Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 63.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Этнослараро муносабатлар

Sotib olish
  Мавзу:    Этнослар аро муносабатлар .
Reja:
1. Этнослараро муносабатларнинг моҳияти .
2. Этник муносабатларнинг жиҳатлари .
3. Этник алоқалар ва уларнинг натижалари .
 
2 6.1. Этнослараро муносабатларнинг моҳияти .
Etnoslararo   munosabatlar   jamiyatdagi   munosabatlarda   o‘ziga   xos   bir   qism
hisoblanadi. Uning o‘ziga xosligi shundaki u ijtimoiy xayotning barcha sohalarini
qamrab oladi: iqtisodiy, ijtimoiy, xo‘jalik-turmush, siyosiy, madaniy-psixologik va
boshqalar. O‘z ahamiyatiga ko‘ra etnoslararo munosabatlar yuqorida aytib o‘tilgan
har bir sohaning umumiy natijasidir. 
Shundan kelib chiqib etnoslararo munosabatlarni jamiyat ijtimoiy xayotining
turli   sohalarida   xalqlarning   o‘zaro   munosabatlari   deb   atash   mumkin.   Etnik
munosabatlar   tuzilishiga   ko‘ra   uch   bosqichga   bo‘linadi:   a)   institutsional;
b)guruhlararo; v)shaxslararo.
Institutsional   munosabatlar   darajasi   xalqlarning   davlat   tuzilishini,   ularning
davlat   idoralarini,   davlatlararo   munosabatlarini   o‘rganadi.     Bu   munosabatlar
yanada aniqroq qilib millatlararo deb ataladi. Shu munosabatlar bilan rus ilmiy va
siyosiy  leksikasida    ko‘p hollarda  “millatlararo  munosabatlar”   atamasi   ishlatiladi.
Va faqatgina XX asrning 90-yillarida “etnoslararo munosabatlar” keng foydalanila
boshlandi.   Etnoslararo   munosabatlar   keng   ma’noda   etnoslar   o‘rtasidagi
munosabatlarni, millatlarning bir-biriga bo‘lgan o‘zaro munosabatini, xalqlar, etnik
guruhlarda   shaxs   darajasigi   munosabatlarni   ifodalaydi.   Biroq   “millatlararo
munosabatlar” atamasi ham mavjud bo‘lishga xaqli va o‘ziga xos xususiyatiga ega.
Etnoslararo   munosabatlarning   ikkinchi   darajasi-bu   turli   etnik   jamiyatlarda
xalqlar   o‘rtasidagi   umumiy   munosabatlardir.   Eng   muhimi   bu   tushunchani   tor
doirada   tushunib   uni   turli   etnik   guruhlarning   bevosita   munosabatlarga   kirishishi
deb     tushunmaslik   kerak.   Etnos-bu   ulkan   va   murakkab   guruh   va   eng   muhimi
undagi barcha guruhlar bevosita muloqotga kirishmagan bo‘lishi ham mumkin.
Shaxslar   o‘rtasidagi   munosabatlar   darajasida   kishilar   o‘rtasidagi   etnoslararo
munosabatlar turli millat vakillari bilan jamiyatning turli sohalari-mehnat, turmush,
shuningdek qo‘shinchilik, do‘stona va boshqa norasmiy ko‘rinishlarda bo‘ladi.
Shu   bilan   birga   “etnik   munosabatlar”   va   “etnoslararo   munosabatlar”
tushunchalarini farqlash ham zarur. Birinchisi odatda keng ma’noda qo‘llaniladi: u
o‘z   ichiga   etnos   ichidagi   jihatlarini,   shuningdek   etnoslararo   aloqalar   va
3 munosabatlarni ham qamrab oladi.  Etnoslararo munosabatlar deganda etnoslarning
o‘zaro   aloqalari   natijasida,   shuningdek   turli   etnos   vakillari   o‘rtasida   ko‘p   millatli
davlat doirasidagi shaxsiy munosabatlar ham tushuniladi.
Etnik   va   etnoslararo   munosabatlar     ijtimoiy-iqtisodiy,   siyosiy,   ma’naviy-
g‘oyaviy va   jamiyat xayotining boshqa sohalari  bilan bog‘liqdir. Shu bilan birga
ular   nisbatan   mustaqil   va   jamiyatdagi   o‘zaro   munosabatlarga   mustaqil   ta’sir
ko‘rsata   oladi   va   ularni   ijtimoiy   munosabatlarni   maxsus   ko‘rinishi   sifatida
tavsiflash   lozim.   Etnoslararo   munosabatlarning   o‘ziga   xosligi   eng   birinchi
navbatda ularning ko‘p qirrali xususiyati bilan bog‘liq. Shu bilan birga etnoslararo
munosabatlarning     o‘ziga   xosligi   konservativlik,   xalqlarning   xayotidagi
an’anaviylik   va   mazkur   an’anaviylikka   ehtiyotkorlik   bilan   munosabatda   bo‘lish
kerakligi bilan ajralib turadi.
Etnik   elementlar   turli   darajada   xarakatchan,   o‘zgaruvchan   va   turg‘un   ham
bo‘lishi   mumkin.   Til,   madaniyatdagi   etnik   o‘ziga   xoslik,   etnik   psixologiya,
an’analar,   urf-odatlar   va   boshqalar   etnik   xayotning   ancha   turg‘un   elementlari
hisoblanadi.   Bularning   ta’siri   natijasida   xalqlar   o‘rtasidagi   o‘zaro   munosabatlar
juda   qiyinchilik,   ziddiyatli   ravishda   ko‘p   hollarda   ancha   mo‘rt   va   ba’zan   tezlik
bilan   shakllanadi.   Etnik   munosabatlarda   mo‘tadillik   va   uyg‘unlikka   erishish   ko‘p
vaqt talab etadigan juda murakkab vazifadir.
Etnik   munosabatlarning   xususiyati   va   mazmunini   ko‘p   hollarda   mazkur
munosabatlar   shakllanayotgan   ijtimoiy-iqtisodiy   tizim   xal   etadi.   Etnik
munosabatlar   iqtisodiy   sohadagi   o‘zgarishlarga,   xalqaro   munosabatlardagi
vaziyatlarga   bog‘liq   ravishda   va   boshqa   sabablar   bilan   ham   o‘zgarishi   mumkin.
Unga   ta’sir   etuvchi   omilni   esa   siyosiy   faktorlar   belgilab   beradi   va   u   davlat
ahamiyatiga   ega   bo‘lgan   muhim   institut   sifatida   va   millatni   ijtimoiy-etnik
shakllantiradigan   omildir.   Etnoslararo   munosabatlarning   bevosita   siyosiy
tomonlariga tegishli bo‘lgan masalalar bu xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi,
ularning   teng   huquqliligi,   etnik   madaniyat   va   til   rivoji   uchun   siyosiy   erkinlik,
kadrlar masalasi va boshqalar.
4 Ko‘p   etnosli   davlatlardagi   etnik   munosabatlar   mazkur   davlatdagi
umumsiyosiy   vaziyatni   ham   belgilab   beradi.   Etnoslararo   kelishuv   va   tinchlik
mavjud   bo‘lgan   sharoitda   jamiyatning   siyosiy   vaziyatni   ham   ancha   tinch   va
mo‘tadil   bo‘ladi.   Va   aksincha   etnik   munosabatlar   ziddiyatli   va   mojarolar   mavjud
bo‘lsa siyosiy vaziyatni titratib jamiyat rivojini izdan chiqaradi. Ko‘p hollarda ko‘p
millatli   davlatlarda   etnik   munosabatlarning   murakkabligi   birinchi   o‘ringa   chiqadi
va umumsiyosiy va ijtimoiy vaziyatni belgilab beradi. Xozirda Kavkazda va aynan
Chechenistondagi   vaziyat   sharoitida     Rossiyada   aynan   shu   holat   ro‘y   bermoqda.
Shuni   aytib   o‘tish   kerakki     90-yillarda   etnik   munosabatlar   masalasi   ko‘p   millatli
Rossiyani   doimiy   ravishda   og‘ir   ahvolda   qoldirdi   va   bu   etnik   munosabatlarning
katta ahamiyatga ega ekanligidan dalolatdir.
6.2. Этник муносабатларнинг жиҳатлари .
Etnologlar   etnik   munosabatlarda   quyidagi   jihatlarni   ajratib   ko‘rsatadi:
tarixiy,  ijtimoiy,  siyosiy,   madaniy,  psixologik  va  vaziyatga   bog‘liq  jihatlar.  Etnik
munosabatlarga   ta’sir   etadigan   tarixiy   jihatlardan   quyidagi   uchta   holat   muhim
ahamiyatga   ega:   xalqlarning   o‘zaro   munosabatlarini   shakllantirgan   tarixiy
jarayonlarning   borishi;   etnik   munosabatlarda   ramziy   ma’no   kasb   etadigan   tarixiy
voqealar;   o‘zaro   aloqaga   kirishgan   xalqlarning   tarixiy-ijtimoiy   rivojidagi   o‘ziga
xosligi.
Etnoslar turli tarixiy holatda o‘zaro munosabatlarga kirishishadi. Etnoslararo
ziddiyatlar   kuchaygan   vaqtda   xalqlarning   xotirasiga   eng   birinchi   navbatda
bosqinchilik, majburiy qo‘shib olishlar, mustamlaka o‘tmishi va boshqalar keladi.
Bunda   mustamlakachilik   shakli   (bosib   olish   yoki   ixtiyoriy   qo‘shilish)   va
metropoliya bilan munosabatlar inobatga olinadi. Masalan tarixchilar britancha va
fransuzcha   mustamlaka   shakllarini   yoki   boshqacha   qilib   aytganda  tashqi   va   ichki
mustamlakachilikni ajratib ko‘rsatishadi.
Rossiya   imperiyasi   an’anviy   mustamlakachilik   tizimiga  kirmagan  garchand
uning tarkibida juda katta hudud va ko‘p sonli xalqlar bo‘lmasa ham. Rossiya ko‘p
millatli davlat  sifatida uning bir necha sabablari bor. Birinchidan, Rossiya davlati
tarkibiga   kirgan   hududlar   o‘z   huquqiy,   madaniy   va   diniy   o‘ziga   xosligini   saqlab
5 qolgan   edi   va   bu   yerda   shakllangan   o‘z   o‘zini   boshqarish   shakli   ham   saqlanib
qolingan   edi.   Shuning   uchun   ham   Rossiya   metropoliya   va   mustamlakalarga
ajratilmagan.  Ikkinchidan,   Rossiya  imperiyasi  tarkibiga  kirgan xalqlar, xatto eng
kichik   etnoslar   ham   etnos   sifatida   yo‘qolib   ketmadi.   Uchinchidan,   yangi
hududlarni   butunrossiya   yagona   bozoriga   jalb   etilishi   mamlakatning   eng   chekka
hududlarini   ham   ijtimoiy-iqtisodiy   jihatdan   rivojlantirdi.   To‘rtinchidan,   katta
hududlar   va   xalqlar   ixtiyoriy   ravishda   Rossiya   imperiyasi   tarkibiga   kirgan.   Biror
bir   Yevropa   va   Osiyo   imperiyasida   bu   holat   kuzatilmagan.   Beshinchidan,   bosib
olish   orqali   qo‘shib   olingan   hududlarning   egallanishidan   asosiy   maqsad   xalqlari
bosib olish emas, aksincha Rus davlati xavfsizligini ta’minlashdan iborat bo‘lgan.
Oltinchidan,   xalqlarning   yirik,   markazlashgan   Rossiya   davlati   tarkibiga   kirishi
ijobiy   ahamiyat   kasb   etdi.   Bu   holat   mazkur   xalqlarning   ijtimoiy-iqtisodiy   va
madaniy rivoji uchun qulay sharoit yaratib berdi.
Ayrim   hududlarni   bosib   olinishi   bilan   yuzaga   kelgan   salbiy   holatlarni   rad
etmagan   holda   Rossiya   imperiyasi   tarkibiga   kirgan   xalqlar   erishgan   ijobiy
o‘zgarishlarni   rad   etish   mumkin   emas.   Etnik   xotirada   u   yoki   bu   holat   saqlanib
qoladi va zarur vaqtda birlashtiruvchi jihatga aylanib, uning atrofida qaxramonlik
yoki psixologik ta’sirga ega bo‘lgan g‘oya vujudga keladi. Bu holatda turli xalqlar
ayni bir holatni turlicha baholashadi. Etnik munosabatlarga ta’sir etadigan ijtimoiy
omillardan quyidagi muhimlarini ajratib ko‘rsatish zarur:
a)ijtimoiy va etnik stratifikatsiyani o‘zaro aloqadorligi;
b)ijtimoiy tuzilmalarning  o‘zgarishining ta’siri;
v) ijtimoiy mobillik jarayonidagi etnik faktorlar;
Etnoslararo munosabatlarda o‘zaro aloqadagi etnoslar bir xil darajada bo‘lsa
bu   holat   eng   maqbul   holat   deyiladi.   Biroq   bu   turdagi   munosabatlar   juda   kam
uchraydi.   Kamsituvchi   xususiyatga   ega   bo‘lgan   turkum   keng   tarqalgan.   Bunday
holatlarda     o‘zaro   aloqadagi   etnoslarning   ijtimoiy   holati   o‘zgaradi.   Biroq   teng
huquqli  bo‘lishga  intilish     etnik munosabatlardagi  ziddiyatlarni  keltirib chiqaradi.
Bu   yerda   mojaroning   asosiy   sababi   sifatida   ustun   jamoaning   o‘z   holatini
6 “yo‘qotishi” birinchi darajaga chiqadi. Bir vaqtning o‘zida kamsitilayotgan etnosda
o‘z holatini yaxshilab olish ehtiyoji kuchayadi.
Etnoslararo   munosabatlarning   siyosiy   omillari   davlat   tuzilishi   shakli   va
qoidalarini,   siyosiy   tuzumning   xususiyatini,   davlat   milliy   siyosatining   turini   o‘z
ichiga   oladi.   Davlat   tuzilish   shakli-unitar   yoki   federativ   ekanligi   etnoslararo
munosabatlarda   katta   ahamiyatga   ega.   Barcha   teng   sharoitlarda   federativ   davlat
milliy-hududiy   tuzilishning   demokratik   tashkiloti   hisoblanadi.   Siyosiy   tuzumga
kelsak   albatta   madaniy   plyuralizm     totalitar   yoki   avtoritar   rejimlarga   nisbatan
demokratik   jamiyatda   ancha   keng   tarqalgan.   Davlat   va   siyosiy   tuzum   qanday
bo‘lishidan   qatiy   nazar   davlatning   milliy   siyosati   muhim   ahamiyatga   ega   va   bu
ayniqsa etnik ozchilikka tegishlidir. Bu yerda etnoslararo munosabatlarga bevosita
ta’sir   ko‘rsatuvchi   ikki   yo‘nalishni   alohida   ajratish   kerak:   integratsion   siyosat   va
madaniy   plyuralizm   siyosati.   Integratsion   siyosat   ba’zi   bir   davlatlarda,   masalan
Estoniya,   Latviya   misolida   ko‘rishimiz   mumkin.   Plyuralizm   siyosati   faqat
madaniyat, til, ta’limga tegishli bo‘lmaydi. Keng ma’noda bu polietnik davlatlarda
boshqaruv organlarida turli millatga mansub fuqarolarning vakillarini bo‘lishidir.
Etnoslararo   munosabatlarga   ta’sir   ko‘rsatadigan   madaniy   omillarni   ikki
guruhga   ajratish   mumkin:   birinchisi   ma’orif   va   informatsiya   bilan   bog‘liq,
ikkinchisi-har   bir   madaniyatning   an’anaviy   normalari   bilan   bog‘liq.   Ta’lim   va
umuman   ma’orifga   kelsak   u   holad   ularning   etnoslararo   ijtimoiy-madaniy
chegaralarni   buzish   va     etnoslararo   tushunmovchiliklarni   bartaraf   etishdagi
ahamiyati juda katta.
An’anaviy tartiblarga kelsak shuni qayd etish kerakki an’analar kishilarning
faqat turmushdagi xulqini belgilamaydi. Ular mehnat faoliyatida ham ta’sirga ega
va   ayniqsa:   biznesda   sherik   topish,   mehnat   jamoalarida   munosabatlarda   yaqqol
ko‘rinadi.       
    Kuzatuvlarga   ko‘ra,   tadbirkorlar   o‘z   millatiga   mansub   kishilar   bilan
ishlashni maqbul ko‘rishadi, chunki bu holatda ular bir-biriga ko‘proq ishonishadi.
Bu   ayniqsa   kam   sonli   xalqlarga   xosdir.   Etnik   munosabatlara   ijtimoiy-psixologik
omilni   tahlil   qilar   ekanmiz   shuni   qayd   etish   kerakki   frustratsion   zo‘riqish
7 emotsional qo‘zg‘alish kuchayib borayotganligini ko‘rsatuvchi  asosi  belgidir va u
etnik guruhlar orasida “zararlanish”ni oshib borayotganligini ko‘rsatadi. Ommaviy
frustratsiya psixik holat bo‘lib yuqori darajadagi zararlanish holatidir. Frustratsiya
dastlab   boshqa   etnik   guruhlar   bilan   bog‘langan   bo‘lishi   shart   emas.   U   iqtisodiy
qiyinchiliklar   asosida   paydo   bo‘ladi   va   AQShdagi   qora   tanli   aholi   orasida   ko‘p
kuzatiladi, chunki ularning katta qismi moddiy qiyinchiliklarni boshidan kechiradi.
Bu   holat   shuningdek   Yevropadagi   migrantlar   orasida   ham   kuzatiladi.   Aynan
shunday   vaqtda   frustratsion   kuchlanish   shaxslar   orasida   salbiy   epizodlarni   keng
tarqalishiga   olib   keladi.   Etnoslararo   ziddiyatlar   sharoitida   faollashadigan
psixologik   fenomenlar   toifasiga   quyidagilarni   kiritish   mumkin:   o‘z   guruhiga
nisbatan   ijobiy   hislatlarning   ortishi   va   guruhlar   o‘rtasidagi   o‘zaro   farqlar
kuchayishi;     o‘z   xalqi   va   boshqa   xalqlarga   nisbatan   salbiy   xislar,   fazilatlarning
ortib borishi; etnik farqqa qarab javobgarni qidirish. Shundan kelib chiqib  ayni bir
xalqning ayb, muvafaqqiyatsizlik uchun javobgarlik (iqtisodda,  siyosiy sohada va
boshqada) boshqa guruhlarga ya’ni aybni ichkaridan emas, tashqaridan qidirishga
o‘tadi.
Ijtimoiy-psixologik   omilga   etnoslararo   munosabatlarda   tolerantlik   ham
mansubdir.   Tolerantlik   deyilganda   nafaqat   etnik   munosabatlardagi   o‘ziga   xoslik,
balkim  o‘zaro chidam   va  boshqalarni  qanday  bo‘lsa  shunday  qabul   qilish  va  ular
bilan munosabatlarga kirishishga tayyor bo‘lish tushuniladi. Etnoslararo tolerantlik
faoliyat davomida paydo bo‘ladi, lekin u ongda shakllanadi va albatta etnik o‘ziga
xoslik bilan chambarchas bog‘liq. 
Vaziyat   omili   iqtisod,   siyosat   va   ijtimoiy   sohalardagi   vaziyatdan   kelib
chiqadi va holatni  qabul  qilishga ta’sir  etadi. O‘z navbatida ma’lum  bir vaziyat u
yoki bu holatda guruh o‘rtasidagi birdamlikni aniqlaydi va etnomadaniy psixologik
chegaralarni chuqurlashtiradi.  
6.3. Этник алоқалар ва уларнинг натижалари .
Etnik   aloqa   deyilganda   etnoslar   o‘rtasidagi   turli   aloqa   va   o‘zaro   hamkorlik
tushuniladi.   Etnik   aloqalar   xayotda   iqtisodiy,   siyosiy,   uy-ro‘zg‘or,   ijtimoiy,
madaniy,   til-madaniy,   oilaviy   va   boshqalarga   bo‘linadi.   Munosabat   turiga   ko‘ra
8 etnik aloqalar  chegaraviy va tarixiy bo‘ladi. Etnik aloqalarning birinchi  turi  etnik
chegara   doirasida   yoki   etnik   aralash   hududlarda   ro‘y   beradi.   Ikkinchi   tur-ancha
rivojlangan   va   jipslashgan   etnosning   ancha   zaif   etnos   ichiga   xarakatlanib   kirib
borishi bilan ro‘y beradi.
Amalda   etnik   birlik   boshqa   xalqlardan   mutloqo   izolyatsiya   qilinmagan
(ayrim mustasnolar mavjud). Har bir etnos u yoki bu darajada boshqa etnoslarning
madaniy yutuqlarini  qabul  qilishga  ochiq va ayni  vaqtda o‘z madaniy yutuqlarini
ham   boshqalar   etnoslar   bilan   baham   ko‘rishga   tayyor   bo‘ladi.   Til   va   madaniyat
yaqinligi   etnik   aloqalarni   yengillashtiradi.   Etnoslar   o‘rtasidagi   aloqalar   har   doim
ham   unda   ishtirok   etgan   barcha   etnoslarga   ijobiy   natija   keltiravermaydi.
Etnomadaniy   munosabatlar   tarixidan   ma’lumki   ayrim   etnik   jamoalar   va   guruhlar
o‘zaro   bir-birin   qabul   qila   olmaydi.   Etnik   aloqalarning   kuchsizlanishi   va   xatto
to‘xtab   qolishi   milliy   tuyg‘ularning   keskinlashuvi,   milliy   diskriminatsion   siyosat
natijasida ro‘y beradi.
Etnoslararo   munosabatlar   unda   ishtirok   etayotgan   etnoslar   uchun   turlicha
natijalarni   olib   kelishi   mumkin.   Etnik   aloqalar   etnos   madaniyatidagi   oddiy
miqdoriy   o‘zgarishlar   bilan   cheklanishi   mumkin,   lekin   jiddiy   o‘zgarishlarni   ham
olib   kelishi   mumkin.   O‘zaro   aloqa   qilayotgan   etnoslar   uchun   natijalarni   to‘rt
ko‘rinishini ajratib ko‘rsatish mumkin:
1)aloqaga   kirishgan   boshqa   etnos   madaniyatini   o‘zlashtirib   olish   orqali
oshish.
2)murakkablashish-ancha   boy   va   yetuk   madaniyat   bilan   aloqaga   kirishish
orqali etnos madaniyatining sifatini o‘zgarishi;
3)kamayish-ancha rivojlangan etnos bilan aloqa qilish natijasida bir qancha
an’anaviy shakllarni yo‘qotilishi;
4)qashshoqlashish   (eroziya)-kam   sonli   xalqlarning   asta   sekinlik   bilan   etnik
madaniyati yo‘qolib borishi va boshqa madaniyat ta’siriga tushib qolishi.
O‘zaro aloqalarning natijasi etnos madaniyatining rivojlanganligiga bog‘liq.
Etnos   madaniyati   qancha   yuqori   darajada   rivojlangan   bo‘lsa   boshqa   madaniyat
bilan   to‘qnashish   unga   ijobiy   natijalar   keltiradi.   Bu   kabi   madaniyatlarda   odatda
9 selektiv   mexanizm   ishlaydi   va   o‘z   madaniyati   uchun   foydali   bo‘lgan   jihatlar
o‘zlashtirib   olinadi.   Aynan   shu   ko‘rsatgichga   ko‘ra   etnoslararo   madaniy   aloqalar
to‘rt turga bo‘linadi: moslashish, madaniylashish, integratsiya va assimilyatsiya.
Этник мослашув .
Etnik   moslashuv-etnik   guruhlarning   o‘zgargan   tabiiy   va   ijtimoiy-iqtisodiy
muhitga   faol   moslashishidir.     Etnik   moslashuvning   asosiy   usuli     yangi   ijtimoiy-
etnik muhitda qabul qilingan tartib va qadriyatlarga moslashish hisoblanadi. Etnik
moslashuvning   ikki   shakli   mavjud:   faol-qachonki-etnik   guruh   atrof   muhitga   uni
o‘zgartirish   uchun   ta’sir   o‘tkazishga   harakat   qilsa   va   passiv-qachonki   u   ta’sir
o‘tkazi   uchun   harakat   qilmagan   holat.     Muvafaqqiyatli   etnik   moslashuvning
ko‘rsatgichlari-ayni   vaqtdagi   milliy   muhitga   yuqori   darajada   moslashuvchanlik,
shuningdek mazkur muhitdan psixologik jihatdan rozi bo‘lish va qoniqish. Va eng
muhimi mazkur muhitda irqiy va milliy kamsitilishlarning yo‘qligi, tilni tanlashda
erkinlik,   ishga   joylashishda   teng   huquqlilikning   mavjudligi   va   boshqalar.   Past
darajadagi   etnik   moslashuvning   belgilari   bu   emigratsiya,   ijtimoiy-etnik   muhitda
turli ko‘rinishdagi buzilishlar mavjudligidir.
Etnik   moslashuvning   normal   borishi   millatchilik   va   irqchilikning   paydo
bo‘lishi  bilan qiyinlashgan va orqada qolgan bo‘lishi mumkin. Til va madaniyati,
shuningdek   xo‘jalik   turmushi   bir-biriga   yaqin   bo‘lgan   xalqlarning   etnik
moslashuvi   tezroq   ro‘y   beradi.   Odatiy   holatlarda   esa   etnik   moslashuv   juda   ko‘p
vaqt   talab   qiladi.   Ajnabiy   millat   muhitida   uzoq   vaqt   yashagan   kishi   vaqt   o‘tishi
bilan   mazkur   xalq   urf-odatlari,   an’analari   va   turmush   tarziga   moslashadi.   U   yoki
bu   darajada   mazkur   millat   tilini,   milliy   madaniyatini   o‘zlashtiradi.   Etnik
moslashuvni etnik assimilyatsiyadan farqlash zarur.
Этник аккультурация
Etnik   akkulturatsiya-bu   shunday   jarayonki   uning   natijasida   bir-biri   bilan
ta’sirlashayotgan   milliy   madaniyatlardan   kam   rivojlangani   boshqa   madaniyat
belgilarini   o‘zlashtiradi.   Xalqning   turmush   tarziga   qandaydir   yangilik   ya’ni
innovatsiyaning   an’anaga   aylanishi   tezlik   bilan   ro‘y   bermaydi.   Xalqlar   o‘rtasida
madaniy   ma’lumotlarni   o‘zaro   almashish   va   uni   turmushda   qo‘llanilish   shakllari
10 turli-tumandir. Madaniy jarayonlar u yoki bu darajada butun sayyoramiz aholisini
qamrab   olgan   va   bunda   ularning   irqi,   tili   va   etnik   mansubligi,   ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish darajasi ahamiyat kasb etmaydi.
Bu   jarayonlar   ayniqsa   Osiyo,   Afrika,   Okeaniya   va   Lotin   Amerikasi
xalqlarida   faol   ro‘y   bermoqda.   Etnologiyada   mavjud   ilmiy   taqiqotlar   asosida
yevropa madaniyatini boshqa xalqlar  tomonidan o‘zlashtirilishi  borasida dasturlar
ishlab   chiqilmoqda.   Etnik   akkulturatsiya-madaniyatlar   aloqasi   natijasida   madaniy
o‘zgarishlarni keng tarqalishi va qisman yoki butunlay assimilyatsiyaga olib kelish
jarayonidir.
Shuni   qayd   etish   kerakki   “akkulturatsiya”   atamasi   asosan   g‘arb   etnologlari
orasida   keng   tarqalgan.   Akkulturatsiya   konsepsiyasi   XX   asrning   30-yillarida
amerikalik   olimlar   R.Redfild,   R.Lipton,   M.Xerskovitslar   tomonidan   ishlab
chiqilgan.   Xozirgi   vaqtga   qadar   ham   akkulturatsiya   amerikadagi   madaniy
antropologiyada nufuzli o‘rin egallaydi.
Этник ассимиляция
Etnik   assimilyatsiya-turli   millat   vakillari   tomonidan   o‘zlari   yashayotgan
etnik   muhitning   tili,   madaniyati,   urf-odatlari,   an’analarini   o‘zlashtirib   olish
jarayonidir. Buning natijasida  ularning o‘z tili, madaniy o‘ziga xosligi, an’analari
va   ularning   milliy   o‘zligini   o‘zgarishi   ro‘y   beradi.   Buning   natijasida   dunyo   va
ayrim   hududlar   yoki   davlat   miqyosida   ham   bir   millat   vakillari   soni   ortishi   va
boshqa millat vakillari soni kamayishi ro‘y beradi.
Etnik   assimilyatsiya   davlatlararo   va   hududlararo   migratsiyani   kuchaytiradi,
xalqlar o‘rtasidagi munosabatlarni kengaytiradi, turli millatlar o‘rtasidagi nikohlar
sonini va boshqalar oshiradi. Assimilyatsiya jarayoni etnik kamchilikdagi guruhlar
va   doimiy   yashayotgan   immigrantlarni   ham   qamrab   oladi.   Qanday   yo‘llar   bilan
amalga   oshishiga   qarab   assimilyatsiya   tabiiy   va   majburiy-zo‘ravonlik
ko‘rinishlarini farqlash mumkin.
Tabiiy assimilyatsiya-turli etnoslarga mansub guruhlarning bevosita aloqaga
kirishishi   natijasida,   ularning   ijtimoiy,   xo‘jalik   va   madaniy   xayotidagi   o‘zaro
munosabati. Ko‘p asrlardan beri tabiiy assimilyatsiya dunyoda va ayrim davlat va
11 hududlarda   jamiyat   rivojidagi   integratsion   jarayonlar   qonuniyati   sifatida   aks
etmoqda.   Erkin   va   o‘z   xoxish-istagi   bilan   amalga   oshgan   integratsion   jarayonlar
odatda etnoslararo ziddiyatlarni keltirib chiqarmaydi.
Majburiy   assimilyatsiya   davlat   organlarining   g‘arazli   maqsadlar   bilan
ataylab,   jamiyatning   barcha   sohalarida,   suniy   ravishda,   kuch   ishlatish   yo‘li   bilan
etnik   assimilyatsiyani   amalga   oshirishidir.   Zamonamizda   bu   ko‘rinishdagi
assimilyatsiya   Turkiyada   kurdlarga,   Latviya   va   Estonida   ruslarga   nisbatan   olib
borildi. Dunyo tarixiy tajribasidan bu kabi majburiy etnik assimilyatsiya xatto kam
sonli etnoslar tomonidan jiddiy qarshilik ko‘rsatganligi ma’lum.   
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar
1. Etnik assimilyatsiya  mazmun mohiyati.
2. Til madaniyatdagi etnik o‘ziga xoslik  tushunchasi.
3. “Etnik munosabatlar” va “Etnoslararo munosabatlar”  farqi.
4. Etnoslar o‘rtasidagi turli aloqa  va ularning turlari.
5. Bosib olish yoki ixtiyoriy qo‘shilish  tushunchasi.
12

Этнослараро муносабатлар

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский