Falsafada inson muammosi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	619.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Falsafada inson muammosi

Купить

FALSAFADA INSON
MUAMMOSI

RЕJA:
•
1. Falsafa tarixida inson muammosi tugrisidagi falsafiy karashlar.
•
2. Inson biososial mavjudot sifatida.
•
3. Inson xayoti, ulimi va manguligi muammolari.

1. FALSAFA TARIXIDA INSON MUAMMOSI TUGRISIDAGI
FALSAFIY KARASHLAR.
•
Inson tugrisidagi ilk tasavvurlar falsafa maydoniga kelishidan ancha avval xam bulgan. Bular tabiat
va inson nisbati tugrisidagi ertaklarda, turli asotirlarda (miflarda) ifodalangan eng sodda fikrlar edi. Ayni
shu fikrlar asosida va ular bilan alokadorlikda insonni falsafiy tushunishga doir tahlimotlar yuzaga
keladi. Inson va uning moxiyati xakidagi dastlabki bunday falsafiy tahlimotlar Kadimgi Xindiston,
keyinrok Xitoyda rivoj-landi.Kadimgi Xindiston falsafasida bu masala "inson kayerdan paydo bulgan",
"biz kayerda yashaymiz", "kayekka karab borayapmiz" kabi savollar tarzida kuyilib bu savollar tarzida
kuyilib, bu savollarga berilgan javoblarda insonning ijtimoiy - mahnaviy moxiyatini taxlil etish bilan
birga uning barcha jonli mavjudotlar bilan umumiyligiga xam ehtibor karatilgan.
•
Inson muammosi taxlilida xitoylik Konfusiyning tahlimoti aloxida ajralib turadi. uning falsafiy
karashlarida insonning axlokiy tabiati, oiladagi xayeti va davlatni boshkarishi masalalari katta urin
olgan. Garchi Konfusiy tahlimotida tabiat masalalari aloxida va bevosita urin olmagan bulsada "osmon"
va "osmon xukmi" tushunchasi xiyla katta salmokka egadir. "Osmon xukmi" - bu takdir bulib, inson xayoti
va ulimi uning tomonidan belgilab kuyilgan. Konfusiyning "uzinga nimani istasang, boshkalarga xam uni
ravo kur", degan fikrida insoniylik, kishilarga izzat xurmat kursatish yullari ifodalangan. U yana bilish -
insonni bilishdir, deb aytgan edi.

•
Konfusiychilik bilan yenma yen mavjud bulgan daosizm (dao - yul demakdir) falsafiy
maktabi vakillari xam inson muammosini jiddiy tadkik kilganlar. Bu maktab vakillari tahlimotiga
kura inson uzining xayetida dao - butun Olamning uz uzidan kelib chikishi, rivojlanishi va barxam
topishining doimiy tabiiy konunlariga amal kilib yashash kerak. Yahni, uning barcha xatti-xarakatlari
Olam konunlari va insoniy tabiatga mos bulmogi lozim.Tasavvuf tahlimotiga kura, inson borlikdagi
eng mukammal mavjudot bulib, uzida olamning moxiyatini jam etadi. Shunga kura borlik - dune
olamu kabir bulsa, inson olami sagirdir. Agar Koinot mikesida borlikning birligi xudoda ifodalansa,
xossalari kurinishining ifodasi - insondir. Inson tinimsiz uz-uzini bilish orkali komillik darajasiga
erishish imkoniyatiga ega.Islom falsafasi vakillari inson muammosining barcha asosiy jixatlari bilan
shugullandilar. Jumladan, ularni insonning kelib chikishi, uning olamda tutgan urni, vokelikni
uzlashtirish imkoniyatlari, ezgulik yulini tanlagan insonning ideali va xakozo masalalar kiziktirgan
edi. Bu masalalarni taxlil etish natijasida Forobiy insonning barcha mavjudotlaridan farki akl
idrokdadir, degan xulosaga kelgan bulsa, Ibn Sino aklning uzini umumiy karashlar va aloxida narsalar
tugrisida fikr yuritishga kodirlik shaklida talkin kiladi.

•
Bu muammo xakidagi Beruniyning fikrlari xam axamiyatlidir. U insonning Xudo tomonidan
yaratilganligini kursatib, ayni vaktda uning butun xayeti va jismoniy tuzilishi jugrofik omillar bilan xam
boglik ekanligini kursatib shunday degan edi: "inson tanasi, rangi, xakikiy kiyefasi, tabiiy belgilari fakat
kelib chikishigagina emas, balki tuprok, suv, xavo va turar joyiga xam boglikdir".
•
Inson muammosi taxlili yangi zamon falsafasining barcha bos- kichlaridan egallagan urni, tutgan
axamiyatiga kura utmish davrlarida mavjud bulgan tahlimotlardan sifat jixatidan farklandi. Uygonish
davri tafakkurida utmishdagi tahlimotlarning birontasida bulmagan xol - insonni betakror
individualliklarning yigindisi sifatida olib karash boshlandi, insoniyat betakror insonlardan tashkil
topgani kursatildi. Bundan esa tirik tabiatda bulganidek, inson tabiatining xam bir xil emasligi, ayni
paytda insoni bilan insoniyatning manfaatlari mushtaraklashadigan muxim nuktalar borligi tugrisida
xulosalar chikariladi.
•
Bu davr falsafasida birinchidan, inson, uning aloxidalik sifati va imkoniyatlarining cheksizligi
masalasi tursa, ikkinchidan, individualizm, egoizm (xudbinlik), manfaatparastlikning xam falsafiy
taxlillari kurina boshlandi. "Inson insonga buri", "xammaning xammaga karshi urushi" kishilar
xayetining tabiiy xolati ( T. Gobbs), degan karashlar kelib chikishi tasodif emas edi.

2. INSON BIOSOSIAL MAVJUDOT SIFATIDA.
•
Xozirgi zamon inson falsafasining mazmuni davr kuygan masalalarga javob berish bilan takozolangandir.
Xakikatdan xam insoniyat xozirgi vaktda ilmiy bilimlar va dolzarb xayotiy muammolarni xal etish uchun zarur
bulgan ilmiy texnikaviy va madaniy vositalar yetishmayotganligini emas, balki bu vositalardan donolik bilan
foydalanishmayotganligini yakkol sezmokda. Bu donolik markazida doimiy kadriyatlar xisoblangan tinchlik,
donolik, ijtimoiy adolat va boshkalar turadi.
•
Antropogenez doirasida insonning biologik tabiati bilan ij- timoiyligi nisbatini aniklab olish muximdir.
Umuman olganda bu muammoni urganish insonning eng kadimgi tarixidan boshlab dolzarb bulib kelmokda. Negaki,
insonning ayni bir vaktning uzida xam jonli tabiatga, xam jamiyatga mansubligi xar doim kupgina masalalarni
keltirib chikarishi bilan birga tugridan tugri, prinsipial jixatidan dunekarash masalalarini xam kun tartibiga kuyadi.
Buni Arastuning, inson "siyesiy xayvondir", degan suzlarida ifodalangan ma’nodan xam bilsa buladi.
•
Xakikatdan xam Homo sapiens turi biologik jixatdan Homo urugining Homo hofilis (kobiliyatli odam),
Homo erectus (tikka yuruvchi odam) kabi turlaridan fark kilinmasada, lekin bir xil sezish organlari, bir xil kon
aylanishi, muskul, nafas olish, suyak tizimlari va xakozolarga egadir.

•
Bulardan kelib chikib insonning barcha xatti - xarakatlari, orzu istaklari va faoliyati turlari oxir okibatda
biologiyaviy takozo etilgan deyishga asos bormi? Falsafa tarixida bunga ikki xil: inson belgilovchi tomoniga
kura, biologik mavjudot va inson ijtimoiy mavjudot, ijtimoiylik uning biologiyaviy tabiatini oxir okibatda
belgilaydi, degan javoblar berilgan.
•
Birinchi xil javob tarafdorlaridan bahzilari xozirgi zamon sosiobiologiya ilmi dalillariga tayanib
shunday muloxaza yuritadilar: inson xatti - xarakatining asosiy stereotip kurinishlari buyicha barcha sut
emizuvchilarga ancha yakin. Uziga xosliklariga kura esa inson uzining bevosita utmishdoshlari bulgan
guruxga mansubdir.
•
Freyd va uning tarafdorlari tahkidlashicha, inson xam butun xayvonot dunyosida bulgani kabi
xilma - xil instinkt tufayli xarakat kiladi. Birinchi urinda ular ichida inson avlodini davom ettirish, jinsiy
instinkt turadi. Shu bilan birga inson uzida faoliyatini mahnaviy, xukukiy cheklovchi ijtimoiylik sifatlari
bulgani uchun boshka xayvonlardan fark kiladi. Bu ijtimoiy sifatlar tufayli inson uzining shaxvoniy xirsini
cheklashi lozim buladi.

•
Ikkinchi nuktai nazarga kura (A. N. Leontg’yev va b.), odam bolasi inson bulish kobiliyati
bilan tugiladi. Bu urinda tabiat tomonidan belgilangan va inson tomonidan davom ettirilgan
xususiyatlar sokov, kar, kur bulgan bolalarda kanday namoyon bulishi ustida utkazilgan tajriba
yakunlari xam katta axamiyatga ega. Moskva universiteti psixologiya fakulg’tetida utkazilgan tajriba
jarayonida ularga dastlab yozish kunikmalari urgatildi. Undan keyin esa ular asta sekin gapirishga,
Broyl alifbosi buyicha ukishga urgatildi. Natijada, tabiiy kur, sokov va karligicha kolganlari xolda
ulardan turttasi univestitetni tugatgan.
•
Kurinib turibdiki, insonning ijtimoiy moxiyatini birinchi uringa kuyish jiddiy asosga ega.
Agar buning yoniga insonning bahzi biologiyaviy xususiyatlari xam ijtimoiy sabablar bilan
belgilanishi kushilsa, dalillar yanada asosli buladi. Masalan, Yer yuzining ijtimoiy - madaniy
rivojlanishi yuksak boskichga kutarilgan mintakalarida odamlarning erta voyaga yetishi, soglomligi,
buydorligi va uzok yashashi kuzatiladi. Kam rivojlangan mintakalarda esa uning aksi uchratiladi.

•
Хunlarning tili to‘g‘risida bizgacha ma’lumоtlar yеtib kеlmagan. Bu bоrada faqat Хitоy manbalaridagi sanоqli
so‘zlar оrqali bilib оlish mumkin, хоlоs. Kastrеn va Ramstеdt kabi tilshunоs оlimlar хun tili turkiy va mo‘g‘ul tillari
uchun bоbоtil bo‘lgan, dеya faraz qiladilar. A. N. Baskakоv bu til turkiy tillar taraqqiyotida umu-miy bir davrni tashkil
qilishini, V. V. Bartоld esa хun tili hоzirgi chuvash, o‘lik tillardan bulg‘оr, хazar tillari bilan bir guruhni tashkil qilishini
taxmin qiladilar.
•
Hоzirgi tilshunоs, tariхchi оlimlar хunlarni til jihatidan tungus yoki mo‘g‘ul emas, balki turkiyligini ta’kidlaydilar.
Qadimgi Хitоy manbalarida ham VI asr turklari хunlarning bеvоsita avlоdi sifatida qaraladi. Ammо Markaziy Оsiyodan
Vоlgagacha bo‘lgan hududda хunlar bir tilda gaplashganlar dеb bo‘lmaydi. Qabila va urug‘lar tillarida farq sеzilib
turgan. Bu farq uncha katta bo‘lmagan хunlarning o‘z yozuvlari bo‘lganligi to‘g‘risida Хitоy manbalarida ma’lumоtlar
uchraydi. Хitоy elchisi 245–250-yillarda Kambоdjaga bоradi, qaytib kеlgach, shunday aх-bоrоt bеradi: “Ular o‘z
kitоblariga ega bo‘lib, ularni arхivda saqlaydi. Ularning yozuvi хun yozuviga o‘хshaydi”. Shuningdеk, Хitоy
manbalarida хunlar sоliq to‘-lоvchilar mulkini hisоbga оluvchi kitоb tutganligi ham ta’kidlanadi. Ayrim оlimlar turkiy
runik yozuv хun yozuvi natijasida kеlib chiqqan, dеb tasavvur qiladilar. Хun davlati madaniyatining taraqqiyot darajasi
ularda yozuv bo‘lishini taqоzо etardi. Bu yozuvning qanday shakllanganligi to‘g‘risida aniq ma’lumоtlar yo‘q.

3. INSON XAYOTI, ULIMI VA MANGULIGI
MUAMMOLARI.
•
Xar kanday jonli mavjudot singari inson xayotining nixoyasi borligi, boshka mavjudotlardan farkli ularok u uzining
oxir okibatda ulimga maxkumligini anglashi xam falsafiy muammolar doirasiga kiradi. Bu - tasodifiy xol emas. Inson
xayoti va ulimi masalalari asotirlar va dinlarda xam markaziy urinni egallagan. Kishilarda dastlab ulimdan kurkish
tuygusi kuchli bulgan. Keyinrok asotiriy diniy tasavvurlar vositasida bu jarayon majburiy ekanligi xakidagi ehtikod bilan
almashindi. Asotirlarda xayvonlar xam, kishilar xam uladigan tana va ulmas ruxga ega deb kursatilgan. Rux nozik,
nomoddiy tabiatga ega bulib, uzida inson vujudi timsolini gavdalantirgan. U yukolmaydi, ulmaydi va uz makonida
yashaydi, xamda uz joyini almashtirib turadi. Bahzi diniy tahlimotlarda tana ulgach, rux bir jonzotdan ikkinchisiga utib
turish kursatilgan.
•
Turli falsafiy yunalishlar va maktablar xayot va ulim masalalarini turlicha tushuntirganlar. Falsafa tarixida ayrim
buyuk faylasuflar uchun bu masalalar shaxsiy xayot takdirini xal kilish bilan boglik bulgan. Masalan, Sukrotning uz
ulimiga roziligi xakidagi karori uning xayoti uchungina emas, balki undan keyingi falsafiy muammolar rivojlanishi uchun
axamiyatga ega bulgan.

•
Aflotun bu karorda faylasuf uchun uz xayotini oliyjanoblik bilan tugatish imkoniyatini
kurgan. Uning fikricha inson mahnaviy mavjudot sifatida iloxiy moxiyatga ega. Bu uning uzini
ustida ishlashi, uzini takomillashtirishi va iloxiy dunyo sari intilganligida namoyon buladi. Shuning
uchun xam ulim mas’hullikdir, yahni mahnaviyatli insonda ulimdan kurkish tuygusi bulmaydi.
•
Islom dinida inson xayoti, uning ma’nosi va ulimi masalasi katta urin olgan. Xayotning
ma’nosi - bu ruxning salomatligi, doimiy roxat farogatga eltuvchi mexnat va bilimdir. Inson uz
xayotini xudbinlik va yovuzlikdan saklamogi, butun umri davomida oxiratni uylamogi kerak.
•
Sufiy mutafakkirlar - A. Gijduvoniy, A. Yassaviy, N. Kubro va B. Nakshband tahlimotlarida
xayotning ma’nosi, ulim va mangulik masalalari insonning iloxiy moxiyatini bilishga intilishi, xalol
mexnat kilib boshkalarga mexr - muruvvatli, raxm - shafkatli bulishi bilan boglik ravishda yoritildi.

•
Yevropadagi Yangi davr falsafasida xam Shark falsafasi tahsiri ostida xayot va ulim
masalalariga yangicha karashlar shakllandi. Jumladan, xayot va ulimni ikki antropologiyaviy
modelda - tabiiy inson va yangi Yevropacha inson modellari orkali ifodalanadi. Agar birinchi
modelda inson fanlar obhyekti bulsa, ikkinchisida u uzini olamning markazi sifatida anglagan, akl
-idroki va erkinligini uzi yunaltiradigan, uz xayotini utmishdan xozirgi, undan esa kelajakka karab
borishini tushungan mavjudot sifatida baxolanadi.
•
Xozirgi inson falsafasi bu muammo taxlilida uz ichiga 20 tagacha okimni oladi. Ularning
barchasida asosan inson moxiyati, mazmuni va nixoyasi mushoxada kilinadi. Bu tahlimotlarga
kura, inson moxiyati masalasi taxlilida xozirgi sivilizasiya kadriyatlari talablarini xisobga olish
xam muxim axamiyatga egadir.Xozirgacha erishilgan yuksak sivilizasiya saboklariga asoslanib
inson muammosi taxlilida yangi davr falsafiy tahlimotlari urtaga kuygan goyalarga xam tayanmok
kerak. Yangi inson modeli tabiiy inson modelini xam uziga singdiradi. Shu sababli yangi ijtimoiy,
mahnaviy inson modeli yuzaga keldi.

•
Xozirgi inson kuprok shartli muloxazalar asosida yashashga moyilki, uni bunday yashash va fikrlash
yuliga radio, televideniye, kino, teatr, badiiy adabiyot va albatta, uzining mustakil fikr - uylari olib kelgan.
Natijada u uzining ulimidan keyingi xayotidan kuprok tashvishlanmokda. Xayot kancha yaxshi bulsa, kishiga
ulim shunchalik daxshatli kurinadi.Mahlumki, ulim ekzistensial tomondan olinganda, inson individual
xayotining shunchaki yukolib ketishi emas. Ulim oldida kurkuvni yukotish - kay tarzda uni ma’noli va xatto,
xayotning zaruriy momenti sifatida anglashdir. Darxakikat, ulimni tabiiy obhyekt sifatidagina karash mumkin
emas. Ulimni xar doim zaruriyat sifatida idrok etish lozim. Ulimni mahnaviy anglashdan undan keyingi umrning
ma’nosi tugrisidagi masala kelib chikadi. Boshkacha aytganda, bu ma’noli yashalgan umrning ulimdan keyingi
davomi, yahni yuksak manguligi masalasidir. Mangulik - inson uz ijodiy, yaratuvchilik faoliyati bilan xayotda
abadiy iz koldirishdir. Inson dunyoda koldirgan yaxshi nom - uning ikkinchi umridir. Shu sababli insoniyat
xayrli, adolatli ishlar kilib, yaxshi nom koldirgan kishilarni abadiy xurmat bilan tilga oladi.

Adabiyotlar :
•
1. Karimov I.A. Uzbekiston : milliy istiklol, iktisod, siyoast, mafkura. T, « Uzbekiston» ,
1993 y.
•
2. Karimov I.A Uzbekiston siyosiy ijtimoiy va iktisodiy istikbolining asosiy
tamoyillari. T, « Uzbekiston» , 1995 y.
•
3. Karimov I.A Istiklol va ma’naviyat. T, 1994 y.
•
4. Karimov I.A Uzbekiston iktisodiy isloxotlarni chukurlashtirish yulida. T, 1995 y.
•
5. Karimov I.A Uzbekiston XXI asr busagasida… T, 1997 y.
•
6. Karimov I.A tarixiy xotirasiz kelajak yuk. T, 1998 y.
•
7. Karimov I.A Uzbekiston buyuk kelajak sari T, 1998 y.
•
8. Karimov I.A Uzbekiston XXI asrga intilmokda T, 1999 y.
•
9. Karimov I.A. Xushyorlikka da’vat. T, « Uzbekiston» , 1999 y.
•
10. Milliy mafkura kelajak poydevori. T, 2000 y.
•

•

Falsafada inson muammosi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)