Falsafa uning predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	66.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Falsafa uning predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli

Sotib olish

Falsafa uning predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli .
Reja:
1. Falsafa atamasining kelib chikishi ,falsafa shakllanishining asosiy boskichlari
va falsafaning funksiyalari.
2. Dunyokarashning tarixiy shakllari
3. Dunyoni idrok etishda falsafiy dunyokarashning uziga xos roli
4. Fan ilmiy dunyokarash shakli
5. Falsafada milliylik va umuminsoniylik
6. Xozirgi davrda milliy falsafani rivojlantirish muammolari, uning xalkaro
alokalarni tashkil etishdagi axamiyati

1-Masala «Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi. Har qanday noma’lum
so‘z mazmunini uning etimologiyasidan, ya’ni u qachon, qanday va nima uchun
yuzaga kelganini aniqlashdan boshlash o‘rinli bo‘ladi. «Falsafa» tushunchasi
yunoncha phileo – sevaman va sophia – donolik so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib,
mazkur atamaning dastlabki ma’nosini donolikka muhabbat deb talqin qilish
mumkin. Falsafa so‘zini ilk bor qadimgi yunon mutafakkiri Pifagor miloddan
avvalgi VI asrda tayyor holda (afsonalar, rivoyatlar, an’analar orqali) avloddan
avlodga o‘tuvchi bilim va inson o‘z aqliga tayanib, mushohada yuritish va borliqni
tanqidiy tushunish yo‘li bilan olishi mumkin bo‘lgan bilimni farqlash maqsadida
ishlatgan.
Shuni ta’kidlash lozimki, Pifagor ham, qadimgi davrning boshqa faylasuflari
ham dastlab «falsafa» tushunchasiga uning keyinchalik paydo bo‘lgan va mohiyat
e’tibori bilan, falsafani «barcha fanlar podshosi» darajasiga ko‘targan ma’nosidan
boshqacharoq ma’no yuklaganlar. Ammo ilk faylasuflar o‘zlarini donishmand deb
hisoblamaganlar va donolikka da’vo qilmaganlar, zero, o‘sha davrda keng
tarqalgan tasavvurga ko‘ra, haqiqiy donishmandlik ajdodlardan meros qolgan,
asrdan asrga o‘tib kelayotgan afsonalar, din va rivoyatlarda mujassamlashgan.
Donishmandlar deb, asrlar sinovidan, eng so‘nggi haqiqat manbai sifatidagi
bilimlarga ega bo‘lgan bashoratgo‘ylar, kohinlar va oqsoqollar e’tirof etilgan.
Ularning so‘zlari shak-shubhasiz va birdan-bir to‘g‘ri deb qabul qilingan. Faylasuf
esa, qadimgilar fikriga ko‘ra, izlanuvchi, donishmandlik muxlisi bo‘lishi, e’tiqod
sifatida qabul qilingan tayyor haqiqatlarga emas, balki o‘z aqliga tayanib, ijodiy
yo‘l bilan, shu jumladan boshqa faylasuflar tomonidan olingan bilimlar va
tajribadan foydalangan holda maqsadga intilishi lozim bo‘lgan.
Biroq , insonning dunyo va o‘ziga bunday munosabat darhol yuzaga kelgani
yo‘q. Insonning tabiatga qarshilik ko‘rsatish, mavjudlik vositalarini yaratish va
ko‘paytirish qobiliyatlari rivojlangunga va o‘sgunga, buning natijasida yetarli
tajriba va bilimlar to‘plangunga, odamlar aqli ko‘p sonli savollarga javob izlash
uchun yetarli darajada yuksalgunga qadar insoniyat uzoq va mashaqqatli yo‘lni
bosib o‘tgan. Shu bois falsafaning mohiyatini, shuningdek uning paydo bo‘lish

sabablari va sharoitlarini tushunish uchun gapni inson dunyoqarashidan boshlash
lozim. Nima uchun? Shuning uchunki, falsafa dunyoqarashning asosiy tarixiy
shakllaridan biri hisoblanadi. Falsafa haqida gapirish – inson dunyoqarashi, uning
oqilona fikrlash qobiliyati haqida, binobarin, uning mohiyati va Yerda paydo
bo‘lish tarixi haqida gapirish demakdir. Bu yerda biz hali kam o‘rganilgan
murakkab muammolarga duch kelamiz, zero insonning kelib chiqishi odamlar
doim javobini topishga harakat qilgan buyuk jumboqlardan biri hisoblanadi.
Ammo bilimning bu sohasida yechilmagan muammolar bugungi kunda ham
bisyor. Xususan, inson nima uchun, qaerdan, qaysi sabablarga ko‘ra paydo
bo‘lgan, degan savolga aniq, umumiy e’tirof etilgan javob hanuzgacha mavjud
emas. Xuddi shuningdek, aql faqat insonga xosmi yoki uning inson borlig‘ida
mavjudligi obektiv borliqning bir parchasi, ayrim hodisasimi?, degan savol ham
hali o‘z javobini topganicha yo‘q.
Biroq, insoniyat tarixi haqidagi hozirgi ilmiy tasavvurlar nuqtai nazaridan
ayrim masalalar mavjud bo‘lib, ular xususida olimlar va mutaxassislar ma’lum bir
to‘xtamga kelganlar. Xususan, boy tarixiy material, arxeologiya fani olgan daliliy
ma’lumotlari, shuningdek boshqa fanlarning metodlari bilan olingan natijalar
(masalan, jinslar, foydali qazilmalar yoshini aniqlash va sh.k.)ni e’tiborga olgan
holda, ishonch bilan inson sayyoramizda hayotning tadrijiy (evolyusion)
rivojlanishi mahsulidir, deb qayd etish mumkin. Hozirgacha mavjud bilimlar oddiy
mehnat qurollarini yasagan insonsimon mavjudotlarning (lot. homo habilis –
uquvli odam) qadimgi manzilgohlari taxminan 3-5 mln yil oldin paydo bo‘lgan,
degan xulosaga kelish imkonini beradi.
Arxeologik va ilmiy ma’lumotlarga ko‘ra, qaddini tik tutib yuradigan odam
yoshi taxminan 1,5 mln yilni tashkil etadi. Homo sapiens, ya’ni aqlli odamlar tipi
atigi 40-60 ming yil oldin vujudga keldi. Insonda ong paydo bo‘lib, u ijtimoiy
mavjudot sifatida uzil-kesil shakllanganidan beri, mutaxassislar fikricha, uning
asosiy xususiyatlarida jiddiy o‘zgarishlar yuz bergani yo‘q, ya’ni u hozirgi
odamlardan deyarli farq qilmaydi.

Ong paydo bo‘lishi esa, ilmiy tasavvurlarga muvofiq, inson tarixiy
rivojlanishining odam miyasi o‘sib borayotgan mehnat faolligi va verbal (nutq
orqali) muloqot ta’sirida o‘ta rivojlanib, murakkab mavhumliklarni tushunadigan
darajaga yetgan davri bilan bog‘lanadi. Shunday qilib, inson tushunchalarga ta’rif
berish, mulohazalar bildirish va mushohadalar yuritish yo‘li bilan sodda, lekin
so‘zning to‘la ma’nosida aqliy ish olib bora boshladi.
Falsafaning predmeti. Endi «Falsafa nimani o‘rganadi?», degan savolni
berishimiz mumkin. I nsonda bilishga qiziqish uyg‘otadigan , mifologiya, din yoki
fan javoblaridan qoniqmagan inson ning o‘ziga ma’lum bilimlar va tajribaga,
m uayyan e’tiqod, ishonch va intuisiyaga tayangan holda oqilona asoslangan
javoblar berishga harakat qiladigan , savollar tug‘diradigan har qanday obektiv va
subektiv borliq falsafaning predmeti hisoblanadi . . Boshqacha aytganda, inson o‘z
qiziqishi obekti haqida muayyan tasavvur hosil qilish maqsadida savol berishga
asos bo‘lishi mumkin bo‘lgan hamma narsa falsafaning predmeti dir . Shu
munosabat bilan u yoki bu odamning falsafiy qarashlari haqida va hatto uning
falsafasi to‘g‘risida so‘z yuritish mutlaqo o‘rinli bo‘ladi va bunga biz kundalik
hayotda tez-tez duch kelamiz.
Biroq ayni holda bizni fan sifatidagi, ayrim insonning emas, balki butun
jamiyatning rivojlanish mahsuliga aylangan ijtimoiy hodisa sifatidagi falsafa
qiziqtiradi va ayni shu sababli yuqorida keltirilgan ta’rifda «inson» tushunchasi
yig‘ma ma’noda qo‘llanilgan. Bu yerda shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, garchi
falsafaning predmetiga biz umumiy nuqtai nazardan ancha keng ta’rif bergan
bo‘lsak-da, ayrim tarixiy davrlarda odatda u yoki bu sabablarga ko‘ra muayyan
masalalar doirasi falsafiy tadqiqotlarda birinchi o‘ringa chiqadi.
Masalan, qadimgi Yunonistonda kosmosentrizm ilk falsafiy ta’limotlarning
o‘ziga xos xususiyati bo‘lib, bunda asosiy e’tibor «kosmos», «tabiat»ni anglab
yetishga qaratilgan. Keyinchalik, qadimgi yunon shahar-polislari ravnaq topgan
davrda faylasuflar diqqat markazidan ijtimoiy muammolar, axloq, davlat qurilishi
masalalari o‘rin oldi. Yevropada xristianlikning , Sharqda islom dinining vujudga

kelishi va mustahkamlanishi natijasida o‘rta asrlar falsafasi teosentrik (yunon.
theos – markazdan o‘rin olgan xudo) xususiyat kasb etdi, ya’ni Xudo va u yaratgan
olam falsafiy qiziqishlarning asosiy predmetiga aylandi. U yg‘onish davri da falsafa
san’at (estetika)ga va ko‘p jihatdan insonga murojaat qilindi. . Yangi davr deb
nomlanuvchi XVII-XVIII asrlarda falsafa tobora kuchayib borayotgan fan bilan
uzviy bog‘landi, natijada falsafiy tadqiqotlarning diqqat markazidan bilish va ilmiy
metodlar masalalari o‘rin oldi.
XIX asrning ikkinchi yarmida yuz bergan «klassik falsafa» va oqilonalik
inqirozi irrasionallik, intuitivlik, ongsizlik muammolarini namoyon etdi, XX
asrning birinchi yarmida ular «noklassik falsafa» tahlilining asosiy predmetiga
aylandi, bu esa, o‘z navbatida, matnlar manti g‘ i, tili, ularni talqin qilish va
sharhlashga alohida qiziqish uyg‘onishiga olib keldi. XX asrning so‘nggi o‘n
yilliklarida hozirgi madaniyatdagi inqiroz hodisalarini va yangi axborot
texnologiyalarining, shuningdek ommaviy kommunikasiya vositalarining jadal
sur’atlarda rivojlanishi bilan belgilangan muammolarni kun tartibiga qo‘ygan
postnoklassik falsafa shakllandi. Bu falsafa vakillari «tarixiy rivojlanishning
tugallanganligi», barcha ma’nolar va g‘oyalar «aytib bo‘linganligi» haqida
mushohada yuritib, inson o‘ziga yog‘ilayotgan axborotga ishlov berishga qodir
emasligiga e’tiborni qaratar ekan, notizimlilik, Yevropa an’anaviy falsafiy
bilimining negizlari, qadriyatlari va chegaralarini o‘zgartirish g‘oyasini ilgari
surdilar.
Nihoyat, XX-XXI asr chegarasida eng yangi falsafada birinchi o‘ringa
chiqqan va eng muhim mavzular qatoridan o‘rin olgan yana bir mavzu
globallashuv jarayonlarining mohiyatini va ularning rivojlanish yo‘nalishini
aniqlashga alohida e’tibor qaratildi. Bu jarayonlar hozirgi vaqtda jamiyat
hayotining deyarli barcha jabhalarini qamrab oldi va davrimizning olamshumul
muammolarini yuzaga keltirdiki, ularning nazariy va amaliy yechimini topish bu
muammolarni shu jumladan falsafiy darajada anglab yetishni ham nazarda tutadi.
Xalqaro miqyosda alohida e’tibor berish va kelishilgan harakatlarni taqozo etuvchi
eng muhim muammolar qatoriga ekologiya, demografiya, xavfsizlik, xalqaro

jinoyatchilik, energetika resurslari, qashshoqlikka chek qo‘yish muammolarini
kiritish mumkin.
Ko‘rib turganimizdek, falsafaning predmetini qandaydir bitta, qat’iy
cheklangan, muayyan masalalar doirasi bilan bog‘lash mumkin emas. U vaqt
omiliga va obektiv sabablar to‘plamiga qarab, doim u yoki bu muammo yoki
ularning muayyan majmui tarzida birinchi o‘ringa chiqadi. Ammo bu boshqa
mavzular, masalalar va muammolar o‘z ahamiyatini yo‘qotadi va falsafa
chegarasidan chetga chiqadi, uning tahlil predmeti bo‘lmay qoladi, degan ma’noni
anglatmaydi. Bosh mavzularni ikkinchi, uchinchi yoki undan ham keyingi o‘ringa
surib qo‘yadi, ular muayyan davrda va tegishli sharoitda falsafiy diqqat
markazidan o‘rin olish yoki falsafiy muammolarning ustuvorliklar yunalishi
bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilish uchun o‘z vaqtini «kutib», go‘yoki panada turadi,
desak, to‘g‘riroq bo‘ladi. Ayni shu sababli biz falsafa tarixida qiziqishlardagi
ustuvorliklarning muttasil o‘zgarishini, u yoki bu masala bosh masalaga aylanishi,
falsafiy hamjamiyatning asosiy e’tibori ma’lum vaqt mobaynida unga qaratilishini
ko‘ramiz.
Falsafiy bilimning tuzilishi. Falsafa o‘z shakllanishi va rivojlanishining
qadimgi davridayoq, tabiat, inson, jamiyat va ma’naviyatni, shuningdek sababiy
bog‘lanishlar, qonunlar va shu kabilarni bilish sohasida yuksak natijalarga erishdi
va oqilonalik nuqtai nazaridan odamlarning dunyo haqidagi umumiy tasavvuriga
aylandi. Ammo olamning cheksiz darajada rang-barangligi va serqirraligi tufayli
o‘sha davrdayoq parchalanmagan falsafiy bilimlar va tasavvurlardan ayrim
bo‘limlar ajralib chiqa boshladi, vaqt o‘tishi bilan rivojlanib, ancha aniq shakl-
shamoyil kasb etdi va yangi bilimlar bilan to‘ldirildi. Pirovard natijada ular falsafiy
bilimning tuzilishini (strukturasini) tashkil etdi.
Quyidagilar falsafiy bilimning muhim tarkibiy qismlari hisoblanadi:
 ontologiya – mavjudlik, borliq haqidagi bilim;
 gnoseologiya (boshqa bir terminologiyaga ko‘ra – epistemologiya) –
bilish nazariyasi;
 ijtimoiy falsafa – jamiyat haqidagi ta’limot;

 etika – axloq haqidagi ta’limot;
 aksiologiya - qadriyatlar haqidagi ta’limot;
 falsafiy antropologiya – inson haqidagi ta’limot va boshqalar.
Falsafiy muammolar mohiyatini tushunib yetish, ularning eng muhimlarini
aniqlash va nihoyat, falsafiy bilimlar bilan oshno bo‘lish – ko‘rsatilgan bo‘limlarni
sinchiklab o‘rganish, bunda ularga yaxlit bir butunning tarkibiy qismlari sifatida
yondashish demakdir. Pirovardida biz falsafaning o‘ziga xos tili, o‘z yondashuvlari
va metodlari, nihoyat, tabiat, jamiyat va tafakkurga oid eng muhim aloqalar,
xossalar va qonunlarni o‘zida aks ettiruvchi umumiy tushunchalar – kategoriyalar
tizimi vujudga kelganining guvohi bo‘lamiz. Bunda falsafadagi har bir bo‘lim yoki
yo‘nalish ham o‘z tushunchalar apparatiga, ya’ni bilimning faqat shu sohasiga xos
bo‘lgan va uning asosiy mohiyatini yoritib beradigan kategoriyalar tizimiga egadir.
Falsafada ko‘rib chiqilgan mavzular bilan bir qatorda shunday bilim sohalari
ham mavjudki, ular qolgan barcha bilim sohalariga kirib boradi, ular bilan
uyg‘unlashadi va ularni to‘ldiradi. Masalan, tabiat, jamiyat, inson va uning
tafakkurida yuz beruvchi harakat, rivojlanish va o‘zgarishlar haqidagi falsafiy
ta’limot – dialektika ana shunday bilim sohalaridan biri hisoblanadi.
Obektiv sabablarga ko‘ra falsafiy bilimning ayrim sohalari sezilarli darajada
rivojlandi va vaqt o‘tishi bilan mustaqil falsafiy fanlarga aylandi. Bunday bilim
sohalari qatoriga, masalan, insonning bilishni amalga oshirish shakllari, qonunlari
va usullarini o‘rganadigan fan - mantiqni; ma’naviyat va axloq haqidagi ta’limot –
etikani; go‘zallik qonunlariga muvofiq ijodning mohiyati va shakllari haqidagi fan
– estetikani kiritish mumkin.
Shu ma’noda falsafa tarixi fani alohida diqqatga sazovordir, zero u, mohiyat
e’tibori bilan, nafaqat falsafiy, balki tarixiy fan hisoblanadi. Ayni vaqtda u falsafiy
bilim tarkibiga ham kiradi, chunki falsafiy tafakkurning vujudga kelishi,
shakllanishi va rivojlanishini, falsafiy g‘oyalar evolyusiyasi va xususiyatini turli
faylasuflar, yo‘nalishlar, oqimlarning ta’limotlarida qanday tavsiflangani nuqtai
nazaridan o‘rganadi. Falsafa tarixi fanida falsafiy ta’limotlarni tizimga solish va
tasniflashga, matnlar, tarixiy sanalarni tahlil qilishga, daliliy material, biografik

ma’lumotlar yig‘ishga alohida e’tibor beriladi. Shu munosabat bilan dunyoqarashni
kengaytirish va teranlashtirishga, o‘z falsafiy yondashuvlarini yaratishga qaratilgan
falsafani o‘rganish , uning tarixi, asosiy namoyandalari va eng muhim falsafiy
asarlari bilan albatta tanishishni nazarda tutadi.
Falsafaning yangi sohalari. Falsafiy bilimning tuzilishi o‘zgarmas, uzil-kesil
shakllangan emas. Falsafaning rivojlanishi va u hal qilayotgan muammolar doirasi
kengayishiga qarab falsafiy bilim tuzilishida ham o‘zgarishlar yuz beradi. Ilmiy
nazariyalar yoki falsafiy g‘oyalar inqirozga uchragan yoki o‘zining asossizligini
namoyish etgan taqdirda, ularning bilim tizimidagi o‘rni va rolini qayta baholash
amalga oshiriladi, bu esa ba’zan ularning nazariy va amaliy ahamiyati yo‘qolishiga
olib keladi. Masalan, flogiston nazariyasi, «falsafa toshi»ni izlash, empiriokritisizm
falsafasi va o‘z ahamiyatini yo‘qotib, tarix mulkiga aylangan boshqa ko‘pgina
g‘oyalar bilan shunday bo‘lgan. Bugungi kunda falsafa bilan ham shunga o‘xshash
hodisa yuz beryapti, degan fikr mavjud. Hatto falsafa o‘lyapti deb hisoblaydiganlar
ham yo‘q emas.
Darhaqiqat, o‘zini oqlamagan g‘oyalar, yo‘nalishlar va konsepsiyalar bisyor,
ularning aksariyati hozir juda og‘ir ahvolda, ayrimlari esa kuchli inqiroz holatini
boshdan kechirmoqda. Ammo falsafa o‘zining birinchi ma’nosida – «donolikni
sevish» sifatida, haqiqatning tagiga yetish usuli sifatida, jon holati sifatida va
nihoyat, dunyoqarashning alohida shakli sifatida insoniyat turguncha mavjud
bo‘ladi.
Buni falsafiy bilimning ayrim nisbatan yangi sohalari ham tasdiqlaydi (ba’zan
ular mustaqil falsafiy fanlar maqomiga da’vogarlik qiladi). Ular falsafa
yondashuvlari va metodlari jamiyat hayotining ayrim jabhalari, murakkab obektlar,
muayyan fanlar va shu kabilarni o‘rganishga nisbatan qo‘llanilishi natijasida
yuzaga keldi. Ularning aksariyati falsafaning eng yangi tarixi bilan bog‘liq bo‘lib,
asosan XX asrga tegishlidir. Bu yerda avvalo tabiat falsafasi, huquq, fan, tarix,
siyosat, san’at, din, texnika falsafasi , tanatologiya, gerontologiya va boshqalar
nazarda tutilmoqda. O‘tgan asrning so‘nggi o‘n yilliklarida tadqiqotning yana bir

yangi va o‘ta muhim sohasi – globallashuv va u yuzaga keltirayotgan global
muammolar falsafasi paydo bo‘ldiki, uni o‘rganish ham foydadan xoli bo‘lmaydi .
Falsafaning asosiy masalalari. F alsafani o‘rganayotgan har bir odamda
falsafada qolgan barcha muammolarga nisbatan ustunroq ahamiyat kasb etadigan,
ya’ni muhimroq, asosiyroq hisoblanadigan masalalar, muammolar mavjud yoki
mavjud emasligiga qiziqish ertami, kechmi albatta yuzaga keladi. Bu mavzu
nafaqat boshlovchi, balki professional faylasuflar uchun ham diqqatga sazovordir.
Ularning orasida kimdir bu mavzuga jiddiy e’tibor beradi, kimdir esa, aksincha,
uni muhim deb hisoblamaydi. F alsafaning uzoq tarixiga umumiy nazar tashlasak,
olam va insonning kelib chiqishi, rivojlanishi va mohiyatiga, shuningdek,
h ayotning ma’nosi, inson bilishining tabiatiga tegishli «boqiy» falsafiy
muammolar deyarli barcha falsafiy ta’limotlarda u yoki bu tarzda mavjudligini,
turli falsafiy asarlarda, ular aynan kimga qarashliligi va qaysi davrga
mansubligidan qat’i y nazar, qisman yoki, aksincha, atroflicha muhokama
qilinishining guvohi bo‘lishimiz mumkin.
Darhaqiqat, ong, tafakkur, ruh, ideallik va ularning materiya, tabiat, borliq
bilan o‘zaro nisbati masalalariga o‘z munosabatini bildirmagan yoki, aytaylik, o‘z
mulohazalari va xulosalarida shubha qilmagan faylasufni topish mushkul. Bu hol
o‘z vaqtida olimlar tomonidan «falsafaning asosiy masalasi»ni ta’riflashiga turtki
bergan bo‘lib, unda ikki jihat alohida ajralib turadi.
Birinchi jihat moddiylik va ideallikning o‘zaro nisbatiga tegishli. Savol
shunday qo‘yiladi: «Materiya birlamchimi yoki ruh (ong)mi?» yoki, «Tafakkur va
borliqning nisbati masalasi butun, ayniqsa, eng yangi falsafaning buyuk asosiy
masalasidir».
Ikkinchi jihat birinchi jihat bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, quyidagicha
ta’riflanadi: «Dunyoni bilish mumkinmi?» Boshqacha aytganda: «Biz haqiqiy
dunyo haqidagi o‘z tasavvurlarimiz va tushunchalarimizda borliqni to‘g‘ri aks
ettirishga qodirmizmi?»
Materialistlar va idealistlar. U yoki bu faylasuflar savolning birinchi
qismiga qanday javob berishiga qarab, ular materialistlar - dunyo azaldan moddiy,

ong esa bu materiyaning mahsulidir, deb hisoblovchilar va idealistlar - dunyo
zamirida materiyadan oldin paydo bo‘lgan va uni yaratuvchi ideal narsalar va
hodisalar yotadi, degan fikrni himoya qiluvchilarga ajratiladi.
Bunda idealizmning ikki turi – obektiv va subektiv idealizm farqlanadi.
Q andaydir nomoddiy va inson ongiga bog‘liq bo‘lmagan (ya’ni obektiv mavjud
bo‘lgan) narsalar va hodisalarni ( Xudo, dunyoviy aql, g‘oya, ruh va shu kabilar)
butun borliqning asosi deb e’tirof etuvchilar obektiv idealistlar hisoblanadi.
Falsafa tarixida Platon, Avliyo Avgustin, Foma Akvinskiy, G.Gegel, , N.Berdyaev
kabi mutafakkirlar obektiv idealizm namoyandalari sifatida shak-shubhasiz e’tirof
etiladi. Dunyo faqat individual (subektiv) ong nuqtai nazaridan qaralgan holda
subektiv idealizm to‘g‘risida so‘z yuritiladi. J.Berkli, D.Yum, I.G.Fixte subektiv
idealizmning yorqin namoyandalari hisoblanadi.
Falsafa tarixida materialistik yo‘nalishlar va oqimlar ham anchaginadir.
Xususan, materiyani yaratish va yo‘q qilish mumkin emasligi haqida gi fikr-
mulohazalarga ilk faylasuflarning asarlaridayoq duch kelish mumkin. Mazkur
sodda materializm vakillari : qadimgi xitoy faylasuflari – Lao szi, Yan Chju;
 Q adimgi hind faylasuflari – lokayata yo‘nalishi namoyandalari;
 Q adimgi davrning mashhur faylasuflari – Geraklit, Empedokl, Demokrit,
Epikur va boshqalar.
 Qadimgi Markaziy Osiyo faylasuflari- Zardo‘sht Sepitoma kabilardir.
Klassik mexanika vujudga kelgan va faol rivojlangan Yangi davrda
mexanistik materializ m (P.Golbax, P.Gassendi, J.Lametri) ayniqsa keng tarqaldi .
XVIII- XIX asrlarda falsafiy materializmning yo‘nalishlari :
- antropologik materializm (L.Feerbax);
- vulgar materializm (Fogt, Byuxner, Moleshott);
- dialektik materializm (K.Marks, F.Engels) shakllandi .
Biroq, yana shuni ham ta’kidlab o‘tish lozimki, mazkur tasnifga muvofiq
materialistlar yoki idealistlar deb nomlanuvchi u yoki bu faylasuflar bunday
farqlashga asossiz sxemalashtirish va soddalashtirish deb qarab, o‘zini bu
yo‘nalishlarning birortasiga ham mansub deb hisoblamasligi mumkin. Bunday

qarashlar shu bilan izohlanadiki, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va uzil-kesil tarzda, bu
muammoni tushunishga nisbatan boshqacha yondashuvlarni e’tiborga olmasdan
ta’riflangan «falsafaning asosiy masalasi» muqarrar tarzda barcha faylasuflarni
ikki katta qarama-qarshi lagerga – materialistlar va idealistlarga ajratadi va bu
hodisaning ayrim ko‘rinishi sifatida faqat moddiy va ma’naviy substansiyalarni
teng huquqli asoslar deb hisoblovchi dualistlar nigina (masalan, R.Dekart)
farqlaydi.
Ammo falsafiy tafakkur tarixida u yoki bu faylasuflar fikriga ko‘ra eng
muhim deb qaraladigan boshqa muammolar ham mavjud. Ayni shu sababli
aksariyat faylasuflar substansiya (dunyoning birinchi asosi) haqida mulohaza
yuritar ekan, mazkur masalaning qo‘yilishini «falsafaning asosiy masalasi» bilan
bog‘lashga moyil emas. Masalan, ilk antik faylasuflar uchun falsafaning asosiy
muammosi: «Dunyo nimadan yaratilgan?», degan savol bilan bog‘langan. O‘sha
davrda bu savol eng muhim, asosiy, birinchi darajali hisoblangan.
O‘rta asrlar sxolastikasi nuqtai nazaridan «falsafaning asosiy masalasi»
quyidagicha ta’riflanishi mumkin: «Xudoning borligini qanday qilib oqilona
asoslash mumkin?» Hozirgi diniy falsafiy konsepsiyalar, xususan neotomizm
uchun u hozir ham bosh masala bo‘lib qol moqda . Ibn Sino fikricha, falsafaning
asosiy masalasi – mavjudotni barcha mavjud narsalarni kelib chiqishi, targ‘iboti
o‘zaro munosabati, biridan-ikkinchisiga o‘tishni har tomonlama tekshirish uchun
zaruriy imkoniyat, voqelik sabab tamoyillarini asos qilib olishdan iborat.
Yangi davrda I.Kant yondashuvi diqqatga sazovor bo‘lib, u «Inson nima?»
degan savolni mohiyat e’tibori bilan falsafaning asosiy masalasi deb hisoblaydi.
Uning fikricha, inson ikki har xil dunyo – tabiiy zarurat va ma’naviy erkinlikka
mansub bo‘lib, ularga muvofiq odamzot, bir tomondan, tabiat mahsuli hisoblanadi,
boshqa tomondan esa, u «erkin harakat qiluvchi mavjudotning o‘z-o‘zidan
yaratish» natijasidir 1
.
E kzistensializm falsafasida esa har bir individ o‘zi uchun o‘zi hal qilishi
lozim bo‘lgan «Hayot yashashga arziydimi?», degan muammo asosiy masala
1
Қ аранг: Кант И. Соч. Т. 6. – М., 1966. – 351-б.

sifatida e’tirof etiladi, zero, mazkur yo‘nalish namoyandalarining fikriga ko‘ra, bu
savolga javobsiz qolgan hamma narsa o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Fransuz
ekzistensialist faylasufi A.Kamyu ta’biri bilan aytganda: «Hayot yashashga arzishi
yoki arzimasligi masalasini hal qilish, falsafaning asosiy masalasiga javob topish
demakdir».
Masalan, pragmatizm asosiy e’tiborni haqiqat tushunchasiga va uni aniqlash
muammosiga qaratadi. Bu yo‘nalish vakillarining fikriga ko‘ra, falsafa avvalo ayni
shu muammo bilan shug‘ullanishi va insonga amalda foyda keltirishi lozim.
Falsafaning asosiy funksiyalari. Falsafa u yoki bu muammolarni hal qilar,
qonunlar, muayyan tamoyillarni ta’riflar yoki gipotezalar, g‘oyalar va nazariyalarni
ilgari surar ekan, ayni vaqtda (ba’zan shu tariqa) har xil funksiyalarni bajaradi.
Falsafaning muhim funksiyalaridan dunyoqarashni shakllantirish, bilish,
metodologik, integrativ, madaniy, aksiologik, axloqiy va tarbiyaviy funksiyalarni
qayd etish mumkin. Ularning barchasi bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Bu
funksiyalarning roli va ahamiyati falsafaning amal qilish sohasi, u hal qilayotgan
vazifalar darajasi va xususiyati bilan belgilanadi.
Dunyoqarashni shakllantirish funksiyasi. Falsafaning, dunyoqarashni
shakllantirish funksiyasi, insonning dunyoga munosabati, uning o‘z-o‘zini va
o‘zini qurshagan borliqni tushunishi, shuningdek turli voqealar, hodisalarni va o‘z
burchini qanday talqin qilishi avvalo va bevosita uning dunyoqarashiga bog‘liq
bo‘ladi. Yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, inson dunyoqarashida e’tiqodlar va
bilimlar, tuyg‘ular va emosiyalar, oqilonalik va irrasionallik, tajriba, intuisiya va
hokazolar chambarchas bog‘lanadi. Ayni shu sababli falsafasiz dunyoning yaxlit
manzarasini yaratish mumkin emas, chunki «donolikni sevish» sanaladigan,
«hamma narsaga aralashadigan» falsafagina dunyoqarashning o‘zaro
bog‘lanmagan turli «parchalari»ni birlashtirib, shu tariqa odamlarning butun
borliqqa nisbatan umumiy, izchil va mantiqan to‘g‘ri munosabatini yaratish
imkonini beradi. Bunda falsafa ayrim ikir-chikirlar, ahamiyatsiz tafsilotlarni
mavhumlashtiradi va umumiy aloqalarga, turli narsalar va hodisalar xossalarining

birligiga e’tiborni qaratadi va shu tariqa o‘zining bosh funksiyasi – dunyoqarashni
shakllantirish funksiyasini bajaradi.
Falsafaning gnoseologik funksiyasi tajribada sinash, tavsiflash yoki shak-
shubhasiz inkor etish mumkin bo‘lmagan, ya’ni fan ochib berish, tadqiq etish va
tahlil qilishga qodir bo‘lmagan narsalar va hodisalarni oqilona yo‘l bilan
tushuntirishga harakat qilishdir. Falsafa u yoki bu mohiyati aniqlanmagan yoki
kam o‘rganilgan hodisalarni tushuntirishga nisbatan o‘z yondashuvlari,
nazariyalari va gipotezalarini taklif qilar ekan, ularni bilishga bo‘lgan
qondirilmagan qiziqish o‘rnini ma’lum darajada to‘ldiradi, shu tariqa mifologik va
diniy fantaziyalarga kamroq o‘rin qoldiradi. Falsafa gnoseologiyada hal qiladigan
boshqa bir muhim vazifa «Haqiqat nima?», «Uning mezonlari qanday?», degan
masalalar bilan bog‘liq, zero har qanday bilish jarayoni oxir-oqibatda, u yoki bu
tarzda haqiqatning tagiga yetishga qarab mo‘ljal oladi, bu esa eng muhim
masaladir.
Metodologik funksiyasi to‘g‘risida so‘z yuritganda metod tushunchasiga
murojaat etish o‘rinli bo‘ladi. Bu tushuncha yunoncha methodos – yo‘l, tadqiqot,
tekshirish so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u yoki bu maqsadga erishishning
muayyan usulini, shuningdek borliqni nazariy va amaliy o‘zlashtirishga qaratilgan
usullar yoki amallar majmuini anglatadi. Boshqacha qilib aytganda, bu faylasuf
yoki olim o‘zi o‘rganayotgan predmetning tadqiqot yo‘lidir. Odatda metodologiya
muammolari falsafa doirasida o‘rganilgan, biroq ayrim fanlar vujudga kelishi bilan
falsafiy (umumiy) metodlar bilan bir qatorda muayyan, ayrim ilmiy metodlar ham
rivojlana boshladi. Falsafaning boshqa bir muhim metodologik funksiyasi
falsafada ham, ayrim fanlarda ham muhim rol o‘ynaydigan har xil kategoriyalarni
ishlab chiqishidan iborat. Kezi kelganda yana shuni ham ta’kidlab o‘tish lozimki,
falsafa o‘ta keng tushunchalar, ya’ni kategoriyalar bilan ish ko‘rar, ularni ta’riflar
ekan, metodologik funksiya bilan bir vaqtda dunyoqarashni shakllantirish
funksiyasini ham bajaradi.
Falsafaning i ntegrativ funksiya si fan bilan chambarchas bog‘liq. Real
borliqning yangi va yangi obektlari va hodisalari inson nazariy tadqiqotlari

sohasidan o‘rin olishi, shuningdek ilgari ma’lum darajada anglab yetilgan narsalar
va hodisalarni yanada chuqurroq o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ilmiy bilim o‘z
rivojlanishining dastlabki bosqichlaridayoq tabaqalanishiga turtki beradi. Buning
natijasida ayrim fanlar paydo bo‘lib, ular nafaqat o‘z tadqiqot obekti va predmetini
ajratdi, balki o‘zining faqat mazkur fanga xos bo‘lgan tili, kagegoriyalar apparati
va hokazolarni yaratdi. Ammo bu yo‘lda jiddiy xavf ham mavjud bo‘lib, u shundan
iboratki, fanlarning ajralishi natijasida ular o‘rtasidagi aloqalar susayadi, ular
murakkab kompleks vazifalarni yechishda faol o‘zaro aloqa qilish qobiliyatini
yo‘qotadi. Q arama-qarshi jarayon – ilmiy bilimlarning integrasiyalashuvi va u yoki
bu muammolarni yechish uchun kuch-g‘ayratni birlashtirish jarayoni bu xavfning
oldini olish imkonini beradi.
Murakkab kompleks muammolarni tadqiq etuvchi hozirgi zamon fanida
ba’zan ayrim ilmiy fanlarning vakillari boshqa fanlarning vakillarini faqat ular turli
tillarda, ya’ni har biri o‘z fanining tilida gapirgani bois tushunmaydi. Bu jihatdan
falsafa ular uchun amalda bog‘lovchi bo‘g‘inga, birlashtiruvchi asosga aylanadi,
chunki u o‘z tahlilida fanlararo muloqotga va mazmuni ayni bir kontekstda turli
fanlar tomonidan qabul qilinadigan va qo‘llaniladigan fundamental tushunchalarni
yaratishga qarab mo‘ljal oladi.
M urakkab obektlarni kompleks tadqiq qilishda har bir muayyan fan o‘z
predmetidan kelib chiqadi. Bu predmet doirasi unga o‘rganilayotgan obektni yaxlit
ko‘rish, uning aloqalarini aniqlash imkonini bermaydi. Bu vazifani hal qilishga
ham faqat falsafa qodir bo‘lib, u butun vaziyatni yaxlit ko‘rish imkonini beradi va
bu jihatdan nafaqat fanlar o‘rtasida, balki inson faoliyatining ayrim jabhalari,
masalan, o‘tkazilayotgan tadqiqotlar bevosita yoki bilvosita bog‘liq bo‘lishi
mumkin bo‘lgan huquqiy, siyosiy, axloqiy faoliyat o‘rtasida ham bog‘lovchi
bo‘g‘in hisoblanadi.
Madaniy funksiyasi. Falsafa odamlar dunyoqarashini kengaytirish, ularda
bilishga qiziqish uyg‘otish, nazariy fikrlash madaniyatini shakllantirish va
rivojlantirish orqali madaniy funksiyani ham bajaradi. U dunyoni o‘zlashtirish va
bilishning universal shakli sifatida, insoniyatning eng yaxshi yutuqlarini o‘zida

mujassamlashtiradi va ularni butun insoniyat mulkiga aylantiradi. Turli
mamlakatlar va xalqlarning falsafa tarixini o‘rganish ularning o‘tmishdagi va
hozirgi madaniyatini yaxshiroq tushunish imkonini beradi, g‘oyalar almashinuvi va
madaniy an’analarning o‘zaro ta’siriga ko‘maklashadiki, bu madaniy meros bilan
uzviy bog‘liq bo‘lgan ko‘pgina muammolarni yechishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Aksiologik funksiyasi. Falsafa hayotning ma’nosi, o‘lim va umrboqiylik
masalalarini kun tartibiga qo‘yish, u yoki bu harakat, voqea, hodisaga «yaxshi»,
«yomon», «muhim», «foydali», «foydasiz» kategoriyalari bilan baho berish orqali
yana bir muhim funksiya – aksiologik (yunon. axia - qadriyat) funksiyani ham
bajaradi. U uzoq muddatli tendensiyalarni qisqa muddatli tendensiyalardan
farqlash, yuzaki jarayonlarni fundamental jarayonlardan, muhim narsalar va
hodisalarni ikkinchi darajali narsalar va hodisalardan ajratish orqali insonning
qadriyatlarga munosabati bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan tegishli ehtiyojlarini
shakllantiradi. Shu tariqa insonning muayyan qadriyatlari, mo‘ljallari va
ustuvorliklari belgilanadi, ya’ni tegishli qadriyatlar tizimi tarkib topadi. Bu tizim
odamlarning muhim xususiyati hisoblanadi, ularning hayotga munosabatini aks
ettiradi va jamiyatdagi xulq-atvorini ko‘p jihatdan belgilaydi.
Falsafaning axloqiy funksiyasi odamlar xulq-atvori va u yoki bu jamiyatda
yuzaga keluvchi munosabatlar bilan bog‘liq. Bunda, masalan, axloqiy qadriyatlar,
ularning tabiati, asoslari va jamiyatdagi amaliy roli falsafaning tadqiqot predmeti
hisoblanadiki, bu jamiyatda yuzaga keladigan va tabiiy yo‘l bilan, ya’ni real hayot
amaliyotida o‘rnatiladigan me’yorlar va qoidalarga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatadi. Bunday me’yorlar ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim
dastak hisoblanadi va odamlarning o‘zaro aloqalari, ularning munosabatlari
xususiyati va o‘zaro til topish darajasida namoyon bo‘ladi. Xulosa qilib aytish
mumkinki, falsafa doimo axloqda, jamiyatning barcha a’zolari xulq-atvorida
muxtasar ko‘rinishda namoyon bo‘ladi va shu tariqa yana bir muhim funksiya –
axloqiy funksiyani bajaradi.

Falsafaning tarbiyaviy funksiyasi haqida fikr yuritilganda bu masalaning
xalqaro darajadagi keng va har tomonlama muhokamasi natijalarini hisobga olgan
holda so‘z yuritish o‘rinli bo‘ladi. Bugungi kunda nafaqat ayrim xalqlar, balki
butun jahon hamjamiyati o‘z-o‘zini anglab yetishga yo‘naltirilgan falsafaga
muhtojdir. Buni 2002 yildan Yunesko qaroriga binoan, butun dunyoda har yili
noyabr oyining uchinchi payshanbasida o‘tkaziladigan “Jahon falsafa kunlari”
ham, hozirgi kunda dunyo uchun eng muhim masalalarga e’tiborini qaratadigan
Jahon falsafa kongresslari ham tasdiqlaydi. Darhaqiqat bunday kongress birinchi
marta 1900 yilda Fransiyada o‘tkazilgan, 1948 yildan boshlab uni har besh yilda
bir marta o‘tkazish an’anaga aylangan. Xususan, 1998 yilda Boston shahrida
(AQSh) bo‘lib o‘tgan XX jahon falsafa kongressi “Paydeyya: insoniyatni
tarbiyalashda falsafa” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lsa, Turkiyaning Anqara
shahrida o‘tkazilgan XXI Jahon falsafa kongressida “Falsafa jahon muammolari
bilan yuzma-yuz” mavzusi atroflicha muhokama qilindi. XXII jahon falsafa
kongressi birinchi marta Osiyo mamlakati bo‘lmish Koreya respublikasining Seul
shahrida “Hozirgi davrda falsafani qayta anglash” degan umumiy mavzu ostida
bo‘lib o‘tdi. Kongresslarning mavzularidan ko‘rinib turganidek, falsafa real hayot
bilan uzviy bog‘liq va eng muhim muammolarni anglab yetishga xizmat qilib
keldi. Shunday muammolardan biri – insonni shaxs sifatida tarbiyalash va kamol
toptirishda falsafaning roli va ahamiyati masalasidir. Buning uchun esa, albatta,
qadimgi davr mutafakkirlarining asarlariga yana bir bor murojaat etish taqozo
etiladi.
Qadimgi mutafakkirlar har tomonlama ta’lim va tarbiyani, ya’ni o‘z
qobiliyatlari va imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga qodir bo‘lgan jismoniy va
ma’naviy jihatdan komil insonni voyaga yetkazishni «paydeyya» (yunon. pais –
bola) atamasi bilan ifodalaganlar. O‘sha zamonlarda paydeyya aristokratiyaning
o‘ziga xos belgisi hisoblangan; endilikda faylasuflar ta’lim va tarbiya
muammolarini yana birinchi o‘ringa qo‘yib, ularni hal qilishda falsafaning rolini
aniqlashga harakat qilar ekanlar, bu tushunchani yana esga oldilar. Xususan,
Boston kongressidagi asosiy ma’ruzalarning mualliflaridan biri fransuz faylasufi

Per Obenk: «Insonning vahshiyona tabiatidan ma’rifatli tabiatga o‘tish imkoniyati
qay darajada mavjud?», degan savolni o‘rtaga tashlaydi. Uning fikricha, insonning
yagona tabiati ikki ma’noli bo‘lib, faqat ma’rifat (paydeyya) odamzotni so‘zning
to‘liq ma’nosidagi insonga aylantiradi yoki, Platon ta’biri bilan aytganda,
paydeyya uning ko‘zini ochadi.
Biroq ma’rifatning vazifasi ko‘zga ko‘rish qobiliyatini berishdan emas, balki
unga to‘g‘ri qarashni o‘rgatishdan iboratdir. Demak, Platon, Demokrit, Zardo‘sht
va boshqa mashhur faylasuflar fikriga tayanib, ma’rifat yordamida, ta’lim va
tarbiya jarayonini zo‘rlikka qarshi yo‘naltirish va odamzot aql-idrokini kamol
toptirish orqali insonning boshqacha tabiatini yaratish mumkin. «Paydeyya»
tushunchasi bolani tarbiyalab komil insonga aylantiruvchi ta’lim jarayoniga
e’tiborni qaratadi. Qadimgi yunonlar «texne» va «paydeyya» kabi tushunchalarni
farqlaganlar; birinchi atama bilimni, ya’ni o‘rganish mumkin bo‘lgan narsani
anglatsa, ikkinchi atama bilim berish manbaini emas, balki to‘g‘ri fikr manbaini
anglatadi. Bunda paydeyya, Aristotel ta’biri bilan aytganda, insonni o‘zini o‘zi
kamol toptirishga rag‘batlantirishi lozim. Shu bois Protagor, Suqrot va Platon
aytganidek, falsafadan saboq berishda ishontirish mahoratini emas, balki to‘g‘ri
fikr yuritish mahoratini o‘rgatishga e’tibor qaratish muhim.
Falsafaning jamiyatdagi ahamiyati va roli yoki amaliy falsafa . Odatda
falsafa kundalik hayot va amaliyotdan ancha uzoq bo‘lgan haddan tashqari
umumiy masalalarni o‘rganadi, degan fikr mavjud. Ammo bu fikrga qo‘shilish
mushkul, zero umumiy nazariyalar, agar ularga kengroq ma’noda va uzoqroq
istiqbol nuqtai nazaridan yondashilsa, ba’zan bilimning tor sohalariga taalluqli
bo‘lgan ko‘pgina muayyan g‘oyalardan yaxshiroq samara beradi.
Albatta, falsafa doim kundalik hayotdan ma’lum darajada uzoq bo‘lgan va
shunday bo‘lib qolmoqda. Uning o‘ziga xos xususiyati, betakrorligi ayni shu
omilda namoyon bo‘ladi. Biroq, boshqa tomondan, falsafa oddiy ijtimoiy borliq,
kundalik ijtimoiy, siyosiy yoki iqtisodiy hayot amaliyoti deb nomlash mumkin
bo‘lgan narsalardan ham o‘zini olib qochmaydi. Falsafiy refleksiya va u bilan
mushtarak bo‘lgan harakatlarning mazkur yo‘nalishi XX asrda hatto butun bir

yo‘nalish – amaliy falsafa vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. Bunda falsafa siyosiy,
ijtimoiy va boshqa qarorlar qabul qilishga muqarrar tarzda va bevosita ta’sir
ko‘rsatadi, deb aytish mumkin emas, ammo bu holni butunlay istisno etish ham
o‘rinli bo‘lmaydi. Biroq shu narsa aniqki, falsafa odamlar dunyoqarashini
shakllantirish orqali ularning xulq-atvorini, yuqorida zikr etilgan qarorlarni ishlab
chiqish jarayonida ularning yondashuvlarini ham ko‘p jihatdan belgilaydi,
faylasuflarning o‘zlari esa ba’zan odamlar hayotini butunlay o‘zgartiruvchi muhim,
olamshumul g‘oyalar tashabbusi bilan chiqadilar.
Faylasuflar jamiyatdagi ma’naviyat va axloqning holati uchun ham sezilarli
darajada javobgardirlar, zero ular nafaqat ijtimoiy me’yorlar va tamoyillarni
rivojlantiradilar, ulardan dars beradilar yoki kitoblar, maqolalar orqali ijtimoiy
ongni ular bilan oshno etadilar, balki aksariyat hollarda keng jamoatchilik fikrini
uyg‘otadigan, ijtimoiy ahamiyatga molik bo‘lgan, ijtimoiy-siyosiy muammolar,
madaniyat va ma’naviyat masalalariga doir muhokama va munozaralar tashkil
etadilar.
2-Masala.Dunyoqarashning tarixiy shakllari. Turli davrlar bilishni yanada
teranlashtirdi va inson dunyoqarashini kengaytirdi. Shunga mos ravishda oddiy
(empirik) dunyoqarash ham boyib bordi, uning negizida o‘zini o‘zi tashkil etish
qonunlariga muvofiq yanada murakkabroq tuzilmalar asta-sekin shakllandi va bu
pirovard natijada dunyoqarashning alohida shakllari yoki, tarixiy tiplari
farqlanishiga olib keldi. Ularning eng muhimlari mif, din, falsafa va fandir.
Tarixan dunyoqarashning dastlabki shakllari mif va din falsafa va fan bo‘lib,
bu hol insoniyat tadrijiy rivojlanishining umumiy mantiqi bilan mushtarakdir.
Ko‘nikmalar, tajriba va oddiy bilimlar to‘planishiga qarab, nafaqat ularni avloddan
avlodga o‘tkazish muammosi yuzaga kelgan, balki ibtidoiy odamlarning
dunyoqarashi ham murakkablashib borgan. Bu dunyoqarash rivojlanishining
muayyan bosqichida, to‘plangan bilimlarning «yuqori bosqichiga» yetilgach,
boshqa har qanday murakkab tizimda bo‘lganidek, dunyoqarashda ham o‘zini o‘zi
tashkil etish qonunlari amal qila boshlagan.

Bu hodisaning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun shaxsiy kutubxonada
kitoblar yig‘ilishi bilan bog‘liq misolga murojaat etish o‘rinli bo‘ladi. Mazkur
kutubxonada kitoblar bir nechta bo‘lsa, ularni tizimga solish talab etilmaydi, ular
qaerda yotgani va ularning o‘zaro munosabati qandayligi ham ahamiyat kasb
etmaydi. Kutubxona hajmi o‘nlab kitoblar bilan o‘lchangan taqdirda esa, ulardan
foydalanishga qulaylik yaratish uchun kitoblarni muayyan tarzda joylashtirish,
tizimga solish talab etiladi. Kitoblar soni qancha ko‘p bo‘lsa, ular bilan ishlash
shuncha oson va qulay bo‘lishi uchun ularni tasniflash, tartibga solish, ruknlarga
ajratish tizimi shuncha murakkab bo‘ladi.
Ibtidoiy odamlarning ancha rivojlangan dunyoqarashida o‘zini o‘zi tashkil
etish qonunlariga muvofiq ayni shunday tartiblilik dastavval mif hamda dinning ilk
shakllari ko‘rinishida vujudga keldi.
Mifologik dunyoqarash. «Mif» tushunchasi yunoncha mythos so‘zidan kelib
chiqqan bo‘lib, afsona, rivoyat degan ma’noni anglatadi. Mif – bu turli xalqlarning
dunyoning kelib chiqishi, tabiat hodisalari, fantastik mavjudotlar, xudolar va
qahramonlarning ishlari haqidagi tasavvurini ifodalovchi muayyan tarzda tizimga
solingan dunyoqarashdir.
Mifda bilimlar, diniy e’tiqodlar, ma’naviy madaniyatning turli elementlari,
san’at, ijtimoiy hayot kurtaklari birlashgan bo‘lib, shu tariqa ibtidoiy odamlar
dunyoqarashi ma’lum darajada tartibga kelgan, ularning dunyo haqidagi qarashlari
esa muayyan tizimga solingan. Mazkur tizimga solishning muhim shakllari epos,
ertaklar, afsonalar, rivoyatlar bo‘lib, miflar avvalo ular orqali ifodalanadi. Shu
tariqa to‘plangan bilimlar va tajriba keyingi avlodlarga o‘tishi ham ta’minlanadi.
Mifologik tafakkurning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, bu oddiy
rivoyat, biron-bir voqea haqidagi hikoya emas, balki og‘zaki «muqaddas»
matnning arxaik ongdagi voqea-hodisalarga, insonga va u yashayotgan dunyoga
ta’sir ko‘rsatuvchi muayyan borliq sifatidagi in’ikosidir. Mif, ayniqsa insoniyat
tarixining ilk bosqichlarida, odamlar xulq-atvori va o‘zaro munosabatlarini tartibga
solish funksiyasini bajargan, chunki unda axloqiy qarashlar, insonning borliqqa
estetik munosabati o‘z ifodasini topgan. Mifologiyaga shu narsa xoski, unda

hamma narsa bir, yaxlit, ajralmasdir; tabiat narsalari va hodisalari inson bilan ayni
bir qonunlarga muvofiq yashaydi, inson bilan bir xil sezgilar, istaklar, mayllarga
ega bo‘ladi.
Shunday qilib, mif kimningdir uydirmasi yoki «o‘tmish sarqiti» emas, balki
shunday bir o‘ziga xos tilki, inson uning yordamida qadim zamonlardanoq dunyoni
tavsiflyagan, o‘zining o‘sib borayotgan tarqoq bilimlarini umumlashtirgan, talqin
qilgan, tasniflyagan va muayyan tizimga solgan.
Mifda ota, oqsoqol hukmi va qaror topgan an’analar ayniqsa muhim rol
o‘ynaydi. Rivoyat va uning mazmuniga nisbatan bunday munosabat zamirida
e’tiqod, borliqni bevosita, emosional idrok etish yotadi. Mifologik dunyoqarash
dunyoni yaxlit tushunish bo‘lib, unda shubhaga o‘rin yo‘qdir.
Mifologiya (miflar majmui sifatida) qadimgi odamlar dunyoqarashi bilangina
uzviy bog‘liq emas. Oddiy ongda yashaydigan din, falsafa, siyosat, san’atda aniq-
ravshan yoki pardalangan ko‘rinishda mavjud bo‘lgan miflar bugungi kunda ham
(kim uchundir ko‘proq, kim uchundir kamroq darajada) odamlar hayoti va ijodida
faol rol o‘ynab, har qanday inson dunyoqarashining tarkibiy qismi bo‘lib
qolmoqda. Jamiyatning axborotlashuvi jadal sur’atlarda o‘sib borayotgan sharoitda
mif televidenie, radio, vaqtli matbuot, hozirgi saylov texnologiyalari vositasida
ba’zan ijtimoiy ong bilan manipulyasiya qilish, oldindan belgilangan jamoatchilik
fikrini shakllantirish vositasi sifatida qo‘llanilmoqda.
Diniy dunyoqarash. Dunyoqarashning tarihan ikkinchi shakli dindir. (Din
so‘zi arabchadan tarjimada e’tiqod, ishonch, ishonmoq degan ma’nolarni
anglatadi.) Mif kabi, din zamirida ham e’tiqod, tuyg‘ular va emosiyalar yotadi.
Garchi din kurtaklari «aqlli odam» dunyoqarashi shakllanishining dastlabki
bosqichlarida, ya’ni taxminan 40-60 ming yil muqaddam paydo bo‘lgan bo‘lsa-da,
umuman olganda u dunyoqarashning mustaqil shakli sifatida keyinroq, jumladan
mif ta’sirida insonning abstrakt fikrlash qobiliyati sezilarli darajada kuchaygan
davrda vujudga kelgan.
Diniy dunyoqarash odamlarning g‘ayritabiiy narsalar (xudolar, «oliy aql»,
qandaydir absolyut va sh.k.)ga bo‘lgan e’tiqodiga asoslanuvchi tegishli xulq-atvori

va o‘ziga xos harakatlaridir. Agar mifologiyada an’anaga, rivoyat qiluvchining,
ya’ni oqsoqolning obro‘siga e’tiqod kuchli bo‘lsa, dinda g‘ayrioddiy narsalarga
e’tiqod birinchi o‘rinda turadi, oliy kuchlar nomidan rivoyat qiluvchi ruhoniylar
obro‘si esa ikkinchi darajali rol o‘ynaydi.
Xullas, din murakkab ma’naviy tuzilma va ijtimoiy-tarixiy hodisa bo‘lib,
unda e’tiqod muqarrar tarzda birinchi o‘ringa qo‘yiladi va hamisha bilimdan ustun
turadi.
Diniy e’tiqodlarning tarixiy shakllari. Insoniyat tarixiga ko‘p sonli turli-
tuman dinlar ma’lum. Xususan, madaniyat va bilimlar darajasi juda past bo‘lgan
inson o‘ziga qudratli, yot va sirli bo‘lib tuyulgan tabiatning favqulodda kuchlariga
qarshilik ko‘rsata olmagan ibtidoiy jamoa davrida dinning ancha sodda shakllari:
fetishizm, animizm, totemizm, magiya va boshqalar yuzaga kelgan.
Fetishizm u yoki bu predmetni mo‘jizakor xislatlarga, odamlar hayotiga ta’sir
ko‘rsatish qobiliyatiga ega deb hisoblaydi. Bunday predmet ilohiylashtiriladi,
sig‘inish va topinish obektiga aylanadi.
Animizm (lot. anima – jon) – nafaqat odamlar, balki hayvonlar, predmetlar va
borliq hodisalarini ham go‘yo ruh, jon boshqarib turishiga ishonish. Animizm
nuqtai nazaridan butun dunyo ruhli va jonlidir.
Totemizm negizini muayyan odamlar guruhining totem, ya’ni sig‘inish
obekti sanalgan ajdod deb e’lon qilinadigan u yoki bu hayvon, o‘simlik, predmet
bilan umumiy kelib chiqishiga bo‘lgan ishonch tashkil etadi, zero totem mazkur
jamoa yoki urug‘ning qudratli homiysi, himoyachisi hisoblanadi, uni oziq-ovqat va
shu kabilar bilan ta’minlaydi. (Hindistonda Xonumon maymuni, sigir, turli
qabilalarda u yoki bu ilohiy predmet )
Magiya (yunon. mageia – sehrgarlik) ham ibtidoiy din shakllaridan biri
bo‘lib, uning zamirida tabiiy kuchlar yordamisiz sirli tarzda, rasm-rusumlar, o‘ziga
xos amallar majmui bilan narsalar, odamlar, hayvonlar va hatto g‘ayritabiiy
kuchlar – ruhlar, insu jinslar va shu kabilarga ta’sir ko‘rsatish mumkinligiga
bo‘lgan ishonch.

Dinning ushbu qadimgi shakllari keyingi diniy e’tiqodlar negizini tashkil etdi
va politezm (ko‘pxudolik)da ham, monoteizm (yakkaxudolik)da ham u yoki bu
darajada o‘z aksini topdi. Ular hozirda ham qisman mustaqil holda mavjuddir.
Taxminan 10 ming yil muqaddam, inson chorvachilik va ziroatchilik bilan
shug‘ullanib, o‘troq hayot kechirishga o‘tgach, neoletik inqilob yuz berdi. Jamiyat
rivojlanishining ayni shu bosqichida politeizm yuzaga keldi, chunki mehnatning
ijtimoiy taqsimoti, hukmronlik va bo‘ysunish dunyoviy munosabatlari ruhlar va
sanamlarga bo‘lgan ishonchga emas, balki odamlar muayyan nom bergan
xudolarga bo‘lgan e’tiqodga ko‘proq mos kela boshladi.
Keyingi davrlarda davlatchilikning vujudga kelishi va rivojlanishi, qadimgi
buyuk madaniyatlarning paydo bo‘lishi, quldorlik munosabatlarining shakllanishi,
monarxiyalar tashkil topishi va shundan kelib chiqadigan yakkaboshchilikning
yuzaga kelishi natijasida diniy dunyoqarashda ham bir xudoga sig‘inish
tendensiyasi paydo bo‘ldi. Odamlar ko‘p sonli xudolar orasida kuch-qudratda
yagona bir xudoni farqlab, shu tariqa dunyoviy podsho hukm suruvchi real hayot
haqidagi o‘z tasavvurlarini yagona va qudratli xudo yashaydigan narigi dunyo
bilan go‘yoki muvofiq holatga keltirdilar. Shu tariqa monoteistik dinlar (yunon.
mono – bir va theos – xudo): iudaizm (mil. av. VII asr), buddizm (mil. av. VI-V
asrlar), xristianlik (I asr) va islom (VII asr) vujudga keldi. Xullas har bir din
ma’lum falsafaga asoslanadi. Haq dinning asosi to‘g‘ri (analitik) falsafadir, haq
bo‘lmagan dinning asosi esa yolg‘on falsafadir, yoki yolg‘on muhokamalar ustiga
qurilgan qarashlardir 1
.
Falsafiy dunyoqarash. Miloddan avvalgi VII-VI asrlarga kelib asosan mif va
din ta’sirida odamlar dunyoqarashi nafaqat kengaydi, balki ancha murakkablashdi.
U abstrakt nazariy fikrlash qobiliyati va (to‘plangan bilimlar ko‘rinishida) real
asoslarga ega bo‘lishi natijasida o‘z rivojlanishining butunlay yangi darajasiga
ko‘tarildi. Bunga, hech shubhasiz, mehnat taqsimotiga olib kelgan rivojlangan
ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, ma’lum miqdorda ortiqcha mavjudlik vositalari,
bo‘sh vaqtning paydo bo‘lishi ham imkoniyat yaratdi. Bularning barchasi muayyan
1 1
Қаранг Ҳотамий С.М.Ислом тааккури тарихидан.-Т.:Минож, 2003. –Б.77.

shaxslar doirasiga intellektual faoliyat bilan professional darajada shug‘ullanish
imkonini berdi.
Shunday qilib, taxminan 2500 yil muqaddam dunyoqarashning uchinchi
shakli – falsafa paydo bo‘lishi uchun zarur shart-sharoit Yevropa va Osiyoda
deyarli bir vaqtda yuzaga keldi. Dunyoqarashning avvalgi shakllari – mif va
dindan farqli o‘laroq, falsafa dunyoni e’tiqod va tuyg‘ularga tayanib emas, balki
aql va bilimlarga tayangan holda tushuntiradi.
Falsafa Hindiston, Xitoy , Markaziy Osiyo va qadimgi Yunonistonda
taxminan bir vaqtda avvalo dunyoni oqilona anglash usuli sifatida vujudga keldi.
Bu vaqtga kelib mif va din o‘zlarining tayyor va uzil-kesil javoblari bilan
insonning bilimga nisbatan tinimsiz kuchayib borayotgan qiziqishini qondira
olmay qoldi. Ular shuningdek sezilarli darajada o‘sgan va murakkablashgan tajriba
va bilimlarni umumlashtirish, tizimga solish va avlodlarga qoldirish vazifasining
ham uddasidan chiqolmay qoldi.
Taniqli nemis faylasufi Karl Yaspers ta’biri bilan aytganda, bu davrda (uni
faylasuf « dunyoviy vaqt» deb ataydi) insoniyat o‘z rivojlanishida katta burilish
yasagan. Osoyishtalik va barqarorlik ruhi bilan yo‘g‘rilgan mifologiya davri
nihoyasiga yetdi, oqilonalik va oqilona tekshirilgan tajribaning mifga qarshi
kurashi natijasida u asta-sekin chekina boshladi. «Jahon tarixi o‘qini taxminan
miloddan avvalgi 500 yil, miloddan avvalgi 800 va 200 yillar oralig‘ida yuz bergan
ma’naviy jarayon bilan bog‘lash o‘rinli bo‘lsa kerak, - deb yozadi K.Yaspers. –
Shu davrda tarixda eng katta burilish yasaldi. Hozirgi kungacha saqlanib qolgan
tipdagi inson paydo bo‘ldi. Ilk faylasuflar paydo bo‘ldi. Inson ayrim individuum
sifatida o‘z-o‘zida tayanch izlashga jur’at etdi. Xitoy zohidlari , Sharq darbadar
mutafakkirlari, Hindiston tarki dunyochilari, Yunoniston faylasuflari va Isroil
avliyolari e’tiqodi o‘z ta’limotining mazmuni va ichki tuzilishiga ko‘ra bir-biridan
qay darajada farq qilmasin, o‘z mohiyatiga ko‘ra yaqindir. Endi i nson botiniy
darajada o‘zini dunyoga qarshi qo‘yishi mumkin bo‘ldi . Inson o‘zida unga

dunyodan va o‘z-o‘zidan yuksakroq ko‘tarilish imkonini beruvchi ichki salohiyatni
kashf etdi» 1
.
Yuz bergan o‘zgarishlarning yana bir sababi shundaki, mifologiya olish,
rivojlantirish va tushuntirish uchun navbatdagi miflar emas, balki tabiiy
qonuniyatlar va tabiiy-sababiy bog‘lanishlarga murojaat qilish talab etilgan ilmiy
bilim kurtaklari bilan to‘qnashdi. Pirovardida odamlar dunyoqarashida nisbatan
qisqa vaqt ichida tub o‘zgarishlar yuz berdi; unda bilim, tafakkur, tahliliy fikrlash
tobora muhimroq rol o‘ynay boshladi, ular sirtdan olingan axborotni sezgilar va
emosiyalar darajasida idrok etishga asoslangan har xil e’tiqodlarni chetga chiqarib
qo‘ydi. Faqat s o‘zlariga ishonish kerak bo‘lgan ota, kohin, ruhoniy o‘rnini , savollar
beruvchi va anglashga chorlovchi muallim faylasuf egalladi. U shubha urug‘ini
sochib, qiziqish uyg‘ot di va: «Ishonma, balki o‘zing fikr qil!», deya da’vat etdi.
Faylasuf tafakkurni xurofot va bid’atlardan tozalab, uni erkinlashtirdi va
mifologik yoki diniy dunyoqarashga mutlaqo xos bo‘lmagan tanqidiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirdi. Ajdodlardan meros qolgan «donishmandlik» manbai
sanaluvchilar, tayyor bilimlar va shak-shubhasiz haqiqatlarni e’tiqod sifatida qabul
qilishga chorlovchilardan farqli o‘laroq, faylasuf savollarni ta’riflashni va avvalo
sog‘lom fikr va o‘z aql-zakovatining kuchiga tayanib, ularga javob qidirishni
o‘rgata t di.
Dunyoqarashning mohiyati. Ayni shu davrdan boshlab insonning ancha
rivojlangan dunyoqarashi shakllangani haqida va umuman to‘plangan bilimlar,
amaliy ko‘nikmalar, vujudga kelgan qadriyatlar, o‘zi va o‘zini qurshagan dunyo
haqidagi tasavvurlar majmui sifatidagi odamlar dunyoqarashi to‘g‘risida ishonch
bilan so‘z yuritish mumkin.
Hayot tajribasi va empirik bilimlar asosida shakllanadigan dunyoqarash
oddiy yoki empirik dunyoqarash deb ataladi va insonning dunyo haqidagi
tasavvurlarining qismlarga ajralmagan, tizimsiz majmui sifatida amal qiladi.
U har qanday dunyoqarashning negizi hisoblanadi va odamlarga kundalik hayoti
1
Ясперс К. Смысл и назначение ист о рии. – М., 1991. – С. 32-34.

va faoliyatida yo‘l ko‘rsatib, ularning xulq-atvori va aksariyat qilmishlarini
belgilab, muhim regulyativ funksiyani bajaradi.
To‘liqroq, kengroq ta’rif beradigan bo‘lsak, dunyoqarash – insonning o‘zini
qurshagan borliqqa va o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatga nisbatan
yondashuvlar tizimi, shuningdek odamlarning mazkur yondashuvlar bilan
belgilangan hayotiy ideallari, e’tiqodlari,, bilish va faoliyat tamoyillari,
qadriyat va mo‘ljallaridir.
Shu tariqa ta’riflanadigan dunyoqarash faqat insonga xos bo‘lib, bu unda
shakllangan ong va oqilona faoliyat mavjudligi bilan bog‘liqdir. Bunda inson
nafaqat tushunchalar yaratish va mulohaza yuritish, xulosalar chiqarish va
qoidalarni ta’riflash qobiliyatini kasb etadi, balki tayyor bilimdan yangi bilim olish
uchun foydalana boshlaydi. Insonning bunday faoliyatini, uning ijodiy faolligini
tavsiflovchi aql odamzot va jamiyat evolyusiyasini jadallashtirishning qudratli
omiliga aylanadi va pirovardida insonni hayvondan ajratish imkonini beruvchi
asosiy belgi sifatida amal qiladi.
Dunyoqarashda shaxsning roli. Aql paydo bo‘lishi bilan inson o‘zini
fikrlovchi mavjudot sifatida anglay boshlaydi, unda o‘z «meni» va o‘zgalar haqida
tasavvuri shakllanadi va rivojlanadi. Shu tariqa u o‘zini va o‘zini qurshagan
borliqni anglaydi, o‘zi va boshqa odamlarni, o‘zi va tashqi muhitni farqlaydi, ilgari
o‘ziga ma’lum bo‘lmagan dunyoning yangi va yangi jihatlarini idrok etadi. Bunday
qarashlar insonning o‘zi va o‘zini qurshagan borliq haqidagi tasavvurlari
majmui sifatida shakllanadigan dunyoqarash negizini tashkil etadi. Bunda inson
o‘ziga ma’qul va noma’qul narsalarni farqlaydi, baholar beradi, ustuvorliklar
tizimini yaratadi va muayyan maqsadlarga erishishda tegishli tarzda ish ko‘radi.
Shunday qilib, dunyoqarashda bilish, qadriyatlarga munosabat va xulq-
atvorni belgilash funksiyalari mujassamlashadi.
Bunda bilish funksiyasi ayniqsa muhimdir, chunki u insonda qiziqish
uyg‘otuvchi barcha savollarni, shuningdek muayyan yo‘l bilan topuvchi javoblarni
o‘z ichiga oladi. Bilish odamlar dunyoqarashini boyitadi va kengaytiradi, u

jamiyatning rivojlanishiga qarab yanada teranroq va mazmunan boyroq bo‘lib
boradi.
Ammo dunyo juda rang-barang bo‘lib, muttasil o‘zgarish jarayonini boshdan
kechiradi, qoniqarli javoblarga ega bo‘lmagan savollar esa, uzil-kesil javob berish
mumkin bo‘lgan savollarga qaraganda, hech shubhasiz, ko‘proqdir. Shu boisdan
muammolarga nisbatan muayyan tarzda yondashadigan har bir odamning
dunyoqarashi, savollari va javoblari doim shaxsiy o‘ziga xoslik bilan ajralib turadi
va hech bo‘lmasa shu sababga ko‘ra boshqa odamlar dunyoqarashiga hech qachon
o‘xshamaydi.
Dunyoqarashning o‘ziga xosligi va betakrorligi unda intellektual asos bilan
bir qatorda emosional va ruhiy asoslarning uzviy bog‘liqligi va ularning jamuljam
holda har bir inson uchun mutlaqo muayyan, individual xususiyatlar sifatida amal
qilishidir.
Intellektual, emosional va ruhiy asoslar iroda bilan uyg‘unlikda e’tiqodlar –
odamlar faol qabul qiladigan, ularning ong darajasi va hayotdagi mo‘ljallariga mos
keladigan qarashlarni yuzaga keltiradi.
Har qanday dunyoqarashning yana bir elementi shubha bo‘lib, u
dunyoqarashni dogmatizm, ya’ni biryoqlama, notanqidiy fikrlash, u yoki bu
qoidani shak-shubhasiz haqiqat deb qabul qilishdan asraydi. Dogmatizmning
qarama-karshisi skeptisizm bo‘lib, bunda shubha mutlaqlashadi, fikrlashning
asosiy omiliga aylanadi, bilish va borliqni idrok etishning bosh tamoyili sifatida
amal qiladi.
Dunyoqarashning tuzilishi dunyoni sezish, dunyoni idrok etish va dunyoni
tushunish kabi eng muhim elementlardan iborat.
Dunyoni sezish – bu o‘zini qurshagan dunyoni sezgilar yordamida hissiy
idrok etishdir. Bunda tuyg‘ular, kayfiyat dunyoni go‘yoki ranglarga bo‘yaydi,
uning obrazini subektiv, sof individual sezgilar orqali aks ettiradi. Masalan, bemor
odamga haddan tashqari yorug‘ bo‘lib tuyulishi mumkin bo‘lgan nur, sog‘lom
odam uchun normal bo‘ladi; daltonik ranglar gammasini, ko‘rish qobiliyati normal

bo‘lgan odamga qaraganda butunlay boshqacha idrok etadi. Bundan dunyoni
sezishning har xil, xususan optimistik, pessimistik, fojeaviy tiplari kelib chiqadi.
Dunyoni idrok etish – bu atrof borliqni ideal obrazlarda tasavvur qilishdir.
Dunyoni idrok etish to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lishi, ya’ni borliqqa mos kelmasligi
mumkin. Bu holda borliq noto‘g‘ri tasavvur qilinadi yoki illyuziyalar, suv parilari,
alvastilar, kentavrlar haqidagi tasavvurlarga o‘xshash fantaziyalar paydo bo‘ladi.
Dunyoni tushunish – insonning va uni qurshagan dunyoning mohiyatini
aniqlash, shuningdek tabiatda yuz beruvchi voqea va jarayonlarning o‘zaro
aloqalarini tushunishga qaratilgan aqliy-bilish faoliyatidir.
Dunyoni sezish va qisman (elementar shakllarda) dunyoni idrok etish nafaqat
insonga, balki hayvonlarga ham xos bo‘lsa, dunyoni tushunish esa faqat odamlarga
xos xususiyatdir.
.
3- masala .Dunyoni idrok etishda falsafiy dunyokarashning
o‘ziga xos roli unda dunyoni bilish, sezish, ko‘rish va tushunishning butunlay
yangi sohasi – falsafa vujudga kelishida namoyon bo‘ladi. Darhaqiqat falsafa – bu
nafaqat u yoki bu odam dunyoqarashining shakli, balki ijtimoiy ong shakli,
odamlar borlig‘i va bilishining umumiy tamoyillari, ularning dunyoga munosabati
aks etuvchi, tabiat, jamiyat va tafakkurning eng umumiy qonunlari kashf etiluvchi
va ta’riflanuvchi ma’naviy faoliyatdir. Ya’ni bu dunyoga va insonning undagi
o‘rniga nisbatan qarashlarning umumiy tizimidir.
Bunday qarashlar zamirini savollar va insonning ularga javob topish istagi
yotuvchi oqilona yo‘l bilan olingan bilimlar majmuini tashkil etadi. Ammo bilish
shunday bir tabiatga egaki, bir savolga javob ko‘pincha boshqa bir talay savollarni
yuzaga keltiradi va ba’zan muammoga nafaqat oydinlik kiritmaydi, balki uni
yanada chigallashtirib, insonning qiziquvchanligini oshiradi va yangi tadqiqotlarga
da’vat etadi. Xullas, bu yerda ijod, tinimsiz izlanish, yangilikka intilish to‘g‘risida
so‘z yuritiladi.
Agar mifologiya va dinda javobga urg‘u berilsa, bilishning butun
mazmuni unda mujassamlashsa, falsafada savol, masala birinchi o‘rinda

turadi. U to‘g‘ri va yaxshi ta’riflangan bo‘lsa, muammoning mohiyati aniq aks
etadi. Savol, masala insonni ijodga rag‘batlantiradi, toki unga qoniqarli javob
olinib, haqiqatning tagiga yetilganiga ishonch paydo bo‘lmagunicha insonni
izlanishga da’vat etadi. Bunda savolning o‘zi, muammoning qo‘yilishi javobdan
kam ahamiyat kasb etmaydi, ba’zan undan ham muhimroq deb qaraladi.
Shuni ham qayd etib o‘tish lozimki, falsafa, garchi muayyan natijalarga,
mukammal ta’riflarga, uzil-kesil xulosalarga intilsa-da, lekin shuning o‘zi bilan
kifoyalanmaydi. Falsafani avvalo inson madaniyati sohasida yuz berayotgan, turli
qarama-qarshiliklar va o‘zaro ta’sirlar bilan uzviy bog‘liq va ayni vaqtda o‘zga
sohalarga o‘tish va ularda gavdalanish qobiliyatiga ega bo‘lgan ma’naviy jarayon
sifatida tushunish lozim.
Bundan xulosa shuki, falsafiy mushohada yuritish savol berish, shubha qilish,
javoblar izlash va kuni kecha yechilgan deb hisoblangan, shak-shubhasiz bo‘lib
tuyulgan masalalarga qaytish demakdir. Falsafa uchun «boqiy», uzil-kesil
aniqlangan haqiqatlar, «noqulay», «ilmoqli» savollar yoki man etilgan mavzular
mavjud emas. Falsafa savollar berish, narsalar va hodisalar mohiyatini anglashga
urinish orqali bilish doirasini kengaytirishga harakat qiladi.
Xullas, falsafa haqiqat qanday bo‘lsa, uni shunday ifodalab ko‘rsatishdir, din
esa –uning ramziy, timsoliy aks etishi. Falsafa asos va mohiyat bo‘lsa, din timsol
va shakl. Dialektik munozara usuli jamiyatning kam sonli ayonlari uchun kerak.
Vahiy yo‘lidagi ifoda – xalq ommasining idroki, tarbiya va ta’limi uchun kerak
4-masala. Fan ilmiy dunyoqarash shakli. Bilimlarning o‘sishiga qarab har
xil muammolar va masalalar soni ham tinimsiz ko‘payib bordi. Bu jarayon fanning
rivojlanish sur’ati yanada jadallashuviga va u falsafadan yanada ko‘proq ajralishiga
sabab bo‘ldi. Biroq fan bilimning mustaqil sohasi, dunyoqarashning alohida shakli
sifatida faqat XVII-XVIII asrlarda to‘la shakllandi. Muayyan darajada shartlilik
bilan shuni aytish mumkinki, bu I.Nyuton klassik mexanikaning asosiy qonunlarini
ta’riflab, shu tariqa tabiatshunoslikning asosiy bo‘limi – asoslari asrlar mobaynida
shakllangan, bosh tamoyillari esa bundan yuz yilcha muqaddam, avvalo Galileo

Galiley tomonidan ta’riflangan klassik mexanikaning shakllanishiga yakun
yasaganidan keyin yuz berdi.
Fan rivojlanishining asosiy bosqichlari.
1. Miloddan avvalgi I ming yillikdan XVI asrgacha bo‘lgan davrni ilk fan
davri. Bu davrda asrlar mobaynida avloddan-avlodga o‘tib kelgan, hayot tajribasi
va mehnat faoliyati jarayonida olingan amaliy bilimlar bilan bir qatorda juda
umumiy va mavhum mushohadalarga asoslangan nazariyalar xususiyatiga ega
bo‘lgan tabiat haqidagi dastlabki falsafiy tasavvurlar (naturfalsafa) vujudga kela
boshlagan. Ilmiy bilim kurtaklari naturfalsafa doirasida uning elementlari sifatida
shakllangan. Matematik, astronomik, tibbiy va boshqa masalalarni yechishda
foydalaniladigan ma’lumotlar, usullar va metodlar jamlanishi bilan falsafada
tegishli bo‘limlar vujudga kelgan va keyinchalik asta-sekin shakllanayotgan ayrim
fanlar: matematika, astronomiya, tibbiyot va hokazolarga ajralib chiqgan.
Jumladan, Aristotelning falsafiy asarlarida fizika, zoologiya, embriologiya,
mineralogiya, geografiya kabi fanlarning kurtaklariga duch kelish mumkin.
Miloddan avvalgi III-II asrlarda falsafiy bilim tarkibida statistik mexanika,
gidrostatika, geometrik optika (xususan, ko‘zgular haqidagi alohida fan – «ka-
toptrika») farqlanadi va nisbatan mustaqil ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo
mutafakkirlari al-Xorazmiy matematika, al-Farg‘oniy astranomiya, al-Beruniy
meneralogiya va geografiya, Ibn Sino tibbiyot, Mirzo Ulug‘bek astranomiya,
Alisher Navoiy adabiyot ilmi rivojiga munosib hissa qo‘shdi va ular ijodi
mahsullari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Biroq bu fanlarda
ayrim tasodifiy kuzatishlar va amaliyot ma’lumotlari umumlashtiriladi-yu, lekin
eksperimental metodlar hali qo‘llanilmaydi, aksariyat nazariy qoidalar esa asossiz
va tekshirib bo‘lmaydigan spekulyasiyalar mahsuli hisoblanadi. Ammo ko‘rib
chiqilayotgan davrda vujudga kelgan ilmiy fanlar bu davr mobaynida falsafiy bilim
qismlari sifatida talqin qilinishda davom etgan.
Shu narsa diqqatga sazovorki, hatto XVII asr oxirida Nyuton o‘zining fizika
asoslarini yaratgan «Natural falsafaning matematik asoslari» deb nomlangan
asarini e’lon qilgan.

Shunday qilib, falsafadan alohida faoliyat sohasi sifatidagi fan hali mavjud
bo‘lmagan: u asosan falsafa doirasida, ilmiy bilimlarning boshqa manbai – hayot
amaliyoti va hunarmandchilik san’ati bilan bir vaqtda va u bilan juda zaif aloqada
rivojlangan.Xullas, bu davrda Qadimgi Yunonistonda “Platon akademiyasi”,
Markaziy Osiyoda “Ma’mun akademiyasi” tashkil etilgan, ilmiy bilim rivojida
muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsada, madaniyatning alohida shakli sifatida fan
paydo bo‘lishidan oldingi «embrional» davri hisoblanadi.
2. XVI-XVII asrlar – ilmiy inqilob davri bo‘lib, u klassik fan davri deb
nomlanadi . U Kopernik va Galiley tadqiqotlaridan boshlanib, Nyuton va
Leybnisning fizika va matematika sohasidagi fundamental asarlari bilan o‘z
cho‘qqisiga ko‘tarilgan. Galiley vafoti (1642 yil 8 yanvar)dan so‘ng oradan bir yil
o‘tgach Nyuton tug‘ilgani (1643 yil 4 yanvar) ramziydir. Fanning bu buyuk
ijodkorlari yashagan davr – novatorlik kashfiyotlari hamda yangi ilmiy
g‘oyalarning mualliflari sxolastika va diniy dunyoqarash dogmatizmiga qarshi
qattiq kurash olib borgan romantik davrdir.
Bu davrda hozirgi zamon tabiatshunosligining asoslari yaratilgan.
Hunarmandlar, tabiblar, alximiklar tomonidan qo‘lga kiritilgan ayrim dalillar
tizimli tahlil qilinib, umumlashtirila boshlagan. Ilmiy bilim tuzishning tabiat
qonunlarini matematik ta’riflash, nazariyalarni tajribada sinash, tajribada
asoslanmagan diniy va naturfalsafiy dogmalarga tanqidiy qarash bilan bog‘liq
bo‘lgan yangi me’yorlari va ideallari vujudga kelgan. Fan o‘z metodologiyasini
yaratgan va amaliy faoliyat ehtiyojlari bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni yechishga
tobora faolroq yo‘naltirilgan.
Biroq fan o‘zining yangi metodologiyasini yaratib, amaliyot ruhi bilan
sug‘orilgani sari u o‘z tarixiy vatani – falsafa qirg‘oqlaridan uzoqlasha boshlaydi.
Ko‘rib chiqilayotgan davr oxiriga kelib u falsafiy, diniy, teologik aqidalardan
qat’iy nazar rivojlanishi mumkin bo‘lgan bilimlar tizimi sifatida tushunila
boshlaydi. Natijada fan faoliyatning alohida, mustaqil sohasiga aylanadi.
Professional olimlar paydo bo‘ladi, ularni tayyorlash amalga oshiriluvchi
universitet ta’limi tizimi rivojlanadi. O‘z faoliyat i , muloqot va axborot

ayirboshlash ning alohida shakllari va qoidalariga ega bo‘lgan ilmiy hamjamiyat
vujud keladi.
XVII asrda dastlabki ilmiy akademiyalar: London qirollik jamiyati (1660),
Parij Fanlar akademiyasi (1666) tashkil topadi. Keyinroq Berlinda (1700), Sankt-
Peterburgda (1724), Stokgolmda (1739) va Yevropaning boshqa poytaxt
shaharlarida ilmiy akademiyalar ta’sis etiladi. Bu akademiyalarning eng yirigi -
London qirollik jamiyati b o‘ lib , u tashkil etilgan paytda 55 a’zodan iborat bo‘lgan.
Parij Fanlar akademiyasi 21 kishidan iborat tarkibda ish boshlagan. Sankt-
Peterburg akademiyasining a’zolar shtatida dastlab 11 kishi belgilangan. Ammo
Yevropa mamlakatlarida XVIII asr boshiga kelib olimlar soni bir necha ming
kishiga yetgan bo‘lsa kerak, chunki ilmiy jurnallarning (bu davrda bir necha o‘n
ilmiy jurnallar nashr etilgan) tirajlari ming nusxagacha borgan.
3. XVIII-XIX asrlar fani noklassik fan davri deb ataladi. Bu davrda ko‘plab
ayrim ilmiy fanlar vujudga keladi, ularda ulkan faktik material to‘planadi va
tizimga solinadi. Matematika, fizika, kimyo, geologiya, biologiya, psixologiya va
boshqa fanlarda fundamental nazariyalar yaratiladi. Texnika fanlari vujudga keladi
va moddiy ishlab chiqarishda yanada sezilarliroq rol o‘ynay boshlaydi. Fanning
ijtimoiy roli ortadi, uning rivojlanishi o‘sha davr mutafakkirlari tomonidan ijtimoiy
taraqqiyotning muhim omili sifatida e’tirof etiladi.
XVIII asrning o‘rtalarida jahonda fan bilan shug‘ullanuvchi kishilar 10 ming
kishidan oshmagan bo‘lsa, XIX asr oxiriga kelib olimlar soni 100 ming kishiga
yetadi. XVI asrda «olim odamlar»ning yarmidan ko‘prog‘i diniy ma’lumot olgan
kliriklar edi. XIX asrda fan ijtimoiy mehnatning mustaqil tarmog‘iga aylanadi va u
bilan universitetlar va institutlarning maxsus fakultetlarini tamomlagan
«dunyoviy» professional olimlar shug‘ullanadi. 1850 yilda jahonda mingga yaqin
ilmiy jurnallar nashr etiladi, 1950 yilga kelib esa ularning soni 10 mingdan oshadi.
1825 yilda nemis kimyogari Yu.Libix ilmiy laboratoriya tashkil qiladi va u olimga
ko‘p miqdorda daromad keltira boshlaydi. XIX asr oxiriga kelib bunday
laboratoriyalar soni ko‘payadi. Fan tijoratchilar, tadbirkorlar e’tiborini o‘ziga

tobora ko‘proq torta boshlaydi. Ular olimlarning ishlab chiqarish, sanoat
ahamiyatiga molik bo‘lgan ishlarini mablag‘ bilan ta’minlay boshlaydilar.
4. XX asrdan fan rivojlanishida yangi bosqich boshlanadi . Bu davr fani
post no klassik deb ataladi, chunki mazkur asr bo‘sag‘asida fanda inqilob yuz beradi
va buning natijasida u oldingi davrning klassik fanidan sezilarli darajada farq qila
boshlaydi. XIX-XX asrlar chegarasida amalga oshirilgan inqilobiy kashfiyotlar bir
qancha fanlarning asoslarini larzaga soladi. Matematikada to‘plamlar nazariyasi va
matematik tafakkurning mantiqiy asoslari tanqidiy tahlil qilinadi, bir qancha yangi
fanlar vujudga keladi. Fizikada klassik fizikaning falsafiy asoslarini qayta
ko‘rishga majbur qilgan fundamental nazariyalar – nisbiylik nazariyasi va kvant
mexanikasi yaratiladi. Biologiyada genetika rivojlanadi. Tibbiyot, psixologiya
hamda inson haqidagi boshqa fanlarda yangi fundamental nazariyalar paydo
bo‘ladi. Ilmiy bilimning shakl-shamoyilida, fan metodologiyasida, i l miy
faoliyatning shakl va mazmunida, uning me’yorlari va ideallarida olamshumul
o‘zgarishlar yuz beradi.
XX asrning ikkinchi yarmi fanni yangi inqilobiy o‘zgarishlarga olib keladi.
Bu o‘zgarishlar adabiyotlarda ko‘pincha fan-texnika inqilobi sifatida tavsiflanadi.
Bu o‘zgarishlar shu bilan bog‘liqki, Ikkinchi jahon urushidan keyin iqtisodiy
rivojlangan mamlakatlarda fan yutuqlari ilgari misli ko‘rilmagan miqyosda
amaliyotga – sanoat, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, kundalik hayotga joriy
etiladi. Fan energetikada (atom elektrostansiyalari), transportda (avtomobilsozlik,
aviasiya), elektronikada (televidenie, telefoniya, kompyuterlar) ayniqsa ulkan
o‘zgarishlar yasaydi. Fanning rivojlanishi eng yangi harbiy texnikani yaratishning
asosiy omiliga aylanadi va «ikki lager»ning urushdan keyingi qarama-qarshiligi
sharoitida avj olgan qurollanish poygasi yirik davlatlarni ilmiy-texnikaviy
tadqiqotlarga ulkan mablag‘larni sarflashga majbur qiladi.
XX asrning so‘nggi o‘n yilliklarida FT T axborot (kompyuter) inqilobi
bosqichiga qadam qo‘ydi. Bu bosqichning o‘ziga xos xususiyati shundaki, axborot
jamiyat rivojlanishining muhim resurslaridan biriga aylandi. Shu tariqa fan bilan
bog‘liq yuksak texnologiyalar, ular bilan mushtarak ta’lim endilikda har qanday

jamiyatning sivilizasion rivojlanish darajasini belgilamoqda. Ilmiy kashfiyotlar va
ularning amalga tatbiq etilishi o‘rtasidagi masofa mumkin qadar qisqaradi. Ilgari
fan yutuqlaridan amalda foydalanish usullarini topish uchun 50-100 yil vaqt
sarflangan bo‘lsa, endilikda bunga 2-3 yilda yoki hatto bundan ham qisqaroq vaqt
ichida muvaffaq bo‘linmoqda.
Davlat ham, xususiy firmalar ham fan rivojlanishining istiqbolli
yo‘nalishlarini qo‘llab-quvvatlashga katta xarajatlar qilishi tabiiy bir hol bo‘lib
qoldi. Natijada XX asrning ikkinchi yarmi fani jadal sur’atlarda o‘sib, ijtimoiy
mehnatning muhim tarmoqlaridan biriga aylandi. «Katta fan» davri boshlandi.
Ko‘p sonli ilmiy muassasalar ishiga son-sanoqsiz odamlar ommasi jalb qilindi.
Olim kasbi kam uchraydigan kasb bo‘lmay qoldi. Hozirgi vaqtda ilmiy faoliyat
o‘zlarini qiziqtirgan muammolarni yechishga buning butun xavf-xatarini o‘z
bo‘yniga olib qo‘l urgan ayrim mutafakkirlarning mashg‘uloti emas, balki
buyurtmaga, rejali topshiriqqa binoan ishlaydigan, uni belgilangan muddatda
bajarish va o‘z ishi haqida hisobot berishga majbur bo‘lgan yirik jamoalarning ishi.
Hozirda ilmiy mehnat – industrial mehnatning bir turi. Fan bilan shug‘ullanuvchi
kishilar hozir «ilmiy xodimlar» deb atalishi bejiz emas.
Fan rivojlanishning yuksak darajasiga erishgan bo‘lsa-da, lekin amalda falsafa
bilan uzviy bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Ular faol o‘zaro ta’sirga kirishib, bir-birining
rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu hol shu bilan izohlanadiki, falsafa
daliliy materialga, sinovdan o‘tgan ilmiy ma’lumotlarga tayanib, o‘z mavhum
g‘oyalarini borliq bilan taqqoslash imkoniyatiga ega, fan esa, dalillarni qayd etish
va tavsiflash bilan cheklanmay, yanada asosliroq xulosalar chiqarish imkoniyatini
qo‘lga kiritadi. XXI asr boshiga kelib jahonda olimlar soni qariyb olti millionga
yetdi, taxminan shuncha odam fanga xizmatlar ko‘rsatuvchi mehnat bilan band
(laborantlar, texniklar, nashriyotlarning xodimlari va h.k.). Yerda qadim
zamonlardan boshlab to XXI asrning boshiga qadar yashagan olimlarning umumiy
sonini olsak, ularning o‘ndan to‘qqiz qismi bizning zamondoshlarimiz ekanligi
ayon bo‘ladi. Rivojlangan mamlakatlarda ilmiy xodimlar soni mehnatga qobiliyatli

aholining qariyb 10% ni tashkil qiladi, fanni ta’minlashga milliy daromadning 5%
dan ko‘prog‘i sarflanadi.
Hozirgi zamon fani jamiyat, texnika, iqtisodiyot, madaniyat, turmush va
kundalik hayotni yo‘lga soluvchi qudratli kuchga aylandi. Ayni vaqtda odamlar
bugun fanning qudratinigina emas, balki u bilan bog‘liq bo‘lgan xavflarni ham
yaxshi anglaydilar. Hozirgi dunyo o‘z yutuqlari va o‘zining jo‘shqinligi uchun fan
oldida mas’uliyatli. Ammo ilmiy haqiqat o‘z holicha odamlarning ehtiyojlariga
befarq. U beparvo va rahm-shafqatsiz. Ammo, I. A. Karimov ta’biri bilan
aytganda, “kuch – bilim va taffakur” da bo‘lsa, bu kuch ortib borgani sari
insoniyatga ziyon yetkazmaslik uchun undan yanada ehtiyotkorlik bilan
foydalanish zarur.
Shuni tan olish lozimki, hozirgi vaqtda jamiyat ko‘p jihatdan fanning ulkan
yutuqlari tufayli o‘zini o‘zi yo‘q qilish yoqasiga kelib qoldi. Bu ilmiy taraqqiyotni
to‘xtatish kerak, degani emas. Ammo ilmiy izlanishni insoniy, axloqiy
munosabatga bo‘ysundirish va balki uning qaysidir yo‘nalishlarini cheklash
zarurligi to‘g‘risidagi masala kun tartibiga qo‘yilmoqda. Ilmiy izlanishning
insonparvarlashuvi, uning yo‘llari va oqibatlariga axloqiy munosabat – bu
davrimizning muhim muammolaridir.
Fan va falsafaning mutanosibligi. Ayni shu hol falsafa bilan ham, undan
muayyan fanlar ilgari falsafiy tusga ega bo‘lgan tadqiqot predmetlari bilan ajralib
chiqqanida yuz berishini taxmin qilish o‘rinli bo‘ladi. Biroq, bunday hol yuz
berayotgani yo‘q. Tarix fan falsafadan qancha ko‘proq ajralsa, unda shuncha
ko‘proq masala va muammolar paydo bo‘lishini, ya’ni falsafa nafaqat
kamaymasligi, balki, aksincha, ko‘payishini ko‘rsatadi. Buning sababi nimada? Bu
savolga javobni fan va falsafaning o‘ziga xos xususiyatlaridan, ularni alohida-
alohida tavsiflovchi masalalar va ularning yechimlari o‘rtasidagi tafovutdan
qidirish, o‘rinli bo‘ladi.
Fan faqat o‘zi olgan haqqoniy bilimlarga va masalalarni yopuvchi muayyan
natijalarga tayanishi unda o‘z muammolari va «ochiq» masalalari mavjud

emasligini anglatmaydi. Biroq aniq, shak-shubhasiz javoblarga ega bo‘lmagan
falsafiy masalalardan farqli o‘laroq, ilmiy masalalar bilimdonlik qilishni emas,
balki puxta o‘ylashni talab qiladi, zero ular pirovardida dastlabki taxminlarni rad
etuvchi yoki ishonchli bilimlar doirasini kengaytirib tasdiqlovchi muayyan
yechimlar olish real yoki potensial imkoniyatiga egadir. Shu tariqa vujudga
keladigan ilmiy fanlar qaynayotgan suvdagi ko‘piklar kabi kattalashib, falsafiy
mushohada yuritish jabhasini, anglab yetilgan narsalar anglanmagan narsalar bilan
yuzma-yuz keluvchi sohani ham kengaytiradi, chunki tabiatshunoslik doirasida
javob berishning iloji bo‘lmagan yangi masalalarni yuzaga keltiradi.
Bugungi kunda eski falsafiy muammolardan yangi falsafiy jumboqlar sari
o‘tilmoqda . «Xudo bormi?», «Haqiqat nima?», «Ruhning tabiati qanday?»
qabilidagi falsafiy masalalarni aniq va uzil-kesil yechish mumkin emas, balki
ularni yechishning umuman iloji yo‘qdir, Shu bois bu savollar ham javobsiz
qolmoqda.
Nima uchun «balki»? kabi savollar shuning uchunki, qadimda
donishmandlarni bugungi kun nuqtai nazaridan mutlaqo falsafiy bo‘lmagan va tom
ma’noda falsafiy sanalgan masalalar qiziqtirgan. Misol uchun: «Yulduzlar
kunduzi, quyosh esa – tunda qaerga yo‘qoladi?», «Nima uchun ayrim jismlar
suvda cho‘kadi, ba’zi jismlar esa suvda suzadi?», «Chopqir Axilles sudralib
borayotgan toshbaqaga qanday yetishi mumkin, basharti har safar ularning
o‘rtasidagi masofani bosib o‘tish uchun u mazkur masofaning teng yarmidan
o‘tishi lozim bo‘lsa?» va h.k. va sh.k.
Biroq bu va shunga o‘xshash masalalar falsafadan tabiatshunoslik sohasiga
o‘tgach, ko‘pincha yangi va yangi falsafiy muammolarni yuzaga keltiradi.
Masalan :
 Yer va boshqa sayyoralarni, ayni bir yo‘nalishda aylantirgan kuch
qaerda?
 Agar bizning quyoshimiz o‘rtacha kattalikdagi yulduz bo‘lsa, unga
o‘xshagan milliardlab yulduzlarning hech bo‘lmasa ayrimlari bizning
Yerimizdagiga o‘xshash hayot mavjud bo‘lgan yo‘ldoshlarga ega bo‘lishi

mumkin mi? Biroq inson hatto eng yaqin yulduzlarga yetishi uchun nafaqat inson
hayoti, balki uning sivilizasiyasi tarixidan ham ko‘proq vaqt talab etilar ekan, buni
qanday qilib isbotlash yoki rad etish mumkin?
 Nihoyat, biz kuzata oladigan olam kengayib borayotgan bo‘lsa, bu
harakat zamirida qanday sabablar va kuchlar yotadi?
Bu va boshqa ko‘pgina shunga o‘xshash muammolar odamlarni falsafaga
qayta va qayta murojaat etishga majbur qiladi, chunki fan hozircha bunday
savollarga aniq javob berishga qodir emas. Aksildunyolar va aksilgravitasiya, qora
materiya va qora energiya, boshqa makon va vaqt o‘lchovlaridagi dunyolar
haqidagi har xil falsafiy g‘oyalarning mavjudligi ayni shu hol bilan izohlanadi.
Shunga qaramay, fan va falsafaning roliga baho berishda ayrim qarama-
qarshiliklar mavjud. Xususan, ba’zi bir ilmiy va falsafiy davralarda fanning roli va
ahamiyatini mutlaqlashtiruvchi yondashuv mavjud bo‘lib, u «ijobiy», «foydali»
bilim sifatida fanni «mavhum» va «tajribaga asoslanmagan» falsafaga qarshi
qo‘yadi. Bunday qarashlar ssientistik deb, nazariy tafakkur yo‘nalishi esa –
ssientizm (lot. scientia va ingl. science – fan, bilim) deb ataladi. Csientizm fan
texnika taraqqiyotining ijobiy jihatlarini mutlaqlashtiradi. A ntissientizm falsafiy
bilishni ilmiy bilishdan ajratadi, uni ilmiy bilish bilan muvofiq emas, deb e’lon
qiladi, u oqilonalikni kamsitadi va mistika, intuisiya, iroda va shu kabilarni
mutlaqlashtiradi.
Falsafa va fanning umumiy jihatlari shundaki, ular:
 avvalo aqlga tayanadi va oqilona bilimni yaratishga harakat qiladi;
 o‘rganilayotgan obektlar va hodisalarning qonunlari va qonuniyatlarini
aniqlashga qarab mo‘ljal oladi;
 kategoriyalar apparatini (o‘z tilini) yaratadi, o‘zlari ilgari surgan
qoidalarni asoslaydi, ularga dalil-isbot keltiradi va yaxlit tizimlarni yaratishga
harakat qiladi.
Falsafa va fan o‘rtasidagi farq shunda namoyon bo‘ladiki:
falsafa doim u yoki bu faylasuf nomi bilan bog‘lanadi, bunda uning g‘oyalari,
asarlari o‘ziga to‘q bo‘lishi va ularga boshqa faylasuflar qo‘shilishi yoki

qo‘shilmasligiga bog‘liq bo‘lmasligi mumkin. Fan esa, mohiyat e’tibori bilan,
jamoa mehnati mahsulidir;
 falsafada (muayyan fanlardan farqli o‘laroq) yagona til va yagona tizim
mavjud emas. Bu yerda fikrlar rang-barangligi me’yor sanaladi. Fanda esa monizm
hukm suradi, chunki hech bo‘lmasa fanning u yoki bu muayyan sohasidagi asosiy
tamoyillar, qonunlar va kategoriyalar tizimi (til)ga nisbatan yondashuvlar birligi
albatta mavjud bo‘ladi;
 falsafa ilmiy bilimlar va dalillardan keng foydalanadi, biroq uning uzil-
kesil xulosalari ishonchli deb hisoblanishi mumkin emas, zero ular asosan
faylasuflarning subektiv fikrlari va mulohazalariga asoslanadi. Fan esa mohiyat
e’tibori bilan isbotlangan va sinashta bilimlar olishga harakat qiladi, bunda olingan
bilimlarni tekshirish yoki rad etish imkoniyatining mavjudligi bu bilimlar
haqiqiyligi va ilmiy jihatdan asosliligining muqarrar sharti hisoblanadi;
 falsafiy bilimlarni tajribada sinash mumkin emas (aks holda ular ilmiy
bilimlarga aylanadi);
 falsafa aniq prognoz bera olmaydi, ya’ni u ishonchli bilimlarni kelajakka
tatbiq etishga qodir emas, zero unda bunday bilimlar yo‘q. Ayrim faylasuf falsafiy
qarashlarning muayyan tizimi yordamida faqat bashorat qilishi mumkin, lekin u
olim kabi prognoz qilish yoki modellashtirishga qodir emas.
Falsafa dunyoni anglash usuli sifatida. Bugungi kunda nafaqat ayrim
xalqlar, balki butun jahon hamjamiyati falsafaga va o‘zini, o‘zining hayotdagi o‘rni
va vazifasini falsafiy anglab yetishga ayniqsa muhtojdir.
Falsafa real hayot bilan uzviy bog‘liq va doim inson borlig‘ining eng muhim
muammolarini anglab yetishga qarab mo‘ljal oladi. Ayni shu sababli hozirgi
davrning muhim muammosi – globallashuv va uni falsafadagi butunlay yangi
mavzu sifatida falsafiy anglab yetish muhim ahamiyatga ega. Falsafa predmeti va
muammolarini muhokama qilishda alohida diqqatga loyiq bo‘lgan boshqa bir
mavzu insonni shaxs sifatida tarbiyalash va kamol toptirishda falsafaning roli va
ahamiyatidir.

Hozirgi zamon faylasuflari bunday muammolarni yechish ustida ishni davom
ettirar ekanlar, «Falsafa nima? U kimga va nima uchun kerak?», «Falsafaning
vazifasi nimadan iborat?», «Falsafadan qanday, qaysi yoshdan va nima maqsadda
tahsil berish lozim?» qabilidagi bir qarashda allaqachon o‘z yechimini topgan
masalalarni yana kun tartibiga qo‘ymoqdalar. Bu haqda ko‘p va atroflicha so‘z
yuritilgan jahon kongresslari dunyoda falsafa predmetiga, shuningdek u ijtimoiy
rivojlanishga izchil ta’sir ko‘rsatishga qodir yoki qodir emasligiga, agar qodir
bo‘lsa, buni u qay tarzda amalga oshirishi mumkinligiga nisbatan yagona
yondashuv avvalgidek mavjud emasligini tasdiqlaydi. Fikrlarning bunday rang-
barangligi, yuqorida qayd etib o‘tilganidek, falsafaning o‘ziga xos xususiyati, ya’ni
u fikrlar plyuralizmi, har xil fikrlash imkoniyati bor joydagina mavjud bo‘lishi
mumkinligi bilan belgilanadi.
Falsafaning unga yaxlit ta’limotga aylanish va tilning birligiga, umumiy
qonunlar va metodologiyaga tayanish imkonini bermaydigan bu kamchiligi ayni
vaqtda, u fanlararo kompleks muammolarni yechish talab etiladigan murakkab
tizimlar bilan ish ko‘rgan holda uning afzalligiga aylanadi.
Quyidagilar hozirgi vaqtda insoniyat uchun eng muhim fanlararo kompleks
muammolar hisoblanadi: barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash;
ekologiya muammolari; jamiyat hayoti barcha jabhalarining globallashuvi. Bu
muammolarni falsafiy nuqtai nazardan anglab yetish alohida ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy yondashuvlardan farqli o‘laroq, muammoga nisbatan falsafiy yondashish
dalillarni talqin qilishda ko‘proq erkinlik berilishi, ilgari surilayotgan qoidalarni
isbotlashga nisbatan yengilroq talablar qo‘yilishi, mushohadaga asoslangan
ta’riflar berish, subektiv baholash huquqi va shu kabilar bilan tavsiflanadi. Bunday
tadqiqotlar bir qarashda uncha katta ahamiyatga ega emasdek bo‘lib tuyulishi ham
mumkin. Lekin amalda bunday emas.
Birinchidan, falsafiy tadqiqot oqilona bilishning fanda olingan natijalarni
tekshirish (verifikasiya qilish) yoki rad etish (falsifikasiya qilish) imkoniyati
yo‘qligi tufayli lozim darajada samara bermagan yoki umuman ojiz bo‘lib chiqqan

sohasida amalga oshiriladi. Insoniyat oqilona bilishning bundan boshqa usullariga
ega emas.
Ikkinchidan , falsafiy refleksiya muammoni ko‘rish ufqini kengaytiradi, uni
tadqiq etishga nisbatan yangicha, o‘ziga xos yondashuvlarni taklif qiladi, shu
jumladan fanga bunday yondashuvlarni ilgari surishga ko‘maklashadi. Zero, aniq
ta’riflar va ishonchli dalillarga tayanadigan fan o‘z fikrlari va xulosalarida bunday
erkinliklarga yo‘l qo‘ya olmaydi. Vaholanki, falsafiy tafakkur mulohaza yuritish va
baholashlarga nisbatan erkin yondashuvsiz o‘zining betakrorligini yo‘qotadi.
Hamonki plyuralizm falsafada me’yor hisoblanar, har bir alohida miyada esa
monizmga, ya’ni qarashlarning tartibga solingan, yaxlit va nisbatan ziddiyatlardan
xoli tizimiga kelish lozim ekan, falsafani qanday o‘zlashtirish, undan qanday saboq
berish mumkin?
Butun dunyoda aksariyat faylasuflarni birinchi navbatda ayni shu masala
qiziqtiradi. Xususan Suqrot, Seneka va o‘tmishning boshqa mutafakkirlari
tajribasiga tayangan holda, hozirgi vaqtda o‘quv jarayonida kamdan-kam holda
hisobga olinadigan bir qarashda shak-shubhasiz va aniq-ravshan bo‘lib tuyuluvchi
fikrning mohiyati shunday: Falsafa faktlarni eslab qolishni o‘rgatmasligi, balki
mulohaza yuritish va savollarga javob berish qobiliyatini rivojlantirishi lozim.
Falsafadan saboqlar inson har bir masala yuzasidan mutafakkirlar fikriga murojaat
etmasdan, o‘zi mustaqil o‘ylashni va o‘z aqliga quloq solishni o‘rganishini nazarda
tutmog‘i darkor. Ayni shu sababli falsafaning vazifasi insonga muloqot qilishni
o‘rgatish, u o‘z shaxsiyatining ahamiyatini ko‘rsatishga emas, balki haqiqatning
tagiga yetishga harakat qilishiga erishishdan iborat. Bu, o‘z navbatida, barcha
odamlar o‘ziga atrofdagilar quloq solishiga loyiq ekanligini nazarda tutadi.
Bu juda topib aytilgan so‘zlar falsafani fan sifatida o‘rganish, uni bilimlar,
tayyor qoidalar va ta’riflarning muayyan yig‘indisi sifatida o‘zlashtirish mumkin
emas, degan fikrni yana bir karra tasdiqlaydi. Insonga ta’lim berishda paydeyya
yo‘lini tanlash – unga «nimani ko‘rish lozimligi»ni emas, balki «qaerga va qanday
qarash kerakligi»ni o‘rgatish demakdir. O‘z-o‘zidan ravshanki, mazkur vazifani
ijodiy yondashuvsiz, o‘quvchi va o‘qituvchining qiziquvchanligi va

intiluvchanligisiz hal qilib bo‘lmaydi, falsafa esa o‘zining sof ko‘rinishida
yo‘qoladi, «havoga sovuriladi», pirovardida kimdir bayon etadigan, kimdir
«o‘tishi», o‘rganishi va qolaversa, imtihon topshirishi lozim bo‘lgan «fan»gina
qoladi. Boshqacha aytganda, falsafadan ta’lim berish va uni o‘zlashtirish zamirida
ham, albatta ijod yotishi lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Falsafa uning predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli

Sotib olish