Falsafa ilmi, uning predmeti va uning muammolari - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	50.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Falsafa ilmi, uning predmeti va uning muammolari

Sotib olish

Mavzu: Falsafa ilmi, uning predmeti va uning
muammolari
Reja:
1. Falsafaning predmeti va ob’ekti
2. Dunyoqarash tushunchasi va uning turlari
3. Falsafiy dunyoqarashning mohiyati
4. Falsafaning jamiyat hayotida tutgan o’rni
Falsafa dunyoqarash sifatida

Har qanday falsafa insonning dunyoga nisbatan u yoki bu munosabatini
ifodalab, muayyan dunyoqarashni shakllantiradi. Falsafaga berilgan eng oddiy va
dastlabki ta’riflar: falsafa - bu dunyoqarash yoki boshqacha aytganda: falsafaning
mavzusi - «dunyo - inson» tizimidir.
Dunyoqarash nima? Hamma zamonlarda ham inson oldida uning atrof
muhitga, boshqa odamlarga, o‘z-o‘ziga nisbatan munosabatini belgilovchi savollar
ko‘ndalang turadi. Har birimiz unday yoki bunday tarzda ularga duch kelamiz. Bizni
o‘rab turgan dunyo nimadan tashkil topgan? Uni bilib bo‘ladimi va agar bilish
mumkin bo‘lsa, qay darajada? Insonni o‘zi nima? U qanday bo‘lishi kerak?
O‘limdan so‘ng bizni nima kutadi? Dunyoni nima boshqaradi? Dunyoda yovuzlik
muqarrarmi? Inson dunyoni o‘zgartira oladimi?
Mana shunday savollarga javoblardan inson dunyoqarashi shakllanadi.
Dunyoqarash - bu insonni o‘rab turgan dunyo va uning unda tutgan o‘rniga
nisbatan qarashlar majmuidir. Dunyoqarashning asosiy masalasi - «Men» (sub’ekt
dunyosi) va «Men - emas» (sub’ektga nisbatan tashqarida bo‘lgan dunyo)
o‘rtasidagi munosabatdir.
Har qanday dunyoqarash tarkibiga: bilim, baholash, e’tiqod va aqidalar kiradi.
Dunyoqarash turli shaklda mavjud bo‘lishi mumkin: kundalik, mifologik, afsonaviy,
diniy, badiiy, falsafiy va ilmiy tusdagi tasavvurlar.
Dunyoqarash shaxsiy ong va ijtimoiy ong dalili tarzida bo‘lishi mumkin.
Masalan, afsonaviy dunyoqarash to‘g‘risida gapirganda biz muayyan shaxsning
olam to‘g‘risidagi tasavvurlari emas, balki qadimgi zamon jamoasi tasavvurlari
haqida fikr yuritamiz. Yohud biz xristianlar, musulmonlar, buddaviylar va boshqa
diniy guruhlar dunyoqarashi to‘g‘risida gapiramiz. Shu bois dunyoqarash shaxs,
ijtimoiy guruh (diniy, milliy, yoshga oid, jinsiy, kasbiy va b.), davlat, davlatdan
tashqari tuzilmalar dunyoqarashi sifatida ham bo‘lishi mumkin.
Falsafa nazariy tafakkur sifatida
Dunyoqarashning kundalik, diniy-afsonaviy va badiiy turlaridan farqli
ravishda, falsafiy dunyoqarash asosiy qoidaga muvofiq nazariy shaklda mavjud
bo‘ladi. Falsafa o‘z oldiga ongli tarzda muayyan muammolarni qo‘yadi va ularni

ma’lum tamoyillar asosida maxsus joriy qilingan va ishlab chiqilgan tushuncha
(kategoriya) va usullar orqali hal qiladi. Falsafa avval boshdanoq nazariydir.
Bundan tashqari, u umuman tarixiy jihatdan tafakkurning dastlabki shakli
hisoblanadi. Falsafa o‘z shakllanishining boshidanoq tajriba (amaliy bilim, amaliy
malaka, hayotiy ko‘nikma va an’analar)dan farqli o‘laroq, narsalarni mantiq va
dalil, kundalik tasavvurlarga tanqidiy munosabat, yuzaki voqea-hodisalarning
ichki, tashqi nigohdan yashirin mohiyatini to‘g‘ri xulosa, fikr qilish orqali topishga
qaratilgan. Qadimgi Xitoy faylasuflari o‘z davridayoq yakuniy shakldagi dao bilimi
(bevosita ma’lum modda dunyosini bilish) va asosiy sabab sifatidagi dao
(mohiyatni bilish)ni farqlaganlar. Asosiy sabab sifatidagi daoni bilish - yakuniy
shakldagi daoni bilish kalitidir: «Yer yuzida ibtido mavjud va u Olam onasidir.
Onani anglashga qachon erishilsa, demak uning bolalarini ham anglash mumkin
bo‘ladi.
Falsafa nazariylash-tirishning yakuniy usuli sifatida
Tajriba (yakka, alohida narsalarni bilish) bilan fan (narsalar sababi va
ibtidosini umumiy bilish) Qadimgi Yunon falsafasida bir muncha aniq ajratilgan.
Qadimgi Yunon faylasuflari e’tiborni ibtido va sababni bilishga qaratganlar,
«chunki qolgan hammasi ular orqali tushuniladi»2. Qadimgi (antik) falsafa nazariy
tafakkurning muhim xususiyati bo‘lmish ta’rif («nima», «qanday?» savollari bilan
bog‘liq) bilan tushuntirish («nima uchun?», «qanaqa sabab?» savollariga javob)ni
aniq farqlagan. Masalan: yunon faylasufi Arastu (eramizdan avvalgi 384-322 yillar)
shunday deb yozgan edi: «Tajribaga ega bo‘lganlar «nima» ekanligini biladilar,
ammo «nima uchun ekanligini, ya’ni sababini bilmaydilar»3.
Dunyoning an’anaviy diniy-afsonaviy manzarasi bilan qanoatlanuvchi
ko‘pchilik odamlardan farqli o‘laroq, eng ilk davrlardagi faylasuflar turli tabiiy va
ijtimoiy jarayonlar hamda hodisalarni aqliy yo‘l bilan (nazariy) tushunishga va uni
kelib chiqish hamda kechish sabablari va qonuniyatlarini tushuntirishga
uringanlar. Faylasuf nigohiga tushgan barcha narsa, ya’ni Quyosh, Oy va ularning
tutilishi, yulduzlar, mavsumlarning almashishi, musiqiy asboblarning tuzilishi,
hayvon va odamlarning kelib chiqishi, daryolarning toshishi, davlatning siyosiy

tuzilishi kabi boshqa hamma narsalar faylasufona fikr yuritish (nazariy fikrlash)
mavzusi bo‘lgan.
Nazariy dunyoqarash bo‘lgan falsafa, shu bilan birga mantiqiy
tizimlashtirilgan dunyoqarash hamdir. Boshqacha aytganda, bu inson va dunyoga
bo‘lgan qarashlarning oddiy majmui emas, balki muayyan, rasional-mantiqiy usul
bilan tuzilgan kategoriya (falsafiy tushuncha)lar tizimidir.
Falsafa inson nazariy faoliyatining yagona shakli emas. Fan ham xuddi shu
kabidir. Biroq falsafa fandan farqli o‘laroq, nazariylashtirishning yakuniy
(oxirigacha oborilgan) turidir. Falsafaning yakuniy nazariyalashtiruvchiligi
quyidagilarda ifodalanadi.
Birinchidan, bu falsafa fanining predmetining xususiyatidadir. Falsafa mavzusi
bo‘lmagan biron-bir bilim yoki hayot sohasi mavjud emas. Shuning uchun ham biz
tabiatshunoslikning falsafiy muammolari, siyosat va huquqning falsafiy
muammolari, tilshunoslikning falsafiy muammolari, texnikaning falsafiy
muammolari va boshqalar haqida gapiramiz.
Ikkinchidan, bu turli hodisa, voqea va jarayonlarning yakuniy umumiy ta’rifi
va tushuntirishdir. Falsafani hamma narsa emas, eng avvalo umumiy, universal
hodisalar qiziqtiradi. Falsafa xususiy muammolar bilan shug‘ullanmaydi. Xususan,
rivojlanish mexanizmini o‘rgana turib, u biron-bir rivojlanishning xususiy sohasi
(masalan, biron-bir muayyan til rivoji yoki umurtqali hayvonlar asab tizimining
rivojlanishi)ga daxl qilmasdan, rivojlanish kategoriyasini universal qonuniyat
darajasigacha tahlilini chiqaradi. Nazariy tahlilni umumiylik darajasigacha
yetkazish uchun falsafa tomonidan maxsus kategoriyalar - umumiy tushunchalar:
borliq, sifat, mohiyat, sabab, zarurat va boshqalar ishlab chiqilgan.
Uchinchidan, falsafaning yakuniy nazariylashtirishi uning refleksiyaga – o‘z-
o‘zini tahlil qilishga moyilligi, ya’ni o‘z-o‘zini bilishi, falsafiy fikrni o‘ziga nisbatan
qaratishi bilan xotimalanadi. Falsafa nimanidir o‘rganib qolmay, balki shu
o‘rganishning sharoit va yo‘llarining o‘zini ham faylasufona fikr yuritish mavzusiga
aylantiradi

Ko‘rib turibmizki, falsafa turli jihatlarga va ko‘p vazifalarni bajarishga qodir.
Ma’naviy faoliyatning o‘ziga xos turi sifatida unga dunyoqarash, bilim,
nazariyasiga doir, uslubiy, integrativ-sintetik, aksiologik, tanqidiy, bashoratlash,
loyihalash, evristik va mafkuraviy vazifalar xosdir. Falsafaning turli tomon va
vazifalarini aniqlash negizida uning predmeti sohasini ham belgilash mumkin.
Falsafaning mavzu sohasi «dunyo-inson» tizimi hisoblanadi: a) «dunyo»
tizimi, b) «inson» tizimi va a) ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabat tizimi. Bu
tizimlarning o‘zi turli darajada tasavvur etilgan. «Dunyo» tushunchasida bir butun
dunyo, uning tarkibiy qismlari (megadunyo, makrodunyo, mikrodunyo; anorganik
dunyo, organik dunyo, ijtimoiy dunyo va hokazolar), ular o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik va o‘zaro munosabat tushuniladi. «Inson» tushunchasida alohida olingan
shaxs, turli darajadagi ijtimoiy jamoalar, bir butun jamiyat tushuniladi.
Falsafani «dunyo» va «inson» tizimidagi hamma narsa va «inson»ni
«dunyo»ga bo‘lgan har qanday munosabati qiziqtiravermaydi. Falsafa eng avvalo
umumiylikka, «dunyo-inson» tizimidagi universal munosabatlarga yo‘nalgan.
Bularga ontologik (borliq haqida), gnoseologik (bilish haqida), aksiologik
(qadriyatlar haqida) va praksiologik munosabatlar kiradi. Bu munosabatlarning
umumiyligi ularning zarur tarzdaligini bildiradi. Insonlar qaerda va qanday davrda
yashamasinlar albatta mana shu munosabatlar orqali atrof muhit bilan
bog‘liqdirlar: ular - shu dunyoning mahsuli, ular shu dunyoni o‘rganadilar, uni
baholaydilar va o‘zgartiradilar.
Shunday qilib, falsafa - bu ijtimoiy ongning o‘ziga xos shakli, nazariy
dunyoqarash turidir. Bunda insonning dunyoga bo‘lgan universal munosabatlari
(ontologik, gnoseologik, aksiologik va praksiologik) kategoriyalarning muayyan
tizimi orqali umumiylashgan shaklda aks etadi va inson madaniyati yutuqlari
sintezlanadi. Shu bilan bir qatorda, falsafa umumnazariy, dunyoni yaxlitligi va
biirbutunligicha o‘rganadigan fandir.
Eramizdan oldingi I-ming yillikda Markaziy Osiyo hududida saklar va
masmaget qabilalari yashar edilar. Eramizdan oldingi VI asr oxiri V asr boshlarida
saklar forslar davlati tarkibiga kirdilar, eramizdan oldingi IV asrda esa, Markaziy
Osiyoga makedoniyalik Iskandar Zulqarnayn qo‘shinlari hujum qildi. Bu davrda

hunarmandchilik, madaniyat va san’at rivojlandi. Markaziy Osiyoga aramey
alifbosi kirib keladiki, uning asosida xorazmiy va sug‘d yozuvlari vujudga keladiyu
ana shu davrda Markaziy Osiyo xalqlarining adabiy va og‘zaki ijodi shakllanadi.
Xalq og‘zaki ijodining eng ilk yodgorliklari sak va massagetlarning
qahramonlik haqidagi qissalari bo‘lib, ular asosida Markaziy Osiyo xalqlarining
vatanparvarlik kurashlari yotar edi. Ushbu doston qahramonlarining bosh
xususiyatlari –vatanparvarlik, jasorat va sadoqat edi. Bu dostonlarning
qahramonlari – malika Zarina - jangovar kurashchi va shaharlar bunyodkori;
malika Sparetra qo‘shin to‘plab, jangda fors davlatining asoschisi Ki ustidan
g‘alaba qozonib, o‘z erini asirlikdan ozod qilgan; malika To‘maris – u bilan bo‘lgan
jangda Ki qo‘shinlari mag‘lub bo‘lib, uning o‘zi halok bo‘lgan; Doro qo‘shinlarini
hiyla bilan sahroga olib borgan cho‘pon Shiroq o‘ldiriladi, ammo o‘z hayoti evaziga
uning xalqi o‘z ozodligini saqlab qoladi.
Eramizdan oldingi VI asrdan boshlab Markaziy Osiyoda zardushtiylik paydo
bo‘lib, eramizning III asrigacha hukmronlik qiladi. Zardushtiylikning vatani sifatida
Markaziy Osiyo (Baqriya, Xorazm) va Eronni (Midiya) ko‘rsatadilar. Zardushtiylikda
eng qadimgi davrlardan boshlab (eramizdan oldingi 3-2-nchi mingyilliklar)
eramizdan oldingi 1-mingyillik o‘rtalarigacha bo‘lgan Markaziy Osiyo va Yaqin
Sharq xalqlarining diniy tasavvurlari aks etgan.
«Avesto» kitobiga binoan, Koinot, yer, okean, osmon, nurli doira va
jannatdan iborat. Yer dumaloq bo‘lib, atrofi okean bilan o‘ralgan va obu-havo, yil
fasllari bilan bog‘liq bo‘lgan yetti qismdan iboratki, bu bobilliklarning yetti
shamollar haqidagi qadimgi tasavvurlaridan iqtibos qilingan. Osmon to‘rt doiradan
tashkil topgan: yulduzlar doirasi, oy doirasi, quyosh doirasi va jannat doirasi yoki
nur makoni. Yulduzlar, Oy va Quyosh xudo Axura Mazdaning badani sifatida
tasvirlanadi. Ular hurmatga sazovor edilar.
Zardushtiylikning jamiyat tarixi haqidagi tasavvurlari Injil va Qur’ondagi
afsonalar bilan o‘xshab ketadi. Avesto bo‘yicha birinchi odam Yimadir barcha
odamlar undan kelib chiqqan. Bu davr oltin asr sifatida tasvirlanadi: insonlar
abadiy hayotga ega edilar, xudo Axuramazda abadiy bahor yaratgan bo‘lib, kishilar
farovonlik va baxt-saodat yashar edilar. Ammo kunlardan bir kun ular gunohga

botdilar: ular ta’qiqlangan mol go‘shtini yeb qo‘ydilar. Ziyonkor ruh Anxra Maynyu
ularga sovuq va qor yubordi. Yima odamlarni sovuqdan qotib qolishlaridan
saqlash uchun uy qurib, unga barcha tirik jonzotlardan bir juftdan yashirdi. Bu
afsona Shumer, Bobil, Injil va Qur’ondagi Butun dunyoni tufor bosganligi haqidagi
afsonaga ochiqdan ochiq o‘xshashdir. Tarixning birinchi davri bo‘lgan – oltin davr
shunday tugallanib, ikkinchi davr bo‘lgan-yaxshilik bilan yomonlik o‘rtasidagi
kurash davri boshlanadi. Uchinchi davr, ya’ni insoniyat kelajagi Avestoda qadimgi
davr kishilarining baxt-saodat haqidagi orzulari sifatida tasvirlanadiki, unda
yaxshilik bilan yomonlik o‘rtasidagi kurashda xudo Axuramazda g‘alaba qiladi va
o‘shanda yaxshilik saltanati barqaror bo‘ladi. O‘liklarning tirilishi va mashhar kuni
haqidagi tasavvurlar ham mavjud.
Qadimgi Bobil va Misrda tabiiy-ilmiy bilimlar va falsafaning paydo bo’lishi.
Eramizdan oldingi IV mingyillikning oxiri III-mingyillikning boshida qadimgi
Bobil va qadimgi Misr madaniyati o‘z taraqqiyotining yuqori nuqtasiga erishadi. Bu
davlatlarda falsafiy fikrlarning paydo bo‘lishi, bir tomondan, dunyo haqidagi fanlar
bo‘lgan - Astronomiya, kosmologiya, matematika birinchi odimlari bilan yaqindan
bog‘liq bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, afsonalar bilan bog‘liq edi. Eng muhim
ilmiy yutuqlar (hisobning oltmishtalik tizimi, yilning uzunligi, geometrik shakllar
hajmining hisoblab chiqilishi va boshqalar) amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, xo‘jalik
yuritishda qo‘llanilar edi. Qadimgi Bobil va Misr olimlari oy va kun tutilishi
davriligini aniqlashga muvofiq bo‘ldilarki, bu ularga bu hodisani oldindan aytish
imkonini berdi. Bu ham amaliy ahamiyatga ega edi. Masalan, Misr uchun eng
muhim hodisa bo‘lgan – Nil daryosining har yilgi ko‘tarilishi vaqt jihatdan
osmonda yorug‘ yulduz bo‘lgan - Suhayl (Sirius)ning paydo bo‘lishi bilan muvofiq
kelar edi. Misrlilar yulduzlar turkumi vaziyatida ko‘rinadigshan Yerning Quyosh
atrofidagi yo‘li joylashgan tekislikni (ekliptika) aniqladilar – va uni burjlarni
(osmonda sayyoralar harakat qiladigan chambar yo‘l) tashkil etgan 12 qismga
bo‘ldilar; har biri 30 kundan iborat bo‘lgan, 12 oydan tashkil topgan taqvimni
vujudga keltirdilar. Bir kecha va kunduzning vaqti suv va Quyosh soatlari bilan
o‘lchanar edi. Bobilliklarda bo‘lgani kabi qadimgi misrliklarning papirus qog‘ozlari
(tropik qamishdan qilingan) tabobatni sehrgarlik usuli bilan davolashdan
ajratilganligini ko‘rsatadi.

Qadimgi bobilliklar va misrliklarda ilm-fan bilan kohinlar shug‘ullanar edilar.
Ilm-fan bilan shug‘ullangan misrliklar va bobilliklar umuman dunyoga afsonalar
orqali qarar edilarki, bu haqda ular tomonidan yulduzlarni juda ham katta va uzun
yulduzlar turkumlari guruhlariga bo‘lib chiqqanliklari va oqibatda ularni mistik-
matematik ramzlar bilan belgilanganliklari guvohlik beradi. Shunday asarlar paydo
bo‘la boshlaydiki, ularda afsonalarni falsafiy talqin qilishga urinishlar ko‘zga
tashlanadi («Arfa chaluvchining qo‘shig‘i», «Dunyodan xafsalasi pir bo‘lgan
kishining o‘z ruhi bilan suhbati», «Hayot ma’nosi haqida xoja va qulning savol-
javoblari» va boshqalar). Garchi Qadimgi Misr va Bobilda falsafiy tafakkur Qadimgi
Yunoniston saviyasiga erishmagan bo‘lsa ham, ularning yutuqlari Ellada
madaniyatiga oz ta’sir ko‘rsatgani yo‘q. Masalan, eramizdan oldingi I-nchi ming
yillik o‘rtalarida fir’avnlar yunoncha turmush tarziga rioya etar edilar, ularning
ko‘plari yunonlilar bilan qarindoshchilik iplari bilan bog‘langan edilar. Yunonlilarga
Misrda umumiy turarjoylar tashkil etishga ruhsat etilgan edi. Ular ilm-fan va
falsafada misrliklarni juda ham orqada qoldirib ketgan vaqtlarida ham, Misrga
donishmandlik manbasi sifatida qarab, unga bo‘lgan o‘z hurmatlarini saqlab
qoldilar.
ramizdan oldingi birinchi ming yillik o‘rtalarida Hindistonda Vedalar
mafkurasidan holi bo‘lgan va insonning jamiyatdagi o‘rni masalasiga yangicha
yondashadigan ta’limot paydo bo‘ldi. Yangi maktablarning ko‘pchiligi ichidan
jaynizm va buddaviylikgina umumhind ahamiyatiga ega bo‘ldi. Jaynistlar ta’limoti
sa’naviyat (dualizm)ni e’lon qildi. Inson mohiyati ikki xil moddiy (adjiva) va ruhiy
(jiva) bo‘lib, ularni bog‘lab turuvchi halqa nozik modda tariqasida tushuniladigan
karma bo‘lib, ruhni qo‘pol modda bilan qo‘shilishiga imkon beradi. Jonsiz moddani
karma iplari vositasida ruh bilan qo‘shilishi oqibatida yakka olingan shaxs kelib
chiqadi, karma esa ruhni cheksiz qayta tug‘ilish va o‘zgarishlar silsilasida kuzatib,
unga doimiy hamrohlik qilib boradi. Ruhni karma ta’siridan xalos bo‘lishi, ya’ni
sansaraga faqat zohidlik va biror xayrli ish qilish yo‘li bilan erishish mumkin.
Eramizdan oldingi VI asrda Hindiston shimolida buddaviylik paydo bo‘ldiki,
uning asoschisi Sidxarta Gautama (er.ol. 583-483 yy.) edi. Keyinchalik uni Budda
deb atadilar.

Buddaviylik markazida to‘rt haqiqat yotadi. Ularga binoan insonning
mavjudligi azob-uqubat bilan chambarchas bog‘liq. Tug‘ilish, kasallik, qarilik, o‘lim,
ko‘ngilsiz narsalar bilan to‘qnashuv va yoqimli narsalardan judo bo‘lish, orzudagi
narsaga erishib bo‘lmasligi – bularning hammasi jafo chekishga olib keladi. Azob-
uqubatning sababi quvonch va ehtiroslar orqali o‘zgarishlarga, qayta tug‘ilishga
olib boruvchi ishtiyoq (trshna)dir. Azob-uqubat sababini bartaraf qilish ana shu
ishtiyoqqa barham berishda yotadi. Azob-uqubatga chek qo‘yishga olib
boriladigan yo‘l, ya’ni xayrli sakkiz o‘lchovli yo‘l bo‘lib, to‘g‘ri hukm yuritish, to‘g‘ri
qaror qabul qilish, to‘g‘ri so‘zlash, to‘g‘ri hayotiy yo‘l tutish, to‘g‘ri niyat va orzu,
to‘g‘ri diqqat-e’tibor va to‘g‘ri razm solmoqlikda o‘z ifodasini topadi. Hissiy lazzat
olishga bag‘ishlangan umr ham, tarki dunyochilik va o‘z-o‘zini qiynashga
qaratilgan yo‘l ham rad etiladi.
Shunday qilib bu yo‘l uch omildan tashkil topadi – ma’rifat (pradjna), xulq-
atvor (shila) va diqqat-e’tibor samadxi yoki razm solish. Bularning barchasiga
nirvonada, ya’ni nurlangan holatdagi Budda kayfiyatida erishish mumkin.
Buddaviylik markazida shunday tasavvur yotadiki, har bir odam Budda holatiga
erishish imkoniyatiga ega. An’anaviy buddaviylik tajriba yo‘li bilan asoslashga
imkon bermaydigan majhul va metafizik masalalardan uzoqlashadi. An’anaga
ko‘ra, Budda dunyoning oxiri borligi yoki cheksizligi, hamda «Nurlangan shaxs»
uchun o‘limdan keyingi hayotning imkoni borligi yoki yo‘qligi haqidagi masalalarni
muhokama qilmagan. U bunday masalalar javobsiz bo‘lganligidan kishilarni to‘g‘ri
yo‘ldan chalg‘itadi, deb hisoblagan.
Shu bilan birga bir qatorda u o‘zining axloqiy falsafasi asoslarini yaratib, azob-
uqubatning keng va chuqur sabablarini tahlil qilish bilan birga, uni bartaraf qilish
vositalarini ham ko‘rsatib berdi. Ular jumlasiga quyidagilarni kiritish mumkin:
- ashyolarning mavjudligi shartligini tan olish, ya’ni sababiyatning umumiy
qonun ekanligini;
- u yoki bu shaxsning borligini uning oldingi hayotining oqibati sifatida,
kelajakni esa bugungi mavjudlikning oqibati, deb qarovchi karma ta’limoti, ya’ni
sababiyatning umumiy qonunining ifodasi yoki namoyon bo‘lishi;

- o‘zgaruvchanlik haqidagi ta’limot, ya’ni umumiy beqarorlik, ashyolar
tabiatining o‘tkinchiligi haqidagi nazariya-barcha mavjud narsalar muayyan
sharoitlarga ko‘ra paydo bo‘ladi, ularning yo‘qolishi bilan barham topadi, barcha
narsaning ibtidosi va intihosi bor.
- o‘zgarmas mohiyat bo‘lgan mustaqil javharning o‘z-o‘zicha yashashini rad
etish, ya’ni ruhning abadiyligini, insonning «Men»ini. Inson xuddi ikki g‘ildirakli
arava o‘zining o‘qi va shotisi uchun majmua bo‘lganidek, moddiy jism (kaya) va
nomoddiy ong (vidjnyana) ning turli tarkibiy qismlaridan tashkil topgan shartli
majmuadir. Insonning mavjudligi ana shu majmuaga bog‘liq bo‘lib, qachonki, u
bo‘linib ketsa, insonning hayoti barham topadi. Ruh yoki men ana shu majmuadan
boshqa narsa emas, degan ma’noni anglatadi.
Shunday qilib buddaviylik falsafasining markaziy ta’limoti barcha mavjud
narsalarning o‘zaro aloqada (pratitya) ekanligidadir, ya’ni barcha ashyolar u yoki
bu holatlar ta’siri ostida paydo bo‘ladilar. Doimiy o‘zgarishlarga duchor bo‘lishi
shart bo‘lgan voqeylik muayyan zamon lahzalarida faqat tajriba orqaligina bilib
olinadi va shuning uchun ham asosiy fikrni fahmlashga berilib ketmaydi.
Buddaviylik bu faqat axloqiy-falsafiy ta’limotgina emas, balki din hamdir. U
eng qadimgi jahon miqyosidagi dindir. Ammo yakka xudolikka asoslangan boshqa
dinlardan farqli o‘laroq, unda yagona Xudoga, ruhning abadiyligiga ishonish
yo‘qdir, shuningdek, unda Xudo bilan odamlar o‘rtasida vositachilik qiluvchi
cherkov ham yo‘qdir. Bular o‘rniga buddaviylik yo‘lidan borishga yordamlashuvchi
e’tiqod quyganlar jamoasi bordir. Buddaviylik shuning uchun ham dindirki, unda
najot topishga ishonch, ya’ni ko‘ngilga yorug‘lik kirituvchi – nirvonaga erishish
imkoniyati mavjuddir. Biroq buddaviylik oqimlarining ko‘pchiligida e’tiqod,
dastlabki shart hisoblanadi. Najot insonga o‘zining tirishqoqligi natijasida, avvalo
meditatsiya (karaxtlik) holatida keladi. Haqiqatan, muayyan bosqichlarda, aholini
ko‘proq jalb etish maqsadida, «keng yo‘l» deb atalgan osonroq yo‘l ham paydo
bo‘ldi. Gautama donishmandlik o‘qituvchisidan Xudoga aylantirildi. Jannat
haqidagi tushuncha paydo bo‘ldi. Buddaviylikning ko‘p xudolari jasadi qo‘yiladigan
sog‘ana (panteon) o‘ziga Budda Shakyamuni (Gautama) dan tashqari yana mingta
Buddalarni qamrab oldiki, ulardan eng mu’tabarlari Budda-Maytreya –kelajakdagi

Budda bo‘lib, hozirgisini dunyo hukmdori sifatida almashtiradi va Budda Amitaba
– jannatning afsonaviy sohibi va boshqalar to‘g‘risidagi tushuncha paydo bo‘ldi.
Najot topish ularga sajda qilish va ular ismini yodga olish bilan bog‘liq ekanligi
ta’kidlandi.
Eramizning boshidan boshlab buddaviylikning ikki asosiy yo‘nalishi –
Xinayana (ikki g‘ildirakli kichik arava) va Mohayana (katta yoki keng ikki g‘ildirakli
arava) shakllandi. Ikki g‘ildirakli arava yoki deganda shunday vosita tushuniladiki,
ushbu an’anaga e’tiqod ko‘yganlarni maksadga, ya’ni nurlangan holatga olib
boradi. Umuman bu ikkala yo‘nalish ham buddaviylik uchun umumiy bo‘lgan
asosan intilishi lozim bo‘lgan orzu va maqsadni tushunishdadir. Xinayanada
umuminsoniy emas, balki o‘zining muammolarini bartaraf etish yotadi, ya’ni o‘z
shaxsining ko‘ngli nurlanishiga erishib, ozod inson maqomi bo‘lgan – Arxat
darajasini qo‘lga kiritish nazarda tutiladi. Mohayanada asosiy maqsad Botxisattva
orzusiga erishishdir. Botxisattva – «nurlangan borliq» ma’nosini anglatadi. Bu
shunday zotdirki, oliy ruhiy uyg‘onishga ega bo‘lsa ham, o‘zining ketidan
boshqalarni ergashtirish va barcha aqliy mavjudotlarni umumiy tarzda najot
topishlari uchun ularga yordamlashish maqsadida abadiy tinchlik, ya’ni nirvonaga
ketishga qaror qilmagandir. Mohayana an’analari Xitoy, Quriya va Yaponiyada
yyoyildi
Hinduviylik
Eramizning boshiga kelib Hindistonning ma’naviy hayotida hinduviylik hal
qiluvchi mavqega ega bo‘ldi. U o‘ziga xos ravishda hodisalarni butun holda olib
ularning tarkibiy qismlariga yagona va bir-biriga bog‘li, deb qarab tekshirgan din
bo‘ldiki, unda faqat Vedalar davri Hindistonining ilohlari va braxman kohinlarining
rasm-rusumlarigina emas, balki mahalliy ilohlarning bir qator marosimlari ham
o‘zlashtirib olingan edi. Barcha ilohlar zumrasidan birinchi radifga Vishnu va Shiva
olib chiqildi. Hinduviylikning eng mashhur asari axloqiy masalalarga bag‘ishlangan
va shaklga shaxs sifatida kirgan xudoga sadoqatni e’lon qilgan «Bxadavadgita»
(«Ilohiy ashula») dir. Hinduviylikning falsafiy asosi o‘z ifodasini quyidagi olti
tizimda topgan: Sankxya, Yoga, Vaysheshika, Nyaya, Mimansa, Vedanta.

Sankxya ta’lim beradiki, dunyoning birinchi moddiy sababi bo‘lgan –prakriti
mavjuddir. His-tuyg‘u orqali qabul qilinadigan prakritining dunyoviy mavjudotlarga
aylanganligi quyidagi uch sifatiy unsurlar ta’siri ostida ro‘y beradi: rajas (intilish),
tamas (qorong‘ulik) va sattva (oydinlik). Har bir ashyoda, uning xususiyatiga ko‘ra,
ushbu uch unsurlardan biri ustunlik qiladi. Go‘zallik, donishmandlik va haqiqatga
moyilligi bor ashyolarda sattva ustunlik qilsa, tamas barcha bo‘sh, chegaralangan,
noaniq narsalarda hal qiluvchi unsurdir. Rajas esa, barcha faol, g‘ayratli,
tajovuzkor narsalarda ustunlikka ega. Prakriti bilan bir qatorda Sankxyada
dunyoning moddiy asosidan mustaqil bo‘lgan purushi (mutlaq ruh) ning mavjudligi
tan olinadi. Uni barcha ashyolarda ishtirok etishi va u tufayli mavjud bo‘lgan tirik
jonzotlarda mavjudligiga qaramasdan, kuzatish va topish mumkin emas. Prakriti
bilan purushining qo‘shilishi chog‘ida 25 tayanch negiz kelib chiqadiki, ular orasida
moddiy (suv, tuproq va shunga o‘xshash) narsalar bilan bir qatorda ma’naviy (o‘z
mohiyatini anglash, aql) narsalar ham mavjud bo‘ladi.
Yoga ruhiy tushunchalarni tadqiq qilish va amaliy ruhiy ta’limga urg‘u beradi;
ko‘pincha ilgari mavjud bo‘lgan turli tizimlarning meditatsiya (karaxtlik) holati
haqidagi qoidalardan kelib chiqadi.
Vaysheshika doimiy o‘zgarishlar, abadiy va davriy paydo bo‘lish va zavol
topish jarayonlari mavjudligiga asoslanadi. Biroq, bu jarayonda turg‘un unsur
bo‘lgan atom ham bor. Atomlar abadiy bo‘lib, zavol topmaydilar, ular hech kim
tomonidan yaratilgan emaslar. Atomlarning vaqtinchalik qo‘shilishlaridan bizning
his-tuyg‘ularimizga yetib kelishi mumkin bo‘lgan jonli va jonsiz ashyolar paydo
bo‘ladilar. Bunday holatda boshqachaga aylanish atomlarning doimiy ravishda
bo‘linishi va qo‘shilishi natijasida kelib chiqadi. Ruh nomoddiy, abadiy va beintiho
bo‘lib ikki shaklda mavjud bo‘ladi: mutlaq, mukammal va hamma joyda hozir va
alohida. U hayotning cheksiz charxipalagida sarson-sargardonlikda yuradi.
Nyaya maktabi Vaysheshika bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, unda
asosiy e’tibor mantiq va bilish nazariyasi masalalariga qaratiladi, jumladan, his-
tuyg‘u ishonchli, haqiqiy bilim vositasi bo‘lib, xulosaga olib keladi. Xulosa esa qiyos
vositasida chiqariladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Forobiy, Fozil odamlar shahri, T., 1993;
Moʻminov I. M. Oʻzbekistondagi tabiiyilmiy va ijtimoiyfalsafiy
tafakkurtarixidan lavhalar, T., 1998;
Klassicheskaya nauka Sredney Azii i sovremennaya mirovaya
sivilizatsii, T., 2000;
Diogen Laerte kiy, O jizni, ucheniyax i izrecheniyax znamenitix
filosofov, M., 1979.

Falsafa ilmi, uning predmeti va uning muammolari

Sotib olish