-odatlar jamoatchilik fikri yordamida, alohida belgilangan kishilar tomonidan emas, balki muayyan ijtimoiy guruh, jamiyat tomonidan amalga oshiriladi. Axloqshunoslik pedagogika fani bilan chambarchas aloqada. Pedagogikadagi shaxsni shakllantirish, tarbiyalash, ta‘lim berish jarayonlarini, pand-nasihatlarsiz, odobnoma darsliklarisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Axloqshunoslik o’zining nazariy va amaliy jihatlari bilan pedagogikaning asosi hisoblanadi. Maorif tizimidagi ta‘lim-tarbiya ham axloqiy tarbiya sifatida namoyon bo’ladi. Qadimgi davrdanoq axloqshunoslik ruhshunosolik (psixologiya) bilan aloqada bo’lib kelgan. Bu ikki fan ham kishilar hatti-harakati, fe‘l-atvori va mayl-istaqlarini o’rganadi. Ruhshunoslik u yoki bu hatti-harakat, fe‘l-atvor, sababiy asos (motiv) larni

Axloqshunoslik ekologiya fani bilan ham aloqadorlikda. Axloqshunoslik ko’proq insonning o’zi, o’zgalar va jamiyat oldidagi majburiyatlarini hal etish bilan shug’ullangan, uning tabiatga bo’lgan munosabatini chetda qoldirib kelgan. Bugunda tabiatga bo’lgan insonning munosabati achinarli holdadir. Tabiatning ekologik muvozanati buzildi. Ekologik bo’ron ekologik manzarani buzdi. Endilikda global (umumbashariy) muammolar ko’proq odamlarning ijtimoiy- axloqiy nuqtai nazarlariga bog’liq ekanligi ma‘lum bo’lib qoldi. Hozirgi kundagi ekologik muammolarni bartaraf etishda axloq, muhim rol o`ynaydi. Insonlarning tabiatga bo’lgan munosabatidan ekologik axloqshunoslik maydonga keldi. Axloqshunoslik milliy istiqlol g’oyasi bilan ham o’zaro aloqadorlikda bo’lib, uning ildizi qadimgi tarixga borib taqala

Ular orasida «Pxatotep o`gitlari» bizgacha yetib kelgan Pxatotip (vazir) o’rniga 37 ta nasihatdan iborat pandnomani yozadi. Unda o’sha davr axloqni qonun – qoidalari, o’zini tutish, muomala odob masalalari ko’tarildi. Pandnomalarda axloqshunoslikning ibtidosi Samoda deb tushuntiriladi. Asosiy talab Misr fir‘avnlariga (podsho) xizmat qilishlik, hurmat bilan qarash kabi g’oyalar ko’tariladi. Pandnomalarda insonning tirishqoqligi, mehnatsevarligini madh etuvchi juda ko’p dono xalq maqolalari keltirilgan. Qadimgi dunyoning axloqiy ta‘limotida «Avesto» kitobining o’rni nihoyatda kattadir. Qadimgi To’ron va Eron zaminida zardushtiylik dinining vujudga kelishi bilan axloqiy tafakkur taraqqiyotida o’z ta‘sirini ko’rsata boshladi. Qadimgi Xorazmda yaratilgan zardushtiylikning muqaddas kitobi «Avest

to’plami bo’lib, unda axloqiy qarashlar o’z aksini topgan. Vedachilik axloqshunosligi eng qadimgi Hindistonda yashaydigan xalqlarni to’rt tabaqaga – varnaga bo’ladi: braxmanlar (koxinlar), kshatriylar (harbiylar), vayshchilar (dehqonlar, kosiblar), shchudralar (qullar). «Manu qonunlari» da yozilishicha,, braxmanlarning mashg’uloti-ta‘lim berish, Vedani o’rganish, qurbonlik qilish, sadaqa ulashish, tuxfalar olish, kshatriylar fuqarolarini qo’riqlaydilar, vayshchilar, chorva, tijorat, sudxo’rlik, dehqonchilik bilan shug’ullanadilar: shchudralar-qullar bo’lib, ularning mulki bo’lmagan. Braxmanlar yuksak axloqqa ega bo’lgan odamlar, deb hisoblangan. Shchudralar tuban axloq egalari deb nomlangan. Qadimgi Hindistonda buddachilik ta‘limoti muhim rol o’ynagan. Bu ta‘limotga ko’ra, inson iztiroblar

Qadimgi Xitoyda axloqshunoslikka oid muammolarning shakllanishi eramizdan avvalgi II ming yillik o’rtalariga to’g’ri keladi. Bu muammolar konfutsiylik, daochilik, Mo-di, Yan Chju ta‘limotlarida o’z ifodasini topgan. Qadimgi xitoy falsafasida donishmand-faylasuf «szi», ya’ni o‘g‘il, bola deb atalgan. «Tyan sze» - «Osmon o‘g‘li» degan ism ostida yangi podsho paydo bo‘lishi bilan donishmand-faylasufning unga mos keladigan, «szyun szi» - «podsho o‘g‘li» g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi tipi ham paydo bo‘lgan. qadimgi xitoy falsafasining muhim mezoni – «ideal munosabatlar qonuni»ga odamlar o‘rtasida, oilada, jamiyatda, davlatda rioya qilish inson hayotining mazmuni hisoblangan; bunga jamiyatda qabul qilingan me’yorlar, qoidalar, rasm-rusumlar va shu kabilarga izzat-ikrom bilan yondashish imkoniyat

yashaydi, deb tushuntiradi. Ular ma‘rifatdan, fandan voz kechishni targ`ib qildilar.Daochilikda o’z yaqiniga mehrli bo’lishni, hamma narsani kechirishni, yomonlikka qarshilik qilmaslikni, irodani buysundirish, passivlikni targ’ib etishni, axloqning asosiy tamoyillari deb ko’rsatiladi. Daochilikning yuksak fazilatlari – fidoyilik, sofdillik, sadoqat, adolatdir. U muomala bobida muloyim, yuksak martabalarga hurmat bilan murojaat qiladi, xalqqa nisbatan esa himmatli, adolatli munosabatda bo’ladi. Konfutsiylik ta‘limotida asosiy e‘tibor insoniylik fazilatlariga qaratiladi. Ular insoniylikni aslzoda, oqsuyaqlarga xos fazilat deb, oddiy odamlar rostgo`ylik, oliyjanoblik, ma‘rifat, jasurlik nima ekanligini belgilaydi, deb tushuntirgan. Qadimgi Yunonistonda falsafiy fikrlar , axloqiy qarashlar tar

o’yini, haqiqiy dunyoni ko’rish uchun inson aqli ojiz. Inson haqiqiy dunyoning faqat soyalarini ko’radi, haqiqiy dunyoni inson ko’ra olmaydi, biroq o’sha asl borliqni ko’ra oladigan mangu o’lmas ruh mavjud... Lekin uning faqat aqliy qismigina ana shu dunyoga qaratilgan. Axloq ilohiy asosga ega va axloqiy fazilat insonga azaldan berilgan, deydi. Uning fikricha – adolat shaxsiy fazilat emas, davlatga xos fazilat. Platon qarashlarida, axloqning asosi, axloqiy namuna sifatida ilohiylikdan olinadi. Platon shunday degan edi: «Toki davlatlarda faylasuflar podsholik qilmas ekanlar yoki hozirgi shohlar va podsholar oqilona falsafiy mulohaza yuritishni o‘rganmas va davlat hokimiyati bilan falsafaning mushtarakligi qaror topmas ekan, davlat yovuzliklardan xalos bo‘la olmaydi» 5 . Arastu (Aristotel) (

Epikur (er.avv 314-270 yillar) bo’lib, axloqni dindan ajratadi. U baxt tushunchasini axloqning negizi, deb tushuntiradi. Epikur insonda tanlov ixtiyori borligini qayd etadi. U adolat bilan donishmandlikka alohida e‘tibor beradi. Baxt axloqiy va jismoniy sog’lomlikdan yuzaga keladi, deydi. U iztirobdan qochish emas, uni yengish kerak, deb tushuntiradi. Tit Lukretsiy Kar (er. oldingi 99-44 yillar) Epikur axloqiy ta‘limotining davomchisi edi. U ruh va vujudning ajralmasligini ko’rsatib, aql-idrok, his- tuyg’ular haqida fikr beradi. Lutsiy Anney Seneka (miloddan avvalgi 15-melodiy 65 yillar) yozuvchi, axloqshunos faylasuf edi. Uning «G’azab haqida», «Shafqat haqida», «Baxtli hayot haqida» singari axloqshunoslikka doir risolalari bo’lib, ularda dunyoning moddiyligi tan olib, unda jonli ibtido b

masalalariga ham to’xtaladi. U ayol kishining bezaqlarga berilib ketishini qattiq qoralaydi. O’rta asrda yashagan Raylik mutafakkir Abu Bakr al-Roziy (865-925) ta‘limotida axloqshunoslik rivojlantirildi. Uning «Lazzat», «Falsafiy hayot tarzi», «Ruhiy tabobat», «Baxt va farovonlik belgilari» kabi kitoblarida uning axloqiy qarashlari aks ettirildi. U insondagi xushhulqlilik va badhulqlilikning munosabatini tahlil qildi. Ar-Roziyning axloqiy qarashlari, ilmiy til bilan aytganda, xedonizm (lazzatning ustuvorligiga) va evdeymonizmga (baxtning ustuvorligiga) asoslanadi. Lazzat- uningcha iztirobdan qutulish. U insonni ijtimoiy mavjudot deb tushuntiradi. Ibn Sino (980-1037) Forobiyning shogirdi bo’lib, uning axloqiy qarashlari «Axloq ilmiga doir risola», «Burch to’g’risida risola», «Nafsni pokiza

muhim manba bo’lib hisoblanadi. U amaldorlarni axloqiy fazilatlariga qarab tanlash, adolat va insofni oyoqosti qiladigan kishilarni davlat ishlariga aralashtirmaslik, qolaversa, bir kishiga barcha vakolatlarni berish ziyonlari, davlat amallarini topshirishda, nazorat qilish choralarini kurib borish hamda ularning itoat va ijro sifatlari bilan davlat istiqbolini va bunda boiqaruvning bir maromdagi faoliyatini ta’minlanish to’grisidagi fikrlarini rivojlantiradi. Ayniqa, Nizomulmulkning «Ko’pchilik bo’lib qabul qilingan tadbir eng savobli bo'ladI va shunday yo’l tutish kerak», 46 degan qarashlari ajdodlarimizning davlat qurilishining adolatli tartibotlariga nechog’li darajada ahamiyat berilganligidan dalolat beradi. 8 Mashshoiygo’ylik oqimining yana bir vakili Kurdobalik (Ispaniyalik) mut

ixtiyor erkinligi, taqdir, niyat singari muammolar bilan bog’liq holda tahlil qilinadi. U muhabbatni bilishning maxsuli deb ataydi. Muhabbat zamirida Allohga muhabbat yotadi, ya‘ni insonning o’ziga, atrof-muhitga munosabati muhabbat orqali amalga oshadi, bu muhabbat turlarining hammasi Allohga muhabbat bilvosita ko’rinishidir. Uning ikki ixtiyor erkinligi borasidagi qarashlari taqdir muqarrar hodisa sifatida talqin etiladi. Bunda bilish birinchi o’rinda turadi, ixtiyor bilimga bo’ysunadi. Imom Gazzoliy niyat masalasiga to’xtalib, uni bilim va harakat qamrovidagi sifati deb ta‘riflaydi. Bilim niyatdan oldin turadi, u niyatning ildizi va sharti hisoblanadi. Har bir tanlangan harakat uch narsa – bilim, ixtiyor etish va qobiliyat yordamida ro`yobga chiqadi. Zero, inson bilmay turib – hohlamayd

achchiq tajribasidan foydalanadi. Buning uchun Umaviyalar davrida qabul qilingan o’z hukmronligining qonuniyligi haqida beriladigan «ulamo» lar fatvolari yaroqsiz edi, negaki ularning uta chigal diniy-huquqiy islohotlarini ko’p hollar da keng omma tushunishi ancha mushkul edi. Ana shu jarayonda davlatning diniy-siyosiy qurilishiga bagishlangan ilmiy-axloqiy qarashlar ham yuzaga kela boshladi. Ushbu mavzuga bag’ishlangan asarlarning boshlamalarida, odatda ular tortiq etayotgan xalifalar uchun nasihatlar bitilgan. 11 Tasavvuf axloqshunosligining o’lkan nomoyandalaridan biri buyuk yurtdoshimiz Shayx Aziziddin Nasafiydir. (XIII asrning yarmi XIV asrning boshlarida yashab o’tgan). Axloqiy muammolarni o’zining «Zubdat ul-xaqoyiq» (Haqiqatlar qaymog’i), «Insoni komil» (Komil inson) kabi asarlarid

qarashlarida bosh masala- inson, xalq, Vatan, uning gullab yashnashi, istiqboli haqidagi muammolar turadi. Adolat, sadoqat, burch, muhabbat, rahm-shafqat, kamtarlik, mardlik singari fazilatlar madh etiladi. Alisher Navoiy Naqshbandiya sulukiga mansub yirik shaxs sifatida axloqshunoslik nazariyasi va taraqqiyotiga o’lkan hissa qo’shgan mutafakkirdir. U Naqshbandiya tariqatining asosiy tamoyili bo’lmish, diling Xudo bilan, quling ish bilan band bo’lsin, degan shioriga amal qilgan. U inson qadr-qimmatini birinchi o’ringa qo’ydi, nomus, oriyat va insoniy gurur tushunchalarini o’ziga xos talqinini berdi. Alisher Navoiyning «Maxbub ul- qulub» asari, ayniqsa, Temuriylar davri axloqshunosligi taraqqiyotida katta hissa qo’shdi. Asar uch qismdan iborat bo’lib, nafaqat tasavvuf axloqshunosligi va axl

batafsil to’xtaladi. Uningcha, adolat insoniy jamiyatni baxt-saodatga olib boruvchi yo’l, deb tushuntiradi. Koshifiy kiyinish odobi, muomala odobi, mehmondo’stlik va tanovul etikasi borasida ham fikr yuritadi. Kasbiy odobga to’xtaladi. Temuriylar davri axloqshunosligida Jaloliddin Devoniy (1427-1502) ning faoliyati muhim ahamiyat ga egadir. Axloqshunoslik muammosiga bag’ishlangan yirik asari «Axloqi Jaloliy» risolasi bo’lib, unda axloqiy ta‘limotlar aks ettirilgan. Asar uch qismdan iborat. Birinchi qismida axloq tushunchalari bo’lmish adolat, shijoat, donishmandlik, iffat singari fazilatlar tahlil va talqin qilinadi. Ikkinchi qismida oilaviy hayot, bolalar tarbiyasi, muomala odobi haqida fikr yuritiladi. Kitobning uchinchi qismida, shahar madaniyati, podsholarning siyosat yurgizishi, fuqar

ilgari suradi. Yovuzliklar ichida ayniqsa yolg’onni qattiq qoralaydi. Sa‘diy juda ko’p hikmatlar kashf etdi. Bu asarga taqlid qilinib, juda ko’p asarlar yaratildi. Jomiyning «Bahoriston», Poshshaxo’janing turk tilida bitilgan «Miftox ul-adl» va «Gulzor» asarlari shular jumlasidandir. Temuriylar davridagi pandnomalardan biri Xondamirning (1481-1535) «Makorim ul-axloq» (Yaxshi hulqlar) asari bo’lib, unda insondagi barcha fazilatlar – Alisher Navoiy qiyofasida ko’rsatiladi. O’rta asrlardan keyin ham Pandnomalar yaratish davom etdi. O’zbek mumtoz shoiri Gulxaniy (XVIII asrning II – yarmi - XIX asrning boshlari) «Zarbo’lmasal» asarini yozdi, bu asarda hikoya ichida masal-hikoyatlar, yuzlab xalq maqolalari joy olganBu hikoyatlar va maqollar orqali insonlarni insof, adolat, diyonat, halollik va s

hisoblanadi. Ikki xil munosabatni farqlamoq kerak, lazzat va foydaga intilish kerak. lazzat – faqat birgina Xudodan qolgan hamma narsalar foydalanish obe`ktidir. Xudo insonni – Odam Atoni erkin, gunoh qilmaslik imkoniyatiga ega zot qilib yaratdi. U ixtiyor erkinligining yo’nalishini belgilab beradi. Xudo ko’rsatmalaridan chekinish gunohdir. Y a ratilgan olam tartibi uni yaratgan hikmatning tartibini aks ettiradi: narsalar tartibi g‘oyalar tartibining in’ikosidir. Tartib tufayli dunyo o‘z o‘rinlari bo‘ylab taqsimlangan va har xil nisbiy qimmatga ega bo‘lgan mavjudotlarning tartibga solingan ierarxiyasiga aylanadi. Yaratilgan narsa Xudoga qancha yaqin bo‘lsa, u shuncha ko‘proq qimmat kasb etadi. «Zero qandaydir tarzda mavjud bo‘lgan, biroq uni yaratgan Xudo uchun bo‘lmagan narsalar qatorida

mumkin: biri – qonun yo’li, ikkinchisi – kuch ishlatish. Birinchisi – insonga, ikkinchisi-yirtqichga xos. Ammo birinchisi yetarli natija bermaganligi uchun ko’pincha ikkinchi yo’lga murojaat qilishga to’g’ri keladi. Bundan chiqadigan xulosa shuki, hukmdor ham, inson ham yirtqich tabiatini o’zida mujassam etmog’i kerak». Yirtqichlar orasida hukmdor ikki narsaga o’xshash uchun harakat qilmogi zarur: bularning biri-arslon, ikkinchisi-tulki…» Makiavellining Ona Vatan Italiyani ozod va birlashgan holda kurashishni istaydi. Yangi davlat hukmdori talabchan va qattiqqul bo’lishi kerak, yangi milliy davlat tuzish uchun, hukmdor axloqini tahlil qilib, uning nimalarga e‘tibor berishi keraqligini ko’rsatadi. Bunday ijobiy fikrlar Italiyada shakllanib kelayotgan burjua davlatiga zarurligini ko’rsatdi.

bo’lsa, fuqarolar xavfsizliini ta’minlash, jamiyat barqarorligini saqlab turish imkoniyatiga ega bo’lmaydi. N.Makiavelli o’zining g’oyaviy qarashlarida insonning yovuz hissiyotlarini rag’batlantirishga asoslanadi. SHunga muvofiq, u ezgulikka nis batan yovuzlikni g’alaba quroli, aniqrogi, vositasi sifatida rivojlantiradi. Inson uzi anglamagan, lekin amalda yarim chala sifatida foydalanib kelgan yovuz imkoniyatlarini takomillashtirishiga e’tibor qaratadi. U xukmdorga bergan tavsiyasida shunday deydi: «Odamlarni yo aldash, yo qirish kerakligini aytib utish lozim. 5. Yangi va eng yangi davr axloqshunosligidagi asosiy xususiyatlar i . XVII-XVIII asrlar kishilik tarixida yangi bir bosqichni boshlab berdi va u yangi davr falsafasi, axloqshunosligi deb nomlanadi. Bu davr o’ziga xos bo’lgan xususiy

bosqichga olib chiqdi. U o’zining «Xudo inson va uning baxti haqida qisqacha risola» (1660), «Ilohiyot va siyosat risolasi» (1667) va «Axloqshunoslik» (1677) asarlarini yozib, axloqshunsolikdagi ba‘zi masalalarni tushuntirishga harakat qiladi. Spinoza – Xudoni – tabiat, tabiatni Xudo tarzida talqin etadi. Xudo – yagona substantsiya (javhar), barcha hodisalar va yakka narsalarning ilk asosi. U abadiylik, cheksizlikka ega, yaratilmagan hech qachon yo’holmaydi. Unga ikki belgi sifat xos: biri ko`lam, ikkinchisi tafakkur. Ya‘ni tabiatda namoyon bo’lgan Xudo, substantsiya azaliy va oliy ongdir. Qalb va ruh doimo g’oyalar yigindisidan iborat bo’ladi. Har bir g’oya – intentsional, ya‘ni ma‘lum bir ob`ektga yo’naltirilgan, ruh vujudning g’oyasi deb tushuntiradi. Spinoza axloqshunoslikni fazilat va

o’z fikrini bergan. Lokk o’zining ijtimoiy-siyosiy va axloqiy qarashlarida tabiiy holatdan fuqarolik jamiyatiga va davlatning boshqarish shakllariga o`tish g’oyalarini rivojlantirdi. Davlat xokimiyati: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, ittifok Federativ xokimiyatga bo’linadi Lokkning bu ilgor g’oyalari hozirgacha o’z kuchini yo’qotgan emas va bu doimo qadrlanadi. I. A. Karimov: «… biz ularni o’z davrida kelajak avlod uchun qoldirgan salmoqli merosi, ijodiy ishlari, kerak bo’lsa, umumjahon tsivilizatsiyasiga qo’shgan hissalarini qadrlaymiz» 13 , - deb ta‘kidlagan edi. Olmon mumtoz falsafasi va axloqshunsligining yirik vakili Immaniul Kant (1724-1804) hisoblanadi. Uning «Axloqiy metafizikaning asoslari» (1785), «Amaliy aqlning tanqidi» (1788), «Hulqlar metafizikasi» (1797) asarlari asosan axl

munosibliklariga qaratilgan burch. Kant axloqiy tushunchalar bo’lmish adolat, rostgo`ylik, do’stlik kabilarga ham o’z e‘tiborini qaratgan. Kant axloqshunosligining cho`qqisi – abadiy tinchlik g’oyasidir, degan fikrni talqin etadi. Urushlarni tanqid qiladi. Komilikka erishishning faol vositasi ma‘rifatdir, deydi. Georg Vilgelim Fridrix Gegel (1770-1831) «Ilmga ishonch» (1802), «Ruh fenomenologiyasi» (1807 y), «Falsafiy fanlar qomusi» (1817 y), «Huquq falsafasi» (1821 y) asarlarida axloqshunoslikning o’ziga xos xususiyatlarini ifodalagan. Xegel hulqiylik va axloqiylikni ikki tushunchaga bo’ladi. Hulqiylik tushunchasiga insonlardagi shaxsiy va xususiy o’zaro munosabatlarni, sube`ktiv fikrdagi majburlikni, idealni, ijtimoiy-tarixiy hodisalarga nisbatan takidiy kayfiyatlarini o’z ichiga oladiga

hayoliy mavxumot, «ruh» emas, balki hissiyotdir. Insonga tanlov ixtiyori, ixtiyor erkinligi berilgan. Feyerbax baxt, muhabbat tushunchalariga ham to’xtaladi. U hayot muhabbatdan (boshlanadi) iborat, insonni bilish uchun uni sevish kerak deydi. Feyerbaxni tom ma‘noda daxriy deyish, nojoiz. To’g’ri, u Xudoni tan olmaydi, cherkovdan nafratlanadi, lekin odamga siginishni taqlif etadi. Yangi davr axloqshunosligida vujudga kelgan oqimlarni yirik ikki guruhga bo’lish mumkin. Ularning biri – idealistga – noratsional, ikkinchisi – moddiyat yo’nalishlarni o’z ichiga oladi. Ana shu oqimlarga olmon mumtoz axloqshunoslarining ta‘siri bo’lgan. Birinchi guruhdagilar ularni inkor etish yo’lidan borsa, ikkinchisi tanqidiy tasdiq yo’lidan bordi. Noratsional ta‘limotni yaratgan dastlabki faylasuflardan biri

1844), «Hayot maktabining hikmatlari» (1851), «Axloqshunoslikning ikki asosiy muammosi» (1896) asarlarida axloqiy muammolarini o’rtaga tashlaydi. Shopenxauer ta‘limotiga ko’ra, olam inson ko`z ochishi bilan ko`rgan, hidlaru ranglarga, tovushlaru sukunatga, issig`u sovuqqa to`la, dunyo faqat va faqat tasavvurdan iborat. «Olam-mening tasavvurim», deydi faylasuf. Olam sube`kt va obe`ktining o’zaro munosabati sifatida namoyon bo’ladi… Inson esa, eng avvalo, ixtiyor etuvchi, istovchi, xirs kuyguvchi va faqat undan keyingina, biluvchi fikrlovchi mavjudot. Ixtiyorning namoyon bo’lish shakli faqat hozir, kelajak ham, o`tmish ham emas. Shu «Hozir» ning manbai va mazmunini o’zida mujassam etadigan narsa – yashashga ixtiyor, ya‘ni o’zimizdan iborat bo’lgan «narsa o’zida». Olamiy ixtiyor yoki sifatida

mumtoz falsafasi zaminida asosan Kant, Gegel, Feyerbax qarashlarini yangilash asosida vujudga kelgan mazkur oqimning asoschilari Karl Xaynrix Marks (1818- 1883) va Fridrix Engels (1820-1895) dir. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida rus mumtoz axloqshunosligi vujudga keldi. Rus mutafakkirlari ma‘naviyatning barcha sohalarida, shu jumladan axloqshunoslikda jahonda yetakchilik mavqeini egallaydilar: L. Tolstoy, F. Dostoevskiy, I. Turgenov, N. Nekrasov, N. Chernishevskiy, N. Losskiy, N.Berdyaev… A. Chexov, A. Axmatova, S. Yesenin, M. Gorkiy, V. Vernadskiy, A. Losov kabilarni tilga olsa arziydi. Rus faylasufi V. Solovev (1853-1900) o’z axloqiy qarashlarini «Ezgulikni oqlash. Axloq falsafasi» (1897) kitobida ifodalab beradi. Uning birinchi qismida uyat, shafqat yoki achinish va xudojuylikdan ibor

aylanishi mumkin. Lekin, shuning barobarida, yovuzlik ham ezgulik bo’lib qayta tugiladi ya‘ni, inson agar barcha imkoniyatlar sinovidan o`tsa, ezgulik va yovuzlik tajribalarini boshidan kechirsa, u holda yovuzlikning o’zi ezgulikning dialektik ibtidosi bo’lib qoladi. XX asrning nufuzli g’oyaviy oqimlaridan biri avstriyalik tabib va psixiatr Zigmund Freyd-Zigmund Shlomo (1856-1939) nomi bilan bevosita bog’liqdir. U ruhiy asab kasalligini davolashning umumiy nazariyasi va uslubini, uning nazariy asosini ishlab chiqdi. Freydezmning nazariy asosini psixoanaliz tashkil qiladi. Psixoanaliz ongsizlik holatini falsafiy talqin etib inson ruhiyatini ongli harakatlarning hamda oqilona tarzda bilib bo’lmaydigan va ongsizlik olamini tashkil etadigan instinktlarning murakkab majmui deb biladi. Freyd ko’

nisbatan kengroq mikyosida harakat qiladi. Inson tabiati nafaqat biologik balki tarixiylik bilan shartlangan, deydi. Erix Fromm muhabbat muammosiga tuxatalib, bu har biri uzligini saqlangan holatda ikki kishining birlashuvi. Muhabbat – bu harakat, orom emas, faollik, kuzatish emas. Sevish - olish emas, berish. Sevgida inson o’zi uchun eng bebaho bo’lgan hayotning bir qismini – hissiyotni, bilimi, kechirmalarini bag’ishlaydi, bu nafis bir lazzatdir. U muhabbatni g’amxo’rlik, mas‘uliyat, hurmat va ilm unsurlaridan deb biladi, hamda mas‘uliyatni hurmat bilan bog’laydi. Hurmat, bu – qo`rquv yoki kul kovushtirish emas, u insonni qanday bo’lsa, shunday qabul etishini talab etadi. XX asrda axloqiylik tafakkurida chuqur iz qoldirgan falsafiy-axloqiy yo’nalishlardan yana biri ekzistentsiyachilikdir

holatidagina anglay oladi. «O’lim» mavjudlikning so’nggi nuqtasi, deb e‘lon qilinadi. Olmon faylasufi Martin Xaydegger (1889-1976) ekzistentsiyachilikning asoschisidir. Ekzistentsiachilik Xaydeggerdan so’ng, ikki yo’nalishda - diniy va daxriylik yo’nalishlarida davom etdi. Diniy ekzistentsializmning eng yirik vakillaridan biri, olmon faylasufi Karl Yaspersdir (1883-1936). U o’z asarlarida, xususan, «Zamonning ma‘naviy holati» (1932), «Falsafiy e‘tiqod» (1948) degan kitoblarda inson mavjudligining XX asrda qanday tushunish masalasiga to’xtaladi va bu mavjudlikning axloqiy jihatlarini tahlil etadi. Karl Yaspers qarashlarida an‘anaviy ma‘naviy merosni egallash inson axloqiy darajasini belgilovchi omil sifatida namoyon bo’ladi. Jon Pol Sartr (1905-1980) Fransiyaning ekzistentsiachilik axloqshu

ikkinchi yarmidan boshlagan hamda hozirgi paytda muvaffakiyatli davom etayotgan yovuzlikka qarshi zuravonlik ko’rsatmasiga ana – shu sabr-bardosh, chidam orqali buysunishini emas, balki kurashishni taqazo etadi. XIX asr mutafakkiri, amerikalik faylasuf-axloqshunos Xenri Devid Toro (1817-1862) gayrizuravonlik yo’nalishining asoschilaridan biridir. U mehnatkash xalqning manfaati yo’lida faoliyat ko’rsatdi, tinchlik yo’li, konsiz inqilobni amalga oshirish yo’li bilan xalqini talab-ehtiyojlarini kondirish mumkin, deb aytadi. Toro g’oyalarini buyuk hind mutafakkiri va jamoat arbobi Karamchand Gandi (1869- 1948); amerikalik ruhoniy, faylasuf va jamoat arbobi Marten Moter King (1929- 1968) va boshqalar davom ettirishdi va yuqori pog’onaga ko’tardilar. Gandi Xirosima va Nagasakiga atom bombasi tas

muaamolarni ilgari surdi. Ularning asarlarida, inson hayoti oliy qadriyat ekani ta‘kidlangani holda, o’zganing hayotini uzingnikidan oliyroq qadriyat deb qarash g’oyasi ilgari suriladi. Turkiston ma’rifatparvar jadidlarining axloqiy qarashlari. Jadidchilikning asosiy g’oya va maqsadlari Turkistonni o’rta asrchilik, feodal koloklik, xurofotlardan ozod qilish, «Usuli qadim» ni inkor etgan holda o’lkani, xalqni, millatni zamonaviy mutaraqqiy yo’lga olib chiqish, milliy davlat bunyod etish, konstitutsion, parlament va prezident idora usulidagi ozod va farovon jamiyat ko’rish, turkiy tillarga davlat tili makomini berish, milliy pul birligi, milliy kushin tuzish rus taraqqiyparvarlari, ma‘rifatchilarining Turkiston o’lkasida ma‘rifatparvarlik g’oyalarini tarkatish uchun imkoniyatlar yaratish edi

Avaz Utar, Anbar Otin kabi olim, shoirlar o’z davrining muhim masalalarini kutarib chiqdilar va xalqni ilm-fan, ma‘rifatni egallashga undadilar. O’zbek va tojik xalqlarining mutafakkiri Axmad Donish (1827-1897) o’zining «Navodir ul vokoe» asarida Buxoro amirining davlat tizimini Rossiya davlat tizimi bilan solishtiradi, uni islox qilish keraqligini aytadi. U podsho adolatli bo’lishi, donishmandlik fazilatiga ega bo’lishi, davlatning mohiyatini aql bilan belgilashi kerak, degan xulosaga keladi. Axmad Donish joxillik, riyokorlik, poraxurlik singari illatlarni tanqid qiladi. Bu illatlar davlatni tanazzulga olib keladi, deb ta‘kidlaydi, din peshvolarining noto’g’ri yo’lga kirib ketganini, shayxlarning yolgonchiligini, ulamolarning poraxurligini fosh qiladi. Axmad Donishning ijtimoiy-siyosiy qa

Zokirjon Xolmuhammad ugli Furqat (1859-1909) , «Iml xosiyati», «Akt majlisi xususida», «SHoir ahvoli va she‘r mubolagasi xususida» va boshqa asarlarida ma‘rifatparvarlik g’oyalarini ilgari surdi. U o’zining asarlari va she‘rlarida zulmat o’rniga no’rni, jaholatga qarshi ma‘rifatni, bid‘atga qarshi ilm-fan, aql-idroq va tafakkurni madh etdi. Odamlarni eskilik botkogidan chiqishida ilm-fan va texnikadagi yangiliklardan doimo xabardor bo’lishga, buning uchun ilmni sevishga, xorijiy tillarni bilishga undadi. U jamiyatdagi salbiy illatlar va adolatsiliklarni bartaraf etishda, ma‘rifat, ilm-fan, ta‘lim-tarbiya muhim ahamiyat ga ega ekanligini chuqur tushunib yetdi. Turkiston ma‘rifatparvarlarining yana bir yirik nomoyandasi Dilshodning shogirdi Anbar Otin (1870-1914) bo’lib, uning axloqiy qarash

Turkistonni chor mustamlakachiligi zulmidan qutqarish g’oyasini o’z asarlarida ilgari surdi. Xalqni milliy istiqlol uchun kurashga chorladi. Turkistonning kelajagi haqida o’ylar ekan, xalqni jaholat va nodonlik, erksizlik va qashshoqlik botkogidan qutqarib olishning birdan – bir yo’li – ilm – ma‘rifatli bo’lishdir, degan xulosaga kelgan edi. Uning fikricha, ma‘rifat uchun birgina maktab kifoya qilmaydi. Zamon va dunyo vokealari bilan tanishib borishi kerak. Behbudiy «Oyna» jurnalini chiqarar ekan millat va Vatanning ahvolidan, kundalik hayotidan ogox bulmoq lozim. Millat uchun oyna kerak, toki undan o’z kaboxatini ham, maloxatini ham ko’ra olsin, deydi. Behbudiy millat o’zini anglagandigina ijtimoiy-siyosiy masalalarni boshqalar bilan teng muxokama eta oladi, degan fikrda bo’ldi. Uning fik

matbuotining maydonga kelishida Munavvarkorining xizmatlari katta bo’ldi. 1906 yilda «Taraqqiyot», «Sadoyi Turkiston» (1914-15), 1917 yilda «Najot» gazetasini chiqardi. Umuman, o’zbek matbuotining maydonga kelishini ham, tarixiy taraqqiyotini ham Munavvarkorisiz, uning yuzlab extirosli maqolalarisiz tasavur qilib bo’lmaydi. U XX asr boshidagi ijtimoiy – siyosiy harakatining, milliy ozodlik ko’tarilishining eng e‘tiborli nomoyandalaridandir. Munavvarkori maxalliy millat farzandlarining ongi, tafakkurini yuksaqlikka kutarish, ularga ziyo tarkatish, chet davlatlarga yuborib ularni ukitish, shular asosida mustaqillik mafkurasini shakllantirishni vazifa qilib kuydi. Munavvarkori XIX asrning 90 yillari oxiridan umrining so’ngigacha Millat va Vatan ravnaqi, ozodligi yo’lida kurash olib bordi. Uni

qilib qo`yadi, milliy tarbiyaga e‘tiborni qaratdi. Tarbiyaning mazmunida Vatan tarbiyasi asosiy o’rinni egallaydi. U Vatan muhabbatini, uning uchun kurashmoqni eng yaxshi insoniy hulqlardan deb hisoblaydi. Vatan – bu har kishining tugilib usgan shahar va mamlakati. Uni qadrlamoq, sevmoq, yaratmoq kerak. Tilga, madaniyatga muhabbat esa har kishi o’z xalqiga bo’lgan muhabbatidir, deydi. «Har bir millatning dunyoda borligini ko’rsatadigan oyinai hayoti til va adabiyotdir. Milliy tilni yo’hotmoq millatning ruhini yo’homoqdir». Avloniy tarbiyaga katta e‘tibor beradi va uni uchga bo’ladi: badan tarbiyasi, fikr tarbiyasi va axloq tarbiyasi. Shular orasida axloq tarbiyasiga alohida urgu beradi, uni «insonlarga eng muhim, ziyoda sharaf, baland daraja beruvchi» deb baholaydi. Uning tarbiya haqidagi

yuksakka kutara olishini, uni istibdoddan qutqarishini aytadi: «Bu dunyo kurash maydonidir. Bu maydonning kuroli sog’lom jismu tan, aql va axloqdir. Lekin ana shu kurol-aslaxamiz sinib, zang bosib chirib ketgan. Shunday kurollar bilan bu dunyoda bizga na saodat, na roxat bor…», - deb ta‘kidlaydi Fitrat. (Fitrat. Oila. Ma‘naviyat, 1998, 60-bet). A.Fitratning «Oila» nomli asari ikki qismdan iborat bo’lib, uning birinchi qismida oila ko’rish tartiblari, uning axloqiy – maishiy, gigienik, moddiy tomonlari, oila tashkil topganligidagi boshlab buzilishigacha bo’lgan holatlarining axloqiy asoslari tushuntirib beriladi. Turkistonda yashaydigan aholining ongini uygotishda jadidchilar tomonidan ishlab chiqilgan matbuot muhim rol o’ynaydi. Shuning uchun XX asr boshlarida amaliy axloq muammolari jadid

bajarish borasida juda ko’p qarshiliklarga duch keldi. Juda ko’p taraqqiyparvar kuchlar qatag`on qilindi, ular tomonidan tashkil qilingan mabtuot yopildi. Turkistondagi jadidchilik harakati, uning matbuoti qisqa muddat faoliyat ko’rsatgan bo’lsa ham, mazlum xalqlarni ma‘lum ma‘noda uygota oldi. Jadidchilik harakati nafaqat o’lkan ma‘naviy-ma‘rifiy – axloqiy meros qoldirdi, shu bilan birga u biz va sizdan keyingi avlodlar uchun axloqiy namunalar sifatida xizmat qiladigan, idealga aylantirilish lozim bo’lgan shaxslarni voyaga yetkazdi. Ular o’lkada milliy – ozodlik harakatini uyushtirishda o’z umrini baxshda etishga bag’ishladilar. Ulardan biri sobik Shaxrisabz begi, keyinchalik chor armiyasining general-mayori Jo’rabek Kalandar kori ugli bo’lsa, ikkinchisi Xudoyorxonning ugli, Jo’rabekning

axloqiy fikrlari xalqimizning madaniy-ma‘naviy, qadriyatlar sifatida xano’zgacha saqlanib kelmoqda.

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О‘zbekistonim!” – О‘zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag‘ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. Mi

Купить