Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati

Купить

FALSAFANING FAN VA DUNYOQARASHGA DOIR MOHIYATI
Reja:
1. Falsafa atamasining kelib chiqishi.
2. Dunyoqarash va uning tarixiy shakllari.
3. Falsafaning asosiy masalalari.
4. Falsafa va fanning o'zaro mutanosibligi va farqi.

«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi. Har qanday noma’lum so’z
mazmunini uning etimologiyasidan, ya’ni u qachon, qanday va nima uchun yuzaga
kelganini aniqlashdan boshlash o’rinli bo’ladi. «Falsafa» tushunchasi yunoncha
phileo – sevaman va sophia – donolik so’zlaridan kelib chiqqan bo’lib, mazkur
atamaning dastlabki ma’nosini donolikka muhabbat deb talqin qilish mumkin.
Falsafa so’zini ilk bor qadimgi yunon mutafakkiri pifagor miloddan avvalgi VI
asrda tayyor holda (afsonalar, rivoyatlar, an’analar orqali) avloddan-avlodga
o’tuvchi bilim va inson o’z aqliga tayanib, mushohada yuritish va borliqni tanqidiy
tushunish yo’li bilan olishi mumkin bo’lgan bilimni farqlash maqsadida ishlatgan.
Shuni ta’kidlash lozimki, pifagor ham, qadimgi davrning boshqa faylasuflari
ham dastlab «falsafa» tushunchasiga uning keyinchalik paydo bo’lgan va mohiyat
e’tibori bilan, falsafani «barcha fanlar podshosi» darajasiga ko’targan ma’nosidan
boshqacharoq ma’no yuklaganlar. Ammo ilk faylasuflar o’zlarini donishmand deb
hisoblamaganlar va donolikka da’vo qilmaganlar, zero, o’sha davrda keng
tarqalgan tasavvurga ko’ra, haqiqiy donishmandlik ajdodlardan meros qolgan,
asrdan asrga o’tib kelayotgan afsonalar, din va rivoyatlarda mujassamlashgan.
Donishmandlar deb, asrlar sinovidan, eng so’nggi haqiqat manbai sifatidagi
bilimlarga ega bo’lgan bashoratgo’ylar, kohinlar va oqsoqollar e’tirof etilgan.
Ularning so’zlari birdan-bir to’g’ri deb qabul qilingan. Faylasuf esa, qadimgilar
fikriga ko’ra, izlanuvchi, donishmandlik muxlisi bo’lishi, e’tiqod sifatida qabul
qilingan tayyor haqiqatlarga emas, balki o’z aqliga tayanib, ijodiy yo’l bilan,
Shuningdek boshqa faylasuflar tomonidan olingan bilimlar va tajribadan
foydalangan holda maqsadga intilishi lozim bo’lgan. Falsafa shakllanishining asosiy bosqichlari.
Falsafa haqida gapirish –
inson dunyoqarashi, uning oqilona fikrlash qobiliyati haqida, binobarin, uning
mohiyati va Yerda paydo bo’lish tarixi haqida ga’irish demakdir. Bu yerda biz hali
kam o’rganilgan murakkab muammolarga duch kelamiz, zero insonning kelib
chiqishi odamlar doim javobini to’ishga harakat qilgan buyuk jumboqlardan biri
hisoblanadi. Ammo bilimning bu sohasida yechilmagan muammolar bugungi
kunda ham bisyor. Xususan, inson nima uchun, qaerdan, qaysi sabablarga ko’ra

paydo bo’lgan, degan savolga aniq, umumiy e’tirof etilgan javob hanuzgacha
mavjud emas. Xuddi Shuningdek, aql faqat insonga xosmi yoki uning inson
borlig’ida mavjudligi ob’ektiv borliqning bir parchasi, ayrim hodisasimi?, degan
savol ham hali o’z javobini to’ganicha yo’q.
Binobarin, insoniyat tarixi haqidagi hozirgi ilmiy tasavvurlar nuqtayi
nazaridan ayrim masalalar mavjud bo’lib, ular xususida olimlar va mutaxassislar
ma’lum bir to’xtamga kelganlar. Xususan, boy tarixiy material, arxeologiya fani
olgan daliliy ma’lumotlari, Shuningdek boshqa fanlarning metodlari bilan olingan
natijalar (masalan, jinslar, foydali qazilmalar yoshini aniqlash va sh.k.)ni e’tiborga
olgan holda, ishonch bilan inson sayyoramizda hayotning tadrijiy (evolyutsion)
rivojlanishi mahsulidir, deb qayd etish mumkin. Hozirgacha mavjud bilimlar oddiy
mehnat qurollarini yasagan insonsimon mavjudotlarning (lot. homo habilis –
uquvli odam) qadimgi manzilgohlari taxminan 3-5 mln yil oldin paydobo’lgan,
degan xulosaga kelish imkonini beradi.
Arxeologik va ilmiy ma’lumotlarga ko’ra, qaddini tik tutib yuradigan odam
yoshi taxminan 1,5 mln yilni tashkil etadi. Homo sa’iens, ya’ni aqlli odamlar ti’i
atigi 40-60 ming yil oldin vujudga keldi. Mutaxassislar fikricha, insonda ong
paydobo’lib, ijtimoiy mavjudot sifatida uzil-kesil shakllanganidan beri, uning
asosiy xususiyatlarida jiddiy o’zgarishlar yuz bergani yo’q, ya’ni u hozirgi
odamlardan deyarli farq qilmaydi.
Ong paydobo’lishi esa, ilmiy tasavvurlarga muvofiq, inson tarixiy
rivojlanishining odam miyasi o’sib borayotgan mehnat faolligi va verbal (nutq
orqali) muloqot ta’sirida o’ta rivojlanib, murakkab mavhumliklarni tushunadigan
darajaga yetgan davri bilan bog’lanadi. Shunday qilib, inson tushunchalarga ta’rif
berish, mulohazalar bildirish va mushohadalar yuritish yo’li bilan sodda, lekin
so’zning to’la ma’nosida aqliy ish olib bora boshladi.
Dunyoqarashning mohiyati. Ayni Shu davrdan boshlab insonning ancha
rivojlangan dunyoqarashi shakllangani haqida va umuman to’plangan bilimlar,
amaliy ko’nikmalar, vujudga kelgan qadriyatlar, o’zi va o’zini qurshagan dunyo

haqidagi tasavvurlar majmui sifatidagi odamlar dunyoqarashi to’g’risida ishonch
bilan so’z yuritish mumkin.
Hayot tajribasi va empirik bilimlar asosida shakllanadigan dunyoqarash
oddiy yoki empirik dunyoqarash deb ataladi va insonning dunyo haqidagi
tasavvurlarining qismlarga ajralmagan, tizimsiz majmui sifatida amal qiladi. U
har qanday dunyoqarashning negizi hisoblanadi va odamlarga kundalik hayoti,
faoliyatida yo’l ko’rsatib, ularning xulq-atvori, aksariyat qilmishlarini belgilab,
muhim regulyativ funksiyani bajaradi.
To’liqroq, kengroq ta’rif beradigan bo’lsak, dunyoqarash – insonning o’zini
qurshagan borliqqa va o’z-o’ziga bo’lgan munosabatga nisbatan yondashuvlar
tizimi, Shuningdek odamlarning mazkur yondashuvlar bilan belgilangan hayotiy
ideallari, e’tiqodlari, bilish va faoliyat tamoyillari, qadriyat va mo’ljallaridir.
Shu tariqa ta’riflanadigan dunyoqarash faqat insonga xos bo’lib, bu unda
shakllangan ong va oqilona faoliyat mavjudligi bilan bog’liqdir. Bunda inson
nafaqat tushunchalar yaratish va mulohaza yuritish, xulosalar chiqarish va
qoidalarni ta’riflash qobiliyatini kasb etadi, balki tayyor bilimdan yangi bilim olish
uchun foydalana boshlaydi. Insonning bunday faoliyatini, uning ijodiy faolligini
tavsiflovchi aql odamzod va jamiyat evolutsiyasini jadallashtirishning qudratli
omiliga aylanadi va pirovardda insonni hayvondan ajratish imkonini beruvchi
asosiy belgi sifatida amal qiladi.
Dunyoqarashning tuzilishi dunyoni sezish, dunyoni idrok etish va dunyoni
tushunish kabi eng muhim elementlardan iborat .
Dunyoni sezish – bu o’zini qurshagan dunyoni sezgilar yordamida hissiy
idrok etishdir. Bunda tuyg’ular, kayfiyat dunyoni go’yoki ranglarga bo’yaydi,
uning obrazini sub’ektiv, sof individual sezgilar orqali aks ettiradi. Masalan, bemor
odamga haddan tashqari yorug’ bo’lib tuyulishi mumkin bo’lgan nur, sog’lom
odam uchun normal bo’ladi; daltonik ranglar gammasini, ko’rish qobiliyati normal
bo’lgan odamga qaraganda butunlay boshqacha idrok etadi. Bundan dunyoni
sezishning har xil, xususan o’timistik, ‘essimistik, fojeaviy ti’lari kelib chiqadi.

Dunyoni idrok etish – bu atrof borliqni ideal obrazlarda tasavvur qilishdir.
Dunyoni idrok etish to’g’ri yoki noto’g’ri bo’lishi, ya’ni borliqqa mos kelmasligi
mumkin. Bu holda borliq noto’g’ri tasavvur qilinadi yoki illyuziyalar, alvastilar,
kentavrlar haqidagi tasavvurlarga o’xshash fantaziyalar paydo bo’ladi .
Dunyoni tushunish – insonning va uni qurshagan dunyoning mohiyatini
aniqlash, Shuningdek tabiatda yuz beruvchi voqea va jarayonlarning o’zaro
aloqalarini tushunishga qaratilgan aqliy-bilish faoliyatidir.
Dunyoni sezish va qisman (elementar shakllarda) dunyoni idrok etish nafaqat
insonga, balki hayvonlarga ham xos bo’lsa, dunyoni tushunish esa faqat odamlarga
xos xususiyatdir.
Dunyoqarashning tarixiy shakllari. Turli davrlar bilishni yanada
teranlashtirdi va inson dunyoqarashini kengaytirdi. Shunga mos ravishda oddiy
(empirik) dunyoqarash ham boyib bordi, uning negizida o’zini o’zi tashkil etish
qonunlariga muvofiq yanada murakkabroq tuzilmalar asta-sekin shakllandi va bu
pirovard natijada dunyoqarashning alohida shakllari yoki, tarixiy ti’lari
farqlanishiga olib keldi.
Tarixan dunyoqarashning dastlabki shakllari mif va din, falsafa va fan bo’lib,
bu hol insoniyat tadrijiy rivojlanishining umumiy mantiqi bilan mushtarakdir.
Ko’nikmalar, tajriba va oddiy bilimlar to’planishiga qarab, nafaqat ularni avloddan
avlodga o’tkazish muammosi yuzaga kelgan, balki ibtidoiy odamlarning
dunyoqarashi ham murakkablashib borgan. Bu dunyoqarash rivojlanishining
muayyan bosqichida, to’plangan bilimlarning «yuqori bosqichiga» yetilgach,
boshqa har qanday murakkab tizimda bo’lganidek, dunyoqarashda ham o’zini o’zi
tashkil etish qonunlari amal qila boshlagan.
Masalan, bu hodisaning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun shaxsiy
kutubxonada kitoblar yig’ilishi bilan bog’liq misolga murojaat etish o’rinli bo’ladi.
Mazkur kutubxonada kitoblar bir nechta bo’lsa, ularni tizimga solish talab
etilmaydi, ular qaerda yotgani va ularning o’zaro munosabati qandayligi ham
ahamiyat kasb etmaydi. Kutubxona hajmi o’nlab kitoblar bilan o’lchangan taqdirda
esa, ulardan foydalanishga qulaylik yaratish uchun kitoblarni muayyan tarzda

joylashtirish, tizimga solish talab etiladi. Kitoblar soni qancha ko’p bo’lsa, ular
bilan ishlash Shuncha oson va qulay bo’lishi uchun ularni tasniflash, tartibga
solish, ruknlarga ajratish tizimi Shuncha murakkab bo’ladi.
Ibtidoiy odamlarning ancha rivojlangan dunyoqarashida o’zini o’zi tashkil
etish qonunlariga muvofiq ayni Shunday tartiblilik dastavval mif hamda dinning
ilk shakllari ko’rinishida vujudga keldi.
Mif - dastlabki dunyoqarash shakli. «Mif» tushunchasi yunoncha “mythos”
so’zidan kelib chiqqan bo’lib, afsona, rivoyat degan ma’noni anglatadi . Mif – bu
turli xalqlarning dunyoning kelib chiqishi, tabiat hodisalari, fantastik mavjudotlar,
xudolar va qahramonlarning ishlari haqidagi tasavvurini ifodalovchi muayyan
tarzda tizimga solingan dunyoqarashdir.
Mifda bilimlar, diniy e’tiqodlar, ma’naviy madaniyatning turli elementlari,
san’at, ijtimoiy hayot kurtaklari birlashgan bo’lib, Shu tariqa ibtidoiy odamlar
dunyoqarashi ma’lum darajada tartibga kelgan, ularning dunyo haqidagi qarashlari
esa muayyan tizimga solingan. Mazkur tizimga solishning muhim shakllari epos,
ertaklar, afsonalar, rivoyatlar bo’lib, miflar avvalo ular orqali ifodalanadi. Shu
tariqa to’plangan bilimlar va tajriba keyingi avlodlarga o’tishi ham ta’minlanadi.
Mifologik va diniy dunqarashning o’zaro aloqasi va farqi . Mifologik
dunyoqarashning o’ziga xos xususiyati Shundan iboratki, bu oddiy rivoyat, biron-
bir voqea haqidagi hikoya emas, balki og’zaki «muqaddas» matnning arxaik
ongdagi voqea-hodisalarga, insonga va u yashayotgan dunyoga ta’sir
ko’rsatuvchi muayyan borliq sifatidagi in’ikosidir . Mif, insoniyat tarixining ilk
bosqichlarida, odamlar xulq-atvori va o’zaro munosabatlarini tartibga solish
funksiyasini bajargan, chunki unda axloqiy qarashlar, insonning borliqqa estetik
munosabati o’z ifodasini to’gan. Mifologiyaga shu narsa xoski, unda hamma narsa
bir, yaxlit, ajralmasdir; tabiat narsalari va hodisalari inson bilan ayni bir
qonunlarga muvofiq yashaydi, inson bilan bir xil sezgilar, istaklar, mayllarga ega
bo’ladi.
Shunday qilib, mif kimningdir uydirmasi yoki «o’tmish sarqiti» emas, balki
shunday bir o’ziga xos tilki, inson uning yordamida qadim vaqtlardanoq dunyoni

tavsiflagan, o’zining o’sib borayotgan tarqoq bilimlarini umumlashtirgan, talqin
qilgan, tasniflagan va muayyan tizimga solgan.
Mifda ota, oqsoqol hukmi va qaror to’gan an’analar ayniqsa muhim rol
o’ynaydi. Rivoyat va uning mazmuniga nisbatan bunday munosabat zamirida
e’tiqod, borliqni bevosita, emotsional idrok etish yotadi. Mifologik dunyoqarash
dunyoni yaxlit tushunish bo’lib, unda Shubhaga o’rin yo’qdir .
Mifologiya (miflar majmui sifatida) qadimgi odamlar dunyoqarashi bilangina
uzviy bog’liq emas. Oddiy ongda yashaydigan din, falsafa, siyosat, san’atda aniq-
ravshan yoki ‘ardalangan ko’rinishda mavjud bo’lgan miflar bugungi kunda ham
(kim uchundir ko’proq, kim uchundir kamroq darajada) odamlar hayoti va ijodida
faol rol o’ynab, har qanday inson dunyoqarashining tarkibiy qismi bo’lib
qolmoqda. Jamiyatning axborotlaShuvi jadal sur’atlarda o’sib borayotgan sharoitda
mif televidenie, radio, vaqtli matbuot, hozirgi saylov texnologiyalari vositasida
ba’zan ijtimoiy ong bilan manipulyatsiya qilish, oldindan belgilangan jamoatchilik
fikrini shakllantirish vositasi sifatida qo’llanilmoqda.
Diniy dunyoqarashning shakllanishi va mohiyati. Dunyoqarashning tarixan
ikkinchi shakli dindir. (Din so’zi arabchadan tarjimada e’tiqod, ishonch, ishonmoq
degan ma’nolarni anglatadi.) Mif kabi, din zamirida ham e’tiqod, tuyg’ular va
emotsiyalar yotadi. Garchi din kurtaklari «aqlli odam» dunyoqarashi
shakllanishining dastlabki bosqichlarida, ya’ni taxminan 40-60 ming yil
muqaddam paydo bo’lgan bo’lsa-da, umuman olganda u dunyoqarashning
mustaqil shakli sifatida keyinroq, jumladan mif ta’sirida insonning abstrakt fikrlash
qobiliyati sezilarli darajada kuchaygan davrda vujudga kelgan.
Diniy dunyoqarash odamlarning g’ayritabiiy narsalar (xudolar, «oliy aql»,
qandaydir absolyut va sh.k.)ga bo’lgan e’tiqodiga asoslanuvchi tegishli xulq-
atvori va o’ziga xos harakatlaridir. Agar mifologiyada an’anaga, rivoyat
qiluvchining, ya’ni oqsoqolning obro’siga e’tiqod kuchli bo’lsa, dinda g’ayrioddiy
narsalarga e’tiqod birinchi o’rinda turadi, oliy kuchlar nomidan rivoyat qiluvchi
ruhoniylar obro’si esa ikkinchi darajali rol o’ynaydi.

Xullas, din murakkab ma’naviy tuzilma va ijtimoiy-tarixiy hodisa bo’lib, unda
e’tiqod muqarrar tarzda birinchi o’ringa qo’yiladi va hamisha bilimdan ustun
turadi.
bga ko’ra boshqa odamlar dunyoqarashiga hech qachon o’xshamaydi.
Dinning asosiy funksiyalari. Mif bilan taqqoslaganda, din funksiyalari
murakkabroqdir. Din funksiyalari orasida quyidagilarni farqlash mumkin:
dunyoqarashni shakllantirish funksiyasi butun borliq qachon va nima
uchun paydobo’lgan va bunda g’ayrioddiy kuchning olamShumul roli qanday
namoyon bo’lgan, degan savollarga javob beradi;

kommunikativ funksiya si muloqot va shaxslararo aloqalarning muayyan
ti’ini ta’minlaydi, jamiyatning ji’slaShuvi va yaxlitligiga ko’maklashadi;

tartibga solish funksiyasi odamlar xulq-atvorini tartibga soluvchi tegishli
me’yorlar va qoidalarni belgilaydi;

kom p ensator lik funksiya si etishmayotgan axborot, diqqat-e’tibor,
g’amxo’rlik o’rnini to’ldiradi, hayot ma’nosi, istiqbollar va Shu kabilarning
yo’qligini sezdirmaydi, ya’ni insonning kundalik hayotda qondirilmagan
ehtiyojlari o’rnini to’ldiradi.
Dinning asosiy ildizlari. Din qonuniy hodisa sifatida vujudga kelgan bo’lib, u
insonning g’ayrioddiy narsalar va hodisalarga bo’lgan e’tiqodini to’yintiruvchi
chuqur ildizlarga egadir.
Dinning psixologik ildizi avvalo inson tabiatida mavjud bo’lib, u inson
intellektining rivojlanish darajasi va tanqidiy fikrlash qobiliyatidan qat’iy nazar,
nafaqat tushunish, anglash, balki e’tiqod qilish istagi va hattoki ehtiyojining
hamisha namoyon bo’lishidir.
Dinning gnoseologik ildizlari oqilona bilim nuqtayi nazaridan dunyo o’z
rang-barangligida insonga cheksiz murakkab bo’lib tuyulishida namoyon bo’ladi.
Forobiy fikricha “Din nazariy va amaliy qonunlar tuzilgan paytdagina odamlar
e’tiqodi, ta’limi tarbiyasi yo’llari ishlab chiqilgandagina paydo bo’ladi va
mustahkamlanadi. Ana Shunday din tufayli omma baxt saodat uchun yetarli bilim

olishi mumkin” 1
. Odamzod o’zini qurshagan borliqni faqat qisman anglab yetadi.
Ayni Shu sababli olam inson uchun sirlar va mo’jizalarga to’ladir. Odamzod o’zi
e’tiqod qiladigan ko’p narsalarni faqat aqlga tayanib isbotlashga ham, rad etishga
ham qodir bo’lmaganidek, yuqorida zikr etilgan sirlar va mo’jizalarga javob
to’ishga ham (balki hozircha) qodir emas. psixologlar qayd etganidek, «o’ta
mushkul vazifa aqlni o’tmaslashtiradi», inson yechimsiz muammolar qarshisida
o’zini ojiz his qiladi va aql dalillarini uydirma, g’ayrioddiy narsalar bilan osongina
to’ldiradi.
Dinning ijtimoiy ildizlari jamiyatda doimo mavjud bo’lgan tengsizlik,
qashshoqlik va adolatsizlikni, odamlar qancha urinmasin o’zgartira yoki yenga
olmaganligi bilan bog’liq. Adolatsizlik va foniy dunyoning nomukammalligi
tuyg’usi chorasizlik va umidsizlikni yuzaga keltiradi, so’nggi zikr etilgan tuyg’ular
osongina u dunyoda hayotning mavjudligiga bo’lgan ishonchga aylanadi.
Vaholanki, har qanday din haqiqiy hayot u dunyodadir, deb o’rgatadi. Muammolar,
qiyinchiliklarga duch kelgan va real hayotda o’ziga tayanch to’a olmagan inson
g’ayrioddiy kuchlarga umid bog’lab, narigi dunyoga murojaat etadi. Ularga e’tiqod
qilib, odamzod taskin va tasalli to’adi va oxir-oqibatda taqdirga tan beradi.
Dunni idrok etishda falsafiy dunqarashning o’ziga xos roli- unda dunyoni
bilish, sezish, ko’rish va tushunishning butunlay yangi sohasi – falsafa vujudga
kelishida namoyon bo’ladi. Darhaqiqat falsafa – bu nafaqat u yoki bu odam
dunyoqarashining shakli, balki ijtimoiy ong shakli, odamlar borlig’i va bilishining
umumiy tamoyillari, ularning dunyoga munosabati aks etuvchi, tabiat, jamiyat va
tafakkurning eng umumiy qonunlari kashf etiluvchi va ta’riflanuvchi ma’naviy
faoliyatdir. ya’ni bu dunyoga va insonning undagi o’rniga nisbatan qarashlarning
umumiy tizimidir.
Bunday qarashlar zamirini savollar va insonning ularga javob to’ish istagi
yotuvchi oqilona yo’l bilan olingan bilimlar majmuini tashkil etadi. Ammo bilish
Shunday bir tabiatga egaki, bir savolga javob ko’pincha boshqa bir talay savollarni
yuzaga keltiradi va ba’zan muammoga nafaqat oydinlik kiritmaydi, balki uni
1
Al –Fоrоbiy. Fоzil оdamlar shahri. -T.: SHarq, 1999 –B.93-94.

yanada chigallashtirib, insonning qiziquvchanligini oshiradi va yangi tadqiqotlarga
da’vat etadi. Xullas, bu yerda ijod, tinimsiz izlanish, yangilikka intilish to’g’risida
so’z yuritiladi.
Agar mifologiya va dinda javobga urg’u berilsa, bilishning butun mazmuni
unda mujassamlashsa, falsafada savol, masala birinchi o’rinda turadi. U to’g’ri
va yaxshi ta’riflangan bo’lsa, muammoning mohiyati aniq aks etadi. Savol, masala
insonni ijodga rag’batlantiradi, toki unga qoniqarli javob olinib, haqiqatning
tagiga yetilganiga ishonch paydobo’lmagunicha insonni izlanishga da’vat etadi.
Bunda savolning o’zi, muammoning qo’yilishi javobdan kam ahamiyat kasb
etmaydi, ba’zan undan ham muhimroq deb qaraladi.
Shuni ham qayd etib o’tish lozimki, falsafa, garchi muayyan natijalarga,
mukammal ta’riflarga, uzil-kesil xulosalarga intilsa-da, lekin Shuning o’zi bilan
kifoyalanmaydi. Falsafani avvalo inson madaniyati sohasida yuz berayotgan, turli
qarama-qarshiliklar va o’zaro ta’sirlar bilan uzviy bog’liq va ayni vaqtda o’zga
sohalarga o’tish va ularda gavdalanish qobiliyatiga ega bo’lgan ma’naviy jarayon
sifatida tushunish lozim.
Bundan xulosa Shuki, falsafiy mushohada yuritish savol berish, Shubha
qilish, javoblar izlash va kuni kecha yechilgan deb hisoblangan, shak-Shubhasiz
bo’lib tuyulgan masalalarga qaytish demakdir . Falsafa uchun «boqiy», uzil-kesil
aniqlangan haqiqatlar, «noqulay», «ilmoqli» savollar yoki man etilgan mavzular
mavjud emas. Falsafa savollar berish, narsalar va hodisalar mohiyatini anglashga
urinish orqali bilish doirasini kengaytirishga harakat qiladi.
Xullas, falsafa haqiqat qanday bo’lsa, uni Shunday ifodalab ko’rsatishdir, din
esa –uning ramziy, timsoliy aks etishi. Falsafa asos va mohiyat bo’lsa, din timsol
va shakl . Dialektik munozara usuli jamiyatning kam sonli ayonlari uchun kerak.
Vahiy yo’lidagi ifoda – xalq ommasining idroki, tarbiya va ta’limi uchun kerak.
Fan- ilmiy dunqarash shakli. Bilimlarning o’sishiga qarab har xil
muammolar va masalalar soni ham tinimsiz ko’payib bordi. Bu jarayon fanning
rivojlanish sur’ati yanada jadallaShuviga va u falsafadan yanada ko’proq
ajralishiga sabab bo’ldi. Biroq fan bilimning mustaqil sohasi, dunyoqarashning

alohida shakli sifatida faqat XVII-XVIII asrlarda to’la shakllandi. Muayyan
darajada shartlilik bilan Shuni aytish mumkinki, bu I.Nyuton klassik mexanikaning
asosiy qonunlarini ta’riflab, Shu tariqa tabiatshunoslikning bo’limi – asoslari asrlar
mobaynida shakllangan, bosh tamoyillari esa bundan yuz yilcha muqaddam,
avvalo Galileo Galiley tomonidan ta’riflangan klassik mexanikaning
shakllanishiga yakun yasaganidan keyin yuz berdi.
Fanning funktsiyalari va taraqqiyotining asosiy bosqichlari. Miloddan
avvalgi I ming yillikdan XVI asrgacha bo’lgan davr ilk fan davridir . Bu davrda
asrlar mobaynida avloddan-avlodga o’tib kelgan, hayot tajribasi va mehnat
faoliyati jarayonida olingan amaliy bilimlar bilan bir qatorda juda umumiy va
mavhum mushohadalarga asoslangan nazariyalar xususiyatiga ega bo’lgan tabiat
haqidagi dastlabki falsafiy tasavvurlar (naturfalsafa) vujudga kela boshlagan. Ilmiy
bilim kurtaklari naturfalsafa doirasida uning elementlari sifatida shakllangan.
Matematik, astronomik, tibbiy va boshqa masalalarni yechishda foydalaniladigan
ma’lumotlar, usullar va metodlar jamlanishi bilan falsafada tegishli bo’limlar
vujudga kelgan va keyinchalik asta-sekin shakllanayotgan ayrim fanlar:
matematika, astronomiya, tibbiyot va hokazolarga ajralib chiqgan.
Jumladan, Aristotelning falsafiy asarlarida fizika, zoologiya, embriologiya,
mineralogiya, geografiya kabi fanlarning kurtaklariga duch kelish mumkin.
Miloddan avvalgi III-II asrlarda falsafiy bilim tarkibida statistik mexanika,
gidrostatika, geometrik o’tika (xususan, ko’zgular haqidagi alohida fan – «ka-
to’trika») farqlanadi va nisbatan mustaqil ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo
mutafakkirlari al-Xorazmiy matematika, al-Farg’oniy astranomiya, al-Beruniy
meneralogiya va geografiya, Ibn Sino tibbiyot, Mirzo Ulug’bek astranomiya,
Alisher Navoiy adabiyot ilmi rivojiga munosib hissa qo’shdi va ular ijodi
mahsullari bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotgani yo’q. Biroq bu fanlarda
ayrim tasodifiy kuzatishlar va amaliyot ma’lumotlari umumlashtiriladi-yu, lekin
eks’erimental metodlar hali qo’llanilmaydi, aksariyat nazariy qoidalar esa asossiz
va tekshirib bo’lmaydigan s’ekulyatsiyalar mahsuli hisoblanadi. Ammo ko’rib

chiqilayotgan davrda vujudga kelgan ilmiy fanlar bu davr mobaynida falsafiy bilim
qismlari sifatida talqin qilinishda davom etgan.
Shu narsa diqqatga sazovorki, hatto XVII asr oxirida Nyuton o’zining fizika
asoslarini yaratgan «Natural falsafaning matematik asoslari» deb nomlangan
asarini e’lon qilgan.
Shunday qilib, falsafadan alohida faoliyat sohasi sifatidagi fan hali mavjud
bo’lmagan: u asosan falsafa doirasida, ilmiy bilimlarning boshqa manbai – hayot
amaliyoti va hunarmandchilik san’ati bilan bir vaqtda va u bilan juda zaif aloqada
rivojlangan.
Xullas, bu davrda Qadimgi Yunonistonda “Platon akademiyasi”, Markaziy
Osiyoda “Ma’mun akademiyasi” tashkil etilgan, ilmiy bilim rivojida muayyan
yutuqlarga erishilgan bo’lsada, madaniyatning alohida shakli sifatida fan
paydobo’lishidan oldingi «embrional» davri hisoblanadi.
2. XVI- XVII asrlar – 1 ilmiy inqilob davri bo’lib, u klassik fan davri deb
nomlanadi. U Ko’ernik va Galiley tadqiqotlaridan boshlanib, Nyuton va
Leybnitsning fizika va matematika sohasidagi fundamental asarlari bilan o’z
cho’qqisiga ko’tarilgan. Galiley vafoti (1642 yil 8 yanvar)dan so’ng oradan bir yil
o’tgach Nyuton tug’ilgani (1643 yil 4 yanvar) ramziydir. Fanning bu buyuk
ijodkorlari yashagan davr – kashfiyotlar hamda yangi ilmiy g’oyalarning
mualliflari sxolastika va diniy dunyoqarash dogmatizmiga qarshi kurash olib
borgan romantik davrdir.
Bu davrda hozirgi vaqt tabiatShunosligining asoslari yaratilgan va mexanika
qonuniga asos solingan . Hunarmandlar, tabiblar, alximiklar tomonidan qo’lga
kiritilgan ayrim dalillar tizimli tahlil qilinib, umumlashtirila boshlagan. Ilmiy bilim
tuzishning tabiat qonunlarini matematik ta’riflash, nazariyalarni tajribada sinash,
tajribada asoslanmagan diniy va naturfalsafiy dogmalarga tanqidiy qarash bilan
bog’liq bo’lgan yangi me’yorlari va ideallari vujudga kelgan. Fan o’z
metodologiyasini yaratgan va amaliy faoliyat ehtiyojlari bilan bog’liq bo’lgan
masalalarni yechishga tobora faolroq yo’naltirilgan.

Biroq fan o’zining yangi metodologiyasini yaratib, amaliyot ruhi bilan
sug’orilgani sari u o’z tarixiy ildizi – falsafa qirg’oqlaridan uzoqlasha boshlaydi.
Ko’rib chiqilayotgan davr oxiriga kelib u falsafiy, diniy, teologik aqidalardan
qat’iy nazar rivojlanishi mumkin bo’lgan bilimlar tizimi sifatida tuShunila
boshlaydi. Natijada fan faoliyatning alohida, mustaqil sohasiga aylanadi.
‘rofessional olimlar paydo bo’ladi , ularni tayyorlash amalga oshiriluvchi
universitet ta’limi tizimi rivojlanadi. O’z faoliyati, muloqot va axborot
ayirboshlashning alohida shakllari va qoidalariga ega bo’lgan ilmiy hamjamiyat
vujud keladi.
XVII asrda dastlabki ilmiy akademiyalar: London qirollik jamiyati (1660),
Parij Fanlar akademiyasi (1666) tashkil to’adi. Keyinroq Berlinda (1700), Sankt-
Peterburgda (1724), Stokgolmda (1739) va Yevropaning boshqa poytaxt
shaharlarida ilmiy akademiyalar ta’sis etiladi. Bu akademiyalarning eng yirigi -
London qirollik jamiyati bo’lib, u tashkil etilgan paytda 55 a’zodan iborat bo’lgan.
Parij Fanlar akademiyasi 21 kishidan iborat tarkibda ish boshlagan. Sankt-
Peterburg akademiyasining a’zolar shtatida dastlab 11 kishi belgilangan. Yevropa
mamlakatlarida XVIII asr boshiga kelib olimlar soni bir necha ming kishiga yetgan
bo’lsa kerak, chunki ilmiy jurnallarning (bu davrda bir necha o’n ilmiy jurnallar
nashr etilgan) tirajlari ming nusxagacha borgan.
3 . XVIII-XIX asrlar fani noklassik fan davri deb ataladi . Bu davrda ko’plab
ayrim ilmiy fanlar vujudga keladi, ularda ulkan faktik material to’planadi va
tizimga solinadi. Matematika, fizika, kimyo, geologiya, biologiya, psixologiya va
boshqa fanlarda fundamental nazariyalar yaratiladi. Termodinamika qonuni
yaratildi. Texnika fanlari vujudga keladi va moddiy ishlab chiqarishda yanada
sezilarliroq rol o’ynay boshlaydi. Fanning ijtimoiy roli ortadi, uning rivojlanishi
o’sha davr mutafakkirlari tomonidan ijtimoiy taraqqiyotning muhim omili sifatida
e’tirof etiladi.
XVIII asrning o’rtalarida jahonda fan bilan Shug’ullanuvchi kishilar 10 ming
kishidan oshmagan bo’lsa, XIX asr oxiriga kelib olimlar soni 100 ming kishiga
yetadi. XVI asrda «olimlar»ning yarmidan ko’prog’i diniy ma’lumot olgan

kliriklar edi. XIX asrda fan ijtimoiy mehnatning mustaqil tarmog’iga aylanadi va u
bilan universitetlar va institutlarning maxsus fakultetlarini tamomlagan
«dunyoviy» professional olimlar Shug’ullanadi. 1850 yilda jahonda mingga yaqin
ilmiy jurnallar nashr etiladi, 1950 yilga kelib esa ularning soni 10 mingdan oshadi.
1825 yilda nemis kimyogari YU.Libix ilmiy laboratoriya tashkil qiladi va u olimga
ko’p miqdorda daromad keltira boshlaydi. XIX asr oxiriga kelib bunday
laboratoriyalar soni ko’payadi. Fan tijoratchilar, tadbirkorlar e’tiborini o’ziga
tobora ko’proq torta boshlaydi. Ular olimlarning ishlab chiqarish, sanoat
ahamiyatiga molik bo’lgan ishlarini mablag’ bilan ta’minlay boshlaydilar.
4. XX asrdan fan rivojlanishida yangi bosqich boshlanadi. Bu davr fani
postnoklassik deb ataladi, chunki mazkur asr bo’sag’asida fanda inqilob yuz beradi
va buning natijasida u oldingi davrning klassik fanidan sezilarli darajada farq qila
boshlaydi. XIX-XX asrlar chegarasida amalga oshirilgan inqilobiy kashfiyotlar bir
qancha fanlarning asoslarini larzaga soladi. Matematikada to’plamlar nazariyasi va
matematik tafakkurning mantiqiy asoslari tanqidiy tahlil qilinadi, bir qancha yangi
fanlar vujudga keladi. Fizikada klassik fizikaning falsafiy asoslarini qayta
ko’rishga majbur qilgan fundamental nazariyalar – nisbiylik nazariyasi va kvant
mexanikasi yaratiladi. Biologiyada genetika rivojlanadi. Tibbiyot, psixologiya
hamda inson haqidagi boshqa fanlarda yangi fundamental nazariyalar paydo
bo’ladi. Ilmiy bilimning shakl-shamoyilida, fan metodologiyasida, ilmiy
faoliyatning shakl va mazmunida, uning me’yorlari va ideallarida olamShumul
o’zgarishlar yuz beradi.
XX asrning ikkinchi yarmi fanni yangi inqilobiy o’zgarishlarga olib keladi.
Bu o’zgarishlar adabiyotlarda ko’pincha fan-texnika inqilobi sifatida tavsiflanadi.
Bu o’zgarishlar Shu bilan bog’liqki, Ikkinchi jahon urushidan keyin iqtisodiy
rivojlangan mamlakatlarda fan yutuqlari ilgari misli ko’rilmagan miqyosda
amaliyotga – sanoat, qishloq xo’jaligi, sog’liqni saqlash, kundalik hayotga joriy
etiladi. Fan energetikada (atom elektrostantsiyalari), transportda (avtomobilsozlik,
aviatsiya), elektronikada (televidenie, telefoniya, kom’yuterlar) ayniqsa ulkan
o’zgarishlar yasaydi. Fanning rivojlanishi eng yangi harbiy texnikani yaratishning

asosiy omiliga aylanadi va «ikki lager»ning urushdan keyingi qarama-qarshiligi
sharoitida avj olgan qurollanish ‘oygasi yirik davlatlarni ilmiy-texnikaviy
tadqiqotlarga ulkan mablag’larni sarflashga majbur qiladi.
XX asrning so’nggi o’n yilliklarida fan texnika taraqqiyoti axborot
(kom’yuter) inqilobi bosqichiga qadam qo’ydi. Bu bosqichning o’ziga xos
xususiyati Shundaki, axborot jamiyat rivojlanishining muhim resurslaridan biriga
aylandi. Shu tariqa fan bilan bog’liq yuksak texnologiyalar, ular bilan mushtarak
ta’lim endilikda har qanday jamiyatning tsivilizatsion rivojlanish darajasini
belgilamoqda. Ilmiy kashfiyotlar va ularning amalga tatbiq etilishi o’rtasidagi
masofa mumkin qadar qisqaradi. Ilgari fan yutuqlaridan amalda foydalanish
usullarini to’ish uchun 50-100 yil vaqt sarflangan bo’lsa, endilikda bunga 2-3 yilda
yoki hatto bundan ham qisqaroq vaqt ichida muvaffaq bo’linmoqda.
Davlat ham, xususiy firmalar ham fan rivojlanishining istiqbolli
yo’nalishlarini qo’llab-quvvatlashga katta xarajatlar qilishi tabiiy bir hol bo’lib
qoldi. Natijada XX asrning ikkinchi yarmi fani jadal sur’atlarda o’sib, ijtimoiy
mehnatning muhim tarmoqlaridan biriga aylandi. «Katta fan» davri boshlandi.
Ko’p sonli ilmiy muassasalar ishiga son-sanoqsiz odamlar ommasi jalb qilindi.
Olim kasbi kam uchraydigan kasb bo’lmay qoldi. Hozirgi vaqtda ilmiy faoliyat
o’zlarini qiziqtirgan muammolarni yechishga buning butun xavf-xatarini o’z
bo’yniga olib qo’l urgan ayrim mutafakkirlarning mashg’uloti emas, balki
buyurtmaga, rejali to’shiriqqa binoan ishlaydigan, uni belgilangan muddatda
bajarish va o’z ishi haqida hisobot berishga majbur bo’lgan yirik jamoalarning ishi.
Hozirda ilmiy mehnat – industrial mehnatning bir turi. Fan bilan Shug’ullanuvchi
kishilar hozir «ilmiy xodimlar» deb atalishi bejiz emas.
Fan rivojlanishning yuksak darajasiga erishgan bo’lsa-da, lekin amalda
falsafa bilan uzviy bog’liq bo’lib qolmoqda. Ular faol o’zaro ta’sirga kirishib, bir-
birining rivojlanishiga samarali ta’sir ko’rsatmoqda. Bu hol Shu bilan
izohlanadiki, falsafa daliliy materialga, sinovdan o’tgan ilmiy ma’lumotlarga
tayanib, o’z mavhum g’oyalarini borliq bilan taqqoslash imkoniyatiga ega, fan
esa, dalillarni qayd etish va tavsiflash bilan cheklanmay, yanada asosliroq

xulosalar chiqarish imkoniyatini qo’lga kiritadi . XXI asr boshiga kelib jahonda
olimlar soni qariyb olti millionga yetdi, taxminan Shuncha odam fanga xizmatlar
ko’rsatuvchi mehnat bilan band (laborantlar, texniklar, nashriyotlarning xodimlari
va h.k.). Yerda qadim vaqtlardan boshlab to XXI asrning boshiga qadar yashagan
olimlarning umumiy sonini olsak, ularning o’ndan to’qqiz qismi bizning
vaqtdoshlarimiz ekanligi ayon bo’ladi. Rivojlangan mamlakatlarda ilmiy xodimlar
soni mehnatga qobiliyatli aholining qariyb 10% ni tashkil qiladi, fanni
ta’minlashga milliy daromadning 5% dan ko’prog’i sarflanadi.
Hozirgi vaqt fani jamiyat, texnika, iqtisodiyot, madaniyat, turmush va
kundalik hayotni yo’lga soluvchi qudratli kuchga aylandi. Ayni vaqtda odamlar
bugun fanning qudratinigina emas, balki u bilan bog’liq bo’lgan xavflarni ham
yaxshi anglaydilar. Hozirgi dunyo o’z yutuqlari va o’zining jo’shqinligi uchun fan
oldida mas’uliyatli. Ammo ilmiy haqiqat o’z holicha odamlarning ehtiyojlariga
befarq. U be’arvo va rahm-shafqatsiz. Ammo, I.A.Karimov ta’biri bilan aytganda,
“kuch – bilim va taffakurda” 2
bo’lsa, bu kuch ortib borgani sari insoniyatga ziyon
yetkazmaslik uchun undan yanada ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur.
Shuni tan olish lozimki, hozirgi vaqtda jamiyat ko’p jihatdan fanning ulkan
yutuqlari tufayli o’zini o’zi yo’q qilish yoqasiga kelib qoldi. Bu ilmiy taraqqiyotni
to’xtatish kerak, degani emas. Ammo ilmiy izlanishni insoniy, axloqiy
munosabatga bo’ysundirish va balki uning qaysidir yo’nalishlarini cheklash
zarurligi to’g’risidagi masala kun tartibiga qo’yilmoqda. Ilmiy izlanishning
inson’arvarlaShuvi, uning yo’llari va oqibatlariga axloqiy munosabat – bu
davrimizning muhim muammolaridir.
Falsafa va fanning o’zaro mutanosibligi va farqi. Falsafa nafaqat fan, balki
ijtimoiy hayotning boshqa, chunonchi: iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, huquqiy, ilmiy
jabhalari, san’at va Shu kabilar bilan ham uzviy bog’liq. Biz falsafa va fan
munosabatlarining genezisi haqida ularning birligi va farqlarini aniqlash
maqsadida so’z yuritamiz. Mazkur masalani mufassalroq o’rganishga kirishar
2
Karimоv I.A. Jamiyatimiz mafkurasi хalqni – хalq, millatni – millat qilishga хizmat etsin // Biz kеlajagimizni o’z
qo’limiz bilan quramiz. 7-jild. –T.: O’zbеkistоn, 1999. –B.98

ekanmiz, avvalo ko’rsatilgan tushunchalarning asosiy ma’nolari va mazmunlarini
aniqlab olamiz.
Fanning mohiyatini tushunishga nisbatan ikki asosiy yondashuv, uning keng
va tor talqinlari shakllangan.
Keng (yig’ma) ma’nodagi fan – bu butun inson faoliyati jabhasi bo’lib, uning
vazifasi borliq haqidagi ob’ektiv bilimlarni o’rganish va ilmiy nazariy tizimga
solishdan iboratdir . Bu yerda “fan”, “olim” tushunchalari muayyanlashtirilmaydi
va umumiy, yig’ma tushunchalar sifatida talqin qilinadi. “Fan” tushunchasi
falsafaga tatbiqan ko’pincha ayni Shu kontekstda qo’llaniladi, faylasuflar esa
olimlar deb ataladiki, bu qisman o’rinlidir.
Muayyan ilmiy fanlar, masalan, fizika, kimyo, biologiya, tarix, matematikani
ifodalash uchun «fan» tushunchasiga torroq, binobarin, izchilroq ma’no
yuklanadi. Bu yerda fanga aniq ta’rif berilgan, olim esa tor mutaxassis, muayyan
bilim ifodachisi hisoblanadi. U Shunchaki olim emas, balki doim va albatta yo
fizik, yo ximik, yo tarixchi, yo boshqa fan vakilidir. Ayni holda fan muqarrar
tarzda tabiat, jamiyat, tafakkurning u yoki bu ob’ekti (hodisasi) haqidagi ilmiy
bilimlarning qat’iy tartibga solingan, izchil tizimidan tashkil topadi.
Bunday fanlarning har biri faqat ularning o’zigagina xos bo’lgan maxsus
qonunlar va metodlarga, mazkur fan uchun yagona bo’lgan til, kategoriyalar
a’’arati va hokazolarga ega bo’ladiki, bu yuz bergan jarayonlarni to’g’ri tavsiflash
va tuShuntirish, hozirgi davrni to’g’ri tushunish va bilimlarning tegishli sohasida
albatta yuz beradigan yoki muayyan sharoitda yuz berishi mumkin bo’lgan
voqealar yoki jarayonlarni ma’lum darajada aniq bashorat qilish imkonini beradi.
U yoki bu fanning mazmuni ham, u erishgan natijalar ham barcha madaniyatlar va
xalqlar uchun yagona bo’lib, ayrim olimning yondashuvi, nuqtayi nazari yoki
dunyoqarashiga mutlaqo bog’liq emas. Ular mazkur sohada olg’a siljish uchun
o’zlashtirish lozim bo’lgan, vaqt va amaliyot sinovidan o’tgan bilimlar yig’indisi
sifatida avloddan-avlodga o’tadi.
Falsafada esa qadimda donishmandlik muxlislarining son-sanoqsiz
savollariga tajriba yo’li bilan olingan ba’zi bir oqilona javoblar mavjud bo’lgan .

Bu javoblarni haqqoniy, ya’ni amaliyot sinovidan o’tgan, kundalik hayotda o’z
tasdig’ini to’gan, aniq bilim deb nomlash mumkin. Bunday javoblar masala
«yo’ilishi», kun tartibidan chiqarilishiga sabab bo’lgan, boshqacha aytganda, aniq
ta’riflangan va boshqa javoblarni istisno etgan.
Bunga juda ko’p misollar keltirish mumkin. Masalan, har qanday uchburchak
burchaklarining yig’indisi 180 gradusga tengligi yoki suyuqlikka solingan jismga
siqib chiqarilgan suyuqlik og’irligiga teng kuch ta’sir ko’rsatishi aniqlangani
zahoti bu masalalar o’zining «ochiq» xususiyatini yo’qotgan, ya’ni ular o’zining
boshqa variantlarni istisno etadigan aniq yechimini topgan. Bu mazkur masalalar
atrofida har qanday qo’shimcha mushohada yuritish foydasizligi tufayli o’zining
har qanday ahamiyatini yo’qotganligini anglatgan. Yechilgan masalalar va
muammolar esa aniq, ishonchli bilim darajasiga o’tgan va Shu davrdan e’tiboran
o’zining falsafiy tusini yo’qotgan. XX asrda taniqli nemis faylasufi K.Yaspers bu
muhim qoidani ta’riflar ekan, shak-Shubhasiz asoslardan birini har kim e’tirof
etgudek bo’lsa, u Shu tariqa ilmiy bilishga aylanadi va bundan buyon falsafa
hisoblanmaydi, balki bilimning muayyan sohalariga tegishli bo’ladi, deb qayd etdi.
Falsafa va fanning umumiy jihatlari Shundaki, ular:
-avvalo aqlga tayanadi va oqilona bilimni yaratishga harakat qiladi;
-o’rganilayotgan ob’ektlar va hodisalarning qonunlari va qonuniyatlarini
aniqlashga qarab mo’ljal oladi;
-kategoriyalar apparatini (o’z tilini) yaratadi, o’zlari ilgari surgan qoidalarni
asoslaydi, ularga dalil-isbot keltiradi va yaxlit tizimlarni yaratishga harakat qiladi.
Falsafa va fan o’rtasidagi farq Shunda namoyon bo’ladiki:
falsafa doim u yoki bu faylasuf nomi bilan bog’lanadi, bunda uning g’oyalari,
asarlari o’ziga to’q bo’lishi va ularga boshqa faylasuflar qo’shilishi yoki
qo’shilmasligiga bog’liq bo’lmasligi mumkin. Fan esa, mohiyat e’tibori bilan,
jamoa mehnati mahsulidir;
-falsafada (muayyan fanlardan farqli o’laroq) yagona til va yagona tizim
mavjud emas. Bu yerda fikrlar rang-barangligi me’yor sanaladi. Fanda esa monizm
hukm suradi, chunki hech bo’lmasa fanning u yoki bu muayyan sohasidagi asosiy

tamoyillar, qonunlar va kategoriyalar tizimi (til)ga nisbatan yondashuvlar birligi
albatta mavjud bo’ladi;
-falsafa ilmiy bilimlar va dalillardan keng foydalanadi, biroq uning uzil-kesil
xulosalari ishonchli deb hisoblanishi mumkin emas, zero ular asosan
faylasuflarning sub’ektiv fikrlari va mulohazalariga asoslanadi. Fan esa mohiyat
e’tibori bilan isbotlangan va sinashta bilimlar olishga harakat qiladi, bunda olingan
bilimlarni tekshirish yoki rad etish imkoniyatining mavjudligi bu bilimlar
haqiqiyligi va ilmiy jihatdan asosliligining muqarrar sharti hisoblanadi;
-falsafiy bilimlarni tajribada sinash mumkin emas (aks holda ular ilmiy
bilimlarga aylanadi);
-falsafa aniq ‘rognoz bera olmaydi, ya’ni u ishonchli bilimlarni kelajakka
tatbiq etishga qodir emas, zero unda bunday bilimlar yo’q. Ayrim faylasuf falsafiy
qarashlarning muayyan tizimi yordamida faqat bashorat qilishi mumkin, lekin u
olim kabi ‘rognoz qilish yoki modellashtirishga qodir emas.
Falsafa fanining predmeti, funktsiyalari. Endi «Falsafa nimani
o’rganadi?», degan savolni berishimiz mumkin. Falsafaning predmeti - insonda
bilishga qiziqish uyg’otadigan, mifologiya, din yoki fan javoblaridan qoniqmagan
insonning o’ziga ma’lum bilimlar va tajribaga, muayyan e’tiqod, ishonch va
intuitsiyaga tayangan holda oqilona asoslangan javoblar berishga harakat
qiladigan, savollar tug’diradigan har qanday ob’ektiv va sub’ektiv borliqdir.
Boshqacha aytganda, inson o’z qiziqishi ob’ekti haqida muayyan tasavvur hosil
qilish maqsadida savol berishga asos bo’lishi mumkin bo’lgan hamma narsa
falsafaning predmet idir. Shu munosabat bilan u yoki bu odamning falsafiy
qarashlari haqida va hatto uning falsafasi to’g’risida so’z yuritish mutlaqo o’rinli
bo’ladi va bunga biz kundalik hayotda tez-tez duch kelamiz.
Biroq ayni holda bizni fan sifatidagi, ayrim insonning emas, balki butun
jamiyatning rivojlanish mahsuliga aylangan ijtimoiy hodisa sifatidagi falsafa
qiziqtiradi va ayni Shu sababli yuqorida keltirilgan ta’rifda «inson» tushunchasi
yig’ma ma’noda qo’llanilgan. Bu yerda Shuni ta’kidlab o’tish lozimki, garchi
falsafaning predmet iga biz umumiy nuqtayi nazardan ancha keng ta’rif bergan

bo’lsak-da, ayrim tarixiy davrlarda odatda u yoki bu sabablarga ko’ra muayyan
masalalar doirasi falsafiy tadqiqotlarda birinchi o’ringa chiqadi.
Masalan, qadimgi Yunonistonda kosmotsentrizm ilk falsafiy ta’limotlarning
o’ziga xos xususiyati bo’lib, bunda asosiy e’tibor «kosmos», «tabiat»ni anglab
etishga qaratilgan. Keyinchalik, qadimgi yunon shahar-’olislari ravnaq to’gan
davrda faylasuflar diqqat markazidan ijtimoiy muammolar, axloq, davlat qurilishi
masalalari o’rin oldi. Yevropada xristianlikning, Sharqda islom dinining keng
qamrovli rivojlanishi, dinga e’tiqodning kuchayishi va davlat siyosati darajasiga
ko’tarilishi natijasida o’rta asrlar falsafasi teotsentrik (yunon. theos – markazdan
o’rin olgan xudo) xususiyat kasb etdi, ya’ni Xudo va u yaratgan olam falsafiy
qiziqishlarning asosiy predmet iga aylandi. Uyg’onish davrida falsafa san’at
(estetika)ga va ko’p jihatdan insonga murojaat qilindi.. yangi davr deb
nomlanuvchi XVII-XVIII asrlarda falsafa tobora kuchayib borayotgan fan bilan
uzviy bog’landi, natijada falsafiy tadqiqotlarning diqqat markazidan bilish va ilmiy
metodlar masalalari o’rin oldi.
XIX asrning ikkinchi yarmida yuz bergan «klassik falsafa» va oqilonalik
inqirozi irratsionallik, intuitivlik, ongsizlik muammolarini namoyon etdi, XX
asrning birinchi yarmida ular «noklassik falsafa» tahlilining asosiy predmet iga
aylandi, bu esa, o’z navbatida, matnlar mantig’i, tili, ularni talqin qilish va
sharhlashga alohida qiziqish uyg’onishiga olib keldi. XX asrning so’nggi o’n
yilliklarida hozirgi madaniyatdagi inqiroz hodisalarini va yangi axborot
texnologiyalarining, Shuningdek ommaviy kommunikatsiya vositalarining jadal
sur’atlarda rivojlanishi bilan belgilangan muammolarni kun tartibiga qo’ygan
‘ostnoklassik falsafa shakllandi. Bu falsafa vakillari «tarixiy rivojlanishning
tugallanganligi», barcha ma’nolar va g’oyalar «aytib bo’linganligi» haqida
mushohada yuritib, inson o’ziga yog’ilayotgan axborotga ishlov berishga qodir
emasligiga e’tiborni qaratar ekan, notizimlilik, Yevropa an’anaviy falsafiy
bilimining negizlari, qadriyatlari va chegaralarini o’zgartirish g’oyasini ilgari
surdilar.

Nihoyat, XX-XXI asr chegarasida eng yangi falsafada birinchi o’ringa
chiqqan va eng muhim mavzular qatoridan o’rin olgan yana bir mavzu
globallaShuv jarayonlarining mohiyatini va ularning rivojlanish yo’nalishini
aniqlashga alohida e’tibor qaratildi. Bu jarayonlar hozirgi vaqtda jamiyat
hayotining deyarli barcha jabhalarini qamrab oldi va davrimizning olamShumul
muammolarini yuzaga keltirdiki, ularning nazariy va amaliy yechimini to’ish bu
muammolarni falsafiy darajada anglab etishni ham nazarda tutadi. Xalqaro
miqyosda alohida e’tibor berish va kelishilgan harakatlarni taqozo etuvchi eng
muhim muammolar qatoriga ekologiya, demografiya, xavfsizlik, xalqaro
jinoyatchilik, energetika resurslari, qashshoqlikka chek qo’yish muammolarini
kiritish mumkin.
Ko’rib turganimizdek, falsafaning predmet ini qandaydir bitta, qat’iy
cheklangan, muayyan masalalar doirasi bilan bog’lash mumkin emas. U vaqt
omiliga va ob’ektiv sabablar to’plamiga qarab, doim u yoki bu muammo yoki
ularning muayyan majmui tarzida birinchi o’ringa chiqadi. Ammo bu boshqa
mavzular, masalalar va muammolar o’z ahamiyatini yo’qotadi va falsafa
chegarasidan chetga chiqadi, uning tahlil predmeti bo’lmay qoladi, degan ma’noni
anglatmaydi. Bosh mavzularni ikkinchi, uchinchi yoki undan ham keyingi o’ringa
surib qo’yadi, ular muayyan davrda va tegishli sharoitda falsafiy diqqat
markazidan o’rin olish yoki falsafiy muammolarning ustuvor yunalishi bo’ylab
yuqoriga ko’tarilish uchun o’z vaqtini «kutib», go’yoki ‘anada turadi, desak,
to’g’riroq bo’ladi. Ayni Shu sababli biz falsafa tarixida qiziqishlardagi
ustuvorliklarning muttasil o’zgarishini, u yoki bu masala bosh masalaga aylanishi,
falsafiy hamjamiyatning asosiy e’tibori ma’lum vaqt mobaynida unga qaratilishini
ko’ramiz.
Falsafaning funksiyalari. Falsafa u yoki bu muammolarni hal qilar,
qonunlar, muayyan tamoyillarni ta’riflar yoki gipotezalar, g’oyalar va nazariyalarni
ilgari surar ekan, ayni vaqtda (ba’zan Shu tariqa) har xil funksiyalarni bajaradi.
Falsafaning muhim funksiyalaridan dunyoqarashni shakllantirish, bilish,
metodologik, integrativ, madaniy, aksiologik, axloqiy va tarbiyaviy funksiyalarni

qayd etish mumkin. Ularning barchasi bir-biri bilan uzviy bog’liqdir. Bu
funksiyalarning roli va ahamiyati falsafaning amal qilish sohasi, u hal qilayotgan
vazifalar darajasi va xususiyati bilan belgilanadi.
Dunyoqarashni shakllantirish funksiyasi. Falsafaning, dunyoqarashni
shakllantirish funksiyasi, insonning dunyoga munosabati, uning o’z-o’zini va
o’zini qurshagan borliqni tushunishi, Shuningdek turli voqealar, hodisalarni va
o’z burchini qanday talqin qilishi avvalo va bevosita uning dunyoqarashiga
bog’liq bo’ladi. Yuqorida ko’rsatib o’tilganidek, inson dunyoqarashida e’tiqodlar
va bilimlar, tuyg’ular va emotsiyalar, oqilonalik va irratsionallik, tajriba, intuitsiya
va hokazolar chambarchas bog’lanadi. Ayni Shu sababli falsafasiz dunyoning
yaxlit manzarasini yaratish mumkin emas, chunki, «hamma narsaga aralashadigan»
falsafagina dunyoqarashning o’zaro bog’lanmagan turli «parchalari»ni birlashtirib,
Shu tariqa odamlarning butun borliqqa nisbatan umumiy, izchil va mantiqan to’g’ri
munosabatini yaratish imkonini beradi. Bunda falsafa ayrim ikir-chikirlar,
ahamiyatsiz tafsilotlarni mavhumlashtiradi va umumiy aloqalarga, turli narsalar va
hodisalar xossalarining birligiga e’tiborni qaratadi va Shu tariqa o’zining bosh
funksiyasi – dunyoqarashni shakllantirish funksiyasini bajaradi.
Falsafaning gnoseologik funksiyasi tajribada sinash, tavsiflash yoki shak-
Shubhasiz inkor etish mumkin bo’lmagan, ya’ni fan ochib berish, tadqiq etish va
tahlil qilishga qodir bo’lmagan narsalar va hodisalarni oqilona yo’l bilan
tuShuntirishga harakat qilishdir . Falsafa u yoki bu mohiyati aniqlanmagan yoki
kam o’rganilgan hodisalarni tuShuntirishga nisbatan o’z yondashuvlari,
nazariyalari va gipotezalarini taklif qilar ekan, ularni bilishga bo’lgan
qondirilmagan qiziqish o’rnini ma’lum darajada to’ldiradi, Shu tariqa mifologik va
diniy fantaziyalarga kamroq o’rin qoldiradi. Falsafa gnoseologiyada hal qiladigan
boshqa bir muhim vazifa «Haqiqat nima?», «Uning mezonlari qanday?», degan
masalalar bilan bog’liq, zero har qanday bilish jarayoni oxir-oqibatda, u yoki bu
tarzda haqiqatning tagiga etishga qarab mo’ljal oladi, bu esa eng muhim masaladir.
Metodologik funksiyasi to’g’risida so’z yuritganda metod tushunchasiga
murojaat etish o’rinli bo’ladi. Bu tushuncha yunoncha methodos – yo’l, tadqiqot,

tekshirish so’zidan kelib chiqqan bo’lib, u yoki bu maqsadga erishishning
muayyan usulini, Shuningdek borliqni nazariy va amaliy o’zlashtirishga
qaratilgan usullar yoki amallar majmuini anglatadi . Boshqacha qilib aytganda, bu
faylasuf yoki olim o’zi o’rganayotgan predmet ning tadqiqot yo’lidir. Odatda
metodologiya muammolari falsafa doirasida o’rganilgan, biroq ayrim fanlar
vujudga kelishi bilan falsafiy (umumiy) metodlar bilan bir qatorda muayyan, ayrim
ilmiy metodlar ham rivojlana boshladi. Falsafaning boshqa bir muhim metodologik
funksiyasi falsafada ham, ayrim fanlarda ham muhim rol o’ynaydigan har xil
kategoriyalarni ishlab chiqishidan iborat. Kezi kelganda yana Shuni ham ta’kidlab
o’tish lozimki, falsafa o’ta keng tushunchalar, ya’ni kategoriyalar bilan ish ko’rar,
ularni ta’riflar ekan, metodologik funksiya bilan bir vaqtda dunyoqarashni
shakllantirish funksiyasini ham bajaradi.
Falsafaning integrativ funksiyasi fan bilan chambarchas bog’liq. Real
borliqning yangi va yangi ob’ektlari va hodisalari inson nazariy tadqiqotlari
sohasidan o’rin olishi, Shuningdek ilgari ma’lum darajada anglab yetilgan
narsalar va hodisalarni yanada chuqurroq o’rganishga bo’lgan ehtiyoj ilmiy bilim
o’z rivojlanishining dastlabki bosqichlaridayoq tabaqalanishiga turtki beradi.
Buning natijasida ayrim fanlar paydobo’lib, ular nafaqat o’z tadqiqot ob’ekti va
predmet ini ajratdi, balki o’zining faqat mazkur fanga xos bo’lgan tili,
kagegoriyalar a’’arati va hokazolarni yaratdi. Ammo bu yo’lda jiddiy xavf ham
mavjud bo’lib, u Shundan iboratki, fanlarning ajralishi natijasida ular o’rtasidagi
aloqalar susayadi, ular murakkab kompleks vazifalarni yechishda faol o’zaro aloqa
qilish qobiliyatini yo’qotadi. Qarama-qarshi jarayon – ilmiy bilimlarning
integratsiyalaShuvi va u yoki bu muammolarni yechish uchun kuch-g’ayratni
birlashtirish jarayoni bu xavfning oldini olish imkonini beradi.
Murakkab kompleks muammolarni tadqiq etuvchi hozirgi vaqt fanida ba’zan
ayrim ilmiy fanlarning vakillari boshqa fanlarning vakillarini faqat ular turli
tillarda, ya’ni har biri o’z fanining tilida ga’irgani bois tuShunmaydi. Bu jihatdan
falsafa ular uchun amalda bog’lovchi bo’g’inga, birlashtiruvchi asosga aylanadi,
chunki u o’z tahlilida fanlararo muloqotga va mazmuni ayni bir kontekstda turli

fanlar tomonidan qabul qilinadigan va qo’llaniladigan fundamental tushunchalarni
yaratishga qarab mo’ljal oladi.
Murakkab ob’ektlarni kompleks tadqiq qilishda har bir muayyan fan o’z
predmet idan kelib chiqadi. Bu predmet doirasi unga o’rganilayotgan ob’ektni
yaxlit ko’rish, uning aloqalarini aniqlash imkonini bermaydi. Bu vazifani hal
qilishga ham faqat falsafa qodir bo’lib, u butun vaziyatni yaxlit ko’rish imkonini
beradi va bu jihatdan nafaqat fanlar o’rtasida, balki inson faoliyatining ayrim
jabhalari, masalan, o’tkazilayotgan tadqiqotlar bevosita yoki bilvosita bog’liq
bo’lishi mumkin bo’lgan huquqiy, siyosiy, axloqiy faoliyat o’rtasida ham
bog’lovchi bo’g’in hisoblanadi.
Madaniy funksiyasi. Falsafa odamlar dunyoqarashini kengaytirish, ularda
bilishga qiziqish uyg’otish, nazariy fikrlash madaniyatini shakllantirish va
rivojlantirish orqali madaniy funksiyani ham bajaradi. U dunyoni o’zlashtirish va
bilishning universal shakli sifatida, insoniyatning eng yaxshi yutuqlarini o’zida
mujassamlashtiradi va ularni butun insoniyat mulkiga aylantiradi. Turli
mamlakatlar va xalqlarning falsafa tarixini o’rganish ularning o’tmishdagi va
hozirgi madaniyatini yaxshiroq tushunish imkonini beradi, g’oyalar almashinuvi va
madaniy an’analarning o’zaro ta’siriga ko’maklashadiki, bu madaniy meros bilan
uzviy bog’liq bo’lgan ko’pgina muammolarni yechishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Aksiologik funksiyasi. Falsafa hayotning ma’nosi, o’lim va umrboqiylik
masalalarini kun tartibiga qo’yish, u yoki bu harakat, voqea, hodisaga “yaxshi”,
“yomon”, “muhim”, “foydali”, “foydasiz” kategoriyalari bilan baho berish
orqali– aksiologik (yunon. axia - qadriyat) funksiyani bajaradi. U uzoq muddatli
tendentsiyalarni qisqa muddatli tendentsiyalardan farqlash, yuzaki jarayonlarni
fundamental jarayonlardan, muhim narsalar va hodisalarni ikkinchi darajali
narsalar va hodisalardan ajratish orqali insonning qadriyatlarga munosabati bilan
uzviy bog’liq bo’lgan tegishli ehtiyojlarini shakllantiradi. Shu tariqa insonning
muayyan qadriyatlari, mo’ljallari va ustuvorliklari belgilanadi, ya’ni tegishli
qadriyatlar tizimi tarkib to’adi. Bu tizim odamlarning muhim xususiyati

hisoblanadi, ularning hayotga munosabatini aks ettiradi va jamiyatdagi xulq-
atvorini ko’p jihatdan belgilaydi.
Falsafaning axloqiy funksiyasi odamlar xulq-atvori va u yoki bu jamiyatda
yuzaga keluvchi munosabatlar bilan bog’liq . Bunda, masalan, axloqiy qadriyatlar,
ularning tabiati, asoslari va jamiyatdagi amaliy roli falsafaning tadqiqot predmeti
hisoblanadiki, bu jamiyatda yuzaga keladigan va tabiiy yo’l bilan, ya’ni real hayot
amaliyotida o’rnatiladigan me’yorlar va qoidalarga sezilarli darajada ta’sir
ko’rsatadi. Bunday me’yorlar ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim
dastak hisoblanadi va odamlarning o’zaro aloqalari, ularning munosabatlari va
o’zaro til to’ish darajasida namoyon bo’ladi. Xulosa qilib aytish mumkinki, falsafa
doimo axloqda, jamiyatning barcha a’zolari xulq-atvorida namoyon bo’ladi va Shu
tariqa yana bir muhim funksiya – axloqiy funksiyani bajaradi.
Falsafaning tarbiyaviy funksiyasi haqida fikr yuritilganda bu masalaning
xalqaro darajadagi keng va har tomonlama muhokamasi natijalarini hisobga olgan
holda so’z yuritish o’rinli bo’ladi. Bugungi kunda nafaqat ayrim xalqlar, balki
butun jahon hamjamiyati o’z-o’zini anglab etishga yo’naltirilgan falsafaga
muhtojdir. Buni 2002 yildan Yunesko qaroriga binoan, butun dunyoda har yili
noyabr oyining uchinchi ‘ayshanbasida o’tkaziladigan “Jahon falsafa kunlari” ham,
hozirgi kunda dunyo uchun eng muhim masalalarga e’tiborini qaratadigan Jahon
falsafa Kongresslari ham tasdiqlaydi. Darhaqiqat bunday kongress birinchi marta
1900 yilda Fransiyada o’tkazilgan, 1948 yildan boshlab uni har besh yilda bir
marta o’tkazish an’anaga aylangan. Xususan, 1998 yilda Boston shahrida (AQSH)
bo’lib o’tgan XX jahon falsafa kongressi “‘aydeyya: insoniyatni tarbiyalashda
falsafa” mavzusiga bag’ishlangan bo’lsa, Turkiyaning Anqara shahrida o’tkazilgan
XXI Jahon falsafa kongressida “Falsafa jahon muammolari bilan yuzma-yuz”
mavzusi atroflicha muhokama qilindi. XXII jahon falsafa kongressi birinchi marta
Osiyo mamlakati bo’lmish Koreya Respublikasining Seul shahrida “Hozirgi
davrda falsafani qayta anglash” degan umumiy mavzu ostida bo’lib o’tdi.
Kongresslarning mavzularidan ko’rinib turganidek, falsafa real hayot bilan uzviy
bog’liq va eng muhim muammolarni anglab etishga xizmat qilib keldi. Shunday

muammolardan biri – insonni shaxs sifatida tarbiyalash va kamol to’tirishda
falsafaning roli va ahamiyati masalasidir. Buning uchun esa, albatta, qadimgi davr
mutafakkirlarining asarlariga yana bir bor murojaat etish taqozo etiladi.
Falsafa dunyoni anglash usuli sifatida. Bugungi kunda nafaqat ayrim xalqlar,
balki butun jahon hamjamiyati falsafaga, o’zining hayotdagi o’rni va vazifasini
falsafiy anglab etishga ayniqsa muhtojdir.
Falsafa real hayot bilan uzviy bog’liq va doim inson borlig’ining eng muhim
muammolarini anglab etishga qarab mo’ljal oladi. Ayni Shu sababli hozirgi
davrning muhim muammosi – globallaShuv va uni falsafadagi butunlay yangi
mavzu sifatida falsafiy anglab etish muhim ahamiyatga ega. Falsafa predmeti va
muammolarini muhokama qilishda alohida diqqatga loyiq bo’lgan boshqa bir
mavzu insonni shaxs sifatida tarbiyalash va kamol to’tirishda falsafaning roli va
ahamiyatidir.
Hozirgi vaqt faylasuflari bunday muammolarni yechish ustida ishni davom
ettirar ekanlar, “Falsafa nima? U kimga va nima uchun kerak?”, “Falsafaning
vazifasi nimadan iborat?”, “Falsafadan qanday, qaysi yoshdan va nima maqsadda
tahsil berish lozim?” qabilidagi bir qarashda allaqachon o’z yechimini to’gan
masalalarni yana kun tartibiga qo’ymoqdalar. Bu haqda ko’p va atroflicha so’z
yuritilgan jahon kongresslari dunyoda falsafa predmet iga, Shuningdek u ijtimoiy
rivojlanishga izchil ta’sir ko’rsatishga qodir yoki qodir emasligiga, agar qodir
bo’lsa, buni u qay tarzda amalga oshirishi mumkinligiga nisbatan yagona
yondashuv avvalgidek mavjud emasligini tasdiqlaydi. Fikrlarning bunday rang-
barangligi, yuqorida qayd etib o’tilganidek, falsafaning o’ziga xos xususiyati, ya’ni
u fikrlar plyuralizmi, har xil fikrlash imkoniyati bor joydagina mavjud bo’lishi
mumkinligi bilan belgilanadi.
Falsafaning unga yaxlit ta’limotga aylanish va tilning birligiga, umumiy
qonunlar va metodologiyaga tayanish imkonini bermaydigan bu kamchiligi ayni
vaqtda, u fanlararo kompleks muammolarni yechish talab etiladigan murakkab
tizimlar bilan ish ko’rgan holda uning afzalligiga aylanadi.

Quyidagilar hozirgi vaqtda insoniyat uchun eng muhim fanlararo kompleks
muammolar hisoblanadi: barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash;
ekologiya muammolari; jamiyat hayoti barcha jabhalarining globallaShuvi. Bu
muammolarni falsafiy nuqtayi nazardan anglab etish alohida ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy yondashuvlardan farqli o’laroq, muammoga nisbatan falsafiy yondashish
dalillarni talqin qilishda ko’proq erkinlik berilishi, ilgari surilayotgan qoidalarni
isbotlashga nisbatan yengilroq talablar qo’yilishi, mushohadaga asoslangan
ta’riflar berish, sub’ektiv baholash huquqi va Shu kabilar bilan tavsiflanadi.
Bunday tadqiqotlar bir qarashda uncha katta ahamiyatga ega emasdek bo’lib
tuyulishi ham mumkin. Lekin amalda bunday emas.
Birinchidan, falsafiy tadqiqot oqilona bilishning fanda olingan natijalarni
tekshirish (verifikatsiya qilish) yoki rad etish (falsifikatsiya qilish) imkoniyati
yo’qligi tufayli lozim darajada samara bermagan yoki umuman ojiz bo’lib chiqqan
sohasida amalga oshiriladi. Insoniyat oqilona bilishning bundan boshqa usullariga
ega emas.
Ikkinchidan, falsafiy refleksiya muammoni ko’rish ufqini kengaytiradi, uni
tadqiq etishga nisbatan yangicha, o’ziga xos yondashuvlarni taklif qiladi, Shu
jumladan fanga bunday yondashuvlarni ilgari surishga ko’maklashadi. Zero, aniq
ta’riflar va ishonchli dalillarga tayanadigan fan o’z fikrlari va xulosalarida bunday
erkinliklarga yo’l qo’ya olmaydi. Vaholanki, falsafiy tafakkur mulohaza yuritish va
baholashlarga nisbatan erkin yondashuvsiz o’zining betakrorligini yo’qotadi.
Hamonki plyuralizm falsafada me’yor hisoblanar, har bir alohida miyada esa
monizmga, ya’ni qarashlarning tartibga solingan, yaxlit va nisbatan ziddiyatlardan
xoli tizimiga kelish lozim ekan, falsafani qanday o’zlashtirish, undan qanday saboq
berish mumkin?
Butun dunyoda aksariyat faylasuflarni birinchi navbatda ayni Shu masala
qiziqtiradi. Xususan Suqrot, Seneka va o’tmishning boshqa mutafakkirlari
tajribasiga tayangan holda: Falsafa faktlarni eslab qolishni o’rgatmasligi, balki
mulohaza yuritish va savollarga javob berish qobiliyatini rivojlantirishi lozim.
Falsafadan saboqlar inson har bir masala yuzasidan mutafakkirlar fikriga

murojaat etmasdan, o’zi mustaqil o’ylashni va o’z aqliga quloq solishni
o’rganishini nazarda tutmog’i darkor. Ayni Shu sababli falsafaning vazifasi
insonga muloqot qilishni o’rgatish, u o’z shaxsiyatining ahamiyatini ko’rsatishga
emas, balki haqiqatning tagiga etishga harakat qilishiga erishishdan iborat. Bu,
o’z navbatida, barcha odamlar o’ziga atrofdagilar quloq solishiga loyiq ekanligini
nazarda tutadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Q.Nazarov [va boshq.]. Falsafa asoslari [Matn]: o‘quv qollanma / -
Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2018. - 380 b.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. -
384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338
b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. -
574 b.

Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)
Hozirgi zamon texnika falsafasining yo‘nalishlari, maktab va konsepsiyalari