Falsafiy antropologiya (inson falsafasi) - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	95.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)

Купить

FALSAFIY ANTROPOLOGIYa (INSON FALSAFASI)
Reja:
1.Inson borligining uziga xos xususiyatlari. Ongning tabiati, strukturasi va
funksiyalari. Ongsizlikning tabiati.
2. Antrop tamoyil - inson borligiga oid zamonaviy metodologik vosita.
3 Shark va Garb falsafasida inson muammosi Falsafiy antropologiyaning
paydo bulishi va rivojlanishi,predmeti va vazifalari.
4.Insonga introvertiv va e kstrovertiv yondashuvlar,biologizatorlik va
sosiologizatorlik konsepsiyalari.Passionar, subpassionar va muvofik odamlar
xakidagi ta’limot
5 . Xayotning mazmuni va unda insonning vazifasi. Xayotni tark etish
boskichlari. Suisid va parasuisidning oldini olishda tarbiyaning roli.
6.Inson borligida uzlikni anglashning namoyon bulishi.Inson borligida
faoliyatining tuzilishi va atributlari.
7.Inson faoliyatini tartibga solish mexanizmlari va uning axamiyati.
Faoliyatni tashkil kilishda xukuk va axlok uygunligi

Inson falsafiy muammo sifatida . Falsafa tarixida insonga murojaat etmagan,
inson moddiy va ma’naviy borlig‘ining turli tomonlarini bevosita yoki bilvosita
tahlil qilmagan faylasuf yoki falsafiy yo‘nalishni topish deyarli mumkin emas.
Aksariyat falsafiy va diniy tizimlar katta olam yoki makrokosmga zid o‘laroq,
insonga mikrokosm yoki kichik Koinot sifatida qarab, uni butun olamni tushunish
kaliti deb hisoblaganlar. F aylasuflar inson sirining tagiga yetish borliq
jumbog‘ining tagiga yetish bilan barobar ekanligini qayta-qayta anglab
yetganlar .Zero Forobiy aytganidek -”Odamlar o‘zlarining xos xususiyatlariga va
tabiiy ehtiyojlariga ko‘ra jamiyat tuzadilar. Ularning harakat va fe’llarini dastavval
bora-bora odatlarga aylanadigan tabiiy qobiliyatlar belgilaydi” 1
. O‘z-o‘zingni angla
va shu orqali dunyoni anglaysan. Dunyoni insonning teran qatlamlariga kirmasdan
sirtdan bilishga bo‘lgan barcha urinishlar narsalar haqida faqat yuzaki tasavvur
hosil qilish imkonini beradi. Insondan sirtga qarab yuradigan bo‘lsak, narsalar
mohiyatini hech anglay olmaymiz, zero bu mohiyat insonning o‘zida
mujassamlashgan.
Bu fikr qadimgi mutafakkirlargayoq yaxshi ma’lum bo‘lgan. Unga turli
ko‘rinishlarda Sharqda ham, yunon-rim falsafiy an’anasida ham duch kelish
mumkin. Xususan, antik davrda Delfidagi Apollon ibodatxonasiga kiraverishda
ustunga o‘yib yozilgan, rivoyatlarga qaraganda Suqrot takrorlashni yaxshi ko‘rgan
«O‘z-o‘zingni angla», degan ibora ayniqsa mashhur bo‘lgan. Ajablanarlisi
shundaki, oradan ikki yarim ming yil vaqt o‘tgach, hozir ham bu fikr o‘z
ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. U nafaqat narsalar dunyosini, balki inson borlig‘ining
mohiyatini, inson va ijtimoiy munosabatlarning asl tabiatini tushunishga harakat
qilayotgan har bir odam uchun o‘z-o‘zini anglashga chorlovchi fikr bo‘lib
qolmoqda. Buni faqat shu bilan izohlash mumkinki, ayni holda har bir yangi avlod
o‘z davri hamda tabiiy-ilmiy va falsafiy tasavvurlarning tegishli darajasi nuqtai
nazaridan yechishga harakat qiladigan o‘ta murakkab, «boqiy» falsafiy
masalalardan biri to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
1 1
А л-Фаробий Философия политики . – М. : 1989. – С.529 .

Tarixga boshqa ko‘p sonli iboralar ham ma’lum bo‘lib, ular vaqt, madaniyat
va diniy e’tiqoddan qat’iy nazar, inson barcha zamonlarda butun dunyo
mutafakkirlarining diqqat markazida bo‘lgani va hozir ham shunday ekanligi,
tayanch nuqtasi va hatto bilish mezoni bo‘lib xizmat qilishidan dalolat beradi.
Xususan, qadimgi xitoy faylasufi Lao Szi fikriga ko‘ra, «boshqalarni biluvchi –
oqil, o‘zini biluvchi – donishmanddir». Protagorning: «Inson barcha narsalar
mezonidir», degan fikri ham juda mashhur. «Tangri saltanati bizning
ichimizdadir», deb o‘rgatgan Iso Masih. Buddaviylarning: «O‘zligingga nazar
tashla, sen Buddasan», degan chorlovi ham yuqoridagi fikr bilan hamohangdir.
I slomda «Kimki o‘zini bilsa, u o‘z Allohni ham bilgaydir», deyiladi.
Demak, inson o‘zini dunyodan oldinroq va ko‘proq biladi, ayni shu sababli u
dunyoni o‘zidan keyin va o‘zi orqali anglab yetadi. Falsafa dunyoni inson orqali
ichdan bilishdir, fan esa insondan tashqaridagi dunyoni yuzaki bilish demakdir.
Insonda mutlaq borliq, insondan tashqarida esa – nisbiy borliq namoyon bo‘ladi.
Falsafa tarixida inson muammosi . Antik davrdan boshlab insonga bo‘lgan
qiziqish dam kuchayib, dam ma’lum vaqt pasayib turgan, lekin hech qachon
yo‘qolmagan. «Inson nima?», degan savol bugungi kunda ham avvalgidek jahon
falsafasidagi o‘ta muhim masalalardan biri bo‘lib qolmoqda, insoniyatning eng
o‘tkir aql-zakovat sohiblari e’tiboridan tushmay va ayni vaqtda o‘zining uzil-kesil,
umumiy e’tirof etilgan yechimini topmay kelmoqda.
Inson har safar mutafakkirlar diqqat markazidan o‘rin olar ekan, uning
mohiyatini yangi tarixiy sharoitda va yangicha nuqtai nazardan anglab yetishga
harakat qilib, uni qayta va qayta yangidan kashf etganlar. Pirovardida, falsafa
fanida insondan murakkabroq va ziddiyatliroq predmet yo‘q, desak, hech
mubolag‘a bo‘lmaydi.
Inson barcha yaxshi fazilatlarni o‘zida mujassamlashtirgan o‘ziga xos,
betakror va barkamol mavjudot – cheksiz mikrokosm sifatida ham, inson
tabiatining norasoligi va buzuqligi tufayli halokatga mahkum bo‘lgan tabiat xatosi
sifatida ham, Xudo yaratgan banda sifatida ham, boshqa odamlar faoliyatining
mahsuli sifatida ham talqin qilinadi. Xususan, Sharq mutafakkiri A.Beruniy jahon

fanida birinchi marta inson va tabiat, odam va olam o‘rtasidagi munosabatlarni
dunyoviy fan nuqtai nazaridan o‘rganadi. U “odamlar tuzilishining rang, surat,
tabita va axloqda turlicha bo‘lishi faqatgina nasablarining turlichaligidan emas,
balki tuproq, suv, havo va yerning, odam yashaydigan joylarning turlichaligi
hamdir. Tillarning turlicha bo‘lishiga sabab odamlarning guruhlarga ajralib ketishi,
bir-biridan uzoq turishi, ularning har birida turli hoxishlarni ifodalash uchun zarur
bo‘lgan so‘zlarga ehtiyoj tug‘ilishidir. Uzoq zamonlar o‘tishi bilan bu iboralar
ko‘payib, yodda saqlangan va takrorlanish natijasida tarkib topib, tartibga
tushgan” 1
, deb hisoblaydi. Demak, Beruniy fikricha, insonning fe’l-atvori va
ma’naviy qarashlari surati va siyrati bevosita tabiiy muhit ta’sirida shakllanadi.
Zero, aynan shu tabiiy muhit, geografik sharoit xalqlar, millatlar shakllanishining
muhim asosi bo‘la oladi. “Inson o‘z tabiatiga ko‘ra murakkab tanaga egadir.
Insonning tanasi bir-biriga qarama-qarshi qismlardan iborat bo‘lib, bu qismlar
tobelik kuchi asosida birlashgan” 2
. Beruniy fikricha, hamma odamlarda o‘zaro bir-
biriga o‘xshash va ayni paytda farq qilib turadigan jihatlar mavjud. Ibn Sino,
“Inson boshqa barcha hayvonot olamidan so‘zi, tili va aqli, tafakkur qilishi bilan
farq qiladi. Inson aqli turli fanlarni o‘rganish yordamida boyiydi” 3
, deb hisoblaydi.
Forobiy fikricha, inson o‘z tabiatiga ko‘ra hayotini tartibga keltirish,
mustahkamlash va takomillashtirish uchun boshqa insonlarga muhtoj bo‘ladi.
Yakka holda hech kim bunnig uddasidan chiqa olmaydi. “Inson shunday
maxluqotki, u faqat jamiyatda o‘z ehtiyojlarini qondirishi va oliy ma’naviy
darajaga ko‘tarilishi mumkin” 4
. Inson o‘z hayotining me’mori, ijodkori bo‘lmog‘i,
o‘zida fozila xislatlar, iste’dodlarni tarbiyalashi lozim. Bunga esa u jamiyatda
yashab faoliyat ko‘rsatgandagina erishadi. Inson ijtimoiy mavjudod. Yolg‘izlik
uzlat uni qashshoqlashtiradi, insoniy qiyofasini va baxtga olib boradigan
iste’dodini yo‘qotadi. Ibn Xaldun insonga ijtimoiy voqelik sifatida qaraydi. Undan
ijtimoiy mohiyat izlaydi. Inson jonzot sifatida ezgulik va yovuzlik olamidir.
Shunga ko‘ra, u umrining har daqiqasida yovuzlikdan ko‘ra ezgulikka,
1
Беруний А. Танланган асарлар. 1 жилд. –Т.: Фан, 1968.-Б.16-17.
2
Қаранг: Ирисов А. Абу Райхон Беруний ҳикматлари. -Т.: Ёш гвардия, 1973. –Б.40-43
3
Ибн Сина. Данишнамэ. -Душанбе.: 1957.-С..59
4
Форобий. Фозил одамлар шаҳри. -Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1993. –Б.69

yomonlikdan ko‘ra yaxshilikka, nafratdan ko‘ra muhabbatga intilib yashashga
mahkum etilgan aql sohibi, bebaho ne’matdir.
Inson barcha ijtimoiy munosabatlar majmuidir, degan fikr insonga mexanistik
nuqtai nazardan yondashgan Ma’rifat davri mutafakkirlari, xususan «Inson-
mashina» deb nomlangan asar muallifi fransuz J.Lametri (1709-1751) ilgari surgan
g‘oyalar bilan to‘qnashadi.
Boshqa bir mashhur fransuz faylasufi – R.Dekart (1596-1650) asarlarida
inson mohiyati masalasiga nisbatan butunlay o‘zgacha yondashuvga duch kelamiz.
U «inson fikrlovchi narsadir», deb hisoblaydi.
«Inson, u uzoq vaqt o‘ylaganidek, dunyoning statik markazi emas, balki
evolyusiyaning o‘ziga va cho‘qqisi bo‘lib, bu ancha go‘zalroqdir» 5
, deb qayd etadi
atoqli fransuz faylasufi va teologi P.T. de Sharden (1881-1955).
Unga zid o‘laroq, A.Shopengauer (1788-1860) inson nuqsonli mavjudot
ekanligini ta’kidlaydi, uni «tabiat xalturasi» deb ataydi.
Fransuz yozuvchisi va faylasufi J.P.Sartr (1905-1980) bu fikrni butunlay rad
etadi. Uning fikricha, inson kelajakka qarab intiladi va shu tariqa o‘zini o‘zi
yaratadi. U «Inson – odamzot kelajagidir», deb ta’kidlaydi.
Shunday qilib, falsafaning ikki yarim ming yillik tarixi mobaynida insonga
juda ko‘p ta’riflar va tavsiflar berildi, u ko‘p sonli sinonimlar orttirdiki, falsafiy
tahlilning boshqa biron-bir obektida bunday holga duch kelish mushkul. Zero,
falsafa tarixida inson :
 «aqlli mavjudot»;
 «siyosiy hayvon»;
 «tabiat gultoji»;
 «hayotning boshi berk ko‘chasi»;
 «hayotning soxta qadami»;
 «mehnat qurollari yasovchi hayvon»;
 «o‘zlikni anglash qobiliyatiga ega mavjudot»;
 «ma’naviy va erkin mavjudot» va h okazolar sifatida talqin qilingan.
5
Тейяр де Шарден П. Феномен человека. -М.: 1987.-С.40

Fikrlarning bunday rang-barangligi sababini , avvalo , insonning o‘z tabiatidan
izlash lozim. Inson tabiatining siri, hech shubhasiz, «boqiy muammolar»dan biri
bo‘lib, falsafa o‘z predmetining mohiyati va xususiyatiga ko‘ra unga qayta-qayta
murojaat etgan va shunday bo‘lib qoladi. Bu yerda mazkur sohadagi barcha fikr-
mulohazalarga mo‘ljal beruvchi insonning kelib chiqishi haqidagi masala ayniqsa
muhim ahamiyat kasb etadi. Inson qaerdan va qanday paydo bo‘lgani haqidagi
ko‘p sonli g‘oyalar orasidan eng muhimlarini ajratib olsak, ularning barchasini
ma’lum darajada shartlilik bilan ikki asosiy konsepsiya – insonning tabiiy va
g‘ayritabiiy kelib chiqishi haqidagi konsepsiyalar doirasida birlashtirish mumkin.
Insonning kelib chiqishi haqida gi b irinchi yondashuv insonning paydo
bo‘lishiga olib kelgan tabiatning qonuniy rivojlanishi g‘oyasidan kelib chiqadi.
Bunda inson jonsiz, keyinchalik esa – jonli moddaning tabiiy evolyusiyasi mahsuli
sifatida qaraladi. Mazkur konsepsiya 1859 yilda inson kelib chiqishining tabiiy-
ilmiy talqiniga asos bo‘lgan Ch.Darvinning «Hayvon va o‘simlik turlarining kelib
chiqishi haqida» deb nomlangan mashhur asarini e’lon qilgan evolyusion
nazariyasiga tayanadi va hozirgi vaqtda molekulyar biologiya va gen injeneriyasi
sohasida erishilgan eng so‘nggi yutuqlar ta’sirida o‘z shakl-shamoyilini sezilarli
darajada o‘zgartirib, aksariyat olimlar uchun ularning ilmiy faoliyatida o‘ziga xos
dasturilamal bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ya na shuni ham ta’kidlab o‘tish lozimki, insonda nafaqat o‘ta rivojlangan
tirik jonzotlar, balki o‘ta sodda mavjudotlar bilan ham kuchli genetik o‘xshashlik
mavjud. Xususan, shimpanze bilan bunday o‘xshashlik 98% ni, kalamush bilan –
80% ni va hatto banan bilan – 50% ni tashkil etadi.
Biroq, shuni ta’kidlash lozimki, «tabiiy» yondashuv tarafdorlari inson kelib
chiqishining dunyoviy konsepsiyasiga ham (masalan, darvinchilar bilan bog‘liq
holda bo‘lganidek), kosmik konsepsiyasiga ham tayanishlari mumkin.
Ikkinchi yondashuv insonga, Xudo yoki kosmik Aql mehnatining mahsuli
sifatida qarab, uni g‘ayritabiiy asosdan keltirib chiqaradi. Garchi bu konsepsiya
isbotlanganlik jihatidan birinchi ta’limotga hozirgi zamon tabiatshunosligi nuqtai
nazaridan yon bersa-da, lekin falsafiy nuqtai nazardan u insonning tabiiy-ilmiy

kelib chiqishi konsepsiyasi kabi mavjudlik huquqiga egadir, zero birinchi
yondashuv ham, ikkinchi yondashuv ham oqilona asoslangan va uzil-kesil dalil-
isbotlar keltirmaydi.
Inson ga falsafa nuqtai nazaridan yondashuv . Biz insonga nisbatan sof
falsafiy yondashuvga hali qaytamiz va falsafa inson bilan qancha shug‘ullanmasin,
u haqda hamma narsani bilishi va mazkur bilimni uzil-kesil va eng so‘nggi haqiqat
deb hisoblashi mumkin emasligini ko‘rsatib beramiz. Hozir esa shuni qayd etishni
istar edikki, o‘zi haqida va o‘zini qurshagan dunyo haqida inson falsafa paydo
bo‘lishidan ancha oldin mulohaza yurita boshlagan. Ammo keyinchalik,
«donolikka muhabbat» paydo bo‘lgach ham, inson mavzusi falsafaning diqqat
markazidan darhol o‘rin olgani yo‘q.
Insonni qurshagan tabiat haqida bilimlar to‘planishi va ularning rivojlanishiga
qarab, odamzotning o‘z-o‘ziga bo‘lgan qiziqishi ham kuchayib bordi, inson
borlig‘ining bu sohadagi tadqiqotlar uchun yanada kengroq imkoniyatlar
yaratuvchi yangi va yangi o‘ziga xos xususiyatlari aniqlandi. Odatda, jamiyat
hayotida tarixan qisqa vaqt ichida jiddiy va teran o‘zgarishlar yuz bergan, insoniy
munosabatlar negizini tashkil etuvchi eskicha tasavvurlar va qarashlar t a’sirida
butunlay o‘zgargan davrlarda insonga bo‘lgan falsafiy qiziqish ayniqsa kuchaygan.
Bunday davrlarda falsafada insonning mohiyati, uning burchi, vazifasi va yuz
berayotgan voqealar uchun javobgarligi haqidagi azaliy masalalarga bo‘lgan
qiziqish yana kuchaygan. Shunday qilib, falsafaning ontologiya, gnoseologiya,
etika, estetika kabi bo‘limlari bilan bir qatorda, inson haqidagi bilimlar sohasi asta-
sekin shakllanib bordi. Bu yerda inson nafaqat turli tomonlardan tahlil qilindi,
balki uning ijtimoiy, tabiiy va kosmik jarayonlar bilan o‘zaro aloqalari ham
o‘rganildi.
Xo‘sh, bilimning bu sohasida asrlar mobaynida qanday ijobiy bilimlar
to‘plangan? Insonni tushunish borasida taraqqiyotga erishildimi? Falsafa va fan
sohasida erishilgan insonning mohiyatini tavsiflovchi, uning muhim xususiyatlarini
yoritib beruvchi qanday shak-shubhasiz yutuqlarni qayd etish mumkin?

Insonni bilish borasidagi ko‘p asrlik sa’y-harakatlarni bir yerga jamlab,
ularning orasidan uzil-kesil yechilgan deb hisoblash mumkin bo‘lganlarini ajratib
olsak, shak-shubhasiz yutuqlar soni uncha ko‘p bo‘lmaydi. Ular orasida avvalo shu
dalilni qayd etish lozimki, insonning paydo bo‘lishi Yerda hayotning rivojlanishi
bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u o‘z ibtidosi va muayyan tarixiga egadir. Xususan,
1982 yil Vatikandagi Rim Papasi fanlar akademiyasi tashkil etgan kongress
ishtirokchilari – dunyoga mashhur antropologlar, bioximiklar va genetiklar hozirgi
zamon tabiatshunosligiga tayanib, inson va hayvonot dunyosi o‘rtasida yaqin aloqa
mavjud, degan umumiy xulosaga keldilar.
Inson va uni qurshagan dunyo tadrijiy rivojlanishini isbotlangan deb hisoblash
mumkin. Bu nafaqat arxeologiya va Yer geologik tarixi bilan tasdiqlanadi, balki
Yerdagi hayotga doir hozirgi tasavvurlardan va umumiy e’tirof etilgan «kengayib
boruvchi Olam» nazariyasi tushuntiradigan dunyodagi evolyusion jarayonlardan
ham kelib chiqadi.
Biroq fan, ayniqsa genetika ba’zan bizning avvalgi tasavvurlarimizni butunlay
o‘zgartiradigan yangi kashfiyotlar qilishda davom etmoqda. Xususan, jonli
mavjudotlarning biologik nusxalarini yaratish imkoniyatini beruvchi klonlash
ketidan genetiklar, shov-shuvga sabab bo‘lgan eng so‘nggi xabarlarga ko‘ra,
qadimgi faylasuflarning ilgari faqat odatdagi tajribaga tayangan o‘lmaydigan odam
yo‘qligi haqidagi taxminiy (induktiv) xulosani jiddiy shubha ostida qoldirishga
qodir natijaga yaqinlashdilar. Jumladan, italyan olimlari sut emizuvchilarning
qarish jarayonini P66ShC sifatida ma’lum bo‘lgan alohida gen boshqarishini
aniqladilar. Ular mazkur genni «nazorat osti»ga olish va shu tariqa sinalayotgan
hayvonlar umrini populyasiya bo‘yicha umrning o‘rtacha uzunlik ko‘rsatkichiga
nisbatan 35% ga uzaytirishga muvaffaq bo‘ldilar.
Shunga qaramay, bugungi kunda jismoniy umrboqiylik ilmiy nuqtai nazardan
biologiyaning fundamental qonunlariga zid hisoblanadi. Bu qonunlarga muvofiq
hujayralarning bo‘linish yo‘li bilan ko‘payish qobiliyatining susayib borishi inson
hayotini cheklaydi. Xususan, insonning yetuk organizmi taxminan 50 000 milliard
hujayradan iborat ekanligi aniqlangan. «Odamda uning umri mobaynida bir

hujayra avlodida ketma-ket bo‘linishlar soni elliktagacha bo‘ladi. Bo‘linish
jarayonlari maromini hisobga olganda, shuni taxmin qilish mumkinki, inson
umrining uzunligi (ba’zi bir istisno hollardan tashqari) 110 yoshdan oshishi
mumkin emas» 1
.
Biroq fan bir joyda to‘xtab turgani yo‘q va shu bois matbuotda vaqti-vaqti
bilan paydo bo‘layotgan genetik olimlarning hujayra qarishini to‘xtatadigan
moddani topish, shuningdek organizmda mazkur moddaning ajralishini
boshqaradigan genni aniqlash borasidagi urinishlari haqidagi xabarlar o‘ziga jiddiy
e’tibor berishni talab qiladi.
Inson nima va uning mohiyati qanday degan savollarga javob topish uchun
yo‘l ochadigan ba’zi bir muhim muammolarning ta’riflanishini ham ilmiy
tadqiqotlarning shak-shubhasiz natijasi deb hisoblash lozim. Ularning eng muhimi
– insonning kelib chiqishi, shuningdek ong, til, ijod, axloq, ma’naviyat va shu
kabilarning tabiatini aniqlashdir.
Ko‘rsatilgan muammolarni anglab yetishga ahd qilgan har qanday odam ,
o h ayot nima?
o b irinchi odam qaerda va qachon paydo bo‘lgan?
o i nson ma’naviyatining tabiati qanday?
o Yerda inson paydo bo‘lishining sababi nimada?
o bunda muayyan mantiq, qonuniyat, azaldan belgilangan muqarrarlik
mavjudmi yoki bunga qandaydir tasodif, anomaliya, kimningdir xohish-istagi
sabab bo‘lganmi?
o hayot kosmik hodisami yoki faqat bizning sayyoramizda mavjudmi?
o inson butun Koinotdagi birdan-bir aqlli mavjudotmi?, kabi
masalalarni e’tibordan chetda qoldirishi mumkin emas.
Bu va boshqa shunga o‘xshash masalalar yechimini topish ustida falsafiy
tafakkur ham, ilmiy tafakkur ham tinimsiz izlanadi. Ammo tabiatshunoslik uchun
ularning aksariyati nafaqat mushkul, balki yechib bo‘lmaydigan, ba’zi bir hollarda
esa umuman ochiq masalalar hisoblanadi, chunki ular xususida mavjud bilimlar
1 1
Годфруа Ж. Что такое психология. – М. : 1996. Т. 2. – С. 10.

shu qadar oz, yuzaki va muammolarga to‘laki, bunday bilimlarga asoslangan
mulohazalar (boshqacha mulohazalar umuman mavjud emas) o‘zining ishonchlilik
darajasiga ko‘ra taxminiy xususiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Ammo fan o‘z kuchini yo‘qotgan, yoki, hali kuchga to‘lmagan joyda aniq
ta’riflar, bir xillashtirilgan til, yagona metodologiya va ishonchli dalillar bilan
cheklanmagan falsafa o‘zini erkin his qiladi. Bu muayyan soha – antropologiyada
o‘z ifodasini topadi.
Falsafa «boqiy» masalalarni o‘rganar va butun borliqning dastlabki asoslari
va muhim qadriyatlarini aniqlashga harakat qilar ekan, u uzil-kesil yechimlar va
shak-shubhasiz javoblar olishga da’vogarlik qilmaydi. Sinovdan o‘tkazilgan
dalillar va isbotlangan asoslarning yo‘qligi uni xijolatga solmaydi, zero falsafa
intuisiya, g‘oyibona ta’sir, ilhom, mantiqiy kuchga asoslangan farazlar, taxminlar,
to‘ldirishlar bilan kifoyalanadiki, bu unga mavjud bilimlar va shakllangan
tasavvurlar doirasidan chetga chiqib, aniq isbotlangan ilmiy yechimga ega
bo‘lmagan narsa yoki hodisani o‘zgacha tarzda, erkin tushuntirish imkonini beradi.
Shu tariqa falsafa insonni bilish chegaralarini kengaytirib, uni nafaqat yuqoriroq
darajaga ko‘taradi, balki yangi muammolarni qo‘yish imkonini beruvchi yangicha
yondashuvlar, o‘zgacha nuqtai nazarlar va eng muhimi – eski muammolarning
yangicha talqinlari bilan boyitadi.
Shu ma’noda S.Sheroziyning «Inson nimadan boshlanadi?», degan savolga
hech ikkilanmasdan: «Inson marhumga motam tutishdan boshlanadi», deb javob
beradi 6
. Dunyoga keldimu, bozorga bordim, kafanni oldimu, mozorga bordim 7
.
Shunday qilib, haqiqiy falsafada muayyan masalalar, ayniqsa inson bilan
bog‘liq murakkab masalalar xususida bir xil fikrlash hollari kuzatilmaydi. Bundan
farqli o‘laroq, fanda bir fikrlilik u yoki bu muammoning uzil-kesil yechimi
topilganidan dalolat beradi. Masalan, «abadiy dvigatel»ni yaratish masalasi
xususida olimlar orasida to‘la bir fikrlilik hukm suradi: hozirgi zamon
tabiatshunosligi qonunlariga muvofiq bunday dvigatelni yaratish mumkin emas.
Ammo fandan farqli o‘laroq, falsafaning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, u
6
Қ аранг: Саъдий Шерозий . Рубоийлар. –Т.: Шарқ, 1995. –Б.26
7
Саъдий Шерозий. Рубоийлар. Рубоийлар–Т.: Шарқ, 1995. –Б. 26

har qanday hodisani o‘rganish va tushunishda tayaniladigan qadriyatlar va
mo‘ljallar tizimidan tashkil topadi. Ayni shu sababli bu yerda u yoki bu
faylasufning dunyoni qanday tushunishi, uning hayotga munosabati, ayniqsa,
muhim rol o‘ynaydi. U qaysi aksiomalarni ilgari surishi, qaysi ustuvorliklarni qayd
etishi, nimani muhim deb hisoblashi, nimaga ishonishi yoki ishonmasligidan
faylasufning boshqa narsalarga bo‘lgan tegishli munosabati, uning umumiy va
xususiy masalalarga doir falsafiy pozisiyasi kelib chiqadi.
Shunday qilib, bilimni umumiy maxrajga keltirish an’anasi uzoq vaqt hukm
surgan fandan farqli o‘laroq, falsafa har xil, shu jumladan bir-birini istisno etadigan
nuqtai nazarlarni ilgari suradi, ayni bir hodisalar va obektlarni tushunishga
nisbatan har xil yondashuvlarni ta’riflaydi. Insonni tushunishga doir turli-tuman
falsafiy konsepsiyalarning ko‘pligi ayni shu hol bilan izohlanadi. Bu
konsepsiyalarda inson azaldan dam umumiy obraz sifatida, dam o‘z individual
borlig‘idagi muayyan odam sifatida, dam boshqa odamlar, jamoa, jamiyat,
insoniyat bilan, nihoyat, tabiat, kosmos bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan aqlli mavjudot
sifatida talqin qilinadi.
Insonning ko‘p o‘lchovliligi . Shu bilan bir qatorda insonni o‘rganishga
nisbatan boshqa ko‘p sonli yondashuvlarni ham qayd etish mumkin bo‘lib,
ularning orasida « introvertiv » va « ekstrovertiv » yondashuvlar ayniqsa ajralib
turadi.
Introvertiv yondashuv insonning ong, jon, ruhiyat, instinktlar, nuqsonlar,
fazilatlar kabi muhim xususiyatlarini tahlil etib, uni «ichdan» tushunish, anglab
yetishni nazarda tutadi. Bunda insonning jismoniy va ma’naviy mohiyati haqidagi
falsafiy mulohazalar aksariyat hollarda tabiiy fanlarning empirik ma’lumotlariga,
avvalambor biologiya va psixologiya yutuqlariga tayanadi, lekin ba’zan mistika,
ezoterika, okkultizm bilan belgilanadi. Bunday yondashuvlar ayniqsa nemis
antropologlari M.Sheler (1874-1928) va A.Gelen (1904-1976), avstriyalik faylasuf
K.Lorens (1903-1989) ijodiga xosdir.
Ekstravertiv yondashuv insonga nazar tashlash, uning mohiyatini tahlil qilish
go‘yoki «sirtdan» amalga oshiriladiki, buning natijasida diqqat markazidan uning

ijtimoiy va tabiiy mohiyati o‘rin oladi; tegishli mo‘ljallarga muvofiq insonning
Xudo, kosmos, universum va shu kabilar bilan aloqasi tahlil qilinadi. Bu yerda
falsafa ko‘pincha tarix, sosiologiya, ekologiya, teologiya bilan ittifoq tuzadiki, bu
hol diniy falsafa vakillari N.A.Berdyaev, S.N.Bulgakov, S.L.Frank, N.O.Losskiy
kabi vakillariga ko‘proq xosdir.
Shunday qilib, insonni falsafiy tushunish uchun yagona asos mavjud emas,
xuddi shuningdek bunday asos yaqin kelajakda paydo bo‘lishiga umid qilish uchun
ham asoslar yo‘q. Hozircha faqat shuni qayd etish mumkinki, diqqat markazidan
yuqorida sanab o‘tilganlardan qaysi biri, chunonchi: kosmos, tabiat, Xudo, jamiyat
yoki bevosita inson o‘rin olganiga qarab, falsafa tarixida insonni tushunish bilan
bog‘liq masalalarni hal qilishda asos bo‘ladigan turli falsafiy nuqtai nazarlar
farqlanadi. Ularning orasida kosmosentrizm, teosentrizm, sosiosentrizm va
antroposentrizm ayniqsa keng tarqalgan bo‘lib, turli davrlarda ularning har biri har
xil ko‘rinishda namoyon bo‘lgan, lekin inson muammolarini o‘rganuvchi falsafiy
konsepsiyalarda doim u yoki bu tarzda mavjud bo‘lgan.
1- MASALA. Antrop tamoyil- inson borligiga oid zamonaviy
metodologik vosita. Falsafiy antropologiyaning vujudga kelishi va
rivojlanishi . Yunoncha sophia – donishmandlik, anthropos – inson va logos –
ta’limot so‘zlaridan kelib chiqqan «falsafiy antropologiya» atamasi etimologik
jihatdan inson haqidagi falsafiy ta’limotni anglatadi. Falsafiy antropologiya
insonning alohida borliq manbai sifatida kelib chiqishi, tadrijiy rivojlanishi va
mavjudligining o‘ziga xos xususiyatlariga doir falsafiy qarashlarni aks ettiradi.
Yuqorida qayd etilganidek, inson haqidagi falsafiy ta’limotlar qadimda
vujudga kelgan va butun falsafa tarixi orqali o‘tadi. Konfusiy, Suqrot, Geraklit,
stoiklar, kiniklar, Avgustin, Foma, Forobiy, Ibn Sino, A.Navoiy, A.Jomiy, Dekart,
Russo, Kant, Feerbax, Nisshe va boshqalar insonning falsafiy, nazariy obrazini
yaratib, falsafiy antropologiya falsafiy bilimning mustaqil bo‘limi sifatida vujudga
kelishi uchun zamin hozirladi.

Shu ma’noda falsafiy antropologiyaning ilk ildizlariga XVIII asr fransuz
materialistlarining asarlarida duch kelish mumkin. Ammo Kant, shuningdek,
insonning mohiyati muammosini falsafaning «birdan-bir, universal va oliy»
predmeti darajasiga ko‘taruvchi antropologik tamoyillarni falsafaga kiritgan va
asoslab bergan Feerbax sa’y-harakatlari bilan falsafiy antropologiya mustaqil
falsafiy fan sifatida shakllana boshladi.
Falsafiy antropologiya XX asrning 20-yillarida asosan M.Sheler, A.Gelen,
X.Plesner asarlari ta’sirida uzil-kesil vujudga keldi. Xususan, M.Shelerning
«Insonning kosmosdagi o‘rni» asarida inson haqida fundamental fan yaratish
lozimligi qayd etiladi va uni falsafiy bilish dasturi taklif qilinadi. Muallif fikriga
ko‘ra, insonni yaxlit falsafiy bilish inson borlig‘ining turli jabhalariga nisbatan
olingan muayyan ilmiy natijalar bilan birikishi lozim.
M.Sheler falsafiy antropologiya insonning yaxlit konsepsiyasini yaratib, uni
muayyan ilmiy, falsafiy va diniy jihatdan anglab yetishda birlashtiruvchi rol
o‘ynashi lozim, deb hisoblaydi. U «Falsafiy antropologiyaning vazifasi insonning
barcha o‘ziga xos monopoliyalari, ishlari va amallari: til, vijdon, asboblar, qurol...
davlat, rahbarlik, mif, din, fan... inson borlig‘ining asosiy strukturasidan qanday
kelib chiqishini aniq ko‘rsatib berishdan iboratdir» 8
, deb qayd etadi.
Falsafiy antropologiya fanining mohiyati . Inson haqidagi bilimlarni
birlashtirish lozimligi xususida Shelerdan oldinroq ham so‘z yuritilgan edi. XIX
asr o‘rtalariga kelib inson o‘ta murakkab struktura ekanligi, uni faqat falsafa yoki
boshqa biron-bir muayyan fan metodlari bilan to‘la anglab yetish mumkin
emasligi, ya’ni inson jamuljam holda aniq bilim predmeti bo‘la olmasligi aniq-
ravshan bo‘lib qoldi. Shuningdek, ayrim tabiiy fanlar, har biri o‘z sohasida, vaqt
o‘tishi bilan umumiyroq xulosalarga kelishni talab etuvchi salmoqli material
to‘pladi.
Bunday umumlashtirishga ehtiyoj Darvinning evolyusion nazariyasi paydo
bo‘lishi bilan ayniqsa bo‘rtib ko‘rina boshladi. Bu nazariya insonga oid tabiiy-
8
Шелер М. Избранные произведения. – М. : 1994. – С. 187.

ilmiy tadqiqotlarga kuchli turtki berdi, shuningdek materialistik falsafiy
konsepsiyalar rivojlanishi uchun qo‘shimcha asos bo‘lib xizmat qildi.
Mazkur yondashuv tarafdorlari inson ko‘p o‘lchovli va muttasil o‘zgaruvchi
mavjudot ekanligidan kelib chiqadi. Garchi uning muhim xususiyatlari ming yillar
mobaynida o‘zgarishsiz qolayotgan bo‘lsa-da, ular insonning mohiyatini to‘la
namoyon etmaydi. Bu yondashuv tarafdorlari inson o‘z oldiga yangi va yangi
jumboqlar qo‘yayotgan, tashqi dunyoni, o‘zining undagi o‘rnini aniqlashga harakat
qilayotgan, atrof muhitni o‘rganish orqali uni o‘z ixtiyoriga ko‘ra o‘zgartiradigan
faol asos sifatida amal qiladigan mikrokosm hisoblanishiga ham e’tiborni
qaratmoqdalar.
Boshqacha aytganda, inson bunyodkor va ayni vaqtda madaniyat mahsuli,
o‘zini qolgan jonli dunyodan farqlash imkonini beruvchi ma’naviyat manbaidir.
Falsafiy antropologiya tarafdorlari insonning mazkur talqinidan kelib chiqib,
bu fan izchil ilmiy qarashlarni ilgari surishga da’vogar bo‘la olmasligini va ayrim
fanlar: psixologiya, sosiologiya, biologiya va boshqa ijtimoiy fanlarning turli
yondashuvlari va xulosalarini sintezlovchi inson haqidagi bilimlar tizimini
yaratishga qaratilishi lozimligini qayd etmoqdalar. Ularning fikricha, bu fan o‘z
predmeti sifatida inson borlig‘ini belgilaydi, uning mohiyatini va o‘ziga xos
xususiyatlarini tahlil etib, shu tariqa insonning o‘zini ham, uni qurshagan dunyoni
ham falsafa nuqtai nazaridan anglab yetishga harakat qiladi. «Antropologiya yoki
aniqroq aytganda – antropologik ong nafaqat ontologiya va kosmologiyaga, balki
gnoseologiya va bilish falsafasiga, har qanday falsafa va har qanday bilishga zamin
yaratadi» 9
.
XX asrning 60-70-yillarida falsafiy antropologiya shunday bir g‘oyaviy
harakatga aylandiki, uning doirasida olimlar insonning hozirgi holatini nazariy
jihatdan anglab yetish va talqin qilish, uning tabiatiga nisbatan yangicha
yondashuvni ilgari surishga harakat qildilar. Bu davrda yuz bergan fan-texnika
taraqqiyoti va insonning o‘z ilmiy va amaliy faoliyati natijalari uchun javobgarlik
tuyg‘usining kuchayishi falsafiy antropologiyaning rivojlanishiga qo‘shimcha
9
Бердяев Н.А. Смысл творчества. – М : , 1989. – С. 293.

turtki berdi. Shunday qilib, u endi inson haqidagi bilimlarning umumiyroq majmui
– umumiy antropologiyaning tarkibiy qismiga aylandi. Bu fan turli-tuman
ta’limotlar, konsepsiyalar va yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladiki, ularning orasida
falsafiy yo‘nalishdan tashqari biologik, teologik (diniy), sosiologik, psixologik,
madaniy (etnografik), strukturalistik, pedagogik va boshqa yo‘nalishlarni qayd
etish mumkin.
Ularning har biri, falsafiy yo‘nalishdan farqli o‘laroq, insonning muayyan bir
tomonini yoritadi. Masalan, biologik antropologiya anatomiya, fiziologiya, irq
haqidagi ta’limot va shu kabilarga tayanib, insonning qolgan barcha tirik
mavjudotlardan farqini uning jismoniy tuzilishi nuqtai nazaridan aniqlaydi.
Teologik antropologiya inson haqidagi tegishli tasavvurlarni uni Xudo yaratgani
nuqtai nazaridan shakllantiradi. Falsafiy antropologiya esa butunlay boshqa
vazifani hal qiladi – u vaziyatga yaxlit yondashadi va fanlararo xususiyatga ega
bo‘lgan xulosalar chiqaradi.
Falsafiy bilimning tarkibiy qismi sifatida falsafiy antropologiya ijtimoiy
falsafa, axloq, sosiologiya va psixologiya bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular bilan
birgalikda inson haqidagi fanlar majmuini tashkil etadi.
Insonnning bioijtimoiy mohiyati. Falsafiy antropologiya yechadigan muhim
muammolar orasida inson biologik va ijtimoiy mohiyatining o‘zaro nisbati
to‘g‘risidagi masala alohida o‘rin egallaydi. Inson jonli tabiatning bir qismi,
shuningdek biologik evolyusiya mahsuli ekanligi hozirgi zamon tabiatshunosligi
fanida nafaqat olimlar va mutaxassislar, balki ma’rifatli odamlarning keng doirasi
uchun ham aniq-ravshan va deyarli shak-shubhasiz dalilga aylandi. Har bir inson
o‘z biologik xususiyatlari: genetik kodi, vazni, bo‘yi, mijozi, terisi va sochining
rangi, yashash muddati va shu kabilarga ko‘ra betakrordir. Biroq ayni vaqtda inson
ijtimoiy mavjudot ekanligi, uning o‘ziga xosligi va betakrorligi odamzotning
ijtimoiy tabiati, u kamol topgan, ta’lim-tarbiya olgan, madaniy va axloqiy
qadriyatlar va mo‘ljallarni o‘zlashtirgan ijtimoiy muhit bilan belgilanishi ham
shak-shubhasizdir.

Ayni shu sababli inson individi nafaqat biologik, balki ijtimoiy mavjudot
sifatida ham o‘ziga xos xususiyat kasb etadi. Boshqacha aytganda, insonning
kamol topishi jamiyatda va faqat jamiyatda yuz beradi.
Insonni tushunishda dualizm va monizm. Odamlar o‘rtasidagi biologik va
ijtimoiy farqlarni va ularni betakrorligini tan olishdan inson tabiatining yaxlitligini
tushunishga nisbatan ikki muhim yondashuv: dualistik va monistik yondashuvlar
kelib chiqadi.
Q adim zamonlarda vujudga kelgan insonga nisbatan dualistik yondashuv
shundan iboratki, odamzot, bir tomondan, moddiy organizmdan, boshqa tomondan
esa – mustaqil mohiyat sanaladigan va bu organizmni boshqaradigan nomoddiy
jondan tashkil topgan mavjudot sifatida qaraladi. Bu yondashuv, masalan, boqiy
g‘oyalar dunyosida yashaydigan o‘lmas jon inson tug‘ilayotgan paytda uning
tanasiga xuddi zindonga tushgandek kirib o‘rnashadi, uning o‘limidan keyin esa
vujudni tark etib, yana g‘oyalar dunyosiga qayta, deb hisoblagan Platon falsafasida
ayniqsa bo‘rtib namoyon bo‘ladi. Jonlarning o‘lmasligi g‘oyasi Sharq falsafiy
an’anasiga ham xosdir.
Hozirgi olimlarning aksariyati qo‘llab-quvvatlaydigan inson talqinining
monistik konsepsiyasi inson ruhiyati, uning tuyg‘ulari, fikrlari, emosiyalari va
kayfiyati inson organizmining tarkibiy qismi sanalgan bosh miya nerv hujayralari
hayot faoliyatining mahsulidan o‘zga narsa emas, degan tushunchadan kelib
chiqadi. Bu yondashuv tarafdorlarining fikriga ko‘ra, ruhiy hodisalar qandaydir
nomoddiy asosga ega, deb hisoblash uchun yetarli dalil lar mavjud emas, shu
sababli ruhiyat tabiatini tushuntirishda inson organizmida yuz beradigan moddiy
jarayonlar chegarasidan chetga chiqishning hojati yo‘q.
Shunday qilib, tavsiflangan muammo inson o‘z tabiatiga ko‘ra faqat biologik
mavjudotmi yoki faqat ijtimoiy mavjudotmi, degan masala bilan bog‘lanmaydi. U,
hech shubhasiz, ham biologik, ham ijtimoiy mavjudotdir.
Ammo bu ikki asosning o‘zaro nisbati qanday, ularning biri ikkinchisidan
ustunroqmi va inson mohiyatini nima belgilaydi – bu endi qizg‘in bahs-
munozaralar predmetidir. Mazkur masalalar hanuzgacha o‘zining uzil-kesil

yechimini topgani yo‘q, hozirda mavjud turli biologik, psixologik va falsafiy
maktablar bu savollarga har xil javoblar beradi.
3-MASALA .Sharq va Garb falsafasida inson muammosi. Qadimgi Sharq,
xususan Xitoy falsafiy tizimlari asosan sosiosentrik konsepsiyalar dan iborat
bo‘lib, ularda inson, odatda, jamiyat, sosium bilan uzviy bog‘liq deb qaraladi.
«Ideal munosabatlar qonuni»ga odamlar o‘rtasida, oila, jamiyat, davlatda rioya
qilish inson hayotining muhim ma’nosi hisoblanadi; bunga jamiyatda qabul
qilingan me’yorlar, qoidalar, rasm-rusumlar va shu kabilarga izzat-ikrom bilan
yondashish imkoniyat yaratadi. Boshqacha aytganda, inson o‘z shaxsiy hayotini
doim jamiyat ravnaqi, kamoloti bilan o‘lchashi lozim, xususan, u keyinchalik oila
va davlatni takomillashtirishga harakat qilish uchun o‘zini kamol toptirishi lozim.
Shu ma’noda mashhur qadimgi xitoy faylasufi Konfusiy (mil. av. 551-479
yillar)ning fikrlari diqqatga sazovor bo‘lib, u shunday deb saboq beradi:
«qilmishlarning asoslari va tamoyillarini o‘rgansang, yaxshilik va yomonlik
haqidagi fikrlaring (axloqiy bilimlar) barkamollikning eng so‘nggi darajasiga
yetadi. Niyatlar sof va xolis bo‘lsa, qalb rostgo‘y va samimiy bo‘ladi. qalb rostgo‘y
va samimiy bo‘lsa, inson to‘g‘ri yo‘lga kiradi, kamol topadi. Inson to‘g‘ri yo‘lga
kirsa va kamol topsa, oilada tartib o‘rnatiladi. Oilada tartib hukm sursa, xalqlarni
boshqarish osonlashadi. Xalqlarni boshqarish osonlashsa, butun dunyo tinch-totuv
yashaydi» 1
.
Qadimgi hind falsafasiga dunyoning ichki dunyosini birinchi o‘ringa qo‘yish,
ya’ni antroposentrizm xosdir.
Masalan, buddizmda nirvanaga erishish inson barcha niyatlarining pirovard
maqsadi deb e’lon qilinadi. Nirvana jonning shunday bir holatiki, bunda har
qanday mayllar yo‘qoladi va ichki uyg‘unlik yuzaga keladi, mutlaqo erkinlik va
tashqi dunyoga qaram emaslik tuyg‘usi paydo bo‘ladi.
Qadimgi hindlarning boshqa bir diniy-falsafiy ta’limoti – jaynizm nuqtai
nazaridan inson o‘zining ma’naviy mohiyati bilan moddiy mohiyatni nazorat qilish
1 1
Будда. Конфуций. Жизнь и учение. – М. : 1995. – С. 139.

va boshqarishga erishish uchun uzoq va og‘ir yo‘l – jonning erkinlashuvi yo‘lini
bosib o‘tishi lozim.
Markaziy Osiyo mutafakkirlari qarashlarida insonni nazariy aql boshqaradi.
Jumladan al-Forobiy fikricha “Inson shaxsini shakllantiradigan, uni boshqa
maxluqotlardan ajratib turadigan va unda insoniy xislatlarni rivojlantiradigan narsa
uning faol aqlidir Bu kuch avval- boshda faqat qobiliyatdir bu quvvat o‘ylash,
mulohaza yuritishga qobil, ammo hayotga tadbiq etish, ya’ni joriy qilishga qobil
emas” 10
. Aqlni hayotga tadbiq etish uchun, unga tashqi kuch ta’sir etishi kerak, bu
esa faol aqldir.Faol aql - mustaqil quvvat bo‘lib, o‘z mohiyati, Birinchi va ikkinchi
va boshqa sabablar mohiyati haqida fikrlay oladi. Aynan shu faol aql odam
imkoniyatlarining tashqi voqealarga ta’sir etishi va uni rivojlantirishga turtki
beradi. Forobiy ta’biri bilan “moddiy aqldan amaliy aqlning yuqoriroq
pillapoyasiga ko‘tariladi va uning faol aqlga munosabati quyosh bilan ko‘zni
solishtirlandek bo‘ladi” 11
. Agar quyosh bo‘lmasa, inson narsalarni ko‘ra olmaydi.
Faol aql quyoshi inson ruhi da paydo bo‘lganidan keyin, aqliy quvvat faol aqlga
qaraydi. Inson tabiat gultoji, ya’ni aqlli mavjudod. Yusuf Xos Xojib fikricha inson
dunyoda abadiy emas, bu dunyoga kelgan har qanday odam vaqti yetgach ketadi.
Inson umrining qimmati necha yil yashagani bilan emas, qanday ezgu ishlarni
amalga oshirganligi, hayotda qoldirgan izi bilan belgilanadi. U kishi olamdan
o‘tgandan so‘ng, bu dunyoda undan ikki xil, biri yomon, ikkinichisi yaxshi degan
nom qoladi Inson iloji boricha o‘zidan yaxshi nom qoldirishi, yaxshi olqish olishi
lozim deb ta’kidlagan
Umuman olganda, barcha zamonlarda insonda umumiy asosni izlash bilan
band bo‘lgan Sharq tafakkuriga hozir ham insonni va uning tashqi dunyo bilan
aloqasini tushunishga nisbatan G‘arb falsafasidagidan o‘zgacha yondashuv xosdir.
XX asr boshida hind mutafakkiri S.Vivekananda shunday deb yozgan edi: «Inson
tabiatni o‘ziga bo‘ysundirish uchun tug‘iladi va bu o‘rinlidir, ammo G‘arb «tabiat»
deganda faqat moddiy, tashqi dunyoni tushunadi. Bu tashqi tabiat o‘zining barcha
tog‘lari, okeanlari, daryolari, o‘zining cheksiz kuchlari, cheksiz rang-barangligi
10
Ал-Форобий. Фозил шаҳар аҳолиси. -Т.: Шарқ, 1999.- Б. 69
11
Ал-Форобий Фозил шаҳар аҳолиси.-Т.: Шарқ, 1999 –Б.73.

bilan juda ulug‘vor, lekin undan ham ulug‘vorroq dunyo borki, bu insonning ichki
dunyosidir. U quyosh, yulduzlar, yer va butun moddiy Koinotdan yuksakroq,
bizning shaxsiy jajji hayotlarimizning tor chegarasiga sig‘maydigan dunyodir.
G‘arb odami tashqi dunyoda «o‘ziniki» bo‘lganidek, bu ichki dunyoda Sharq
odami ham xuddi shunday «o‘ziniki»dir. Shu bois... G‘arb ma’naviy dunyo nima
ekanligini, xudo nima ekanligini, inson joni nima ekanligini bilmoqchi, dunyoning
siri va mazmuni nimada ekanligini anglab yetmoqchi bo‘lsa, u Sharq oyoqlari
ostiga cho‘kib quloq solishi kerak. Hamonki dunyo hozir ma’lum ma’naviy
uyg‘onishga muhtoj ekan, bunda u kuchni Sharqdan oladi» 12
. ..
Ibn Xaldun fikricha, inson tabiatida ezgulik va yovuzlik mavjud. Agar
odamlar o‘z holiga qo‘yilsa va insoniylik ruhida tarbiyalanmasa, unda Xudo
ne’matini qo‘lga kiritish kamdan –kam kishiga muyassar bo‘ladi. Xayr va shayorr
oralig‘ida qolib, har ikkisidan birini tanlash lozim bo‘lganida, unda sharrni
tanlaydi, zero inson tabiatida sharrga moyillik ko‘proq. Adolatsizlik va
boshqalarga hujum qilish insonlarga xos xislat. Shuning uchun jamiyatda
kishilarning bir-birlariga jabr qilmasliklari uchun ma’xrifatga erishmoq zarur
Keltirilgan so‘zlar nafaqat teran ma’noga ega, balki hozirgi dunyoning
globallashuvi va yagona insoniyatning shakllanishi nuqtai nazaridan alohida
ahamiyat kasb etadi.
G‘arb falsafasida inson. Sharq tafakkurida insonga nisbatan yuqorida qayd
etilgan yondashuvlar bilan bir qatorda tabiat, kosmos muammolari ham qadimdan
muayyan o‘rin egallab keladi. Bunda insonga ulkan dunyodagi bir zarra sifatida
qaraladi. Ammo dunyoga nisbatan kosmosentrik yondashuv antik falsafa
rivojlanishining ilk bosqichlariga ko‘proq xosdir. Dunyoning mazkur talqiniga
muvofiq birinchi o‘ringa Suqrot davridayoq falsafaning diqqat markazidan o‘rin
olgan inson haqida mulohaza yuritish uchun ham tegishli zamin hozirlovchi dunyo
va kosmos muammolari chiqadi.
Kosmosentrizm nuqtai nazaridan inson avvalo kosmosning bir qismi sifatida,
«kichkina dunyo» sifatida (Demokrit), ba’zan jonli organizm sifatida tasavvur
12
Вивекананда Свами. Философия йога. – Магнитогорск, 1992. – С. 488-489.

qilinadigan makrokosm bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan mikrokosm sifatida idrok
etiladi. Antik faylasuflar Koinotni va unda mavjud tartibni tushunish orqali
insonning o‘zini ham anglab yetish mumkin deb hisoblaganlar (Platon, Aristotel).
Bunda tafakkur, bilim, aql-zakovat va donishmandlik muhim rol o‘ynagani bois,
ular doim kosmosentristlar tomonidan yuksak baholangan, inson va uning
qobiliyatlariga baho berishda birinchi o‘ringa qo‘yilgan.
Bunday qarashlar Yevropa falsafiy an’anasida V asrgacha, ularning o‘rnini
teosentrizm konsepsiyasi egallagunga qadar kuzatiladi. Bu konsepsiyaga muvofiq
hamma narsani Xudo belgilaydi. Xristianlikning mohiyatini aks ettiruvchi turli
kreasionistik nazariyalarga ko‘ra butun dunyo, shu jumladan jonli dunyo
(o‘simliklar, hayvonlar, inson) darhol va o‘zining mukammal ko‘rinishida
yaratilgan. Injilning dunyo olti kunda yaratilgani haqidagi rivoyatiga asoslangan bu
nuqtai nazar yevropaliklar tafakkurida Darvinning evolyusion nazariyasi paydo
bo‘lgunicha, ya’ni XIX asrning o‘rtalariga qadar hukm surdi. Xristianlar dunyosida
dindor odamlar orasida u bugungi kunda ham amal qilmoqda.
Teosentrizm nuqtai nazaridan insonning mohiyatini anglab yetish ,
masalan, qadimgi yunon faylasuflari yoki keyingi materialistik falsafiy
konsepsiyalardagi kabi oqilona fikrlash yo‘li bilan emas, balki Muqaddas Kitobda
ta’riflangan vahiylar yordamida amalga oshiriladi. Bu vahiylarni faqat Injil
aqidalariga e’tiqod qilish orqali tushunib yetish mumkin. Teosentrizm nuqtai
nazaridan e’tiqod nuridan charog‘on bo‘lgan aql dunyodagi ilohiy tartibning
tarkibiy qismi sanalgan va «Xudoning timsoli» sifatida amal qiladigan insonning
o‘zini emas, balki uning ba’zi bir jihatlarinigina aniqlashga yordam beradi. Ayni
shu sababli xristianlik, Xudoni oliy mohiyat deb e’tirof etadigan va insonga U
yaratgan banda sifatida qaraydigan boshqa teosentrik falsafiy tizimlar kabi, insonni
Xudoning o‘zi singari tagiga yetish mumkin bo‘lmagan sir, jumboq deb e’lon
qiladi.
Teosentrizm falsafasini boshqa falsafiy nuqtai nazarlar – antroposentrizm va
kosmosentrizm siqib chiqara boshlagan Uyg‘onish davri da insonga doir
qarashlarda jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. O‘rta asrlarda inson u yoki bu

korporasiya vakili sifatida amal qilgan bo‘lsa, Uyg‘onish davrida u o‘zlikni
anglash tuyg‘usi va ijtimoiy nuqtai nazari o‘sishi natijasida o‘z manfaatlarini ifoda
eta boshladi. Inson shaxs sifatida kamol topdi. U o‘zini o‘z shaxsiy hayoti va
taqdirining bunyodkori sifatida tobora kuchliroq anglay boshladi. Inson
mustaqillikka va tabiatni o‘ziga bo‘ysundirishga harakat qildi, o‘z ijodiy
imkoniyatlari cheksiz ekanligiga ishona boshladi. Mazkur qarashlar italyan
faylasufi Piko della Mirandolaning «Inson qadr-qimmati haqida so‘z» deb
nomlangan mashhur asarida o‘z aksini topdi. Tasviriy san’at, me’morchilik, axloq,
estetika, adabiyot va pedagogikani yaxshi tushunadigan har tomonlama komil
inson o‘sha davrning idealiga aylandi. Uyg‘onish davri bu idealga to‘la mos
keladigan Leonardo da Vinchi, Alberti Bottichelli, Rafael kabi atoqli shaxslarni
dunyoga berdi.
O‘sha davr falsafasida insonga bo‘lgan qiziqishning kuchayishi bilan bir
qatorda tabiatga bo‘lgan qiziqish ham tiklandi. N.Kuzanskiy, J.Brunoning
panteistik konsepsiyalari xristianlar Xudosini siqib chiqara boshladi. Yunonlarning
kosmosentrizmi tabiiysentrizm sifatida qayta anglab yetildi. Bunda antik
faylasuflarning markazida Yer joylashgan pirovard kosmos haqidagi tasavvurlari
cheksiz va markazsiz kosmosga o‘rin bo‘shatdi.
Bunday kosmos umumiyroq va kengroq tushuncha – «tabiat» bilan
tenglashtiriladi. Shundan beri u turli falsafiy tizimlarda faol o‘rganiladi. Xususan,
Ma’rifat davri falsafasida fundamental tushunchaga aylanadi, Shelling ijodida
markaziy o‘rin egallaydi, shuningdek ekologiyaga qarab mo‘ljal oluvchi ayrim
hozirgi falsafiy konsepsiyalarda dunyo va insonni tushunishda tayanch nuqtasi
hisoblanadi. Mazkur yondashuvga ko‘ra inson tabiatning ajralmas qismi sifatida
qaraladi. Bunday qarashlarning izchil tarafdorlari, masalan, XX asrning ikkinchi
yarmida rivojlangan ijtimoiy ekologiya namoyandalari e’tiborni haddan tashqari
keng qaratadigan tabiatdan uning muayyan qismiga – inson o‘z hayot faoliyatini
amalga oshiradigan biosferaga qaratish lozimligini qayd etadilar va bunda
antroposentristik qarashlardan voz kechib, ularni biosferosentrizm bilan
almashtirishni talab qiladilar. Biosferosentrizmda falsafiy tadqiqotlar markaziga

inson o‘rniga tabiatni qo‘yish taklif qilinadi va shu tariqa tabiat inson ehtiyojlari
nuqtai nazaridan qaralmaydi, inson mohiyati va uning ehtiyojlari esa tabiiy
qonunlarni va biosferaning tadrijiy rivojlanish tendensiyalarini bilish nuqtai
nazaridan tadqiq etiladi.
Yangi davrda inson falsafaning diqqat markazidan tushmadi, lekin unga
bo‘lgan qiziqish asosan, ijtimoiy munosabatlardagi ishtiroki bilan bog‘landi. Yangi
davrda insonga biluvchi subekt sifatida yondashildi. Masalan, Dekart insonning
mohiyati, o‘ziga xos xususiyatini uning tafakkuri, fikrlash qobiliyatida ko‘rdi.
XVIII asr fransuz materialist faylasuflari (Didro, Golbax, Gelvesiy, Lametri)
tabiatshunoslik va mexanika sohasida erishilgan hayratomuz yutuqlar ta’sirida
insonning jonini ong bilan, tanasini esa – avtomat, mashina bilan tenglashtirib, uni
mexanistik talqin qildilar.
Buyuk nemis faylasufi I.Kant (1724-1804) insonni tushunish yo‘lida muhim
qadam tashladi. U inson betakror mavjudot va u haqda alohida falsafiy mulohaza
yuritish mumkin, deb hisoblar edi. Ayni vaqtda, u «inson uchun maktab bo‘lib
xizmat qiladigan madaniyat sohasidagi barcha muvaffaqiyatlarning maqsadi
o‘zlashtirilgan bilim va ko‘nikmalarni amalga tatbiq etishdan iboratdir. Ammo bu
bilimlar tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan dunyodagi eng muhim predmet insondir,
zero u o‘zi uchun pirovard maqsaddir» 1
, deb qayd etadi.
Dunyoning butun rang-barangligi orasida I.Kant tabiatning turli, lekin bir-biri
bilan uzviy bog‘langan uch darajasi: notirik tabiat, tirik tabiat va inson tabiatini
farqladi. Uning fikricha, bu darajalarning har birida tabiat o‘z qonunlariga,
chunonchi: notirik tabiat – mexanika qonunlariga, tirik tabiat – maqsadga
muvofiqlikka bo‘ysunadi, inson tabiati esa erkinligi bilan tavsiflanadi. Ayni vaqtda
u inson tabiatini qolgan ikki tabiatga bog‘lash va ular orqali bilish mumkin
emasligini ta’kidlaydi. Inson tabiatini faqat uning erkinlikdan kelib chiqadigan o‘z
qonunlariga muvofiq anglab yetish mumkin. Shunday qilib, I.Kant inson tabiatning
undagi boshqa jonli va jonsiz obektlar kabi o‘ziga to‘q obekti hisoblanishi haqidagi
fikrni ilgari surish orqali insonni o‘rganish uchun yangi imkoniyatlar yaratdi va
1 1
Кант И. Соч. Т. 6. – М., 1966.– С. 351.

shu tariqa falsafiy bilimning mustaqil bo‘limi sifatida falsafiy antropologiyaning
yaratilishiga yo‘l ochdi.
I.Kantdan keyin nemis klassik falsafasida inson asosan madaniyat dunyosini
yaratuvchi ma’naviy faoliyat subekti sifatida, umumiy ideal asos – ruh, aql manbai
sifatida tushunildi. L.Feerbax (1804-1872) bu yondashuvga qarshi chiqdi. O‘sha
davrda obektiv idealizm falsafasida hukm surgan tushunchalar («g‘oya», «ruh»)ga
zid o‘laroq, u «inson» kategoriyasini ilgari surdi. Feerbax insonga tarixiy ma’naviy
rivojlanish mahsuli sifatida emas, balki avvalo biologik, hissiy-jismoniy mavjudot
sifatida yondashib, undagi tabiiy-biologik asosga murojaat etdi. Unda inson Xudo
yaratgan banda emas, balki tabiatning bir qismi bo‘lib, fransuz faylasuflari qayd
etganidek mexanizm emas, balki organizmdir.
Ayni shu sababli Feerbax falsafasi «antropologik materializm» degan nom
oldi. Uning insonga nisbatan yondashuvi shu bilan tavsiflanadiki, insondagi
tabiiylik va ijtimoiylik materialistik monizm nuqtai nazaridan tushuntiriladi. Bu
inson bir vaqtning o‘zida notirik va tirik tabiatning tadrijiy rivojlanishi mahsuli
sanalgan biologik mavjudot sifatida ham, mohiyati ijtimoiy munosabatlar bilan
belgilanadigan ijtimoiy mavjudot sifatida ham qaralishini anglatadi.
XIX asrdan boshlab Yevropa falsafiy tafakkuri F.Shelling, A.Shopengauer,
M.Shtirner, S.Kerkegor, F.Nisshe, N.Berdyaev, A.Bergson kabi faylasuflarning
sa’y-harakatlari bilan inson mavjudligini individual va tarixiy muayyanlashtirish
sari yuz burdi. Hayot, sezgilar, xohish-iroda, irrasionallik tushunchalari maxsus
falsafiy tahlil predmetiga aylandi va keyinchalik ekzistensializm, intuitivizm va
personalizm falsafasida rivojlantirildi.
Xususan, ekzistensializm nuqtai nazaridan obektiv dunyo – bu avvalo «inson
borlig‘i» bo‘lib, insondan tashqarida dunyo haqida biron-bir gap aytish mumkin
emas. Inson borlig‘i to‘g‘risida so‘z yuritish o‘rinli bo‘ladi, chunki inson borliq
xususida savollar beradi, uning mazmunini tashkil etgan holda uni boshdan
kechiradi, anglab yetadi.
Inson muammosiga qisqacha tarixiy-falsafiy nazar tashlash XX asr boshiga
kelib falsafada bilimning yangi mustaqil sohasi – inson haqidagi ta’limot, ya’ni

falsafiy antropologiya vujudga kelishi uchun barcha shart-sharoitlar yaratilganini
ko‘rsatadi.
.Falsafiy antropologiyaning vujudga kelishi va rivojlanishi . Yunoncha
sophia – donishmandlik, anthropos – inson va logos – ta’limot so‘zlaridan kelib
chiqqan «falsafiy antropologiya» atamasi etimologik jihatdan inson haqidagi
falsafiy ta’limotni anglatadi. Falsafiy antropologiya insonning alohida borliq
manbai sifatida kelib chiqishi, tadrijiy rivojlanishi va mavjudligining o‘ziga xos
xususiyatlariga doir falsafiy qarashlarni aks ettiradi.
Yuqorida qayd etilganidek, inson haqidagi falsafiy ta’limotlar qadimda
vujudga kelgan va butun falsafa tarixi orqali o‘tadi. Konfusiy, Suqrot, Geraklit,
stoiklar, kiniklar, Avgustin, Foma, Forobiy, Ibn Sino, A.Navoiy, A.Jomiy, Dekart,
Russo, Kant, Feerbax, Nisshe va boshqalar insonning falsafiy, nazariy obrazini
yaratib, falsafiy antropologiya falsafiy bilimning mustaqil bo‘limi sifatida vujudga
kelishi uchun zamin hozirladi.
Shu ma’noda falsafiy antropologiyaning ilk ildizlariga XVIII asr fransuz
materialistlarining asarlarida duch kelish mumkin. Ammo Kant, shuningdek,
insonning mohiyati muammosini falsafaning «birdan-bir, universal va oliy»
predmeti darajasiga ko‘taruvchi antropologik tamoyillarni falsafaga kiritgan va
asoslab bergan Feerbax sa’y-harakatlari bilan falsafiy antropologiya mustaqil
falsafiy fan sifatida shakllana boshladi.
Falsafiy antropologiya XX asrning 20-yillarida asosan M.Sheler, A.Gelen,
X.Plesner asarlari ta’sirida uzil-kesil vujudga keldi. Xususan, M.Shelerning
«Insonning kosmosdagi o‘rni» asarida inson haqida fundamental fan yaratish
lozimligi qayd etiladi va uni falsafiy bilish dasturi taklif qilinadi. Muallif fikriga
ko‘ra, insonni yaxlit falsafiy bilish inson borlig‘ining turli jabhalariga nisbatan
olingan muayyan ilmiy natijalar bilan birikishi lozim.
M.Sheler falsafiy antropologiya insonning yaxlit konsepsiyasini yaratib, uni
muayyan ilmiy, falsafiy va diniy jihatdan anglab yetishda birlashtiruvchi rol
o‘ynashi lozim, deb hisoblaydi. U «Falsafiy antropologiyaning vazifasi insonning
barcha o‘ziga xos monopoliyalari, ishlari va amallari: til, vijdon, asboblar, qurol...

davlat, rahbarlik, mif, din, fan... inson borlig‘ining asosiy strukturasidan qanday
kelib chiqishini aniq ko‘rsatib berishdan iboratdir» 13
, deb qayd etadi.
Falsafiy antropologiya fanining mohiyati . Inson haqidagi bilimlarni
birlashtirish lozimligi xususida Shelerdan oldinroq ham so‘z yuritilgan edi. XIX
asr o‘rtalariga kelib inson o‘ta murakkab struktura ekanligi, uni faqat falsafa yoki
boshqa biron-bir muayyan fan metodlari bilan to‘la anglab yetish mumkin
emasligi, ya’ni inson jamuljam holda aniq bilim predmeti bo‘la olmasligi aniq-
ravshan bo‘lib qoldi. Shuningdek, ayrim tabiiy fanlar, har biri o‘z sohasida, vaqt
o‘tishi bilan umumiyroq xulosalarga kelishni talab etuvchi salmoqli material
to‘pladi.
Bunday umumlashtirishga ehtiyoj Darvinning evolyusion nazariyasi paydo
bo‘lishi bilan ayniqsa bo‘rtib ko‘rina boshladi. Bu nazariya insonga oid tabiiy-
ilmiy tadqiqotlarga kuchli turtki berdi, shuningdek materialistik falsafiy
konsepsiyalar rivojlanishi uchun qo‘shimcha asos bo‘lib xizmat qildi.
Mazkur yondashuv tarafdorlari inson ko‘p o‘lchovli va muttasil o‘zgaruvchi
mavjudot ekanligidan kelib chiqadi. Garchi uning muhim xususiyatlari ming yillar
mobaynida o‘zgarishsiz qolayotgan bo‘lsa-da, ular insonning mohiyatini to‘la
namoyon etmaydi. Bu yondashuv tarafdorlari inson o‘z oldiga yangi va yangi
jumboqlar qo‘yayotgan, tashqi dunyoni, o‘zining undagi o‘rnini aniqlashga harakat
qilayotgan, atrof muhitni o‘rganish orqali uni o‘z ixtiyoriga ko‘ra o‘zgartiradigan
faol asos sifatida amal qiladigan mikrokosm hisoblanishiga ham e’tiborni
qaratmoqdalar.
Boshqacha aytganda, inson bunyodkor va ayni vaqtda madaniyat mahsuli,
o‘zini qolgan jonli dunyodan farqlash imkonini beruvchi ma’naviyat manbaidir.
Falsafiy antropologiya tarafdorlari insonning mazkur talqinidan kelib chiqib,
bu fan izchil ilmiy qarashlarni ilgari surishga da’vogar bo‘la olmasligini va ayrim
fanlar: psixologiya, sosiologiya, biologiya va boshqa ijtimoiy fanlarning turli
yondashuvlari va xulosalarini sintezlovchi inson haqidagi bilimlar tizimini
yaratishga qaratilishi lozimligini qayd etmoqdalar. Ularning fikricha, bu fan o‘z
13
Шелер М. Избранные произведения. – М. : 1994. – С. 187.

predmeti sifatida inson borlig‘ini belgilaydi, uning mohiyatini va o‘ziga xos
xususiyatlarini tahlil etib, shu tariqa insonning o‘zini ham, uni qurshagan dunyoni
ham falsafa nuqtai nazaridan anglab yetishga harakat qiladi. «Antropologiya yoki
aniqroq aytganda – antropologik ong nafaqat ontologiya va kosmologiyaga, balki
gnoseologiya va bilish falsafasiga, har qanday falsafa va har qanday bilishga zamin
yaratadi» 14
.
XX asrning 60-70-yillarida falsafiy antropologiya shunday bir g‘oyaviy
harakatga aylandiki, uning doirasida olimlar insonning hozirgi holatini nazariy
jihatdan anglab yetish va talqin qilish, uning tabiatiga nisbatan yangicha
yondashuvni ilgari surishga harakat qildilar. Bu davrda yuz bergan fan-texnika
taraqqiyoti va insonning o‘z ilmiy va amaliy faoliyati natijalari uchun javobgarlik
tuyg‘usining kuchayishi falsafiy antropologiyaning rivojlanishiga qo‘shimcha
turtki berdi. Shunday qilib, u endi inson haqidagi bilimlarning umumiyroq majmui
– umumiy antropologiyaning tarkibiy qismiga aylandi. Bu fan turli-tuman
ta’limotlar, konsepsiyalar va yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladiki, ularning orasida
falsafiy yo‘nalishdan tashqari biologik, teologik (diniy), sosiologik, psixologik,
madaniy (etnografik), strukturalistik, pedagogik va boshqa yo‘nalishlarni qayd
etish mumkin.
Ularning har biri, falsafiy yo‘nalishdan farqli o‘laroq, insonning muayyan bir
tomonini yoritadi. Masalan, biologik antropologiya anatomiya, fiziologiya, irq
haqidagi ta’limot va shu kabilarga tayanib, insonning qolgan barcha tirik
mavjudotlardan farqini uning jismoniy tuzilishi nuqtai nazaridan aniqlaydi.
Teologik antropologiya inson haqidagi tegishli tasavvurlarni uni Xudo yaratgani
nuqtai nazaridan shakllantiradi. Falsafiy antropologiya esa butunlay boshqa
vazifani hal qiladi – u vaziyatga yaxlit yondashadi va fanlararo xususiyatga ega
bo‘lgan xulosalar chiqaradi.
Falsafiy bilimning tarkibiy qismi sifatida falsafiy antropologiya ijtimoiy
falsafa, axloq, sosiologiya va psixologiya bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular bilan
birgalikda inson haqidagi fanlar majmuini tashkil etadi.
14
Бердяев Н.А. Смысл творчества. – М : , 1989. – С. 293.

Insonnning bioijtimoiy mohiyati. Falsafiy antropologiya yechadigan muhim
muammolar orasida inson biologik va ijtimoiy mohiyatining o‘zaro nisbati
to‘g‘risidagi masala alohida o‘rin egallaydi. Inson jonli tabiatning bir qismi,
shuningdek biologik evolyusiya mahsuli ekanligi hozirgi zamon tabiatshunosligi
fanida nafaqat olimlar va mutaxassislar, balki ma’rifatli odamlarning keng doirasi
uchun ham aniq-ravshan va deyarli shak-shubhasiz dalilga aylandi. Har bir inson
o‘z biologik xususiyatlari: genetik kodi, vazni, bo‘yi, mijozi, terisi va sochining
rangi, yashash muddati va shu kabilarga ko‘ra betakrordir. Biroq ayni vaqtda inson
ijtimoiy mavjudot ekanligi, uning o‘ziga xosligi va betakrorligi odamzotning
ijtimoiy tabiati, u kamol topgan, ta’lim-tarbiya olgan, madaniy va axloqiy
qadriyatlar va mo‘ljallarni o‘zlashtirgan ijtimoiy muhit bilan belgilanishi ham
shak-shubhasizdir.
Ayni shu sababli inson individi nafaqat biologik, balki ijtimoiy mavjudot
sifatida ham o‘ziga xos xususiyat kasb etadi. Boshqacha aytganda, insonning
kamol topishi jamiyatda va faqat jamiyatda yuz beradi.
Insonni tushunishda dualizm va monizm. Odamlar o‘rtasidagi biologik va
ijtimoiy farqlarni va ularni betakrorligini tan olishdan inson tabiatining yaxlitligini
tushunishga nisbatan ikki muhim yondashuv: dualistik va monistik yondashuvlar
kelib chiqadi.
Q adim zamonlarda vujudga kelgan insonga nisbatan dualistik yondashuv
shundan iboratki, odamzot, bir tomondan, moddiy organizmdan, boshqa tomondan
esa – mustaqil mohiyat sanaladigan va bu organizmni boshqaradigan nomoddiy
jondan tashkil topgan mavjudot sifatida qaraladi. Bu yondashuv, masalan, boqiy
g‘oyalar dunyosida yashaydigan o‘lmas jon inson tug‘ilayotgan paytda uning
tanasiga xuddi zindonga tushgandek kirib o‘rnashadi, uning o‘limidan keyin esa
vujudni tark etib, yana g‘oyalar dunyosiga qayta, deb hisoblagan Platon falsafasida
ayniqsa bo‘rtib namoyon bo‘ladi. Jonlarning o‘lmasligi g‘oyasi Sharq falsafiy
an’anasiga ham xosdir.
Hozirgi olimlarning aksariyati qo‘llab-quvvatlaydigan inson talqinining
monistik konsepsiyasi inson ruhiyati, uning tuyg‘ulari, fikrlari, emosiyalari va

kayfiyati inson organizmining tarkibiy qismi sanalgan bosh miya nerv hujayralari
hayot faoliyatining mahsulidan o‘zga narsa emas, degan tushunchadan kelib
chiqadi. Bu yondashuv tarafdorlarining fikriga ko‘ra, ruhiy hodisalar qandaydir
nomoddiy asosga ega, deb hisoblash uchun yetarli dalil lar mavjud emas, shu
sababli ruhiyat tabiatini tushuntirishda inson organizmida yuz beradigan moddiy
jarayonlar chegarasidan chetga chiqishning hojati yo‘q.
Shunday qilib, tavsiflangan muammo inson o‘z tabiatiga ko‘ra faqat biologik
mavjudotmi yoki faqat ijtimoiy mavjudotmi, degan masala bilan bog‘lanmaydi. U,
hech shubhasiz, ham biologik, ham ijtimoiy mavjudotdir.
Ammo bu ikki asosning o‘zaro nisbati qanday, ularning biri ikkinchisidan
ustunroqmi va inson mohiyatini nima belgilaydi – bu endi qizg‘in bahs-
munozaralar predmetidir. Mazkur masalalar hanuzgacha o‘zining uzil-kesil
yechimini topgani yo‘q, hozirda mavjud turli biologik, psixologik va falsafiy
maktablar bu savollarga har xil javoblar beradi.
4-MASALA . Insonning ko‘p o‘lchovliligi . Shu bilan bir qatorda insonni
o‘rganishga nisbatan boshqa ko‘p sonli yondashuvlarni ham qayd etish mumkin
bo‘lib, ularning orasida « introvertiv » va « ekstrovertiv » yondashuvlar ayniqsa
ajralib turadi.
Introvertiv yondashuv insonning ong, jon, ruhiyat, instinktlar, nuqsonlar,
fazilatlar kabi muhim xususiyatlarini tahlil etib, uni «ichdan» tushunish, anglab
yetishni nazarda tutadi. Bunda insonning jismoniy va ma’naviy mohiyati haqidagi
falsafiy mulohazalar aksariyat hollarda tabiiy fanlarning empirik ma’lumotlariga,
avvalambor biologiya va psixologiya yutuqlariga tayanadi, lekin ba’zan mistika,
ezoterika, okkultizm bilan belgilanadi. Bunday yondashuvlar ayniqsa nemis
antropologlari M.Sheler (1874-1928) va A.Gelen (1904-1976), avstriyalik faylasuf
K.Lorens (1903-1989) ijodiga xosdir.
Ekstravertiv yondashuv insonga nazar tashlash, uning mohiyatini tahlil qilish
go‘yoki «sirtdan» amalga oshiriladiki, buning natijasida diqqat markazidan uning
ijtimoiy va tabiiy mohiyati o‘rin oladi; tegishli mo‘ljallarga muvofiq insonning

Xudo, kosmos, universum va shu kabilar bilan aloqasi tahlil qilinadi. Bu yerda
falsafa ko‘pincha tarix, sosiologiya, ekologiya, teologiya bilan ittifoq tuzadiki, bu
hol diniy falsafa vakillari N.A.Berdyaev, S.N.Bulgakov, S.L.Frank, N.O.Losskiy
kabi vakillariga ko‘proq xosdir.
Shunday qilib, insonni falsafiy tushunish uchun yagona asos mavjud emas,
xuddi shuningdek bunday asos yaqin kelajakda paydo bo‘lishiga umid qilish uchun
ham asoslar yo‘q. Hozircha faqat shuni qayd etish mumkinki, diqqat markazidan
yuqorida sanab o‘tilganlardan qaysi biri, chunonchi: kosmos, tabiat, Xudo, jamiyat
yoki bevosita inson o‘rin olganiga qarab, falsafa tarixida insonni tushunish bilan
bog‘liq masalalarni hal qilishda asos bo‘ladigan turli falsafiy nuqtai nazarlar
farqlanadi. Ularning orasida kosmosentrizm, teosentrizm, sosiosentrizm va
antroposentrizm ayniqsa keng tarqalgan bo‘lib, turli davrlarda ularning har biri har
xil ko‘rinishda namoyon bo‘lgan, lekin inson muammolarini o‘rganuvchi falsafiy
konsepsiyalarda doim u yoki bu tarzda mavjud bo‘lgan.
Yuqorida zikr etilgan muammoning yechimiga nisbatan mavjud
yondashuvlar orasida insonning bioijtimoiy tabiatini tushunishga nisbatan qarama-
qarshi nuqtai nazarlar ifodasi sanalgan biologizatorlik va sosiologizatorlik
konsepsiyalari alohida o‘rin egallaydi. Bunda ularning har biri boshqasini butunlay
rad etmaydi, ammo insonning muayyan bir (biologik yoki ijtimoiy) tabiatini
ustunroq qo‘yadi yoki hatto mutlaqlashtiradi.
Biologizatorlik konsepsiyalari. Biologizatorlik konsepsiyalarining
tarafdorlari insonni uning tabiiy, biologik asosidan kelib chiqib tushuntirishga
harakat qiladi. XVIII asr oxirida jamiyat hayotiga ayrim odamlarning o‘z
mavjudligi uchun kurash maydoni sifatida qarashni taklif qilgan T.Maltus
nazariyasini bunday tushuntirishga bo‘lgan birinchi jiddiy urinish deb hisoblash
mumkin. Maltus fikricha, bu kurashda kuchlilar g‘olib chiqadi, kuchsizlar esa
halok bo‘lishga mahkumdir. Mazkur kurashga tabiiy omillar turtki beradi.
Xususan, aholi soni geometrik progressiya bo‘yicha ko‘payib boradi, tirikchilik
vositalari taklifi esa faqat arifmetik progressiya bo‘yicha o‘sadi, bu esa muqarrar

tarzda ocharchilik, epidemiyalar, urushlar va boshqa ijtimoiy tangliklarga olib
keladi. Mazkur omillarga Maltus kuchlilarning yashab qolishini ta’minlovchi
ijtimoiy munosabatlarning «tabiiy», muqarrar va hatto zarur tartibga solish
vositalari sifatida qaraydi.
Demografik muammolarning yechilmagani, shuningdek ular XX asrda yanada
keskinroq tus olishi shunga sabab bo‘ldiki, Maltus g‘oyalari neomaltuzchilar deb
nomlangan o‘z davomchilarini topdi va topishda davom etmoqda.
Biologizatorlik yondashuvlari XIX va XX asrlar chegarasida Darvinning
tabiiy tanlanish haqidagi ta’limotini mutlaqlashtirib, nafaqat insonning kelib
chiqishi, balki uning mohiyatini, pirovard natijada esa – butun ijtimoiy
munosabatlar tabiatini tushuntirishga harakat qilgan sosial-darvinistlarga ham
xosdir. Hozirgi vaqtda bu yo‘nalishni odamlarga ham, hayvonlarga ham teng
darajada xos bo‘lgan irsiyatga urg‘u beruvchi sosiobiologiya davom ettirmoqda.
Sosiobiologlar fikriga ko‘ra, inson xulq-atvori ham, hayvon xulq-atvori ham irsiy
omillar bilan belgilanadi va hech kim o‘z irsiyati ta’sirini – u xoh yaxshi bo‘lsin,
xoh yomon – yengishga qodir emas.
Inson tabiati xususida shunga o‘xshash qarashlarga ayrim odamlarning
boshqa odamlardan ustunligini faqat ularning «oliy» yoki «past» irqqa mansublik
belgisiga ko‘ra e’lon qiluvchi irqchilik konsepsiyalarida ham duch kelish mumkin.
Bu, xususan, «irqiy tozalik» uchun kurash olib borgan va «irqiy tanlanish»ni
amalga oshirish g‘oyasini faol ilgari surgan fashistik mafkurada ayniqsa bo‘rtib
namoyon bo‘ladi. Mazkur g‘oyalar zamirida asosan XIX asr oxiri – XX asr
boshlarida keng tarqalgan «inson irsiyatining oliy sifati»ga qanday vositalar bilan
va qay tarzda erishish mumkinligi haqidagi ta’limot – ye vgenika yotadi.
XX asr boshlarida bu ta’limot shu darajada keng tarqaldiki, ayrim
mamlakatlarda davlat siyosati bilan uzviy bog‘landi. Xususan, 1920-1930-yillarda
Daniya, Shvesiya va Norvegiyada jamiyatda tabiiy tanlanishni ijtimoiy
mustahkamlovchi irqiy qonunlar qabul qilindi.
Sosiologizatorlik konsepsiyalari. Biologizatorlik yondashuviga zid o‘laroq,
sosiologizatorlik yondashuvi inson tabiatini ijtimoiy munosabatlarda ko‘rishga

harakat qiladilar. Bunda ular ba’zan nafaqat insonning ijtimoiy asosini uning
biologik asosiga qarama-qarshi qo‘yadilar, balki so‘nggi zikr etilgan asosni
hayvoniy va hattoki tuban, shu bois jiddiy e’tiborga loyiq emas, deb hisoblaydilar.
Asosiy e’tibor ijtimoiy munosabatlar tahliliga va individ, shaxsning shakllanishida
jamiyat qanday rol o‘ynashini aniqlashga qaratiladi. Pirovardida ijtimoiy asos
individual asosga qaraganda ustunroq ahamiyat kasb etadi, uni o‘ziga
bo‘ysundiradi va qamrab oladi. Mazkur yondashuv total ijtimoiy tizimlarga va
ularni asoslashga harakat qiluvchi falsafiy ta’limotlarga, xususan, Platon falsafasi
ayniqsa xosdir. Umuman olganda, bu individualizm va kollektivizm muammosidir.
Insonning mohiyati. Insonning mohiyatini tushunishga harakat qilish
jarayonida u nafaqat tashqi, balki ichki, pinhona xususiyatlarga ham ega
ekanligini, ular jamuljam holda insonning individ, individuallik, shaxs kabi
tushunchalarda aks etadigan muayyan obrazini shakllantirishini ham hisobga olish
lozim. Boshqacha aytganda, insonning mohiyatini uning ichki va tashqi borlig‘i
birligida, uning dunyoga faol munosabatida izlash kerak.
Shunday qilib, individ muayyan insonning umumiy obrazi sifatida amal qilsa,
individuallik uni muayyan o‘ziga xos xususiyatlar sohibi sifatida tavsiflasa,
«shaxs» tushunchasiga yanada torroq ma’no yuklanadi, chunki ayni holda inson
uning barcha ijtimoiy sifatlari bilan jamuljam holda olinadiki, bu faqat ijtimoiy
munosabatlarning u yoki bu tizimini nazarda tutgan holda shaxs to‘g‘risida so‘z
yuritish imkonini beradi. Ya’ni keng talqinga yo‘l qo‘yadigan «individ» va
«individuallik» tushunchalari nafaqat insonga nisbatan, balki individual
xususiyatlarga ega bo‘lgan ayrim tirik mavjudot, hayvonga nisbatan ham tatbiq
etilishi mumkin. «Shaxs» tushunchasi esa doim ijtimoiy mavjudot sifatidagi inson
bilangina bog‘liq bo‘lib, faqat shu ma’noda, ayrim insonni uning jamiyatdagi o‘rni,
«ijtimoiy qiyofasi» nuqtai nazaridan tavsiflaydi.
Kezi kelganda yana shuni ham ta’kidlab o‘tish lozimki, har qanday shaxs
zamirida oqilona faoliyat yotuvchi ongli-ixtiyoriy faollik tavsiflanadi. Shuningdek
inson yangi moddiy va ma’naviy boyliklar yaratib, o‘z ijodiy imkoniyatlarini izchil
ro‘yobga chiqarish orqali shaxs sifatida namoyon bo‘ladi.

Hozirgi zamon fanida shaxsning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi uch muhim
omil: irsiyat, madaniy muhit va yashash sharoiti farqlanadi. Bu omillar o‘zaro
ta’sirga kirishishi natijasida inson shaxs sifatida o‘ziga xos xususiyatlar majmui:
tegishli ehtiyojlar, qiziqishlar, mijoz, qobiliyatlar, maqsadlar, mo‘ljallar,
ma’naviyat va shu kabilarga ega bo‘ladi. Insonning mazkur betakror individual
xususiyatlari asosan u yashayotgan muhitdagi ijtimoiy va madaniy shart-sharoitlar
ta’sirida shakllanadiki, bu shaxsning shakllanishi va kamol topishida jamiyat juda
muhim rol o‘ynashini qayd etish imkonini beradi. Ayni vaqtda shaxs umumiy
e’tirof etilgan me’yorlarga muvofiq yoki ularga zid shakllanishi va kamol topishi
mumkin. Bu ma’noda ijobiy shaxslar to‘g‘risida ham, salbiy shaxslar to‘g‘risida
ham so‘z yuritish mumkin.
Hozirgi vaqtda aksariyat olimlar va faylasuflar inson evolyusiyasidagi ijobiy
jarayonlarni va ijtimoiy o‘zgarishlar imkoniyatlarini ijtimoiy munosabatlarning
insonparvarlashuvi, odamlar ongidan umuminsoniy me’yorlar mustahkam o‘rin
olishi bilan bog‘lamoqdalar. Bunda inson o‘zining butun umri mobaynida, bir
tomondan, o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishishga harakat qilib, boshqa
tomondan esa – o‘zini qurshagan ijtimoiy va tabiiy muhit ta’sirini his etib, yaxlit
bir butun hodisa sifatida, uzlyuksiz tadrijiy rivojlanishini e’tiborga olish lozim.
Boshqacha aytganda, o‘zining kamol topish jarayonida u doim ham subekt, ham
obekt hisoblanadiki, bu shaxsning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi va hayot
mazmunini izlashi bilan bog‘liq bo‘lgan yana bir muhim falsafiy muammo yuzaga
kelishini belgilaydi.
5- MASALA .Hayotning mazmuni va insonning vazifasi. Inson hayotning
tezoqarligini yodda tutishi, uning shomini kuzatishi, odamzot hayotining
bebaholigi haqida o‘ylashi, o‘lim haq ekanligini unutmasligi lozimligi haqidagi
fikrlarga biz falsafa fani shakllanish jarayonining ilk bosqichidayoq, G‘arb falsafiy
an’anasida ham, Sharq falsafasida ham duch kelishimiz mumkin. Shundan beri
o‘tgan ikki yarim ming yildan ko‘proq vaqt mobaynida bu borada deyarli hech
qanday o‘zgarish yuz bergani yo‘q, zero, avvalgidek, odamzotning hayot yo‘li
tug‘ilish va o‘lish sanalari bilan chegaralanadi. Shuningdek, birinchi sana doim

muayyan, aniq bo‘lsa, ikkinchi sana inson umrining oxirgi soniyalarigacha
mavhum bo‘lib qoladi.
Ayni shu sababli hayotning mazmuni muammosi har bir inson qarshisida
ertami-kechmi ko‘ndalang bo‘ladi va u o‘ziga aniq va uzil-kesil javob topish
mumkin bo‘lmagan savollarni beradi. «Bu dunyoda nima uchun yashayapman?»,
deb so‘raydi o‘zidan inson va agar bu savolga o‘zi javob bermasa, o‘z hayotiga
muayyan mazmun baxsh etmasa, bu ishni uning o‘rniga hech kim va hech qachon
bajarmasligini vaqt o‘tishi bilan anglay boshlaydi. Abadiyat qarshisida, o‘lim
qarshisida har kim oxir-oqibatda o‘zi bilan o‘zi tanho qoladi.
Albatta, jamiyatda inson o‘zini bu darajada yolg‘iz his etmaydi, biroq,
ekzistensialistlar fikriga ko‘ra, bu hol toki inson boshqalarning ham o‘z hayoti
borligi va ular ham o‘z hayotining mazmuni va o‘zining vazifasi haqidagi o‘ta
shaxsiy muammolarni mustaqil yechish zaruriyati qarshisida turganini anglab
yetgunga qadar davom etadi.
Bundan ekzistensializm falsafasida yolg‘izlik muammosi kelib chiqadi.
Aslida , mazkur muammo falsafiy antropologiyada ham inson borlig‘i tahlilidagi
bosh muammolardan biri hisoblanadi.
Hayotni tark etish bosqichlari. Biologik mavjudot sifatida har bir inson
o‘limga mahkumdir. Buni qadimgi mutafakkirlar ham yaxshi tushungan. Xususan,
o‘z muxoliflaridan birining: «O‘ttiz tiran seni o‘limga hukm etdi», degan gapiga
Suqrot: «Ularni esa o‘limga tabiat hukm etgan», deb javob bergan. Ammo
odamzot ijtimoiy mavjudot sifatida ham o‘limga mahkumdir.
Hozirgi zamon fanida o‘lish jarayonining to‘rt bosqichi farqlanadi. Bu
bosqichlarga organizmda yuz beradigan va uning qarishini tavsiflaydigan orqaga
qaytarib bo‘lmaydigan biologik o‘zgarishlar sabab bo‘ladi.
Xususan, 25 yoshdan boshlab va ayniqsa 45 yoshdan keyin insonda har kuni u
tug‘ilgan paytga qadar «jamlangan» va boshqa hech qachon yangilanmaydigan o‘n
minglab nerv hujayralari (neyronlar) halok bo‘ladi. Ammo bosh miya qobig‘ida
bunday hujayralar soni 40 milliardga yetadi va shu sababli «qariyotgan normal

miya uchun bu jiddiy oqibatlarga sabab bo‘lmaydi, chunki unda yana o‘n
milliardlab neyronlar normal faoliyat ko‘rsatishda davom etadi» 1
.
Amalda insonning hayotni tark etishi u odamlardan o‘zini olib qochib,
jamiyatdan uzoqlashishi bilan tavsiflanadigan ijtimoiy o‘lim yuz berganida
boshlanadi. Surunkali giyohvand moddalarini iste’mol qilish, kashandalik,
ichkilikbozlik, o‘z hayotidan doimiy norozilik ijtimoiy o‘limni bildiradi. So‘ngra
ruhiy o‘lim yuz beradi, bunda inson hayot tugagani va o‘limning muqarrar
ekanligini va o‘z hayoti davomida hech narsaga erisha olmaganini anglaydi . Miya
o‘lishi bilan bosh miya faoliyati butunlay to‘xtaydi, organizmning turli
funksiyalarini boshqarish barham topadi. Bu jarayon fiziologik o‘lim bilan
yakunlanadi. Bunda insonning uni tirik organizm sifatida tavsiflovchi barcha
funksiyalari uzil-kesil to‘xtaydi.
5-Masala Suisid, insonlarning o‘z joniga qasd qilishi jamiyat barqarorligiga
ta’sir qiluvchi destruktiv ijtimoiy muammolar sirasidandir. U sayyoramizning
barcha davlatlaridatar-qalgan bo‘lib, Butunjahon sog‘liqni saqlash tashkilotining
2005 yildagi ma’lumotiga ko‘-ra, masalan, Yevropa mamlakatlarida har yuz ming
nafar aholi orasida 17,5 marta uchraydi.
Oxirgi ma’lumotlarga ko‘ra:
— dunyoda har yili o‘z joniga qasd qilish natijasida taxminan bir millionga yaqin
odam vafot etadi;
— har qirq soniyada jahon bo‘yicha bir kishi o‘zini o‘ldiradi (bir kunda 2300 nafar
odam);
— tugallangan (ya’ni natijasi odamning o‘lishi bilan nihoyalangan) suisidlarga nis-
batan o‘zini o‘ldirishga qaratilgan harakatlar 20 barobar ko‘proq amalga oshiri-
ladi, ya’ni har yili 8-30 million kishi o‘z joniga qasd qiladi;
— o‘z joniga qasd qilib tirik qolgan har ikkinchi odam yil davomida nisbatan
og‘ir-roq shakllarda yana hayotdan ketishga urinib ko‘radi;
— o‘z joniga qasd qilayotganlarning aksariyati psixik jihatdan sog‘lom va
1 1
Годфруа Ж. Что такое психология. - Т. 2. – М. : 1996. – С. 11.

mehnatga layoqatli kishilardir.

Shu bilan birga suisid “...15-35 yosh orasidagi insonlar o‘rtasida yo‘l-transport
hodi-salaridan keyin o‘limga olib keladigan asosiy sabablardan biri bo‘lib
kelmoqda”. Agar bu holatning oldini olish bo‘yicha tegishli choralar ko‘rilmasa,
keyingi o‘n yillikda sui-sidal xulq-atvor dunyo aholisi orasida keskin kuchayishi
mumkinligi to‘g‘risida fikr-mu-lohazalar bildirilmoqda.

O‘zini o‘zi o‘ldirish jamiyatning jiddiy muammosi sifatida bir qator ishlarni,
chora-tadbirlarni hayotga tatbiq etishni taqozo qiladi. Olingan natijalar asosida
mazkur muammoning oldini olish mumkinligi aniqlangan, biroq, buning uchun
psixik og‘ishlarni davolashdan tortib, suisidga olib keluvchi turli xil omillarni
bartaraf etishgacha bo‘l-gan keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirish zarur.

Har yuz ming nafar aholiga to‘g‘ri keladigan o‘zini o‘ldirish holatlaridan 24 tasi
er-kaklarga, 6,8 tasi ayollarga to‘g‘ri keladi. Respublikamizda bu ko‘rsatkich 2,1
va 1 ni tashkil etadi. Suisid mamlakatning ijtimoiy holatini aks ettiruvchi obektiv
va muhim ko‘rsat-kichlardan biri ekanligidan kelib chiqib, Butunjahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti tomo-nidan uning uch xil darajasi qabul qilingan. Birinchisi, har
yuz ming aholiga to‘g‘ri kela-digan 10 tagacha holat (bu – past va maqbul daraja),
ikkinchisi 10-20 tani tashkil etuvchi o‘rtacha daraja va nihoyat uchinchisi, yuqori
yoki tashvishga sabab bo‘luvchi 20 tadan ko‘p holat-ni aks ettiruvchi darajadir.

Rossiya, Ukraina, Vengriya, Boltiqbo‘yi mamlakatlari, Finlyandiya, Shvesiya,
Daniya, Germaniya, Avstriya, Shveysariyada o‘zini o‘ldirish eng ko‘p darajada
uchraydi.

Dunyo bo‘yicha Italiya, Ispaniya, Gresiya, Albaniya, Buyuk Britaniya, Gollandiya,
Norvegiya, Irlandiya davlatlarida, shuningdek, ko‘pchilik Afrika mamlakatlarida
suisid kam uchray-di. Bu boradagi eng yaxshi ko‘rsatkich esa arab va musulmon

mamlakatlaridadir (Saudiya Arabistoni, Eron, Iroq, Bahrayn va h.k.). Ularda bu
holat deyarli ko‘zga tashlanmaydi. O‘zbekiston ham suisid kam tarqalgan
mamlakatlar qatoriga kiradi (bizda bu ko‘rsatkich har 100 ming aholiga 5,8 ni
tashkil etadi). Shu bilan birga, afsuski, respublikamizda so‘nggi yillarda suisid
bo‘yicha ko‘rsatkichlar oshib bormoqda.

Respublikamizning o‘rganilgan hududlaridagi o‘z joniga qasd qilish sabablarini
umu-miy holda quyidagicha tasniflash mumkin:
1. Suisid holatini sodir etgan ayrim shaxslar (aksariyati turmushi buzilgan ayol-
lar)ning turmush o‘rtog‘idan ajrashganidan so‘ng o‘z joniga qasd qilgani
aniqlangan.

2. O‘zini o‘ldirmoqchi bo‘lganlarning ba’zilarini rashk hissi shu yo‘lga boshlagan
(masalan, bir bola bilan uch yildan beri gaplashib yurgan qizga boshqa bir qiz
qo‘ng‘iroq qilib, u yigitga fotiha qilinganini bildirgach, kollej o‘quvchisi bo‘lgan
birinchi qiz alamidan sirka kislotasi ichgan).

3. Ayrimlar do‘sti, turmush o‘rtog‘i, tanishi, ota-onasi yoki turmushga chiqmoqchi
bo‘l-gan odami bilan aytishib qolgach, o‘z joniga qasd qilganlar.

4. Ma’lum bir kishini qo‘rqitib, “popugini pasaytirib” qo‘yish uchun ma’naviy
qashshoq, huquqiy savodxonligi past shaxslar tomonidan suisidning qanday
oqibatlarga olib kelishini bilmay o‘z joniga qasd qilganlar ham bor (ularning asl
maqsadi hayotni tark etish bo‘lmagan).

5. Mol-mulk, turar joy, meros talashib, suisidga qo‘l urganlar ham aniqlangan.

6. Ba’zan muttasil davom etib kelgan oilaviy nizolar (er-xotin, qaynona-kelin, ov-
sinlar orasidagi urush-janjallar, erning xotinini doimiy kaltaklashi, xo‘rlashi) nati-
jasida o‘z joniga qasd qilish holati sodir bo‘lgan.

7. Kuz va bahor fasllarida kuchayadigan ayrim ruhiy kasalliklar xuruj qilganligi
natijasida yoki bosh miyada turli o‘zgarishlar ro‘y berganda (ayrim xavfli o‘sma
kasallik-lari rivojlanganda) suisidga qo‘l urilgan (o‘z joniga qasd qilib, tirik qolgan
ayrim shaxslar, ularni bu dunyoni tark etishga undagan turli ovozlarni
eshitganlarini, ko‘zlari-ga har xil sharpalar ko‘ringanini ta’kidlaganlar.
Bundaylarning deyarli hammasida turli ko‘rinishdagi gallyusinasiya hodisasi
kuzatilgan).

8. Kutilmagan kuchli ruhiy zarba olganligi uchun shu yo‘lni tanlaganlar ham
uchray-di (masalan, bir o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasasi o‘quvchisi
bilan insest hola-ti sodir bo‘lgach (oliy ma’lumotli otasi mast holatda farzandini
zo‘rlagach), qizi o‘z joni-ga qasd qilgan).

9. O‘z joniga qasd qilganlarning ba’zilarida nasliy jihatdan shu xususiyat uchrashi
aniqlangan (qarindosh-urug‘lari, aka-uka, opa-singlisida ayni holat takrorlangan.
Shizo-freniya kasali bilan og‘riganlarda bu jihat ko‘proq ko‘zga tashlanadi).

10. Moddiy, iqtisodiy yetishmovchilik (ilojsizlik, qarzdorlik va h.k.) natijasida ham
kishilar o‘zlarini o‘ldirib, muammolaridan qutulishga uringanlar.

11. Ba’zilar hayotidagi turli muammolardan, organizmning fiziologik holatidan
kelib chiquvchi depressiya, tushkunlik yoki janjal, tushunmovchiliklar sababli
yuzaga kela-digan affekt (o‘zini idora qilolmay qolish) tufayli suisidga qo‘l
urishgan.

12. Moddiy jihatdan ta’minot yetarli bo‘lsa-da, hayot mazmunini tushunmaslik,
qo‘-yilgan maqsadning yo‘qligi, hayotiy qadriyatlarning mavjud emasligi,
hayotdan zerikish ham ba’zan shaxsning o‘z joniga qasd qilishiga olib kelishi
mumkin (Jek Londonning “Martin Iden” romani bosh qahramoni hayoti bunga

misol).

13. Kuzatishlardan ma’lum bo‘lishicha, turli destruktiv g‘oyalar ta’siriga
tushganlar ham suisidni amalga oshirishlari mumkin. Hozirgi globallashuv
sharoitida internetdagi o‘zini o‘ldirishni targ‘ib qiluvchi minglab saytlar, turli
ijtimoiy tarmoqlardagi muay-yan yo‘nalishdagi guruhlar, televidenieda namoyish
etilayotgan inson ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi kinofilmlar, “ommaviy
madaniyat”ning turli ko‘rinishlari, har xil sektalar faoliyati ayniqsa, yoshlar
orasida bu holatning kuchayishiga sabab bo‘lmoqda.

14. Mamlakatimizda jamoalar, ta’lim muassasalari, oilaga xizmat ko‘rsatuvchi
psixologik xizmatning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi, bu boradagi
malakali psi-xolog mutaxassislarning yetishmasligi ham mazkur muammoning
tarqalib borayotganligiga sabab bo‘layotgan omillardandir.

15. Oila – ta’lim muassasasi – jamoatchilik o‘rtasida mustahkam aloqa yo‘lga
qo‘yil-magan hududlarda, ayniqsa, oilalarda ijobiy psixologik iqlim
kuzatilmaydigan joy-larda bu muammo nisbatan ko‘proq uchrashi aniqlandi.

Shu bilan birga respublikaning barcha viloyatlari, Toshkent shahri hamda
Qoraqalpo-g‘iston bo‘yicha joylarga maxsus yuborilgan mutaxassis psixolog va
yuristlar tomonidan yig‘ilgan ma’lumotlarning tahlili quyidagi xulosalar qilishga
asos bo‘lmoqda.

1. Yildan yilga deyarli barcha hududlardagi suisidlar soni oshib, o‘z joniga qasd
qilayotganlar yosh jihatdan “yasharib” borayapti.
2. Suisidlarning asosiy qismini 18-40 yoshli insonlar sodir qilishgan.
3. Suisidning o‘sishi erkaklarga nisbatan ayollar orasida ko‘proq ifodalanmoqda.
4. Ayollarda o‘lim bilan tugaydigan suisidlar soni keskin ortib bormoqda.
5. Suisid turlari ichida o‘zini osish hollari ko‘paymoqda.

6. Suisidni amalga oshirganlarning milliy tarkibi o‘rganilganda o‘z joniga qasd
qiluvchilarning 90-95% o‘zbeklar ekani ma’lum bo‘ldi.
7. Oilalilik statusi (maqomi) bo‘yicha suisidlarning asosiy qismini oilali va oila
qurmaganlar tashkil qiladi.
8. Sabablar ichida (ruhiy kasallarni hisoblamaganda) yetakchi, ya’ni birinchi
o‘rinni oilaviy kelishmovchiliklar, nizolar egallaydi.

Mazkur sabablar chuqurroq psixologik tahlil qilinganda, shaxsning oilada, mehnat
ja-moasida yetarli qadrlanmaganligi; qadr-qimmati, hurmat-obro‘yi, g‘ururi
surunkali kam-sitilishi; insonning muntazam ravishda tanqid va haqoratga duchor
bo‘lishi; erkaklarning gastarbayterlik, migrasiya, oilasi bilan oylab, ba’zan yillab
yashamasligi oqibatida ayol-lar ma’lum qismining psixofiziologik hamda ijtimoiy-
iqtisodiy jihatlardan qiyin-chilikni his qilishi; kelajakka ishonchning pasayishi;
hayotdan zerikish, charchash va to‘yi-nish; ruhiy zo‘riqish va tushkunlik
(depressiya)ning shaxsda frustrasiya holatini yuzaga keltirishi suisidga olib
kelayotganligi aniqlandi. Ayrim hududlarda hamma qatorida bo‘lishga intilish
asosida minglab odamga osh berish, to‘y berishlar ortidagi sarf-xara-jatlar;
to‘ylarda o‘zaro insoniy muloqotning kamayib, uning o‘rniga rasmiylikning ustu-
vorlik qilayotgani (masalan, to‘yonani berib (qarzidan qutulib) yarim, bir soat
o‘tmasdan ke-tib qolish natijasida to‘y yarmida yaqin qarindoshlardan tashqari
odamlarning deyarli qolmasligi), odamlarda muloqot, fikr almashish, dardlashish,
bir-birlariga psixotera-pevtik ta’sir o‘tkazish singari jihatlarning keskin kamayib
ketayotganligi ham suisid-ning yuzaga kelishiga omil vazifasini o‘taydi.

9. Sabr-toqat, sabr-chidam, shukrona qilish xususiyatlarining yetarli
shakllanmagan-ligi, deyarli har bir inson hayotida uchrashi muqarrar bo‘lgan
ijtimoiy, iqtisodiy, mai-shiy, psixologik muammolar, qiyinchiliklarga bardosh bera
olmaslik, “chiroyli”, farovon hayotga tez fursatda erishishga intilish, obektiv
sabablarga ko‘ra bunga qisqa muddatda erisha olmasa, frustrasiya holatiga tushish
bugungi yoshlarda ko‘proq uchrayapti.

Aynan 18-30 yosh bosqichi shaxsning ko‘p tomonlama, ya’ni antropometrik,
fiziologik, ijtimoiy faollik, izlanuvchanlik jihatlardan kamolotga yetgan davri
hisoblanadi. Bu insonning o‘zgalar ta’siriga oson tushadigan, boshqalar diqqat-
e’tiboriga sazovor bo‘l-gan, rejalari ko‘p, chiroyli hayot kechirishga ehtiyoji kuchli
ifodalangan davri hamdir.
Shu bilan birga bir vaqtning o‘zida bir qator ijtimoiy rollarni birgalikda
bajarish talab qilinadigan murakkab paytdir. Masalan, ayollar ham talaba, ham
kelin, ham ona, ham rafiqa, ham farzand vazifasini bajarishi lozim.
Bu yosh bosqichida, oldin ta’kidlanganidek, chiroyli hayot kechirish ehtiyoji
keskin ifo-dalanadi, ammo uni ro‘yobga chiqarish imkoniyatlari keskin
chegaralangan bo‘ladi. Shu sabab-li suisid sodir qiluvchi ruhiy kasallar ichida eng
keng tarqalgan shizofreniya xastaligi-ning dastlab ayon bo‘lishi, aniqlanishi foiz
jihatdan eng ko‘p qismi 18-30 yosh orasiga to‘g‘-ri keladi. Lekin shuni unutmaslik
kerakki, suisid sodir etuvchilarning 25-30% dan or-tig‘i ruhiy jihatdan sog‘lomdir.
Ma’lumotlar tahliliga ko‘ra, ko‘pchilik yoshlarning chiroyli hayot
to‘g‘risidagi tasavvur-lari filmlar yoki ayrim tengdoshlari hayoti natijasida
shakllanyapti, lekin shu hayot aso-sida tengdoshlari ota-onalarining ko‘p yillik,
ba’zida bir umrlik mehnati yotganligini anglamaydilar.
10. Suisidni amalga oshirgan ruhan sog‘lom insonlarning ko‘pchiligida
yaqindan dard-lashadigan, ko‘nglidagini eshitib, foydali hayotiy maslahat
beradigan, qalbiga yaqin oda-mi, na oilasi, na o‘qish va ish joyi bo‘lgan.

11. Diniy e’tiqodi kuchli bo‘lgan oilalarda suisid kam uchragan (ruhiy kasal oila
a’zolaridan tashqari).

12. Suisid sodir qilganlarning aksariyati yoshlikdan yuvosh, yumshoqtabiat,
muloyim, mo‘min-qobil, indamas, muammosiz bolalar hisoblangan. Ular barcha
narsalarni “ichiga yutishi” bilan ajralib turgan. Demak, qiyinchiliklar bilan
kurashish qobiliyati ularda bolalik davrlaridan boshlab, ifodalanmagan,
rivojlanmagan.

13. Ularning aksariyati o‘rta, o‘rta maxsus ma’lumotli bo‘lib, ma’lum qismi hech
qaerda ishlamaydiganlar, demakki, kasbini noto‘g‘ri tanlaganlar, jamiyatda o‘zini
munosib joyi-ni topa olmaganlardir. Bunday holat shizofreniya kasallari ichida
ham yetarli uchraydi.

O‘zbekistonda suisidning o‘sishini oldini olish bo‘yicha takliflar
Birinchidan, ruhiy kasallar va kasalligi keskin ifodalanmagan, hali to‘liq namoyon
bo‘lmagan shaxslarning ruhiy, psixosomatik holati bahor va kuz fasllarida
og‘irlashishi, o‘tkirlashishi ma’lum. Shu bilan birga psixologik jihatdan murakkab
bo‘lgan o‘smir va o‘spirinlik yosh bosqichidagilar bahor faslida avitaminoz,
quyosh radiasiyasi, kunlarning keskin isishi, ob-havo, atmosfera bosimining
o‘zgarib turishi, koinotda kuzatilayotgan magnit va quyosh to‘fonlariga o‘ta sezgir
bo‘ladilar. Bunday omillarning ularga salbiy ta’-sir qilishi va suisid yuzaga
kelishiga omil vazifasini o‘tash mumkinligini hisobga olib, ayniqsa, bahor va kuz
fasllarida yoshlar bilan turli madaniy-ma’rifiy tadbirlar, tabiatda dam olish (lola
sayli, baliq ovi, tog‘larga chiqish, qo‘ziqorin terish va boshqa-lar)ni uyushtirish,
qadimiy, tarixiy yodgorliklar bilan tanishish, ziyoratgoh joylarda bo‘-lish, teatr,
muzey va ko‘rgazmalarni ko‘rishga e’tiborni kuchaytirish kerak. Ayni paytda
oromgohlarda dam olish, shanba va yakshanba kunlari oilaviy madaniy hordiq
chiqarish, ko‘proq tabiatda bo‘lish zarur. Maktab, akademik lisey, kasb-hunar
kollejlari o‘quvchila-ri, oliy ta’lim muassasalari talabalarining tug‘ilgan kunlarini
yig‘ma holda yiliga ik-ki marotaba bahor va kuz oylarida o‘tkazish, sovg‘alar bilan
tabriklash, shoir, yozuvchi, olim, aktyor, rassom va boshqa taniqli kishilar bilan
uchrashuvlar o‘tkazishni muntazam yo‘lga qo‘yish kerak.

Hayotning insonga bor-yo‘g‘i bir marta beriladigan yagona, ulug‘, takrorlanmas
ne’mat ekanligi, hayot saboqlari, hayot dasturi, taqdir qiyinchiliklarini yengish,
sinovlariga bardosh berish, hayotiy maqsadlarga yetishda irodani safarbar qilish,
ruhan tushkunlikka tushmaslik, dadillik va tetiklik, sabr va chidam, shukronalik

mavzularida bevosita mulo-qotlar, uchrashuv, davra suhbatlarini o‘tkazib borish
lozim. Aholi, ommaning yaxshi, opti-mistik, bayram kayfiyatida bo‘lishini
ta’minlash choralarini ko‘rish zarur. Masalan, bo-lalar va yoshlar orasida turli
musobaqalar, tanlovlar, ko‘riklar, tadbirlarni o‘tkazib, ularda har xil nominasiyalar
(Eng yosh, eng yoshi ulug‘ qatnashchi, eng yaxshi raqqosa, futbol-chi, kurashchi,
tennischi, voleybolchi, eng mehribon farzand, pazanda kelin, g‘amxo‘r qaynona,
dono qaynota va h.k.) bo‘yicha sovg‘alar berishni tashkil qilish kerak. Mazkur
tadbirlarda e’tiborsiz, sovg‘a-salomsiz deyarli birorta qatnashchi qolmasin.
Natijada har bir shaxs o‘zidan g‘ururlanadi, hayotdan mamnun bo‘ladi,
atrofdagilarning diqqat-e’tiboridan psi-xologik-ma’naviy rag‘bat oladi.

Ikkinchidan, oila institutini mustahkamlash, suisidlarning oldini olish, sababsiz
ajralishlar sonini eng kam miqdorga keltirish, noto‘liq oilalar va otasiz o‘sayotgan
bola-lar sonini keskin kamaytirish maqsadida mahalla fuqarolar yig‘ini yoki har bir
tuman hokimligida oila psixologi shtatini tashkil etib, fuqarolarga doimiy
psixologik yordam ko‘rsatishni yo‘lga qo‘yish zarur.

Moliyaviy tomondan bugungi kundagi yo‘qotishimiz (yosh ketayotgan insonlar
hayoti, ajralishlar oqibatida yo‘qotilayotgan oilalar va ular a’zolarining salomatligi,
vaqti, moddiy sarf-xarajatlar, otasiz voyaga yetadigan bolalar shaxsidagi ayrim
og‘ishlar, kamchi-liklar, yolg‘iz hayot kechirayotgan ayollar salomatligi va
boshqalar) psixolog shtatiga sarfla-nadigan moddiy xarajatdan bir necha baravar
ortiqdir, shuning uchun masalani aql taro-zisida o‘lchab ish ko‘rish kerak.

Uchinchidan, bugungi kunda mavjud bo‘lgan psixolog mutaxassislar kuchidan
samarali foydalanishimiz zarur. Maktab, akademik lisey, kasb-hunar kollejlari
psixologlarini oila bilan ishlash, oilaviy munosabatlarni sog‘lomlashtirish, oiladagi
nizolar destruk-tiv oqibatlarining oldini olishga qaratilgan tegishli bilim, ko‘nikma
va malakalar bi-lan qurollantirish, ular bilan maxsus seminar va treninglar o‘tkazib
borish lozim.

To‘rtinchidan, oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi oila psixologi ixtisosligi bo‘-
yicha mutaxassislarni tayyorlash masalasini ishlab chiqishi kerak.
Beshinchidan, turli toifadagi rahbarlar, hokimliklar xodimlari, ichki ishlar vazir-
ligi tizimidagi aholi bilan bevosita muloqotda bo‘ladigan xodimlar, sud,
prokuratura xodimlari malakasini oshirish kurslarida “Muloqot madaniyati”,
“Muloqot psixologiya-si”, “Rahbar psixologiyasi” mavzularida ma’ruza, seminar
va treninglar o‘tkazish kerak.
Oltinchidan, radio va televidenie orqali viloyat va respublika miqyosida “Hayot −
eng ulug‘ ne’mat”, “Psixolog soati”, “Psixolog maslahati” mavzularida kundalik
ko‘rsatuv va eshittirishlar olib borish hamda ilmiy-ommabop nashrlar, bukletlar
orqali aholini te-gishli bilimlar bilan qurollantirish lozim.
Ettinchidan, Vazirlar Mahkamasi huzurida respublikada suisidning oldini olish
Markazini tashkil etish zarur. Unda vrach-psixiatr, psixologlar, yuristlar,
iqtisodchi-lar kompleks ravishda doimiy ilmiy-amaliy ish olib borishlari,
O‘zbekistondagi holat, suisidning hudud, yosh, jins, sabab, tur kesimidagi doimiy
monitoringini yuritishlari, taraqqiy etgan, rivojlanayotgan, MDH davlatlaridagi
holat bilan qiyoslab, hukumatga va tegishli vazirliklarga muntazam ma’lumot va
takliflar berib borish kerak. Shundagina O‘zbekistonda ushbu masala bo‘yicha
obektiv ma’lumot olish, to‘g‘ri bashorat qilish va uning oldini olish bo‘yicha
samarali yo‘llarni ishlab chiqish imkoniga ega bo‘lamiz.
Sakkizinchidan, hozirgi vaqtda respublikamizda yaratilayotgan badiiy va
videofilm-larda, asarlarda suisid tufayli muammoni yechish holatlari ko‘rsatilgan
lavhalar uchray-di. Shunday filmlardagi o‘z joniga qasd qilish lavhalari tushirilgan
tasvirlarni olib tashlash va tegishli badiiy kengashlar oldiga suisid holatlari
tasvirlangan filmlarni o‘tkazmaslik talabini qo‘yish lozim.
To‘qqizinchidan, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi, tegishli vazirlik va idoralar
“Aholining psixologik salomatligi haqidagi qonun” loyihasini ishlab chiqishlari
maq-sadga muvofiq. Masalan, Germaniyada bu qonun ancha yillardan beri
ishlamoqda. Rossiyada aholiga psixoterapevtik yordam ko‘rsatish haqidagi qonun
bor.

Pedagoglar, psixologlar o‘z faoliyatlarida quyidagi jihatlarga
e’tibor berishlari zarur:
• suisidlarning oldini olish yuzasidan profilaktik chora-tadbirlartashkillashti-rishni
takomillashtirish;
• suisidal xavf-xatarni namoyon qiluvchi, suisidal xulq-atvorga ega o‘quvchi,
talaba, shaxslarni aniqlashtirish;
• suisidga sabab bo‘luvchi omillarni o‘rganish;
• ta’lim oluvchilarda ijtimoiy himoyalanganlik hissini mustahkamlash;
• ta’lim oluvchilarning ijtimoiy faolligini oshirish;
• ota-onalarning preventiv dasturlarga jalb qilinishini kuchaytirish;
• ota-onalarning farzandlariga nisbatan mehr-muhabbat, diqqat-e’tibor bilan muno-
sabatda bo‘lishlariga erishish (bu ayniqsa, suisidal xulqqa ega bolalarga ko‘proq
tegish-li).

Ushbu yo‘nalishdagi ishlarning samarali amalga oshirilishi uchun imkon darajasida
psixolog, psixoterapevt va psixonevrologlarni jalb etish yaxshi natija berishi
mumkin.
O‘smirlar orasida amalga oshiriladigan suisidlarga shaxslararo munosabatlardagi
ay-rim holatlar ham sabab bo‘lishini nazarda tutib, quyidagilarga e’tibor qaratish
tavsiya etiladi:
• o‘qituvchilar va o‘quvchi-talabalar orasidagi munosabatlarning me’yor darajasida
bo‘-lishi, risoladagi sinf, talabalar jamoasini shakllantirish;
• ta’lim oluvchilarning o‘quv faoliyatini takomillashtirish, optimallashtirish;
• ta’lim oluvchilarni ijtimoiy jihatdan ahamiyatga molik faoliyat turlariga jalb
qilish;
• ta’lim muassasalarida o‘zini o‘zi boshqarish organlarini tashkil etish, o‘quvchilar-
ning ijtimoiy jihatdan ma’qullanadigan hayotiy faoliyat turlari (san’at, sport, mada-
niyat, fan va h.k.)dagi ishtirokini qo‘llab-quvvatlash, rag‘batlantirish.

Ta’lim oluvchilar bilan bo‘ladigan munosabatlar o‘zaro hurmat, xayrixohlik
asosida qurilishi lozim. O‘quvchilarda suisidning oldini olish uchun o‘qituvchilar
ularda o‘z kuchi va imkoniyatlariga ishonchni shakllantirishlari, ularda nekbinlik
(optimizm) va istiq-bolga umidni uyg‘otishlari, hamdarlik va o‘zgalarni tushunish
hislarini rivojlantirish-lari, bola xatti-harakatlari, xulq-atvori, o‘rtoqlari bilan
munosabatini kuzatib, tegish-li xulosalar chiqarishlari kerak. O‘qituvchilar,
ayniqsa sinf rahbarlari, kuratorlarning o‘z ishlariga sovuqqonlik bilan, yuzaki
munosabatda bo‘lishlari, bolaning muammolari to‘g‘risida tasavvurga ham ega
bo‘lmasliklari yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Ta’lim muassasasi ma’muriyati pedagog, o‘qituvchilarning ta’lim oluvchilarga
yoki ta’-lim oluvchilarning bir-birlariga tahqirlash, xo‘rlash mazmunidagi
munosabatda bo‘lmas-liklarini, psixologik yoki jismoniy zo‘ravonlik
ko‘rsatilmasligini doimiy nazorat qi-lib borishlari talab etiladi.

Ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilari o‘quvchi va talabalar orasida
psixologik muhit, ijtimoiy-psixologik iqlimning yaxshilanishi uchun muntazam ish
olib borishlari talab etiladi. Bu borada o‘qituvchilar psixolog va vrachlar bilan
quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borishlari maqsadga muvofiq:
1. Ota-onalar o‘z farzandlarining xulq-atvori, xatti-harakatlari, ruhiy holatida o‘z-
garishlarni payqasalar, zudlik bilan birinchi navbatda mulla, tabiblarga emas,
mutaxas-sis (psixolog, psixiatr)larga murojaat qilishlari lozim.
2. Ta’lim muassasalari, tashkilot, korxona, muassasalarda o‘quvchilar, talabalar,
xo-dimlar kayfiyati, o‘y-tashvishi, muammolaridan rahbariyat, kasaba uyushmasi
doimiy xabar-dor bo‘lib turishi va ularni imkon qadar zudlik bilan hal etishga
harakat qilishlari za-rur.
3. Mahalla fuqarolar yig‘inlari, jamoat tashkilotlari vakillari fuqarolar, aholi-ning
ijtimoiy-iqtisodiy holati, ijtimoiy kayfiyatini doimiy o‘rganib turishi, turli ijtimoiy
guruh (jamoa, oila va h.k.)lardagi ijtimoiy-psixologik muhitni yaxshilash bo-rasida
muntazam ravishda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshiribborishlari darkor.

4. Imkon kadar ommaviy axborot vositalari, televidenieda, uchrashuvlarda ushbu
mavzu yuzasidan mulohaza yuritilmagani ma’qul, negaki amaliyotda
kuzatilishicha, qaerda shu bo-rada targ‘ibot-tashviqot ishlari olib borilgan bo‘lsa,
o‘sha joylarda suisid holatlari darhol keskin ko‘payib ketgan.
5. Biroq machitlardagi yig‘inlarda, juma namozlarida imom-xatiblar, ma’ruzachilar
tomonidan diniy tarafdan o‘z joniga qasd qilishning qanday oqibatlarga olib kelishi
(bunday odamga janoza o‘qilishi joiz emasligi, uning ikki dunyosi kuyib ketishi)
xususi-da aytib o‘tilishi, amri ma’ruf qilinishi maqsadga muvofiq, deb
hisoblaymiz.
6. Mutaxassislar, ijtimoiy soha vakillari, san’atkorlar, el sevgan taniqli kishi-lar,
ulamolar, mahalla (jamoa)larda kishilarni o‘z ortidan ergashtira oladigan norasmiy
liderlar tomonidan aholida ko‘tarinki kayfiyatni kuchaytirishga, insonlarda kelajak,
istiqbolga ishonch, ijobiy motivasiyani shakllantirishga yo‘naltirilgan tadbirlar,
uchra-shuvlarni tashkillashtirishga, bunday yig‘inlarning faqat hisobot uchun
emas, balki jon-li, odamlarni qiziqtira oladigan shaklda o‘tishiga e’tiborni qaratish
kerak.
7. Homiylar, iqtisodiy jihatdan baquvvat shaxslar, tadbirkorlar, tashkilot va korxo-
nalar rahbarlari moddiy jihatdan qiynalib qolgan fuqarolarning muammolarini
imkon qadar hal qilishga doimiy hissa qo‘shishlari lozim. Aholi, yoshlar, fuqarolar
ongida o‘za-ro yordamning ijtimoiy, insoniy burch, bajarilishi shart, amalga
oshirilishi zarur bo‘l-gan vazifa deb anglanishiga erishish ko‘p muammolarni hal
etishga yordam berishi mumkin.
8. Ishsiz fuqarolarni ish bilan ta’minlash muammosi mutasaddi tashkilotlar tomo-
nidan bartaraf etilishi lozim. Chunki o‘z joniga qasd qilganlarning ko‘pchiligi
ishga joylashmagan shaxslardir.
9. Suisid yuzasidan tahlil natijalariga ko‘ra hech qaysi bir rahbarga jazo chorasi
ko‘-rilmasligi kerak, aks holda joylardan olinadigan statistik ma’lumotlarning
haqqoniy-ligi, obektivligi kamayishi mumkin.
10. Toshkent shahar hokimligi tomonidan tashkil etilgan ayollar maslahat
markazlari tajribasini o‘rganib, shunga o‘xshash markazlarni boshqa hududlarda

ham joriy etish maq-sadga muvofiq.
5- MASALA. FAOLIYAT FALSAFASI (PRAKSIOLOGIYA)
Praksiologiya (yunon. praktikos – faol) – falsafaning inson faoliyatini
o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘limlaridan biri. Faoliyat tushunchasi inson
borlig‘ining tabiati va mohiyatini, uning shaxsiy imkoniyatlari, ijtimoiy aloqalari
va munosabatlarini, inson ma’naviy dunyosi va moddiy amaliyot jabhasini
teranroq tushunish imkonini beradi. Inson faoliyati o‘ziga xos xususiyatga ega
bo‘lib, hayvonlar faolligidan butunlay farq qiladi. U individ va umuman jamiyat
borlig‘ining alohida usuli hisoblanadi.
Ijtimoiy yo‘nalganligiga qarab faoliyatning turli fanlarda o‘ziga xos
xususiyatlari bo‘ladi. Ijtimoiy falsafa shaxsning ijtimoiylashuvi, ya’ni jamiyat
to‘plagan tajriba, qadriyatlar va me’yorlarni o‘zlashtirish usuli sifatidagi faoliyat
mazmunini yoritadi. Sosiologiyada faoliyat (ijtimoiy harakat) ijtimoiy
organizmning subektiv motivasiya va boshqalarga qarab mo‘ljal olish bilan
tavsiflanadigan hamda shaxs va jamiyatning aloqasini ta’minlaydigan hujayrasi
sifatida qaraladi. Ontologiyada faoliyat inson borlig‘i usuli bo‘lib, unda
odamzotning mohiyatini belgilovchi kuchlar ayniqsa to‘la aks etadi. Bilish
nazariyasida asosiy e’tibor bilishning negizi va bilimlarimiz haqiqiyligining
muhim mezoni bo‘lgan amaliyot sifatida tushuniladigan faoliyatga qaratiladi.
Axloq va huquq falsafasida xohish-iroda erkinligi muammolari va inson faoliyatini
tartibga solish usullari o‘rganiladi. Inson faoliyatining madaniyat bilan aloqasi
mazkur faoliyatning o‘ziga xos xususiyatini aks ettiruvchi muhim falsafiy
muammolardan biridir. To‘g‘ri, inson yaratgan barcha narsalar ham madaniyatga
mansub bo‘lavermaydi, lekin ijodiy faoliyatsiz madaniyat mavjud bo‘lishi mumkin
emas. Yondashuvlarning bunday rang-barangligi tasodifiy bir hol emas, chunki
inson faoliyati uning yashash omili hisoblanadi va odamzotning tabiatga,
jamiyatga, o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatlari doirasini to‘la qamrab oladi. Moddiy

va ma’naviy ne’matlar ishlab chiqarish, siyosat va boshqaruv, muloqot va bilish,
badiiy ijod va falsafiy mulohaza yuritish, tarbiya va o‘zini o‘zi tarbiyalash –
bularning barchasi faoliyatni insonning dunyoga va o‘z-o‘ziga bo‘lgan
munosabatining universal shakli, shaxs va jamiyatning rang-barang ehtiyojlarini
qondirish usuli sifatida tavsiflaydi.
Faoliyat tushunchasining mazmuni . Falsafada faoliyat insonga xos bo‘lgan
va tashqi dunyoni oqilona o‘zgartirishga qaratilgan faollikning alohida shakli
sifatida tavsiflanadi. Ijtimoiy falsafada faoliyat ijtimoiy jarayonlarni amalga
oshirish, insonning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, o‘zini qurshagan dunyo
bilan aloqaga kirishish usuli sifatida qaraladi 1
. Faoliyat muayyan faoliyat turi bilan
shug‘ullanish qobiliyati uning amaldagi moddiy ifodasiga o‘zaro o‘tishini nazarda
tutadi. Bu faol inson tashqi dunyoni o‘zgartirishi va o‘zi ham o‘zgarishini
anglatadi. Forobiy fikricha “inson faoliyatsiz turaolmaydi, ammo har qanday
faoliyat va harakat insonni inson qilib ko‘rsata olmaydi. Chunki o‘z tabiatiga ko‘ra
hayvonlar ham harakat qiladilar. Hayvon ovqatni ko‘radi va unga intiladi va bunda
ongsiz harakatni amalga oshiradi. Odamni hayvondan ajratadigan narsa- alohida
iroda bo‘lib, u ixtiyor deb nomlanadi” 2
. Ixtiyor – komillikka intilish va unga
erishish sari harakat demakdir. Inson maqsadni ham, unga erishish vositalari,
yo‘lni ham bilib oladi. Natijada u o‘z maqsadiga yetish uchun ongli faoliyat olib
boradi. Inson juda ko‘p narsani orzu qilib yashaydi, biroq ularning hammasiga ham
ega bo‘lmaydi. Shu bois haqiqiy baxtga u dunyoda erishiladi, oxiratda mutloq
baxtga erishishga qaratilgan har qanday harakat – fazilatdir deb hisoblaydi.
XX asrning atoqli mutafakkiri E.Kassirer insonning eng muhim xususiyati,
uning o‘ziga xos belgisi metafizik yoki jismoniy tabiati emas, balki uning
faoliyatidir, deb qayd etgan edi. Insoniyat sohasini aynan mehnat, faoliyat turlari
tizimi belgilaydi. Kassirer til, mif, din, san’at, fan, tarixni inson faoliyati tizimining
turli sektorlari sifatida qayd etadi. Insonni tushunish bu faoliyat turlaridan har
birining teran qatlamlari haqida tasavvur hosil qilish va ayni vaqtda uni yaxlit bir
butun organizm sifatida tushunish demakdir.
1 1
Фалсафа қомусий луғат.Назаров Қ. таҳрири остида. –Т.: Шарқ, 2004. –Б. 186
2 2
Форобий Фозил одамлар шаҳри. -Т.: А Қодирий номидаги нашриёт, 1993 –Б.55.

Faoliyatni sosiologik jihatdan tavsiflash qilmish, xatti-harakat, xulq-atvor
tushunchalari yordamida amalga oshiriladi. Bu tasodifiy bir hol emas.. Jamiyat
odamlar birgalikda amalga oshiradigan faoliyat shakllaridan biri hisoblanadi, shu
sababli inson faoliyati doim ijtimoiy xususiyat kasb etadi, garchi o‘z shaxsiy
ehtiyojlari va egoistik tushuniladigan manfaatlar yo‘lida amalga oshirilsa-da,
boshqalarga qaratilgan bo‘ladi. Qilmish – shaxs faolligi namoyon bo‘lishining bir
shakli bo‘lib, uning ijtimoiy ahamiyatga molik natijalar uchun javobgarligini
nazarda tutadi. Ayni holda mazkur natijalar shaxsning muayyan maqsadlari yoki
mo‘ljallari bilan belgilangan yoki belgilanmagani ahamiyatga ega bo‘lmaydi.
Xatti-harakat – shaxsning ma’naviy o‘zlikni anglashi natijasi sanalgan ongli
harakati (yoki harakatsizligi) bo‘lib, unda mazkur shaxsning o‘z-o‘ziga va boshqa
odamlarga, tabiatga va umuman jamiyatga bo‘lgan munosabati aks etadi.
Shaxsning axloqiy mo‘ljallari ro‘yobga chiqadigan qilmishlar tizimi uning xulq-
atvorini tavsiflaydi. Xulq-atvor faoliyatning tashqi ko‘rsatkichi hisoblanadi, shu
sababli uning ichki mexanizmlari xulq-atvorda bilvosita namoyon bo‘ladi va inson
o‘z faoliyatida amal qiladigan motivlarni doim ham namoyon etavermaydi.
Psixologiya da faoliyatga mufassalroq tavsif berilgan bo‘lib, u insonning
dunyo bilan munosabatlari dinamik tizimi sifatida talqin qilinadi. Bunda subektda
ruhiy obraz yuzaga keladi va u obektda mujassamlashadi. Sodda qilib aytganda,
faoliyat insonning har qanday obektga (dunyoga) shunday bir munosabatini aks
ettiradiki, uning zamirida nafaqat obekt (dunyo) haqidagi bilim, balki uni
o‘zgartirish natijasida inson nimaga erishishi mumkinligi haqidagi tasavvur ham
yotadi. Psixologiyada bilim va maqsadning inson ehtiyojlari bilan belgilangan
o‘ziga xos chatishuvi faoliyat jarayonida obektda gavdalanadigan obraz sifatida
qaraladi. Shunday qilib, faoliyat subektning borliqqa bo‘lgan munosabatlarini
ro‘yobga chiqarish usuli hisoblanadi. Ammo faoliyatning o‘zi insonning tashqi
dunyoga bevosita munosabati bilan emas, balki uni anglab yetishi, ya’ni ruhiy
motivlar, maqsadlar, vositalar (mehnat qurollari) bilan tavsiflanadi.
Faoliyatning tuzilishi. Faoliyatning umumiy tuzilishi ehtiyojlar bilan
belgilanadi Insonning ehtiyojlari uning faollik manbai hisoblanadi. Hayot

ehtiyojlari (insonning jonli mavjudot sifatidagi ehtiyojlari), ijtimoiy ehtiyojlar
(ijtimoiy rivojlanish ehtiyojlari, shuningdek shaxsning jamiyatga moslashuv
ehtiyojlari) va ma’naviy (ma’rifiy, diniy, axloqiy, estetik va sh.k.) ehtiyojlar
farqlanadi. Ehtiyojlarning rang-barangligi inson faoliyati turlarining rang-
barangligini belgilaydi. Faoliyat turlarini tasniflash zamirida yotuvchi eng muhim
omil u qaratilgan va faoliyat motivini tashkil etadigan predmetlar farqidir. Faoliyat
motivsiz bo‘lmaydi, «motivlashtirilmagan» faoliyat subektiv pinhona motivga ega
bo‘ladi.
Harakatlar va amallar . Faoliyat harakatlardan tashkil topadi. Harakat
alohida maqsadga, ya’ni erishilishi lozim bo‘lgan natija haqidagi tasavvurga
bo‘ysunadigan jarayon sifatida tavsiflanadi. Maqsad inson ongida ehtiyoj va motiv
bilan faoliyat obektiv holatlarining nisbatlashuvi jarayonida yuzaga keladi. O‘z
navbatida, holatlar maqsadga erishish yo‘llarini belgilaydi. Bular faoliyat shartlari
bilan belgilanadigan amallar hisoblanadi. Shunday qilib, umuman faoliyat motiv
bilan, harakat – maqsadlar bilan, amallar – shartlar bilan belgilanadi.
Faoliyatning atributlari. Inson faoliyati o‘ta rang-barangdir. Yuqorida qayd
etib o‘tilganidek, faoliyat turlarini tasniflash uchun asos bo‘lib uning inson
tomonidan o‘zgartiriladigan obekt: tabiat, jamiyat, insonning o‘ziga qaratilganligi
xizmat qiladi. Faoliyat atributlari (xossalari) faoliyatni motivlashtirish va amalga
oshirish mexanizmlarini tavsiflaydi. Faoliyat atributlari orasida avvalo subektlilik
va moddiylik qayd etiladi.
S ubektlilik va m oddiylik . Faoliyatning subektliligi shu bilan izohlanadiki, u
shaxsning o‘tmishdagi tajribasi, uning ehtiyojlari va mo‘ljallari, motivlari va
maqsadlari, emosiyalari va irodasini tavsiflovchi xususiyatlari, bilish qobiliyatlari
va hokazolar bilan belgilanadi. Faoliyatning moddiyligi insondan tashqarida
joylashgan va uning qo‘li bilan o‘zgartiriladigan tabiat va jamiyat kuchlariga
qaratilganini anglatadi. Ammo insonning o‘zi, uning o‘z-o‘zini kamol toptirishi,
o‘z-o‘zini tarbiyalashi va shaxs o‘z oldiga qo‘yadigan maqsadlarga erishishga
qaratilgan tegishli harakatlar ham o‘zgartirish faoliyatining predmeti bo‘lishi
mumkin.

Moddiylashtirish va moddiylikdan chiqarish . Moddiylik faoliyat jarayoni
va natijasining materialga bog‘liqligini belgilaydi. Faoliyat natijasi inson oqilona
o‘zgartirgan materialda o‘z aksini topadi, moddiylashadi (predmetga aylanadi).
Faoliyat natijasi inson kuchlari va qobiliyatlarining o‘ziga xos in’ikosi hisoblanadi.
Nemis klassik falsafasining taniqli namoyandasi I.G.Fixte fikricha, “A maliyot
o‘zgartirilgan tabiat predmetlarini insonning ko‘zgudagi aksiga o‘xshaydi ” 15

Moddiylashuv nima ekanligi haqida amalda tasavvur hosil qilish uchun
chevar, g‘isht teruvchi, ma’ruzachi va shu kabilarning ishini kuzatadigan bo‘lsak,
inson qanday ishlashi, uning faoliyati natijasida nima vujudga kelganiga qarab
insonning o‘zi haqida xulosa chiqarish, uning aql-zakovat darajasi, irodasi, kasbiy
mahorati, estetik didi, mehnatga munosabati, axloqiy mo‘ljallari va hokazolarni
aniqlash mumkinligini ko‘ramiz. Shu ma’noda faoliyat doim individ va umuman
insoniyatning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi demakdir. Individning
ijtimoiyligi aynan faoliyatda namoyon bo‘ladi. Faoliyat orqali u ijtimoiy jarayon
ishtirokchisiga aylanadi.
Inson faoliyati mehnat qurollari yordamida amalga oshiriladi. Uning
hayvonlar faolligidan asosiy farqlaridan biri qurollilik hisoblanadi. «quruq qo‘l
ham, o‘z ixtiyoriga tashlab qo‘yilgan aql ham katta kuchga ega emas, - degan edi
F.Bekon. – Ish qo‘lga ham, aqlga ham kerak bo‘lgan qurollar va vositalar
yordamida bajariladi» 16
.
Mehnat qurollari inson va u o‘zgartiruvchi narsalar dunyosi o‘rtasida
bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi. Mehnat qurollarida insonning tajribasi
mujassamlashadi. Odamlar yaratgan mehnat qurollari va iste’mol predmetlarida
ularning ma’naviy kuchlari (aql-zakovati va ko‘nikmalari, bilim va qobiliyatlari,
maqsad va mayllari va sh.k.) o‘zining moddiy ifodasini topadi. Bundan tashqari
mehnat qurollari faoliyat texnologiyasi haqida axborot beradi va shu tariqa insonni
boshqa odamlar bilan bog‘laydi. Boshqa odamlar yaratgan narsalardan foydalanish
uchun inson ularning mohiyatini, vazifasini aniqlashi, boshqacha aytganda,
15
Қ аранг: Фихте И.Г. Назначение человека. – СПб. :2006 . – С. 81.
16
Бэкон Ф. Новый Органон. Афоризмы об истолковании природы и царства человека: Соч.: в 2 т. – М., 1978.
Т. 2. – С. 12

ularning ma’naviy mazmunini anglab yetishi lozim. Bu jarayon falsafada
moddiylikdan chiqarish, ya’ni inson mehnati bilan yaratilgan mahsulotning
ma’naviy mazmunini fikrlash yo‘li bilan uning moddiy qobig‘idan ajratish deb
ataladi. Pirovardida inson faoliyati uning ma’naviy va jismoniy kuchlari va
qobiliyatlarining moddiylashuvi va mehnat mahsullarida mujassamlashgan
ularning yaratuvchilari ma’naviy dunyosining birligidan tashkil topadi.
Onglilik va maqsadga muvofiqlik . Inson faoliyati oqilona, ongli va
maqsadga muvofiq bo‘ladi. «Oqilonalik – inson faoliyatining barcha turlariga
amalda xos bo‘lgan jihat» 17
, deb qayd etadi E.Kassirer. Oqilonalik insonning o‘z
faoliyati maqsadlarini aqlga muvofiq tarzda belgilash va ularni erkin va ongli
boshqarish qobiliyatini anglatadi. I.G.Fixte inson tabiat kabi zaruriyat taqozosiga
ko‘ra emas, balki ongli niyat bilan ish ko‘rishini ta’kidlaydi. Ayni shu sababli
tabiat va jamiyatni o‘zgartirish insoniyatning ma’naviy burchidir 18
.
Onglilik va maqsadga muvofiqlik – inson faoliyatini hayvonlar faolligidan
farqlash imkonini beruvchi muhim xossalardir. Ammo ular «sof ko‘rinish»da
mavjud bo‘lmaydi. Shu sababli onglilik va maqsadga muvofiqlikka zid bo‘lgan
xossalarni inson faoliyatining talqini doirasidan chiqarish o‘rinli bo‘lmaydi.
Xususan, insonning barcha faoliyati ham ongli bo‘ladimi, degan savol ustida
mulohaza yuritib ko‘raylik. Amalda faoliyat ayrim ko‘nikmalar shakllanishini
nazarda tutadi (kasbiy mahorat esa aksariyat ko‘nikmalarni avtomatizm darajasiga
ko‘taradi); faoliyatda anglanmaydigan mayllar, mo‘ljallar, tajriba, o‘tmishda
(aksariyat hollarda – bolalikda) olingan taassurotlar o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
Faoliyat «onglilik – ongsizlik» qarama-qarshiligining birligidir, deb aytish uchun
asoslar mavjud. Ziddiyatli vaziyatlar – mutlaqo ongsiz va ongga butunlay
bo‘ysungan faoliyatni hayotda juda kam uchraydigan muayyan abstraksiya
sifatidagina tasavvur qilish mumkin. Shuningdek, ongga to‘la bo‘ysunadigan
harakat ko‘pincha samarasiz bo‘ladi.
17
Кассирер Э. Опыт о человеке: введение в философию человеческой культуры // Проблема человека в
западной философии. – М., 1988. – С. 28.
18
Қ аранг: Фихте И.Г. Избр. соч. Т. 1. – М., 1916. – С. 402.

Onglilik faoliyatning maqsadga muvofiqligini belgilaydi, chunki maqsadni
qo‘yish o‘z ehtiyojlarini hamda mavjud vaziyatni bu ehtiyojlarni qondirish sharti
sifatida anglashni nazarda tutadi. Maqsadga muvofiq faoliyat oldindan
mo‘ljallangan muayyan natijaga qarab mo‘ljal oladi. Entoni Giddens o‘zining
«Jamiyat tuzilishi» asarida inson faoliyati mo‘ljallanmagan natijasining
ahamiyatiga e’tiborni qaratadi. Ammo faoliyat maqsadsiz bo‘lishi, ya’ni
jarayonning o‘ziga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga qaratilishi ham mumkin. Albatta,
ongsiz faoliyat mantiqsizdir, chunki hech qanday maqsadni ko‘zlamaydi, lekin
uning natijasi maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin . Masalan, suzishni bilmagan,
lekin suvda oyoq-qo‘llari bilan tinimsiz harakat qilayotgan odam cho‘kmaydi.
Ammo har qanday maqsadsiz faoliyat ham ongsiz bo‘lavermaydi (masalan, o‘yin).
Faoliyatning unumliligi . Inson faoliyati unumli, aksariyat hollarda
amaliydir, lekin unumsiz ham, noamaliy ham bo‘lishi mumkin. Masalan, rasm-
rusumlarni bajarish unumsiz hisoblanadi (ammo ba’zan muayyan vazifalarni hal
qilishga qaratilgan rasm-rusumlar amaliy xususiyat kasb etishi ham mumkin).
Moddiy va ma’naviy faoliyat . Moddiy faoliyatni soddalashtirib predmetlar
bilan ish ko‘rish sifatida, ma’naviy faoliyatni esa – predmetlarning obrazlari bilan
ish ko‘rish sifatida tasavvur qilish mumkin. Abstrakt mulohaza yuritish orqali
moddiy va ma’naviy faoliyatni «sof ko‘rinish»da, muayyan qarama-qarshilik
sifatida tasavvur qilish mumkin. Ammo ma’naviyatdan xoli bo‘lgan moddiy
faoliyat behudadir. Ma’naviy faoliyat «sof ko‘rinishda» mavjudmi? Obektiv
idealizm tizimida muayyan mutlaq va o‘z-o‘zidan rivojlanuvchi g‘oya uning
moddiy manbasidan tashqarida mavjud bo‘lishi tan olinadi. Ammo insonning real
hayotidagi ma’naviy faoliyati moddiy faoliyatdan tashqarida mavjud bo‘lmaydi,
amalda moddiy va ma’naviy faoliyat unsurlari turli darajada aks etgan faoliyat
rang-barang shakllarining kontinuumi (lot. continuum – uzlyuksiz to‘plam)gina
mavjuddir.
Moddiy va ma’naviy faoliyatning birligi faoliyat jarayoni ham, uning
natijasi ham moddiy-ashyoviy substrat va ma’naviy mazmunning muayyan
sintezidan iborat ekanligini anglatadiki, bu uning natijalarini obektiv tarzda, inson

xohish-irodasidan qat’iy nazar, ramzlar, ya’ni insonning ma’naviy dunyosi
haqidagi axborot manbalari tizimiga aylantiradi. O‘z xususiyatiga ko‘ra faoliyat
muayyan ideal yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi, chunki u moddiy ko‘rinishda
predmetni yaratadi, ramziy ko‘rinishda esa ma’naviy mazmunni – shaxsning
bilimlari, qobiliyatlari, axloqiy mo‘ljallarini, uning mahorati va o‘z kasbiga
munosabatini, shuningdek o‘z-o‘ziga va boshqa odamlarga bo‘lgan munosabatini
vujudga keltiradi. Shu sababli tabiiy obekt insonning o‘zgartiruvchi faoliyati
natijasida o‘zlashtirgan xossalar ramziy tarzda amal qiladi. Shu ma’noda , inson
nafaqat moddiy, balki ramziy olamda ham yashaydi.
Muloqot faoliyat sifatida . Mehnat qurollaridan foydalanish usullari, ularning
vazifasi haqida axborot berish vositasi sanalgan o‘ziga xos «til»ga qarab mo‘ljal
olish inson faoliyatining zaruriy sharti hisoblanadi. Insonni bu mehnat qurollari
bilan ishlashga tayyorlash, chunonchi: tegishli ko‘nikmalarni shakllantirish va eng
muhimi – faoliyat tajribasi va usullarini o‘rgatish ham zarur. Bu ish yo namoyish
etish, o‘rnak ko‘rsatish yoki faoliyatda ishtirokchilik orqali bevosita, yo til
yordamida amalga oshiriladi. Shu sababli muloqot insoniy munosabatlar, umuman
jamiyat hayotining muhim tomoni hisoblanadi. Bu odamlar o‘z hayotida yo‘l-
yo‘lakay shug‘ullanadigan alohida faoliyat turi, inson hayotining ovloq burchagi
emas, balki uning ijtimoiy munosabatlarga kirishish jarayoni yuz beradigan
markazidir.
Inson faoliyatining sanab o‘tilgan xossalari u ning madaniyat bilan
belgilanishini ko‘rsatadi. E.Kassirer bu xususda shunday deydi: «Inson
madaniyatini, hech shubhasiz, har xil maqsadlarni ko‘zlab, turli yo‘llardan
rivojlanadigan faoliyatning har xil turlari tashkil etadi. Falsafiy sintez yordamida
biz inson faoliyati oqibatlarining birligini emas, balki harakatlar birligini, faoliyat
mahsullari birligini emas, balki ijodiy jarayon birligini aniq-ravshan ko‘rishimiz
mumkin» 1
.
Inson faoliyati madaniyat mexanizmlari tomonidan dasturlashtiriladigan va
amalga oshiriladigan tabiatan ijtimoiy faollik sifatida tavsiflanishi bejiz emas.
1 1
Кассирер Э. Опыт о человеке. Введение в философию человеческой культуры. Ч. II . Человек и культура. –
Лондон, 1945. – С. 155.

Faoliyatning nobiologik tarzda yaratilgan mexanizmlari serqirra va murakkab
tizimini o‘z ichiga olgan madaniyat unga o‘ziga xos insoniy tus beradi.
Insonning shakllanishi va kamol topishida faoliyatning roli katta . Talaba
inson faoliyatini o‘rganishga murojaat etar ekan, mazkur muammoning shaxsiy
hayotdagi ahamiyatini tasavvur qilishi lozim: zero insonning aqlli mavjudot
sifatida va individning shaxs sifatida shakllanishi, inson o‘z imkoniyatlarini
ro‘yobga chiqarishi faqat faoliyat doirasida yuz berishi mumkin. Inson
faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini bilish o‘z mehnati va bo‘sh vaqtini tashkil
etishni ham, o‘z bolalarini tarbiyalash jarayonini ham, boshqa odamlar bilan o‘zaro
muloqotni ham, rasm-rusumlarni ado etishni ham, madaniyatga munosabatni ham
sezilarli darajada optimallashtirish imkonini beradi.
Interiorizasiya tushunchasi . Ong va faoliyatning aloqasi g‘oyasining eng
mukammal tavsifiga nemis klassik idealizmi namoyandalarining asarlarida duch
kelish mumkin. Nafaqat , Fixte, balki Shelling va Gegel ham ma’naviy hodisalar
sababini amaliyotda, odamlar faoliyatida izlagan. Xususan, Shelling amaliyotga,
inson faoliyatiga odamzotning o‘zini o‘zi tabiatda gavdalantirishi, ya’ni
obektivlashtirishi sifatida yondashgan. U inson faoliyati natijasida ikki dunyo:
tabiat dunyosi va inson dunyosi, ya’ni o‘zgartirilgan insoniylashtirilgan tabiat
dunyosi mavjud ekanligini qayd etadi. Dunyoga nisbatan harakatda Shelling
umuman ong negizini ko‘radi. Insonning insonga ta’sirini u ongning ikkinchi
manbai deb hisoblaydi: aqlli mavjudotlarning tinimsiz o‘zaro ta’siri ongning
zaruriy omili hisoblanadi. XX asrda psixologlar aynan faoliyat shaxsning ijtimoiy
tajribasini o‘zlashtirish, uning qobiliyatlari, irodasi va ongini shakllantirish
mexanizmi hisoblanishini tajriba o‘tkazish yo‘li bilan va ko‘p sonli etnografik va
tarixiy materialga asoslangan holda ko‘rsatib berdilar. Individual va umuminsoniy
rivojlanish jarayonida faoliyatning mustaqil sohasi sanalgan faollik ko‘rinishlari
murakkabroq madaniy tuzilmalarga qo‘shilib, asta-sekin ong shakllariga aylangan.
Sirtda birlamchi xususiyatga ega bo‘lgan faoliyat sof ichki (interiorizasiyalashgan)
xususiyat kasb etishi mumkin.

Interiorizasiya tushunchasi faoliyatning tabiatan sirtqi jarayonlarini ichda,
avvalo ongda yuz beradigan jarayonlarga o‘tishini ifodalash uchun xizmat qiladi.
E.From bu tushunchaga shunday deb tavsif beradi: «Inson yomonlik qilar ekan,
uning o‘zi ham yanada tubanlashadi» 1
. Ajdodlarimiz ruhiyatining shakllanishida
muhim rol o‘ynagan qadimgi madaniy institutlar (rasm-rusumlar, cherkov, o‘yin)
hozirgi inson ruhiyatida o‘z-o‘zidan amal qilishini nazarda tutadigan tarixiy
interiorizasiya g‘oyasi sirtdagi harakatning shaxs ichki mulkiga aylanish
mexanizmini tushuntiradigan interiorizasiya tushunchasini to‘ldiradi.
Interiorizasiya mexanizmi . Yuqorida qayd etilganidek, faoliyat insonning
dunyoga va o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatining universal, umumiy usulidir. Ammo
inson qay tarzda ish ko‘rmasin, o‘z faoliyatida qaysi vazifalarni hal qilmasin,
uning barcha elementlari: faoliyat predmeti, vositalari va jarayoni doim ramziy
tabiatga ega bo‘ladi. Til, ya’ni so‘z eng universal ramz hisoblanadi. XIX asr
oxiri da tilga ijodning birinchi mahsuli deb tavsif ber il gan. Verbal (og‘zaki) til va
noverbal til (imo-ishoralar, kiyim-kechak va zeb-gardonlar, san’at va etiket tili)
mavjud. Tilning bu ikkala turini ham biz bolalikdan o‘zlashtiramiz va inson
o‘zgartirgan tabiat dunyosida, ijtimoiy munosabatlar dunyosida, madaniyat
dunyosida til yordamida mo‘ljal olamiz.
Tilda uch element: ovoz, ma’no va obraz farqlanadi. Ma’noning moddiy
ifodalovchilari sanalgan ovoz yoki grafik tasvir so‘zga xosdir. O‘zga ramzlar
butunlay boshqacha moddiy ifodalovchilarga ega bo‘lishi mumkin (mehnat amali,
imo-ishora, rasm-rusum, rassom asarining elementlari va sh.k.). Shunga qaramay,
har qanday ramzlarning qolgan barcha elementlari umumiydir: moddiy
ifodalovchi, ma’no va obraz shular jumlasidandir . Faoliyatning hissiy idrok
etiladigan har qanday elementi moddiy ifodalovchi bo‘lishi mumkin. Masalan,
so‘zda bu ovoz yoki grafik tasvir, lekin bunday ifodalovchi vazifasini imo-ishora,
mehnat amali yoki boshqa har qanday shunga o‘xshash signal ham bajarishi
mumkin.
1 1
Фромм Э. Духовная сущность человека. Способность к добру и злу // Человек и его ценности. – М., 1988. –
С. 56.

Ma’noda insoniyatning o‘tmishdagi tajribasi mujassamlashadi. Har qanday
ramz ma’nosi insoniyat uchun umumiy xususiyat kasb etadi, ayrim turdagi
narsalar, aloqalar, munosabatlar yoki harakatlarning shartli, konvensional
mustahkamlangan ifodasi hisoblanadi. Inson faoliyat jarayonida madaniy
ramzlarning ma’nolarini anglab yetar ekan, o‘zini qurshagan dunyoni boshqacha
idrok eta boshlaydi, chunki unda har qanday hodisani uning so‘zdagi ifodasi bilan
bog‘lashga ehtiyoj va qobiliyat yuzaga keladi. Ma’nolar inson ongida dunyoni aks
ettiradi.
Obraz – narsa yoki hodisaning o‘ziga xos ma’nosi bo‘lib, u har qanday
ramzning haqiqiy ma’nosidan ancha farq qilishi mumkin. Masalan, «tuz» so‘zi
hamma uchun ayni bir ma’noni anglatadi – u barcha odamlar ovqatga qo‘shib
iste’mol qiladigan moddani ifodalaydi. Ammo kimyogar, yozuvchi yoki oshpaz
uchun «tuz» so‘zi butunlay boshqacha ma’no kasb etishi mumkin. Oshpaz tuzda
ovqatga xushxo‘r bo‘lishi uchun solinadigan qo‘shilmani ko‘radi, kimyogar tuz
deganda ionli tuzilish xos bo‘lgan kimyoviy birikmalar turkumini tushunadi va h.k.
Xullas, har qanday so‘z ko‘plab ma’nolarga ega bo‘ladi. Obraz – haqiqiy ma’no va
ayrim ma’noning shaxs manfaatlari va ehtiyojlari, uning tuyg‘ulari va mayllari
mujassamlashgan o‘ziga xos sintezidir.
Inson faoliyati o‘z tabiatiga ko‘ra madaniydir, til ramzlari esa madaniyatning
muhim boyligi hisoblanadi. Inson faoliyat jarayonida tashqi madaniy ramzni
o‘zlashtirar ekan, nafaqat rang-barang mehnat qurollaridan foydalanishni, balki
ularning boshqalar va o‘zi uchun ahamiyatini anglashni ham o‘rganadi. Madaniyat
ramzlari psixologik vositalar hisoblanadi: inson mehnat qurollaridan ularning asl
mazmuniga muvofiq foydalanish orqali tabiat dunyosini o‘zgartirishi mumkin.
Ammo mehnat qurollari inson uchun muayyan ahamiyat kasb etadigan ramzlar
ham sanalgani bois, odamzot ularning yordamida o‘z ruhiy funksiyalari – zehni,
irodasi, tafakkurini ham boshqaradi. Ayni shu sababli insonning tabiiy iste’dodi
aynan faoliyatda namoyon bo‘ladi, uning qobiliyatlari shakllanadi va ehtiyojlari
qondiriladi.

Interiorizasiya nazariyasining tanqidi . Sh axsning shakllanish jarayonida
faoliyat qay darajada muhim rol o‘ynamasin, uni mutlaqlashtirish yaramaydi.
Psixolog S.L.Rubinshteyn insonning kamol topishida faoliyat rolining
mutlaqlashtirilishiga qarshi e’tiroz bildirar ekan, shunday deb qayd etgan edi:
«Inson qobiliyatlarining rivojlanish jarayoni u yaratadigan narsalarning rivojlanish
jarayoni emas, balki insonning kamol topish jarayonidir, chunki qobiliyatlar
insonda narsalardan yaralmaydi» 1. 1.
Inson tashqi ta’sirlarni tanlash va ularni
o‘zining betakror, hech kimnikiga o‘xshamaydigan individualligining ichki
mantiqiga muvofiq qabul qilishda erkindir. Interiorizasiya nazariyasi ijod omiliga
putur yetkazadi, inson hayot faoliyatida qadriyatlarning rolini (ayniqsa san’at, din
va axloq sohasida) inkor etadi, insonning ichki dunyosini soddalashtiradi. Shu
sababli bola tarbiyasi bilan shug‘ullanganda uning individualligini hisobga olish,
bunda uning ichki ruhlantiruvchi motivlariga tayanish, uni faoliyatga
majburlamaslik, balki jalb qilish, uning imkoniyatlari va qobiliyatlarini aniqlash va
ularga tayanish lozim.
Interiorizasiya nazariyasining tanqidi shaxsning shakllanishiga faoliyatning
ta’sirini rad etmaydi, balki uning imkoniyatlari chegarasini ko‘rsatadi. Zero,
shaxsning shakllanishida faoliyatning rolini tushunish uchun insonning muayyan
faoliyat turlariga bo‘lgan munosabatini belgilaydigan ichki xususiyatlarini hisobga
olish muhimdir. Ichki xususiyatlar deganda avvalo shaxsning qobiliyatlari va
irodasi zamirida yotuvchi tabiiy iste’dod nishonalari, oliy nerv faoliyatining o‘ziga
xos xususiyatlari (mijoz), umumiy ta’sirchanlik (ya’ni sezish va idrok etish
individual qobiliyati), miya yarim pallasi asimmetriyasi va hokazolar nazarda
tutiladi. Shaxsning ichki xususiyatlari nafaqat irsiy (genetik) va tug‘ma (embrional
rivojlanish jarayoni bilan belgilangan) xossalar, balki shaxs hayoti, tarbiyasi,
bilimi, hayot tajribasining o‘ziga xos holatlari ta’sirida shakllangan individual
belgilar tushunchasini ham qamrab oladi.
Mehnat va o‘yin faoliyat turi sifatida . Odatda mehnat insonning mehnat
qurollari yordamida tashqi dunyoga ta’sir ko‘rsatish va oldindan mo‘ljallangan
1. 1
Рубинштейн С.Л. Проблемы общей психологии. – М., 1973. – С. 227.

natijaga erishishdan iborat maqsadga muvofiq faoliyati sifatida tavsiflanadi.
Mehnat tushunchasiga nisbatan bunday yondashilgan taqdirda, olim, aktyor,
pedagog, haykaltarosh, faylasuf faoliyati mehnat hisoblanmaydi. Bugungi kunda
unumsiz deb nomlash mumkin bo‘lgan mehnat turlari mavjud emasligi aniq-
ravshandir. Zero mehnat yaxlit jarayon bo‘lib, insondan moddiy va ma’naviy kuch-
g‘ayrat sarflashni taqozo etadi. Inson va jamiyatning rivojlanishi jarayonida yuz
bergan mehnat taqsimoti mazkur yaxlit jarayon parchalanishiga , jismoniy va aqliy
mehnatning ajralishiga olib keldi. Ammo mazkur ajralish jismoniy mehnat
insonning faqat jismoniy kuch sarflashi, uning muskullari harakati bilan bog‘liq
ekanligini anglatmaydi. Jismoniy mehnat inson ma’naviy, ruhiy va asabiy kuch
sarflashini ham nazarda tutadi. Ammo jismoniy va asabiy kuch-g‘ayrat ulushi
jismoniy mehnatda ko‘proq bo‘ladi. Aqliy mehnat esa, hech shubhasiz, insonning
ma’naviy kuchlari, uning intellektual imkoniyatlaridan ko‘proq foydalanishni
nazarda tutadi. Ammo jismoniy mehnat ham, aqliy mehnat ham o‘xshash jihatlarga
ega. Birinchidan, jismoniy mehnat ham, aqliy mehnat ham muayyan qurollardan
foydalanishni nazarda tutadi. Ikkinchidan, mehnat oldindan mo‘ljallangan natijaga
erishishni nazarda tutadi. Uchinchidan, mehnat tabiat va jamiyat kuchlaridan
foydalanmasdan yashay olmaydigan insonning muayyan ehtiyojlari bilan
belgilanadi (chunki inson bioijtimoiy mavjudotdir). To‘rtinchidan, jismoniy va
aqliy mehnatning eng sodda omillari – mehnat predmetlari, mehnat qurollari va
inson mehnatining o‘zi umumiydir. Ammo mehnatning asosiy o‘ziga xos
xususiyati shundan iboratki, u tashqi dunyoning insonga qarshi turuvchi kuchlarini
moddiy va ma’naviy jihatdan o‘zlashtirishni nazarda tutadi.
Mehnatga muayyan abstraksiya, ya’ni faoliyat xossasi sifatida yondashadigan
bo‘lsak, uning amaliylik, ayrim foydali natijaga erishishga qaratilganlik kabi
xususiyatlarini aniqlashimiz mumkin. Bu inson va tashqi dunyo o‘rtasida yuz
beradigan va insondan tashqaridagi unga qarshilik ko‘rsatuvchi kuchlarni
jilovlashga qaratilgan jarayondir. Shu sababli mehnat muqarrar tarzda insonning
jismoniy va ma’naviy kuch-g‘ayrat sarfla nishi bilan bog‘liqdir. U o‘ziga zarur
bo‘lgan natijaga erishish yo‘lida bor kuch-g‘ayratini sarflaydi. Mehnat insondan

sidqidildan ishlash, zahmat chekishni talab qiladi, tegishli ko‘nikmalarni
shakllantirish va irodani toblashni nazarda tutadi. O‘z ma’naviy kuchlarini inson
mehnat jarayonini o‘zlashtirish, tashqi kuchlar qarshiligini yengishga sarflaydi.
Shu sababli mehnat faoliyati insonga tashqi dunyoni ham, o‘z-o‘zini ham anglash
imkonini beruvchi real tajriba sifatida amal qiladi.
Mehnatda be gonalashuv. Mehnat muayyan mahsulotda o‘zining tadrijiy
ifodasini topadi. Mehnat mahsuli ikki tomonlama xususiyat kasb etadi: u inson
mehnat jarayonida o‘zlashtirgan tashqi dunyo predmetlari va munosabatlarini ,
hamda insonning mahsulotda o‘z moddiy ifodasini topgan jismoniy va ma’naviy
kuchlarini qamrab oladi . Mehnat mahsulining mazkur xususiyati inson borlig‘ining
o‘ziga xos holati sanalgan begonalashuv sabablarini tushuntiradi. Be gonalashuv
shunday bir holatki, unda inson o‘z faoliyati, uning natijalari va o‘z-o‘ziga
begona bo‘lib qoladi . Mehnat muqarrar tarzda begonalashuv bilan bog‘liq, chunki
insonning ijtimoiy borlig‘i shunday sharoitlar va vaziyatlarni yuzaga keltiradiki,
inson o‘z mehnati mahsullarini boshqa odamlarga topshirishi va shu tariqa o‘z
faoliyati, uning natijalari va o‘z-o‘ziga begona bo‘lib qolishi lozim (yoki bunga
majbur) bo‘ladi. (Ma’lumki, inson faoliyatda o‘zining muhim kuchlarini
moddiylashtiradi.)
Begonalashuv mehnat taqsimoti va faoliyat almashinuvi, shuningdek ijtimoiy
ne’matlarni taqsimlash zaruriyati bilan belgilanadi. Garchi begonalashuv tarixan
muayyan shakllarga ega bo‘lsa-da, uning mohiyati bir – ayrim odamlarning boshqa
odamlar kuchi, vositalari va faoliyat natijalarini o‘zlashtirishdir. Shu sababli
mehnatning shaxs hayotidagi roliga munosabat ham shak-shubhasiz ijobiy bo‘lishi
mumkin emas. Mehnat xususiyatiga baho berishda mehnatga rag‘bat ayniqsa
muhim o‘rin tutadi. Inson mehnati zamirida zaruriyat taqozosi, majburlov yoki
ichki da’vat, ayni shu mehnat turi bilan shug‘ullanishga bo‘lgan ehtiyoj yotishi
mumkin. Inson mehnatni lazzat sifatida ham, la’nat sifatida ham idrok etishi bejiz
emas. Q o‘li-qo‘liga tegmay mehnat qilish, tirikchilikni deb o‘ziga ma’qul
bo‘lmagan kasb-kor bilan shug‘ullanish , ijtimoiy tengsizlik va kasb kasalliklari
ta’sirida insonning deformasiyalanishi va shaxssizlanishiga sabab bo‘ladi, uning

o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi va o‘zini o‘zi kamol toptirishiga monelik
qiladi.
Shunga qaramay , mehnat inson hayotining boqiy va tabiiy omilidir, chunki u
faoliyatning odamzot o‘z ehtiyojlarini qondirish uchun narsalar yaratadigan birdan-
bir shakli hisoblanadi. Shu sababli insonning butun faoliyati ko‘pincha maqsadga
muvofiqlik, moddiylik, unumdorlik, samaradorlik, amaliylik, tabiat va jamiyat
kuchlarini o‘zlashtirishga qaratilganlik bilan tavsiflanadigan mehnatga
tenglashtirilishi bejiz emas. Ammo inson faoliyatini faqat mehnat bilan bog‘lash
ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Mehnat – muayyan natijaga erishishga qaratilgan faoliyat,
ammo u majburlovdan xoli bo‘lishi va insonga natijadan qat’i y nazar, mehnat
jarayonining o‘zi bilan quvonch baxsh etishi ham mumkin. Bunday mehnatda
begonalashuvga chek qo‘yiladi. Ammo faoliyat ham faqatgina mehnat bo‘lib
qolmaydi va ayni vaqtda o‘yin sifatida ham amal qiladi. Favqulodda hollardagina
mehnat va o‘yin faoliyatning alohida va mustaqil shakllari hisoblanadi, amalda
ular faoliyatning ikki o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi, faoliyat mahsullarida
va insonning o‘zida aks etuvchi tomonlarini tashkil etadi. Ammo mehnat va o‘yin
dialektikasini tushunish uchun avval o‘yin nima ekanligini aniqlab olish lozim.
O‘yin. O‘yin – shunday bir faoliyat shakliki, unda inson o‘zining odatdagi
funksiyalari yoki predmetlar va mehnat qurollaridan amaliy foydalanish
chegarasidan chetga chiqadi. O‘yin odatda «jiddiy» faoliyat va amaliy maqsadlarga
qarshi qo‘yiladi. U moddiy foyda yoki zaruriyat omilidan qat’iy nazar, muayyan
joy, vaqt va ma’no doirasida yuz beradigan jarayon sifatida tavsiflanadi. Odatda
o‘yinning ijobiy emosional ahamiyati qayd etiladi. U insonning barcha – jismoniy
va ruhiy kuchlari yuksalishi, ko‘tarinkilik kayfiyati hukm surishi bilan tavsiflanadi,
chunki u o‘yin xususiyatiga ega bo‘lmagan harakatlar natijasida yuzaga kelgan
zo‘riqish holatini bartaraf etib, insonga haqiqiy quvonch baxsh etadi.
Imitasiya o‘yin mohiyatini aks ettiruvchi asosiy tushuncha bo‘lib, u
borliqning nisbatan haqqoniy modelini yaratishni nazarda tutadi. Imitasiya o‘yinda
ishtirokchilar muayyan rol o‘ynashini nazarda tutadi. O‘yin ba’zi bir qoidalar bilan
tartibga solinadi va ayni vaqtda erkin improvizasiyaga va yechimlarning

individualligiga yo‘l qo‘yadi. Garchi o‘yin faoliyati qoidalar bilan tartibga solinsa-
da, o‘yinning eng muhim xususiyati ishtirokchilar xulq-atvorining erkinligida
namoyon bo‘ladi: o‘yin faoliyatining o‘zi ham, ishtirokchilarning o‘yin qoidalarini
bajarishga roziligi ham ixtiyoriydir. O‘yin dinamikasi uning ishtirokchilari o‘zaro
almashuvi, o‘yin vaziyatlarining mantiqiy tahlili va ularga emosional munosabat,
psixologik himoyalanish va «raqib»ga faol hujum qilish bilan bog‘liq bo‘lib, bu
o‘yin faoliyati rivojlanishi va uning natijasi noaniqligini belgilaydi. Ayni vaqtda
o‘yin harakati qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi va uning natijasini taxmin
qilish mumkin. Zikr etilgan qarama-qarshi tomonlardan birining yo‘qligi o‘yin
buzilishiga sabab bo‘ladi. O‘yin jarayonida shaxsning o‘z roliga bo‘lgan
munosabati o‘zgaradi. Shu sababli o‘yin amaldagi tajriba o‘rnini to‘ldirish,
ijtimoiy munosabatlarni o‘zlashtirish shakli hisoblanadi.
O‘yin ishtirokchilarida qarama-qarshi mo‘ljallar mavjudligi: birinchidan,
o‘yinda modellashtirilayotgan hayot vaziyatlari realligining tan olinishi,
ikkinchidan, o‘yinning o‘zi reallik deb e’tirof etilishi uning muhim
xususiyatlaridan biri hisoblanadi. O‘yinning bu ikki jihatliligi shunda namoyon
bo‘ladiki, o‘yinchi o‘z zimmasiga olgan rol bilan qisman tenglashtiriladi, qaysi
shaxs rolini o‘ynayotgan bo‘lsa, o‘zini shu shaxs sifatida anglaydi va ayni vaqtda
o‘zi undan nima bilan farq qilishini tushunib yetadi. O‘yin uyg‘otadigan murakkab
tuyg‘ular shu bilan izohlanadiki, o‘yinchi o‘z yutuqlari va kamchiliklarini teran his
etadi va ayni vaqtda o‘z roliga chetdan nazar tashlab, boshdan kechirilayotgan
tuyg‘ularning nojiddiyligini ko‘radi.
O‘yin obrazi. O‘yin jarayonida o‘yinchilar bevosita idrok etuvchi va boshdan
kechiruvchi o‘yin obrazi yaratiladi. U jonlilik, ramziy tabiatga egalik va emosional
«yuqumlilik» bilan tavsiflanadi. O‘yin obrazining jonliligi borliqning
modellashtirilishi va unda o‘yinchilar muayyan rol o‘ynashi bilan izohlanadi.
Ramziylik o‘yin harakatlarining ramziy tabiatida, qoidalarning shartliligida,
shuningdek ma’nolar bir predmetdan boshqa predmetga o‘tkazilishida namoyon
bo‘ladi. Masalan, bola qo‘liga tayoqchani olib, u bilan xuddi qoshiq kabi
manipulyasiya qiladi . O‘yin obrazining emosional «yuqumliligi» uning qanday

rivojlanishini oldindan aytib bo‘lmasligi, shuningdek o‘yinchi o‘zini o‘zi
o‘ynayotgan rolga bog‘lashi bilan belgilanadi. Shaxsning ehtiyojlari, mayllari,
maqsadlari va mo‘ljallarini aks ettiruvchi va ularni qondirishning xayoliy usuli
bo‘lib xizmat qiluvchi o‘yin obrazining qadriyat sifatidagi tabiati ishtirokchilarga
ancha kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
O‘yinning ma’nosi . Inson va uning ijodiy imkoniyatlari shakllanishi va
kamol topishida muhim ahamiyat kasb etadigan o‘yin mutlaqo noamaliydir. U
iste’mol mahsulotlari, moddiy ne’matlar yaratilishiga olib kelmaydi, moddiy naf
ko‘rish bilan bog‘liq amaliy samaraga erishish yo‘lida amalga oshirilmaydi. O‘yin
stimuli uning o‘zida mavjud . O‘yinning ma’nosi – inson o‘z hayot faolligini o‘ziga
quvonch baxsh etadigan tarzda erkin namoyon etishidir. O‘yin faoliyatining asosiy
xususiyati shunda.
O‘yinning insonga ta’sirini kuzatar ekanmiz, biz uning o‘yinchi uchun
obektiv va shaxsiy ma’nosini farqlashimiz lozim. Subektiv nuqtai nazardan o‘yin
ishtirokchisi uchun uning ma’nosi o‘yindan olinadigan tajribaning ahamiyatida,
o‘yin baxsh etadigan quvonch va lazzatda namoyon bo‘ladi. Obektiv ma’noda
o‘yin bolani ijtimoiy hayotga tayyorlash va kiritishning muhim shakllaridan biri
hisoblanadi. O‘yin real dunyo haqida aniq tasavvur hosil qilish imkonini beradigan
ta’lim vositasi sifatida qaraladi. U insonni borliq bilan to‘qnashuvga tayyorlaydi,
kuchlarni sinovdan o‘tkazadi, mehnat ko‘nikmalarini shakllantiradi, dunyoqarashni
kengaytiradi, ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishga yordam beradi, shaxsning axloqiy
mo‘ljallariga ta’sir ko‘rsatadi, qondirilmagan mayllar o‘rnini to‘ldirish shakli
hisoblanadi, inson hordiq chiqarishi uchun imkoniyat yaratadi, uning emosional
holatini uyg‘unlashtiradi va h.k. Ammo o‘yinning asosiy afzalligi shundaki, u
insonni kundalik hayot andozalaridan uzoqlashtiradi, uning fantaziyasini
faollashtiradi, mehnat va muloqotga, o‘z turmushini tashkillashtirish va farzand
tarbiyasiga nisbatan ijodiy munosabatni rag‘batlantiradi. Eng muhimi, o‘yin
insonning ijodiy salohiyatini shakllantiradi, uni san’atni idrok etishga tayyorlaydi,
uning xulq-atvoriga yengillik va mohirlik baxsh etadi. O‘yinning jozibadorligini
faqat ijod oliy shakllarining jozibadorligi bilan tenglashtirish mumkin.

Ijod. Aksariyat odamlar ongida ijod tushunchasi faoliyatning hech qanday
rejalari va andozalariga bog‘lab bo‘lmaydigan sof shaxsiy jarayon bilan
bog‘lanadi. Ko‘pincha u alohida odamlar, daholar anglash mumkin bo‘lmagan
tarzda ega bo‘ladigan qandaydir ilohiy in’om sifatida qaraladi. Ijodda hamma narsa
sirli va nomuayyan bo‘lib, u kundalik hayotga xuddi to‘fon yanglig‘ kirib keladi,
eskicha qarashlar, qotib qolgan andozalarni ag‘dar-to‘ntar qiladi. Ijodning mohiyati
nimada, degan azaliy falsafiy savolga psixologlar va pedagoglar, sosiologlar va
tarixchilar, faylasuflar va san’atshunoslar javob berishga harakat qilganlar, ammo
ular ijod ustidagi sirli pardaning bir chekkasinigina ochishga muvaffaq bo‘lganlar.
Shunga qaramay ijodni ijodiy mehnat mahsullari natijalariga muvofiq ancha aniq
tushuntirish mumkin; unga faoliyatning alohida ko‘rinishi sifatida prosessual tavsif
berish mumkin; ijodning tabiati haqidagi savolga javobni ijodkorlarning ruhiy
dunyosi, qobiliyatlari, dunyoqarashi va axloqiy mo‘ljallaridan ham izlash lozim.
Mutlaqo yangi ijtimoiy muhim natijaga erishish ijodning muhim xususiyati
bo‘lib, u davomli tarixiy ahamiyat kasb etadi. Zero, ijod hamisha o‘sish, qo‘shilish,
ilgari dunyoda mavjud bo‘lmagan yangilikni yaratishdir. Garchi insonning ijodiy
faoliyati tabiat materialiga muhtoj bo‘lsa-da, u to‘laligicha tabiatda allaqachon
mavjud bo‘lgan narsa bilan belgilanishi mumkin emas. Ijod mahsulida material
bilan belgilanmagan yangilik mavjuddir. Ijodga xos bo‘lgan betakrorlik,
nostandartlikni faqat asosiy materialning tor chegarasidan chetga chiquvchi
ijodkorning o‘ziga xosligi miqyosi bilan tenglashtirish mumkin. Ijod mahsulining
yangiligi tufayli uni oldindan rejalashtirish mumkin emas. Ibn Arabiy ijodni ulkan
muvaffaqiyatsizlik sifatida tavsiflaydi, chunki hatto mukammal mahsullarda ham u
ijodiy g‘oyaga kamdan-kam holda mos keladi. Bu ijodning o‘ta shaxsiy intim
jihatidir. Ijodkor shaxs imkoniyatlarining boyligini, odatda, ijod natijasining torligi
bilan taqqoslab bo‘lmaydi.
Ijodiy va noijodiy faoliyat . Ijodiy deb hisoblash mumkin bo‘lgan faoliyat
turlarini aniqlash imkonini beruvchi mezonlar haqidagi masala murakkab
muammolardan biri hisoblanadi. Odatda ijod deganda san’at, fan, falsafa bilan
shug‘ullanish tushuniladi. «San’at, din, falsafa yoki fanda insonning asl mohiyati

namoyon bo‘ladi» 1
. Bundan ijod bilan alohida iste’dodli odamlargina
shug‘ullanishga qodir degan xulosa kelib chiqadi. Lekin bu fikrga qo‘shilish
mushkul. Psixologlar ham, turli falsafiy yo‘nalishlarning namoyandalari bo‘lgan
faylasuflar ham ijodga nisbatan bunday yondashuvga qo‘shilmaganlar.
N.A.Berdyaev qullik va inson erkinligi haqida mulohaza yuritar ekan, ijod elitar,
aristokratik xususiyatga ega ekanligini qayd etgan va buni madaniy ijod barcha
jabhalarda komillikka, oliy sifatga erishishga intilishi bilan tushuntirgan. Uning
fikricha, bu holni bilishda ham, san’atda ham, inson tuyg‘ulari madaniyatida ham
kuzatish mumkin. Haqiqat, go‘zallik, muhabbat miqdorga bog‘liq bo‘lmaydi, zero
ular sifatlardir. O‘z navbatida, tanlanishning aristokratik tamoyili elitani, ma’naviy
aristokratiyani vujudga keltiradi. Ammo Berdyaev madaniy elita o‘z qobig‘iga
o‘ralib qolishi mumkin emasligini qayd etadi. Zero, har qanday guruhiy
aristokratizm tanazzulga yuz tutishi muqarrardir. Madaniy qadriyatlar ijodi
insoniyatning sifatsiz ommasiga darhol tatbiq etilishi mumkin bo‘lmaganidek,
madaniyatning demokratiyalashuv jarayoni ham yuz bermasligi mumkin emas.
Haqiqiy ma’naviy aristokratizm o‘zining imtiyozliligini anglash bilan emas, balki
ommaga xizmat qilish burchini anglash bilan bog‘liqdir. Din mutafakkirlari ijodda
demokratik asosga boshqacha baho berganlar. Ular ijodda insonning ilohiy-insoniy
tabiati namoyon bo‘ladi, chunki odamlarni o‘ziga o‘xshatib yaratgan Yaratguvchi
– Xudo ularga o‘z ijodiy dahosini ham hadya etgan, shu sababli ijod har qanday
faoliyat turida mavjud bo‘lishi mumkin, deb hisoblaganlar.
Darhaqiqat, ijod san’at, fan, falsafa va umuman ma’naviy faoliyat doirasi
bilan chegaralanmaydi. U faoliyatning ishlab chiqarish, siyosat, boshqaruv yoki
oila-ro‘zg‘or kabi shakllarida ham mavjud bo‘lishi mumkin. Ta’lim-tarbiya berish,
muloqot qilish, bog‘ bunyod etish yoki xonaki o‘simliklar yetishtirish va shu
kabilar ham ijod bo‘lishi mumkin. Ayni vaqtda, faoliyatning san’at yoki fan kabi
bir qarashda o‘ta ijodiy turlarida eskilik sarqitlari va qotib qolgan andozalar
mavjud bo‘lishiham mumkin.
1 1
Фейербах Л. Избранные философские произведения. Т. 1. – М., 1955. – 232-б.

Ijodkor shaxs faoliyati . Ijodning ichki asoslari qatoriga odatda shaxsning
qobiliyati va faoliyat motivlari kiritiladi. Bu asoslar yagonadir: ijodiy qobiliyatlar
muvaffaqiyat negizi hisoblanadi, lekin ular motivasiya orqali ro‘yobga chiqadi.
Ijod qilish qobiliyati ko‘p sonli fazilatlar bilan tavsiflanadi. Ijodkor shaxs o‘z aql-
zakovatining teranligi, mustaqil fikrlashi, tafakkurining o‘ziga xosligi, bashorat
qilish qobiliyati, zehnining o‘tkirligi, tasavvuri va intuisiyasining kuchliligi,
mehnatda tirishqoq va intiluvchanligi, o‘ziga nisbatan tanqidiy munosabat va
murosasizlik, yuksak axloqiy fazilatlar bilan ajralib turadi. Ijodiy qobiliyatlar
insonga vaziyat travial, «muammosiz» bo‘lib tuyulgan joyda muammoni ko‘rish
imkonini beradi, bundan yangi motivasiya paydo bo‘ladi va u, dastlabki tarzda
qo‘yilgan vazifadan qat’iy nazar, ichki da’vatkor motivga, faoliyatda ehtiyojga
aylanadi. Ijodkor o‘zining ayni shu – kutilmagan va salmoqli natijaga erishish
qobiliyati bilan ajralib turadi.
Ijodkor shaxsning ayniqsa keng tarqalgan tavsifi «qobiliyatli», «iste’dodli»,
«daho» tushunchalarida beriladi. Mazkur belgilar zamirida qobiliyatning shunday
tabiiy nishonalari yotadiki, ularning rivojlanish darajasi (bunga esa faqat qizg‘in
faoliyat bilan erishiladi) ijodiy natijaning ahamiyatini belgilaydi. Qobiliyat
muayyan turdagi vazifalarni boshqalarga qaraganda yaxshiroq yechish
imkoniyatini beradi. Iste’dod yangi, o‘ziga xos natijaga erishishni nazarda tutadi,
daholik esa shaxs va uning ijodiy yutuqlari madaniyatning rivojlanishiga davomli,
olamshumul va ijobiy ta’sir ko‘rsatishida namoyon bo‘ladi.
Emosional faollik, ijod jarayonida ijobiy emosional holatlar bo‘rtib ko‘rinishi
ijodning o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi. Ko‘tarinki ruh, kayfiyat vazifalarning
yechimlarini tirishqoqlik bilan izlashga rag‘batlantiradi va pirovard natijada yuz
beradigan insayt (fikrning ravshanlashish) lahzalarini belgilaydi. Bunda
izlanayotgan natija ijodkor tafakkurida xuddi chaqin chaqqandek bir lahzada paydo
bo‘ladi, mushkul masalalarni yechish imkonini beruvchi mutlaqo yangi g‘oya
yuzaga keladi. Psixologiyada insayt muhim munosabatlar va umuman vaziyatni
tuyqusdan va o‘tmishda olingan tajribaga bog‘liq bo‘lmagan holda tushunish orqali
muammoni ongli tarzda yechish sifatida tavsiflanadi. Emosional ta’sirlanish

ijodkor tafakkuriga kuchli turtki beradi va uning sintez, tahlil qilish,
umumlashtirish qobiliyatlarini faollashtiradi.
Psixologlar ijodiy faoliyatning o‘ziga xosligini motivasiyaning o‘zgarishi,
yangi niyatning paydo bo‘lishida ko‘radilar. Bu omillarga ular ijodning o‘ta
muhim xususiyati sifatida qaraydilar. Zero ijod shaxsning yuzaga kelgan
stereotiplarni buzish, standart vaziyatdan chiqishning o‘z yo‘lini ko‘rish
qobiliyatini nazarda tutadiki, bu dastlabki qo‘yilgan vazifa va uni yechish
vositalari chegarasidan chetga chiqishni belgilaydi. Shaxsning intellektual
salohiyati, uning mustaqillik, faollik, izchillik kabi irodani tavsiflovchi fazilatlari
ijodning zaruriy subektiv omillaridir. Ammo bu salohiyatni faqat kuchli
motivasiyagina harakatga keltirishi mumkin. Bu tashqi zaruriyatdan xoli ichki
mayl, faoliyatga birdan-bir maqsad sifatida ehtiyoj bo‘lishi lozim. Hamonki
faoliyat insonning tabiiy holati ekan, unga, amalda foydali natijadan qat’iy nazar,
birdan-bir maqsad sifatida ehtiyoj tug‘ilishi mumkin. Bunday ehtiyoj shaxs uchun
o‘z-o‘zidan muhim bo‘lgan har qanday amaliy, odatdagi faoliyat jarayonida
yuzaga kelishi mumkin.
Ijod mehnat va o‘yin sifatida . Ijodning o‘ziga xos xususiyati uni o‘yin bilan
yaqinlashtiradi. Zero o‘yinga intilish shaxsning tashqi emas, balki ichki beg‘araz
motivlari, uning o‘yin faoliyatidan lazzatlanish bilan bog‘liq intim mayllari bilan
belgilanadi. Bizning nazarimizda, ijodiy faoliyat va o‘yin mexanizmlari
umumiydir. Yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, o‘yin «jiddiy» faoliyatning o‘ziga xos
ko‘rinishi hisoblanadi. Har qanday faoliyat qarama-qarshi ehtiyojlar: amaliy
natijaga erishishga bo‘lgan ehtiyoj yoki faoliyat bilan shug‘ullanishga bo‘lgan
ehtiyoj mahsuli bo‘lishi mumkin. Ijod faoliyatning shunday bir turiki, u mazkur
omillarning ikkalasi bilan ham u yoki bu darajada belgilanishi mumkin.
M asalan, talabalarda o‘qishdan maqsad har xil bo‘lishi mumkin. Ayrimlar
kasb o‘zlashtirishni xohlaydi va o‘z qiziqishlarini asosan ayni shu kasbga tegishli
fanlarga qaratadi. Kimdir «diplom uchun» o‘qiydi va «imtihonni topshirish» uchun
darslikni qo‘lga olishga o‘zini katta qiyinchiliklar bilan majbur qiladi. Yana bir

toifa talabalar bilish jarayonining o‘zidan lazzat oladi. Ayni shu talabalar avvalo
fanda ijodkor shaxslarning real zahirasi sifatida qaralishi mumkin.
Lekin olimning bilish faoliyati ham yo oldindan belgilangan maqsadlar bilan
chegaralangan, fanga nisbatan tashqi amaliy vazifaga bo‘ysundirilgan, yo ichki
omil – bilish faoliyati bilan shug‘ullanish ehtiyojining mahsuli bo‘lishi mumkin.
Bu holda bilish insonga faoliyatning o‘zi bilan lazzat baxsh etadigan ijodiy
kuchlarning beg‘araz o‘yini sifatida idrok etiladi. Boshqa olimlar e’tiborga loyiq
emas deb qaragan muammoli vaziyatni mustaqil aniqlash aksariyat hollarda bilish
faolligiga turtki beruvchi omil hisoblanadi. Sirtdan berilgan turtki bilan bog‘liq
bo‘lmagan ayni shu faoliyat intellektual faollikning muhim belgisidir.
Har qanday faoliyatga shunday tavsif berish mumkin. Masalan, insonning
ishlab chiqarish faoliyati, xususan jismoniy mehnat ijtimoiy muhim vazifalarni hal
qilishga, odamlarning moddiy ehtiyojlarini qondirishga bo‘ysundirilgan. Mehnat
faoliyatida shaxs o‘z intilishlari va kuchlari o‘yinini o‘z mehnatining sirtdagi
maqsadi, predmeti va mahsuliga bo‘ysundirishi lozim. Ammo bunyodkorlik
mehnati mehnatga bo‘lgan ehtiyojni sirtda namoyon etish zaruriyatidan xoli
bo‘lishi ham mumkin. Bunday mehnat insonning kayfiyatini ko‘taradi, unga
quvonch baxsh etadi. Obektiv muhim va ayni vaqtda shaxs tomonidan kiritilgan
yangi narsa yaratuvchi ijodiy mehnatda faoliyatning o‘ziga xos, obektiv va shaxsiy
ahamiyati to‘la mos kelishi mumkin. Bu holda shaxs ijodiy kuchlari o‘yin orqali
o‘ziga keng yo‘l topadi. Albatta, o‘yinni o‘z ichiga olgan mehnat o‘zining asl
mohiyatini yo‘qotmaydi. Lekin ijodiy mehnatga xos bo‘lgan o‘yin omili shaxs
o‘zlashtirgan ajdodlar tajribasi bilan uning o‘z tajribasi o‘rtasida, faoliyatning
qat’iy qoidalari bilan ularning ayni lahzada qo‘llanilishi o‘rtasida, bevosita
erishiladigan amaliy maqsad bilan dastlabki qo‘yilgan maqsaddan behad ortiq
bo‘lgan shaxsiy motivasiya o‘rtasi erkin bog‘lanishlar ni yuzaga keltirib, fikrlash
jarayonini faollashtiradi.
Ijod va o‘yin umumiy psixologik mexanizmga ega bo‘lsa-da, lekin
ularning ijtimoiy tabiati har xildir. Ijodning o‘yindan muhim farqi shundaki, u
ijtimoiy ahamiyatga molik mahsulot yaratishni nazarda tutadi, bu esa insondan

fidokorona mehnat qilishni taqozo etadi. Sirtdan biron-bir tazyiq insonni ijodiy
mehnat qilishga majburlay olmaydi. Faqat o‘yin jihati, amaliy natijadan qat’iy
nazar faoliyatning o‘zidan lazzat olish omili sifatida, shaxs o‘z qobiliyatlarini to‘la
ro‘yobga chiqarishiga zamin yaratadi. Maqsadga muvofiq va o‘ziga to‘q, amalda
foydali va noamaliy mehnat va o‘yinning inson faoliyatida namoyon bo‘lish
darajasi individualdir. Ijodiy faoliyatning har bir natijasi umuminsoniy
madaniyatga qo‘sh iladigan hissa sifatida be takrordir.
Ijodiy faoliyat obektiv va shaxsiy ahamiyatining mos kelishigina mazkur
faoliyat natijalarining umuminsoniy va davomli ahamiyatini belgilaydi. Haqiqiy
ijod shaxs ijtimoiyligining, u ijtimoiy rivojlanish ehtiyojlariga qaratilganining oliy
tajassumi hisoblanadi. Ijodkor o‘z ijodida o‘z shaxsi dan , o‘zidan uzoqlashadi. Ijod
shaxsiy xususiyat kasb etadi . Ijod hamisha o‘zini qurbon keltirishni nazarda tutadi.
Ijod doimo o‘z imkoniyatlari doirasidan, o‘zining tor shaxsiy borlig‘i chegarasidan
chetga chiqishdir. Ijodkor panoh topish haqida o‘ylamaydi, uni faqat oliy insoniy
qadriyatlar o‘ziga tortadi.
Shunday qilib, ijod – bu nafaqat madaniyat predmetlarini yaratish, balki har
qanday inson hayotini tashkillashtirish hamdir. Hamonki ijodni oqilona
tushuntirishda qiyinchiliklar yuzaga kelar, uni oqilona qayd etilgan qoidalarning
muayyan to‘plami sifatida tavsiflash mumkin emas ekan, inson ijodda yangilikni
yaratish omili sanalgan o‘z individualligiga tayanishi lozim. Shu bois o‘zlikni
saqlash, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish har bir insonning vazifasi va
burchidir. Ijod insonni o‘z-o‘zini bilishga da’vat etadi. Bu jarayon muqarrar tarzda
o‘zini o‘zi kamolotga yetkazish, o‘zini ijodkor sifatida namoyon etish bilan
yakunlanadi. Lekin ayni vaqtda inson o‘zligini saqlab, so‘zning eng yuksak
ma’nosidagi umuminsoniy qadriyatlarga o‘zining daxldorligini namoyish etishi
lozim. Ijod insonni o‘ziga to‘la jalb qiladi, uning bor kuchini sug‘urib oladi va
ularni inson hayotining mazmuniga aylangan ishga bag‘ishlashga da’vat etadi.
Inson o‘z imkoniyatlari darajasidan ortiq bo‘lgan dunyo qarshisida doimo ochiqdir.
Bu esa dunyo bilan o‘zaro aloqa qilishning yangi usullarini kashf etish uchun
cheksiz imkoniyatlar yaratadi.

6- MASALA. Inson faoliyatini tartibga solishning ahamiyati.
Faoliyatning ijtimoiy va shaxsiy ahamiyati uni tartibga solish, individ, jamoa va
umuman jamiyat faoliyatini boshqarish muammosini kun tartibiga qo‘yadi. Inson
faoliyatini boshqaruvchi mexanizmlarni shartli ravishda ikki turkumga: ichki va
tashqiga ajratish mumkin. Faoliyatni tartibga solishning ichki mexanizmlarini biz
uning asosiy atributlarini o‘rganish jarayonida ko‘rib chiqdik. Bu maqsadni
belgilash, motivasiya, shaxsning fe’l-atvorini tavsiflovchi xususiyatlar – uning
mijozi, xarakteri, irodasi, xullas, maqsadlar va ularga erishish vositalarini
tanlashni, shuningdek faoliyat uslubini belgilaydigan shaxsning barcha
xususiyatlaridir.
Xulq-atvorni tartibga solishning ichki mexanizmlari qatoriga ideallar va didni
ham kiritish lozim. Ideal – barkamollik va yetuklikning xayoliy obrazi,
odamzotning inson va tabiat, inson va inson, shaxs va jamiyat munosabatlarini
tartibga solish, kamolotga yetkazish, uyg‘unlashtirishga bo‘lgan ehtiyojlarining
ma’naviy ifodasi. Ideal tartibga solish funksiyasini bajaradi, u inson amalga
oshirishga o‘z hayotini baxshida etishga tayyor bo‘lgan strategik maqsadlarni
belgilash imkonini beradi.
Did – shaxsning borliq hodisalariga bo‘lgan munosabatini belgilaydigan
estetik komillikning o‘ziga xos me’yori. Insonning didiga qarab uning tajribasi,
san’atga oshnoligi, badiiy ijod durdonalarining murakkab va rang-barang
dunyosida mo‘ljal olish imkonini beruvchi bilim va ko‘nikmalari haqida xulosa
chiqarish mumkin. Didning hukmi go‘zal va xunuk, fojeaviy va kulgili, yuksak va
tuban kabi kategoriyalar bilan ish ko‘radi. Didning o‘ziga xosligi shundaki, u
tuyg‘ularga tayanadi va mantiqiy asoslashni talab qilmaydi. Q adimgi mutafakkirlar
didning tavsifida uning asosiy qarama-qarshiliklariga duch kelganlar: did
individual, insonning shaxsiy ichki tuyg‘usi bilan bog‘liq va ayni vaqtda
umumiydir; did o‘ta shaxsiy va subektiv hisoblanadi, lekin u umumiylik ka da’vo
qiladi. Didda sezish va tushunishning qarama-qarshiligiga ham duch kelish
mumkin. Did, xulq-atvor tarzida, turmush va bo‘sh vaqtni tashkil etishda, san’at
asarlariga bo‘lgan munosabatda, kiyinish uslubida namoyon bo‘ladi.

Faoliyatni tartibga solish mexanizmlari. Faoliyatni tartibga solishning
umumiy mexanizmlari qatoriga insonning dunyoga va o‘z-o‘ziga bo‘lgan
munosabatlari tizimini to‘la qamrab oladigan va madaniyat algoritmi bo‘lib xizmat
qiladigan rang-barang ijtimoiy qadriyatlar va me’yorlarni kiritish lozim. Xulq-
atvor, odatlar va an’analarning ijtimoiy-madaniy me’yorlari, qoidalarining
mavjudligi va rivojlanishi inson faoliyatini tartibga solish omili hisoblanadi.
Me’yorlar muayyan sharoitda odamlar o‘zini qanday tutishi lozimligini belgilaydi
va inson faoliyatida bevosita ishtirok etib, ijtimoiy va tabiiy sharoitlarga shaxsning
moslashuvini ta’minlaydi, ijtimoiy jarayonning uzlyuksizligini ta’minlovchi
mexanizm hisoblanadi. Mazmuni, ijtimoiy mustahkamlash usullari va ijtimoiy
funksiyalariga ko‘ra me’yorlar har xil bo‘ladi.
Faoliyat maqsadlari, vositalari va usullarini qat’iy belgilovchi qoidalarning
butun bir turkumi mavjud. Bu qoidalar ijtimoiy amaliyotda yaratilgan narsalar
dunyosini va odamlar o‘rtasidagi munosabatlar dunyosini o‘zgartirish usullarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Bular standartlar - muayyan ishni bajarishda
qat’iy rioya qilish lozim bo‘lgan sifat, shakl va o‘lchamning qat’iy belgilangan
namunasi; qoidalar - tegishli holatlarda qanday ish ko‘rish lozimligini belgilovchi
ko‘rsatmalar; etalonlar - faoliyatda mo‘ljal sifatida foydalanish lozim bo‘lgan
qat’iy belgilangan, standartlashtirilgan qadriyat lardir . Inson faoliyatini tartibga
solishni ta’minlovchi ijtimoiy me’yorlar tizimida huquq normalari va axloq
me’yorlari alohida o‘rin egallaydi.
Huquq va axloq . Huquq - davlat tomonidan belgilangan va uning majburlov
kuchiga tayanadigan xulq-atvor umumiy normalarining majmui. Axloq ham
jamoatchilik fikri , ya’ni qilmishni ma’qullash yoki qoralash bilan
mustahkamlanadigan xulq-atvor qoidalari majmuidir.
Axloq va huquq normalari o‘zlari muhofaza qiladigan ijtimoiy munosabatlar
mazmuni, normativ talablarni mustahkamlash usullari, ularning shaxs xulq-
atvoriga samarali ta’siri darajasiga ko‘ra ajralib turadi. Axloq va huquq
normalarining mazmuni o‘rtasida jiddiy farq mavjud emas . M asalan, «o‘g‘rilik
qilma» - bu ham axloqiy qoida, ham huquq normasidir. Ammo huquq normalari

o‘z tartibga solish doirasi bilan axloq me’yorlari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy
munosabatlarning ulkan hajmini to‘la qamrab olmaydi. Masalan, oilaviy
munosabatlar sohasida huquq ota-onaga o‘z farzandlarini tarbiyalash majburiyatini
yuklaydi, lekin ota-onani bir-birini sevish, bir-biriga g‘amxo‘rlik qilishga
majburlamaydi. Huquq va axloq o‘rtasidagi farqni ular ko‘rsatadigan ta’sirning
samaradorlik darajasida ham ko‘rish mumkin. Bizning nazarimizda, davlat
majburlovi kuchiga tayanadigan huquq axloqqa qaraganda samaraliroqdir. Ammo
muayyan sharoitda inson uchun huquq axloqiy me’yorlar nufuzi qarshisida ojiz
bo‘lishi mumkin. Bu hol shaxsning qadriyatlarga munosabati mazmuni bilan,
muayyan inson qaysi axloqiy qadriyatlarga tayanishi, shuningdek u yashaydigan
muhit, ya’ni individ fikrini qadrlaydigan referent guruhning qandayligi bilan
belgilanadi. Shu sababli axloqiy yo‘l tanlashda ayrim inson uchun ishlab chiqarish
jamoasi yoki maktab (talabalar) guruhining nufuzi muhim ahamiyat kasb etishi
mumkin, boshqa shaxs uchun esa diniy sekta yoki jinoiy guruh a’zolarining fikri
ustunlik qilishi mumkin.
Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, axloq jamoatchilik fikriga tayanadi.
Ammo inson xulq-atvoriga baho berish juda mushkul ish, chunki uning zamirida
muayyan sabablar yotadi, u muayyan sharoitda sodir etiladi, obektiv oqibatlarga
olib keladi va maqsadga erishishning muayyan vositalarini tanlashni nazarda
tutadi. Jamoatchilik fikri shaxs xulq-atvoriga baho berishda ijtimoiy
mustahkamlangan axloq me’yorlariga amal qiladi, shaxs esa axloq haqidagi o‘z
tasavvurlaridan kelib chiqadiki, ular umumiy e’tirof etilgan me’yorlardan ancha
farq qilishi mumkin. Muayyan sharoitda bir individ o‘z vijdonining ovoziga quloq
solsa, boshqa bir individ umumiy qabul qilingan axloqiy tasavvurlarga qarab
mo‘ljal oladi, ya’ni «har qanday vijdonli odam» kabi ish ko‘radi. Birinchi yoki
ikkinchi individning qilmishini axloqiy deb hisoblash mumkinmi? Agar birinchi
individ vijdonining ovozi umuminsoniy axloqiy tamoyillarga mos kelsa, uning
qilmishiga axloqiy jihatdan shubhali, murosasoz va qo‘rqoq shaxs, chunki uning
qilmishi jamoatchilikning qoralashidan qo‘rqish bilan izohlanadi. Sirtdan
belgilangan qilmish axloqiy sanalmaydi. Huquqiy majburlov va jamoatchilik fikri

yoki Tangri la’natidan qo‘rqish emas, balki shaxsning ichki mayli axloqiy
qilmishning muhim belgisi hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)

Купить