Falsafada qonun va qonuniyat tushunchasi - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	87.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Falsafada qonun va qonuniyat tushunchasi

Sotib olish

Falsafada qonun va qonuniyat tushunchasi
Reja:
1. Qonun va qonuniyat tushunchalari, qonunlarning obyektivligi.
2. Voqelik
va o’zgarish jarayonida ayniyat va ziddiyat dialektikasi.
3. Olamning
mavjudligi — miqdor va sifat voqeligi tarzida miqdor va
sifat
tushunchalari.
4. Inkor
tushunchasi. Inkorni-inkor dialiktikasi.

Olamdagi narsa va hodisalarning harakati, o’zgarishi, bir holatdan ikkinchi
holatga o’tib turishi, rivojlanishi, ular o’rtasidagi aloqadorlik va o’zaro ta’sir kabi
masalalar qadimdan mutafakkirlar, olimlar, faylasuflar o’rtasida turli baxs,
munozara, tortishuvlarga sabab bo’lgan. Chunki ular to’g’risida aniq bilimga ega
bo’lmasdan turib, olam va uning taraqqiyoti, rivojlanish manbai, harakatlantiruvchi
kuchlari to’g’risida hamda, eng asosiysi, kelajak haqida ilmiy tasavvurga ega
bo’lish qiyin.
Atrofimizdagi jamiki narsa-hodisalar, ya’ni eng mayda zarrachalardan tortib to
Yer, Quyosh, Koinotgacha barchasi, shu jumladan, kishilik jamiyati ham, doimo
harakat, o’zgarish va rivojlanishdadir. Ular o’rtasida abadiy o’zaro bog’liqlik,
o’zaro ta’sir va aloqadorlik mavjud. Olamda o’z-o’zidan, tasodifiy ravishda hech
qanday harakat ham, o’zgarish ham yuz bermaydi.
Bog’lanishlarning turlari. Biz narsa va hodisalarning harakati, o’zgarishi va
rivojlanishiga ular o’rtasidagi bog’lanish va aloqadorlik, ta’sir va aks ta’sir asos
bo’ladi, deymiz. Albatta, olamdagi har qanday bog’lanish ham rivojlanishga sabab
bo’lavermaydi. Chunki bu bog’lanishlarning ko’lami, mohiyati, ta’sir kuchi va
doirasi turlicha. Bog’lanishlarning ana shu hususiyatlariga qarab, zaruriy va
tasodifiy, ichki va tashqi, bevosita va bilvosita, muhim va muhim bo’lmagan va
hokazo bog’lanishlarga ajratish mumkin.
Shuningdek, olamda boshqa voqea yoki hodisalardan alohida, ular bilan bog’liq,
o’zaro aloqadorlikda va ta’sirda bo’lmagan birorta ham voqea yoki hodisa mavjud
emas. Demak, o’zaro bog’lanish va ta’sir natijasida narsa-hodisalarda o’zgarish
sodir bo’ladi. Lekin, barcha o’zgarishni har doim ham birdaniqa, yaqqol sezish
mumkin emas. Chunki olamning namoyon bo’lishi turli darajada bo’lganligi
sababli, o’zgarishlar ham turlichadir.
Masalan, yangi tuqilgan chaqaloqning bir hafta, bir oy, yarim yil mobaynidagi
o’zgarishini, ya’ni ulgayishini yoki bo’lmasa, tabiatdagi qish faslidan bahor fasliga
o’tishdagi o’zgarishlarni oddiy ko’z bilan yaqqol sezish mumkin. Lekin biron
jonsiz predmet, masalan, Yer qa’ridagi ichki jarayonlarni ma’lum davrdan keyin

sezish mumkin. Ana shu sababdan ham odamlar zilzilalar, vulqonlar otilishi kabi
ofatlar qarshisida lol, gohida esa gaflatda qolib kelmoqdalar. Ya’ni tashqi faktorlar
(inson faoliyati, yorug’lik, issiqlik, namlik, atmosfera bosimi) natijasida ro’y
bergan o’zgarishlarni ko’z ko’radi, quloq eshitadi. Xullas, ular oson anglab olinadi,
ochiq-oydin namoyon bo’ladi. Ulardagi o’zaro bog’liqlikni ham oson ko’rish,
ilgash mumkin. Ana shunday oson ko’rish va ilgash mumkin bo’lgan, ochiq-oydin
ro’y beradigan voqea, hodisa, natijaga nisbatan «zohiriylik» tushunchasi,
mohiyatini ilgash qiyin bo’lgan va murakkab ichki sabablar natijasida kechadigan
jarayonlar va o’zgarishlarga nisbatan «botiniylik» tushunchasi qullaniladi. O’rta
asrlarda, ayniqsa tasavvuf falsafasida bu ikki tushunchaga alohida e’tibor berilgan.
«Harakat» tushunchasi «Borliq falsafasi» mavzuida yoritilganligi sababli, bu
yerda uning quyidagi qisqa ta’rifi bilan cheklanamiz: harakat deb olamdagi har
qanday o’zgarishga aytiladi. Rivojlanish tushunchasi esa quyidan yuqoriga,
oddiydan murakkabga tomon ilgarilab boruvchi harakatni ifodalaydi. Lekin bu
jarayon goh to’g’ri chiziqli, goh asta-sekin kengayib boradigan spiralsimon
shakldagi harakatdan iborat bo’lishi mumkin.
Bunda doimiy bir tomonga, masalan, vaqtning o’tmishdan kelajakka tomon
o’tishi ham, lekin makonda voqea va hodisalarning takrorlanishi, zamonda orqaga
qaytishlar ham sodir bo’lib turadi. Ba’zida taraqqiyotning ma’lum bir bosqichida
oldingi bosib o’tilgan davr takrorlangandek bo’ladi, ammo bu ilgarigidan farq
qiladigan, boshqacharoq tarzdagi takrorlanishdir.
Hech qachon bir xil tong otmaydi, deb bejiz aytmaydilar. Holbuki, har kuni
tongda o’sha Quyosh chiqadi, o’sha tog’u toshlarni, bog’u biyobonlarni, biz
yashayotgan zaminni yoritadi. Odamlar ham, ish va tashvishlar ham hamon o’sha-
o’shadek. Kimdir ishga shoshadi, kimdir o’qishga, kimdir yana ilgarigi kundek
bekorchilikdan zerikadi... Ammo dunyo o’zgarmadimi bu bir kunning ichida? unda
minglab bolalar tuqilmadimi, son-sanoqsiz jarayonlar ro’y berib, Yer sayyorasining
turli burchaklaridan boshqa joylarga qanchadan-qancha axborotlar tarqatilmadimi?
Ona zamin o’z o’qi va Quyosh atrofida aylanishini davom ettirmadimi? Bularning

barchasi bir kunu-tunda ro’y bergan botiniy va zohiriy o’zgarishlarning namoyon
bo’lishidir.
Qonun tushunchasi. Dunyoning mavjudligi ana shunday botiniy va zohiriy
o’zgarishlarning abadiy takrorlanib turishidan iboratdir. Bu takrorlanishlar esa o’z
mohiyati va xususiyatlarini saqlab qolganliklaridan qonun va qonuniyat tusini
olgan.
Masalan, biz Nyuton tomonidan kashf etilgan butun olam tortishish qonunini
o’rganganimizda ana shunday holni idrok etganmiz. Bu qonunning asosiy mohiyati
butun olamdagi narsalarning bir-biri bilan aloqadorligi tamoyilining doimiy
takrorlanishi, har soniya va har daqiqada bu holatning sodir bo’lib turishini
isbotlaydi.
Xo’sh, qonun o’zi nima? U kishi va umuman, jamiyat hayotida qanday ahamiyatga
ega? Qonunni bilmasdan, o’rganmasdan turib yashash mumkinmi? Qonun tushunchasi
kundalik hayotimizda nisbatan tez-tez ishlatib turiladigan tushunchadir. Xususan, fizika
yoki kimyo qonunlari deymiz, tabiat qonuni yoki bo’lmasa, iqtisodiy qonunlar, yuridik
qonunlar va x.k. Bozor iqtisodiyotiga o’tish tamoyillarining uchinchisi ham qonun
to’g’risida bo’lib, unda barcha sohada qonunning ustuvorligi ta’minlanishi ta’kidlanadi.
Yuqoridagilarni birlashtirib turadigan, barchasi uchun ham umumiy bo’lgan xossa,
hususiyatlar bormi?
Eng avvalo, shuni aytish kerakki, olamdagi barcha narsa — tabiat, jamiyat va
inson taraqqiyoti ma’lum qonunlar asosida amalga oshadi. Fanlarning (ijtimoiy,
gumanitar, tabiiy va x. k.) asosiy vazifasi har bir soha bo’yicha tadqiqot o’tkazib,
qonunlarni kashf qilish yoki ularning amal qilish hususiyatlarini o’rganish va ochib
berishdan iborat.
Qancha ko’p qonun kashf qilinsa, taraqqiyot shuncha tez bo’ladi. Taraqqiyot
qonunlarini bilmasdan turib, rivojlanishga erishish qiyin. Yaqin o’tmishda
iqtisodiyotning o’ziga xos qonunlarini pisand qilmay, turli xil syezd, plenum,
konferensiya qarorlari asosida eksperimentlar o’tkazib, barcha uchun farovon
hayot — kommunizm jamiyatini barpo qilmoqchi bo’lishganini va bunday siyosat
qanday oqibatlarga olib kelgani barchaga ma’lum.

Hozir mustaqil O’zbekiston barcha rivojlangan mamlakatlar singari ijtimoiy
yo’naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik davlat, fuqarolik
jamiyati barpo qilish yo’lidan bormoqda. Bunda umumbashariy qonunlar va
mamlakatimizning o’ziga xos xususiyatlari e’tiborga olingan.
Endi shunday savol: Nima uchun inson qonunni bilishi kerak? Bunda oddiy
misollarga murojaat qilamiz: yoz oylarida barcha odamlar issiq kiyimlar (etik,
palto, qo’lqop va x. k.) sotib olishadi, o’tin yoki ko’mir gamlab qo’yishadi va x.
k. Nima uchun? Chunki ular tabiatning bitta qonunini, ya’ni fasllarning
o’zgarishi, yozdan keyin kuz, undan keyin qish kelishini juda yaxshi bilishadi.
Yoki yana bir, junroq bo’lsa-da, misol: sizga birov uyning 5-qavatidan
tashlasang, falon pul beraman desa, rozi bo’lmaysiz. Nima uchun? Chunki siz I.
Nyuton kashf qilgan «Butun olam tortishish qonuni»ni yaxshi bilasiz. Balki
bilmassiz ham, havoning o’z jismingizdan zichligi kamligiga e’tibor qilmassiz
ham, deylik. Ammo siz bu holda omon qolishingiz qiyinligini, mayib
bo’lishingizni yaqqol tasavvur qilasiz.
Inson qonunlarni bilishi, ularga amal qilishi doirasida erkindir. Erkinlik nima?
Erkinlik anglab olingan zaruriyatdir. Har qanday qonunga xos belgilardan biri
zaruriylik, ya’ni obyektiv tarzda amalga oshish, o’z-o’zidan namoyon bo’lishdir.
Erkinlik esa ana shu zaruriylikni anglab olish va unga amal qilishdan iborat
faoliyatni anglatadi.
Yuristlarda shunday ibora bor: «Qonunni bilmaslik javobgarlikdan xolos
qilmaydi». Ana shu tufayli siz yuridik qonunlarni qancha yaxshi bilsangiz,
o’zingizning faoliyatingizni shunga moslab olib borasiz. Demak, shuncha erkin
bo’lasiz. Bu holda siz nima qonuniy, nima esa qonuniy emasligini yaxshi bilasiz,
qonunga xilof qadamlar qo’ymaysiz.
Yuqoridagi fikrlarni xulosa qilib, qonunga quyidagicha ta’rif berish mumkin:
Qonun olamdagi narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy va takrorlanib
turuvchi bog’lanishlari, o’zaro aloqalari va munosabatlarining namoyon
bo’lishidir. Endi qonunning belgilariga to’htalamiz:

- Qonun turli-tuman aloqadorliklar, bog’lanishlardan faqat muhimlarini, ya’ni
shunday bog’lanishlarni ifodalaydiki, bular olamning mavjudligi, o’zgarishlari va
undagi narsa hamda xodisalarning mohiyatidan kelib chiqgan bo’ladi;
- qonun zaruriy bog’lanishlarni ifodalaydi, ya’ni tasodifiy bog’lanishlar, goh
paydo bo’lib, goh yo’qolib ketadigan bog’lanishlarga asoslanmaydi.
- Qonun narsa va hodisalarning umumiy bog’lanishlarini ifodalaydi.
Qonun nisbatan barqaror, takrorlanib turuvchi bog’lanishlarni (munosabatlarni)
ifodalaydi, ya’ni bir safar yuz berib, ikkinchi safar yuz bermaydigan
bog’lanishlarni qonun qamrab olmaydi. Masalan, 2001 yili qishdan keyin bahor
kelib, 2002 yilda qishdan keyin birdaniga yoz kelishini tasavvur qilib bo’lmaydi.
Chunki, bu tabiat qonuni — fasllar o’zgarishi qonuni doirasiga kirmaydi.
Tabiat qonunlarining yana bir eng muhim xususiyati — u obyektiv harakterga
ega, ya’ni u insonga ham, insoniyatga ham bog’liq emas. Biror kishi, hatto
millatning irodasi bilan ham, tabiat qonuniga tub o’zgartirish kiritish yoki uni
butunlay yo’q qilish mumkin emas. Chunki bu qonunlarning asosini tashkil qilgan
bog’lanishlar, munosabatlar obyektiv hususiyatga ega.
Olamdagi har bir narsa va hodisa bir-birini taqozo qiladigan va shu bilan birga, bir-
birini istisno qiladigan qarama-qarshi tomonlar birligidan iborat. Demak, voqelik va
o’zgarish jarayonida ayniyat va ziddiyatning bo’lishi ham odatiy hol. Masalan, issiq
va sovuq, oq va qora, kecha va kunduz, elektrning musbat va manfiy zaryadlari,
yaxshilik va yomonlik, adolat va jaholat va x. k. qarama-qarshi tomonlar bir-birini
inkor etadi va shu bilan birga biri ikkinchisini taqozo etadi, biri ikkinchisisiz mavjud
bo’la olmaydi. Faraz qilaylik, magnitning manfiy zaryadi bo’lmasa, u holda ushbu
narsa magnit bo’lolmaydi.
Borliq narsa, voqea-hodisalarning turli-tumanligidan iborat. Lekin narsalar
qanchalik xilma-xil, turli-tuman bo’lmasin, ular o’rtasida yaqinlik, aynanlik
mavjuddir. Masalan, stol va stul sifat jihatidan turli narsalardir. Lekin baribir ular
o’rtasida o’xshash tomonlar, belgilar bor. Aytaylik, ularning yo rangi yoki bir xil
materialdan yasalganligi yoki bo’lmasa, vazni o’xshash bo’lishi mumkin va x.k.

Ayniyat tushunchasi narsa va hodisalar o’rtasidagi o’xshash tomonlarni
ifodalaydi. Shu bilan birga narsa-hodisalar bir-biridan farq qiladigan tomonlar,
hususiyatlar, belgilarga ham egadir. Aynan bir xil bo’lgan narsaning o’zi yo’q.
xatto daraxtning bir shoxida yonma-yon turgan 2 barg ham bir-biridan farq
qiluvchi ba’zi jihatlarga ega. Hech bo’lmaganda, ular bir-biridan makondagi o’rni
bilan farq qiladi.
Hayotdan misol keltiradigan bo’lsak, bir-biriga tashqi tomondan tamomila o’xshash
bo’lgan Xasan va Xusanlarda ham juda ko’p farq qiluvchi hususiyatlar bor. Masalan,
ularda fe’l-atvor, qiziqish turi, dunyoqarashlar har xil bo’lishi, ya’ni ularning ichki
dunyolari farq qilishi mumkin. Demak, tafovut narsa — hodisalarning farq qiluvchi
tomonlarini ifodalovchi tushunchadir.
Qarama-qarshilik deb esa, narsa, voqea-hodisalarning bir-birini taqozo etuvchi
va shu bilan birga bir-birini inkor etuvchi tomonlari, kuchlarining o’zaro
munosabatiga aytiladi.
Qarama-qarshiliklar o’rtasidagi munosabatni ziddiyat degan tushuncha
ifodalaydi. Ko’p hollarda ayniyat va tafovutning zidligi va ularning bir maxrajga
kelishi, me’yoriy o’zgarishlar tufayli rivojlanish, taraqqiyot, yangilanish
jarayonlari amalga oshadi. Taraqqiyot shu ma’noda ayniyat, tafovut va
ziddiyatlarning paydo bo’lishi, rivojlanishi va hal qilinishidan iborat bo’lgan
abadiy va azaliy murakkab jarayondir.
Sobiq Ittifoqning mafkurasi darajasiga ko’tarilgan marksizmda asosan
ziddiyatga ko’proq e’tibor berilar edi. U mutlaqlashtirilar va jamiyatga ko’chirilib,
asosan, antogonistik ziddiyatlar tug’risida gapirilar va ularning yechilishi
insoniyatni baxtli hayotga olib boradi, deya hayol qilinar edi. Holbuki, insoniyat
paydo bo’libdiki, uning hayotida ayniyat va tafovut ham, ziddiyat va qarama-
qarshiliklar ham mavjud bo’lib kelmoqda. Odamzod ziddiyatlar kamroq bo’lgan,
kishilarning xilma-xil intilish va maqsadlari, bir-biridan farq qiladigan g’oyalari
uyg’unlashgan, barqarorlik ustuvor bo’lgan jamiyatni qurish uchun bosh qotirib
kelmoqda.

Anu shunday intilishlar fanda «Konfliktologiya» (konflikt — ziddiyat, lokos-
ta’limot) deb ataladigan falsafiy yo’nalish paydo bo’lishiga olib kelgan. Bu soha
bilan shug’ullanadigan olim va mutahassislar konfliktologlar deb ataladi. Ular
konfliktlarni keltirib chiqarish emas, balki ularning oldini olish va jamiyat uchun
foydali tarzda hal qilish yo’llari va usullari ustida bosh qotirishadi.
Har bir ziddiyatning aniqlanishi, hal qilinishi o’zgarishga, yangilanishga, bir
sifatdan ikkinchi sifatga, eskidan yangiga o’tishga sabab bo’ladi. Olam turli-tuman
bo’lganligi uchun ziddiyatlar ham xilma-xildir. Masalan, ichki va tashqi
ziddiyatlar, asosiy va asosiy bo’lmagan ziddiyatlar mavjud. Ular o’rtasida farq
bo’lgani bilan birga, mutlaq chegara ham yo’q. Chunki amalda, hayotda ular bir-
biriga o’tishi, birgalashib ketishi va taraqqiyotda turli xil o’rin tutishlari mumkin.
Olamning mavjudligi — miqdor va sifat voqeligi tarzida ham namoyon bo’ladi.
Buning mohiyati shundan iboratki, narsa va xodisalardagi sezilarli bo’lmagan miqdoriy
o’zgarishlar asta-sekin to’plana borib, taraqqiyotning ma’lum bir bosqichida me’yorni
buzadi va sakrash yo’li bilan tub sifat o’zgarishlariga olib keladi.
Moddiy olamdagi xilma-xil narsa va hodisalar bir-biridan o’z sifati bilan ajralib
turadi. Sifat — narsalarning ichki va tashqi muayyanligi bo’lib, uning qator xossa,
belgi, xususiyatlari birligini ifodalaydi. Sifat narsa qanday bo’lsa, uni
shundayligicha ko’rsatib beradi, jismning barcha tashqi xossalarini bog’liqlikda
namoyon qiladi.
Demak, sifat narsaning umumiyligini, yaxlitligini, uning nisbiy barqarorligini,
bir-biriga o’xshashligi yoki o’xshamasligini ifodalaydi. U keng ma’noda
narsalarning turli-tuman xossalari yig’indisidir. Lekin sifat va xossa aynan bir xil
ma’nodagi tushunchalar emas. Sifatning o’zgarishi, muqarrar sur’atda, xossaning
o’zgarishiga olib keladi. Biroq xossaning o’zgarishi har doim sifatning
o’zgarishiga ta’sir etavermaydi, ayrim xossalar narsalarning sifatiga ta’sir etmasdan
yo’q bo’lib ketishi mumkin. Sifat predmetning doimiyligini, nisbiy barqarorligini
ifoda etadi.
Narsalar sifat muayyanligidan tashqari, bir-biridan miqdoriy tomonlari bilan
ham farq qiladi. Miqdor predmetning hajmi, o’lchovi, og’irligi, harakat tezligi va

shu kabilar bilan tavsiflanadi. Tabiat hodisalari kabi ijtimoiy xodisalar ham
miqdoriy tomonga ega. Chunonchi, suv o’z solishtirma ogirligiga, qaynash va
muzlash darajasiga ega. Bir ijtimoiy tuzum boshqasidan xususiyati jihatidangina
emas, balki ishlab chiqaruvchi kuchlar taraqqiyoti, mehnat unumdorligi,
madaniyati va hokazolar bilan ham farq qiladi. Har qanday narsa miqdor va sifat
birligiga ega. Tabiatda faqat mikdorga yoki sifatga ega bo’lgan, ya’ni sifati bo’lib
miqdori, miqdori bo’lib aksincha, sifati bo’lmagan narsaning o’zi yo’q.
Miqdor va sifatning birligi, o’zaro bog’liqligi me’yor tushunchasida ifodalanadi.
Me’yorning buzilishi predmet mavjudligi mumkin bo’lmagan holatga olib keladi.
Har qanday narsa va hodisaga miqdor va sifat o’zgarishlari xosdir. Miqdor
o’zgarishlari bilan sifat o’zgarishlari o’rtasida qat’iy qonuniyat mavjud bo’lib, bu
qonuniyat quyidagicha ifodalanadi: miqdoriy o’zgarishlar sifat o’zgarishlarini
tayyorlab, har bir aniq holatda muayyan tub sifat o’zgarishlarini keltirib chiqaradi
va shu holatda miqdor o’zgarishlarining sifat o’zgarishlariga o’tishi sodir bo’ladi.
Olamdagi barcha o’zgarishlar asta-sekin sodir bo’ladigan miqdor o’zgarishlaridan
boshlanadi. Miqdor o’zgarishlari muayyan chegarada sifatning barqarorligiga ta’sir
etmaydi. Miqdoriy o’zgarishlar chegaradan chiqishi bilan sifatning barqarorligi
buziladi. Natijada sifat yo’qolib, yangi sifat yuzaga keladi. Taraqqiyot jarayonida
miqdor o’zgarishlari tub sifat o’zgarishlariga o’tishi bilan birga sifat o’zgarishlari
miqdor o’zgarishlariga ham o’tadi. Miqdor o’zgarishlari bilan sifat o’zgarishlari
o’zaro chambarchas bog’langan bo’lishiga qaramay, ular ayrim o’ziga xos
xusussiyatlarga ham ega. Chunonchi:
- Birinchidan, miqdor o’zgarishlari doimo yuz berib turadi. Xatto hodisalar
sifatining nisbiy barqarorligi davrida ham miqdoriy o’zgarishlar asta-sekin yuz
beradi. Sifat o’zgarishlariga o’tish faqat ma’lum bir davrda boshlanadi;
- Ikkinchidan, miqdor o’zgarishlari ma’lum vaqtgacha narsalarga muhim ta’sir
ko’rsatmaydi. Suv normal atmosfera bosimida 100° gacha suyuqlik holatini
yo’qotmaydi, keyin esa bug’ga aylanadi, sifatini o’zgartiradi. Demak, sifat
o’zgarishlari hodisalarni tubdan o’zgartirib, uning boshqa hodisaga aylanishini
taqozo qiladi;

- Uchinchidan, miqdor o’zgarishlari asta-sekin amalga oshadi va ko’p hollarda
sezilmasdan o’tadi. Sifat o’zgarishlari esa ancha tez, ayrim holatda tusatdan sodir
bo’ladi;
- To’rtinchidan, sifat o’zgarishlari miqdor o’zgarishlariga qaraganda tub
o’zgarish bo’lib hisoblanadi.
Sakrash nima? Sakrash tabiat va jamiyatda sodir bo’ladigan sifat o’zgarishlarini
anglatadigan falsafiy tushuncha bo’lib, taraqqiyotning o’zluksiz ko’rinishiga
qaraganda ancha tez o’tadigan jarayondir.
Sakrash miqdor o’zgarishlaridan sifat o’zgarishlariga o’tishda uzluksizlikning
uzilishini bildiradi. Sakrash narsa va hodisalarning uzluksiz rivojlanish davomida
tayyorlanib, shu uzluksiz rivojlanish momenti tukab, uzilish sodir bo’lishi bilan
zaruriy ravishda yuz beradi. Sakrash birdaniga, to’satdan bo’ladigan holatgina
emas, balki yangi sifat elementlari ko’payishi orqali yuz beradigan tadrijiy jarayon
hamdir.
Sakrashning turlari o’z harakteriga ko’ra tabiat va jamiyatda xilma-xil bo’lib,
ular bir-birlaridan farq qiladilar. Jamiyat taraqqiyotidagi sakrashlarning o’ziga xos
tomoni shuki, bu sakrashlar eski ijtimoiy tuzumni yo’q qilish va yangi ijtimoiy
tuzumni o’urnatadigan ijtimoiy jarayonlar, tadrijiy rivojlanish orqali amalga
oshadi. Bunday sakrashlarni ikki turga bo’lish mumkin: birinchisi — portlash yo’li
bilan bo’ladigan sakrashlar, ikkinchisi sekin-asta, tadrijiy yo’l bilan bo’ladigan
sakrashlar. Birinchi tur sakrashlarning o’ziga xos hususiyati shundan iboratki,
bunda narsa va hodisalarning yangi sifatga o’tishi nihoyatda tezlik bilan yuz beradi
va kutilmagan natijalarni, tasodifiy jarayonlarni boshlab yuborishi, hatto salbiy
holatlarni keltirib chiqarishi ham mumkin.
Sakrashning ikkinchi turida esa, eski sifat elementlarining asta-sekin yo’qolib
borishi va yangi sifat elementlarining asta-sekin to’planishi natijasida yangi sifat
paydo bo’ladi.
Shunday qilib sakrash quyidagi jihatlarga ega:
- Birinchidan, sakrash taraqqiyot natijasida amalga oshadigan obyektiv va
qonuniy jarayondir;

- Ikkinchidan, sakrash tadrijiylikning o’zilib, miqdor o’zgarishlaridan tub sifat
o’zgarishlariga o’tishidir;
- Uchinchidan, sakrash eskini tugatish va yangi sifatga mos keladigan
holatlarning vujudga kelishi tufayli paydo bo’ladigan ziddiyatlarni hal qilishdir;
- To’rtinchidan, sakrash olamning rivojlanib, ilgarilab borishidir.
Hodisalarning sifat hususiyatlariga va ularning rivojlanish sharoitiga bog’liq
ravishda eski sifatdan yangi sifatga o’tish turli shakllarda sodir bo’ladi. har bir
narsa, hodisa o’zining aniq inkor qilish usuliga, o’z navbatida aniq sakrash
shakliga egadir.
Demak, har qanday o’zgarish, har qanday rivojlanish miqdor va sifat
o’zgarishlarining o’zaro bir-biriga o’tishi orqali sodir bo’ladigan jarayonlardan
iborat. Borliqning hamma sohasida doimo eski, umri tugayotgan narsa va
hodisalarning barham topishi, yangi narsa va hodisalarning vujudga kelish jarayoni
sodir bo’lib turadi. Bundagi eskining yangi bilan almashinishi inkor deb ataladi.
O’zgarish va rivojlanish jarayonida o’z-o’zini inkor etish tamoyili nihoyatda
muhim. Bunda vorislik – eskining inkori va yangilikning shakllanishi sifatida
namoyon bo’ladi. Ana shu jarayonlarning doimiy takrorlanishi inkorni inkor
qonunining mohiyatini bildiradi.
Mazkur qonunga muvofiq obyektiv voqelikdagi narsa va hodisalarning
rivojlanishi jarayonida eskining yangi tomonidan inkor qilinishi ro’y beradi. Biroq,
aksariyat hollarda, eskilik butunligicha inkor qilinmaydi, undagi ijobiy tomonlar
saqlanib qoladi.
Inkor tushunchasi kundalik ongda «yo’q», so’zi bilan qo’shilib ketadi, inkor qilmoq
— «yo’q» demakdir, biror narsani rad etmoqdir. Lekin dialektikada inkor kundalik
ongda ishlatiladigan tushunchadan farq qiladi. Dialektikada inkor qilish to’g’ridan-
to’g’ri «yo’q» degani emas, ya’ni narsani mavjud emas, deb e’lon qilmoq yoki uni har
qanday usul bilan yo’qotib tashlamoq emas.
Inkorni dialektik tushunish yangining eski bilan oddiy almashuvi bo’lmasdan,
balki eskining bag’rida vujudga kelib, undan foydalanib, qaror topishini tan
olishdir. Dialektik inkorning muhim ikki jihati mavjud: birinchisi, eskining urniga

yangining kelishi tabiiy-tarixiy jarayon bo’lganligi uchun taraqqiyotning muhim
sharti hisoblansa; ikkinchisi, u yangini eski bilan vorisiy bog’liq ekanligini ham
ifodalaydi.
Inkorni inkor qonunini tushunish uchun uni nega shunday deb atalishini
izohlamoq lozim. Falsafaning bu ta’limotini ikki marta takrorlanuvchi inkorda
ifodalanishi olamdagi narsa va hodisalarning doimiy ravishda o’zgarib, bir
holatdan ikkinchi holatga o’tib borishi va oqibatda, rivojlanish uzluksiz
ekaniligidan kelib chiqadi.
Bu qonunga ko’ra, har bir mavjud bo’lgan narsa va hodisa o’zigacha bo’lgan
sifat va miqdor inkor etilishining mahsuli, shu bilan birga, ana shu narsa va
hodisalarning o’zi ham sharoitning o’zgarishi, vaqtning o’tishi bilan inkor etilishga
mahkumdir. Demak, har bir narsa va hodisaning o’zgarishi va rivojlanishi hamisha
ikki va undan ko’proq inkor etishlar bilan amalga oshadi. Insoniyat tarixi –
avlodlar almashinuvi tarixidir, deyilganida ham ana shunday hol nazarda tutiladi.
Inkorni inkorning yana bir muhim belgisi shuki, taraqqiyotdagi davriylikning
muayyan halqasida, ya’ni navbatdagi inkor bosqichida uning oldingi bosqichidagi
ba’zi belgilar takrorlanadi. Masalan, don o’simlikdan yana donlarga aylanadi,
keyinroq yana o’simlikka va hokazo.
Inkorni inkorning amal qilishi tufayli taraqqiyot tug’ri chiziq shaklida emas,
doira shaklida bo’ladi, uning oxirgi nuqtasi boshlang’ich nuqtaga yaqinlashadi.
Lekin, bu yaqinlashuv uning oxirgi nuqta bilan tutashishi bo’lmasdan, balki yuqori
bosqichda sodir bo’lishi sababli taraqqiyot spiral shaklga ega bo’ladi. Bu
spiralning har bir yangi o’rami oldingi o’ramiga nisbatan yuqoriroq bosqichda
yuzaga keladi.
Dialektik inkor yangi bilan eski o’rtasidagi bog’lanishni butkul rad qiladi, deb
tushunmaslik kerak. Yangi qanchalik ilg’or bo’lmasin, u yo’q joydan paydo
bo’lmaydi, balki eskining qobig’ida asta-sekin shakllanadi. Shuning uchun ham ko’p
hollarda eskidan yangiga o’tilayotganda eski butunlay tashlab yuborilmaydi, balki
uning ijobiy tomonlari saqlanib qoladi va rivojlanish davom ettiriladi. D

Falsafada qonun va qonuniyat tushunchasi

Sotib olish