Falsafiy tafakkur tarakkiyot boskichlari Garb falsafasi

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	95.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Falsafiy tafakkur tarakkiyot boskichlari Garb falsafasi

Sotib olish

Qadimgi davr falsafasining yana bir silsilasi Yunoniston va Rimga tegishlidir.
Bu davrdagi falsafiy qarashlar antik davr falsafasi deb yuritiladi. Unda Milet
falsafiy maktabi, Suqrot, Pifagor, Aflotun, Arju va boshqalarning falsafiy, tabiiy-
ilmiy, ijtimliy-axloqiy ta’limotlari o‘rganiladi.
Qadimgi Yunonistonda dastlabki falsafiy ta’limotlareramizdan avvalgi VII-VI
asrlar o‘rtasida Milet shahrida yuzaga kelgan va rivojlangan. Milet maktabi
vakillari Fales, Anaksimandr, Anaksmenlardir. Uning asoschisi Fales (er.av. 624-
547 yillar) o‘z davrining yetuk siyosiy arbobi, jo‘g‘rofi, faylasufi bo‘lgan. Fales
ta’limotiga ko‘ra, tabiatdagi turli-tuman jism va hodisalar dastlabki ibtido-suvdan
paydo bo‘lgan va yana suvga aylanadi hamda bu moddiy birlik doimo o‘zgarishida
bo‘ladi. Anasimandr (Falesning shogirdi) (er.av. 610-546 yillar). U «Tabiat
haqida» asarini yozgan, biroq asar bizgacha yetib kelmagan. Fales olamning
asossiga suvni qo‘ygan bo‘lsa, Anaksimandr dunyo cheksiz, gazsimon apeyrondan
iborat deydi.
Anaksimandrning fikricha, xamma narsa apeyrondan kelib chikadi va ma’lum
bir vaktda apeyronga kaytadi. Apeyronning doimiy xarakat qilib turishi,
Anaksimandrning fikricha, qarama-qarshiliklarning kelib chiqishi tufayli bo‘ladi,
buning natijasida bir xil narsalar paydo bo‘lib, boshqalari yo‘qolib turadi.
Dunyodagi bu narsalarning mavjudligi hech qanday xudolarning ta’siriga muhtoj
emas. Anaksimandr qadimgi Yunoniston fanida odamning paydo bo‘lishini
isbotlashga uringan olimlardan biri bo‘lib hisoblanadi. Uning fikricha hayvonlar
dunyosi qurib qolgan dengiz ostida paydo bo‘lib, birinchi hayvonlar suvda
yashyaganlar keyinchalik qirg‘oqqa chiqqanlar, odamlar esa baliqlardan paydo
bo‘lgan.
Milet maktabining keyingi vakili Anaksimen (er.oldin 585-525 yillar)
hisoblanadi. Anaksimen Anaksimandrning shogirdi bo‘lib, uning mavhum
materiyasi «apeyron»dan yanyada konkret materiya formasiga – havoga qaytadi.
Anaksimenning fikricha, butun narsalar doimiy harakatdagi havodan paydo bo‘lib
va yanya havogv qaytib turadi. Siyraklashib, suyuqlashib ketgan havo olovga,
suyuqlashib ketgan havo esa yerga, toshga aylanadi. Havo Anaksimenning

fikricha, sovuqdan suyuqlashib va issiqdan quyuqlashib turadi. Uning fikricha,
xudolarning o‘zlari moddadan-havodan kelib chiqib, kosmik o‘zgarishlar
xudolarning ta’siri bilan emas, balki moddaning doimiy o‘zgarishi natijasida paydo
bo‘ladi. Qadimgi Yunonistonning efera shahrida (er.av. 544-583 yillar) Geraklit
degan faylasuf yashagan. U qadimgi Yunonistondagi stixiyali dialektikaning
asoschisi bo‘lib hisoblanadi.
Geraklit miletchilar singari dunyoning boshlang‘ich asosi deb konkret modda
– olovni oladi. Geraklitning fikricha, dunyo qonuniy ravishda alangalanib va
so‘nib turuvchi olovdir. «Hamma narsadan tarkib topgan dunyoni, - deydi Geraklit,
- xudolardan ham hech biri yaratmagan, dunyo qonuniyat bilan so‘nadi, abadiy
tirik olov bo‘lib kelgan, hozir ham shunday va bundan keyin ham shunday
bo‘lajak».
Geraklit ta’kidlaganidek: «Hamma narsa mavjuddir va ayni zamonda mavjud
emasdir, chunki hamma narsa oqib turadi, hamma narsa doimiy bo‘lish va
yo‘qolish jarayonidir».
Geraklit o‘zining «hamma narsa oqib turadi, ammo hamma narsa doimo
o‘zgarib turadi» degan dialektik fikri bilan dunyoni oqib turadigan daryo bilan
taqqos qiladi. Geraklit: «oqib turgan daryoga ikki marta tushib bo‘lmaydi», -
deydi. Daryo oqib turishi tufayli, har bir tushganimizda unda yangi suvlar oqib
turadi. Geraklitning fikricha, tabiatning doimiy o‘zgarib turishining sababi –
narsalarning ichki qarama-qarshiliklaridir.
«Hamma narsa kurash orqali maydonga keladi»- deydi Geraklit. Uning
fikricha, qarama-qarshiliklar o‘zaro kurash holatida bo‘lib turganlari holda, bir-
birlariga o‘tib turadilar.
Geraklitning fikricha, doimiy o‘zgarish, harakat va o‘zaro qarama-qarshi
tomonlarga o‘tish – jismlar sifatining nisbiyligi bilan bog‘liq. Masalan, Dengiz
suvi inson ehtimoli uchun yaroqsiz bo‘lsa baliqlar uchun ayni muddaodir.
Geraklitning fikricha bilish jarayoni kishi sezgi organlari orqali olingan
tasavvurlardan boshlanib, tafakkur orqali takomillashadi.

Pifagor (er.av. 580-500 yillar) Yunonistonning Samos orolida yashyab o‘tgan.
U qadimgi yunonistonda diniy-mafkuraviy falsafiy maktab, ya’ni pifagorchilikka
asos solgan. Pifagor o‘zining siyosiy qarashlari tufayli podsho Polikret bilan
chiqisha olmagan. Va Samosni tark etib, janubiy Italiyaga ko‘chib ketgan, o‘sha
yerda o‘z uyushmasini tashkil etgan. Uningcha, dunyoni bilish jarayoni, avvalo,
raqamlarni bilishdan boshlanishi kerak. Pifagorchilarning ta’limotiga ko‘ra,
olamning asosida modda ham, tabiat ham emas, balki ideallashgan raqamlar
yotadi, narsa va hodisalar aynan ana shu raqamlar mahsulidir. Pifagorchilar
birinchi bo‘lib yunonistonda tabiatdagi narsa va hodisalarni izohlashda miqdor
kategoriyasini ilgari suradi. Pifagor zodagonlar oilasiga mansub bo‘lgani bois
aristokratiyani himoya qilgan. U tartib to‘g‘risidagi ta’minotni yaratib, faqat
aristokratlar o‘rnatgan tartib ijtimoiy hayotda muhim rol o‘yonaydi, degan. Uning
fikricha, demokratiya bu tartibotning buzilishidir.
Yeley falsafiy maktabi namoyandasi Ksenofakt (er.av. VI-V asr) shoir va
faylasuf bulgan. U Kichik Osiyoda dunyoga kelgan. Ilim olish maqsadida
Yunonistonga, janubiy Italiyaga sayohat qilib, umrining so‘nggi yillarini eley
shahrida o‘tkazgan. Tarixchi Diogen Laertskiyning yozishicha, ksenofont «Tabiat
haqida» asarlarining muallifidir. Afsuski, ushbu asarning yarmigina omon qolgan,
xolos. U ko‘p xudolika hamda insonlarga xos sifatlarni hayvonlarga, o‘simlik
dunyosiga dahldor deb biluvchi ta’limotga qarshi chiqib ltfologiyani rad etishga
harakat qilgan. Uning falsafiy ta’limotiga ko‘ra, tabiat- o‘zgarmas va harakatsizdir,
«hamma narsa yerdan unib chiqadi va pirovardida yana yerga qaytadi», «biz
hammamiz yerdan tug‘ilganmiz va yerga aylanamiz. Ksenofont qadimgi yunon
faylasuflaridan birinchi bo‘lib bilishning imkoniyati va chegarasi haqida fikr
yuritgan. Bu qadimgi yunon gnoseologiyasining rivojiga turtki bo‘ldi.
Qadimgi yunon madaniyatida sofistlar falsafasi katta o‘rin tutadi. Sofistlar
antropologiya (inson haqidagi fan) va gnoselogiya (bilish to‘g‘risidagi fan)
muamolari bilan щ ug‘ullangan. Sofistlar yangi kasblarning mohir ustalari, yani
o‘qituvchilar, diplomatlar, notiqlar, sud mahkamalarida ishlovchi mutaxassislardan

iborat bo‘lib, haqiqat, osoyishtalik, adolat o‘rnatishga xizmat qilgan. Ularning
talimoti Suqrot falsafasiga ham ma’lum darajada ko‘rsatgan.
Afinaning buyuk faylasufi Suqrot (er. av. 469-399 yillar) avvalo sofistlar
shogirdi bo‘lib, keyinchalik ularning asosiy nuqtai nazarlarini qattiq tanqid qiladi.
Odam nima, uning ongi nima? Degan savolga javob axtarish Suqrot
faoliyatining asosida yotadi. «O‘z-o‘zingni angla!» Suqrotning yeng sevgan shiori
edi. U ongning nafaqat subektiv, balki obektiv mazmunga ega ekanligini
isbotlamoqchi bo‘ldi, buni u aql deb atadi. Aql yesa faqat individual fikirlargagina
ega bo‘lib qolmasdan, yalpi umumiy, barcha uchun majburiy bilimni ham taqozo
etadi. Binobarin, bahs vositasi ilk birgalikda haqiqatni izlash kerak, deydi u.
Adolat nima ezgulik nima, eng yaxshi davlat qurulishi nima, degan savollarga
javob berishga intiladi.
Suqrot tadqiqotlari markazida xuddi sofistlar singari inson hayoti, uning
jamiyatdagi o‘rni va maqsadi hamda adolatli ijtimoiy tuzim muammosi turadi.
Falsafa ezgulik va yovuzlikni aglav olishda odamlarga yordam berishi kerak deb
xisoblaydi. U axloqsizlik amalda haqiqatni bilmaslik natijasidir,degan xulosaga
kelgan.Suqrotning shogirdi Aflotin (er.av.428-347-yillar jahon falsaafaasi tarixida
o‘chmass iz qoldirgan buyuk allomadir.
Aflotin falsafasi g‘oya asosida g‘oyalar to‘g‘risidagi ta’limot yotadi. Aflotun
narsalarining dastlabki asosini g‘oya tashkil qiladi, sezgilar orqali qabul
qilinadigan narsalar esa, g‘oyalar dunyosining soyasidir, deb ta’lim beradi.
Aflotun bir-biridan ajralgan ikki dunyo g‘oyalari va narsalar dunyosi bor,
odamlar ham narsalar dunyosida ya щ aydilar,deb ta’lim beradi. Aflotun
fikricha,g‘oyalar, doimiy, o‘zgarmaydi, real borliqqa ega; sezgiorganlarimizda
ifodalangan narsalar esa paydo bo‘lib yo‘qolib turi щ lari tufayli doimiy
o‘zgaruvchan emasdirlar. Uning fikricha,eng oliy g‘oya-bu xudo to‘g‘risidagi
g‘oya. Aflotuning bu fikirlari idealizm bilan din o‘rtasidagi bog‘lanishning yaqqol
ifodasidir. Uning aytishicha, sezgi organlarimiz orqali olingan g‘oyalar dunyosi
to‘g‘risidagi bilimgina haqiqiy bilim bo‘la oladi. Aflotun o‘zining bilish nazariyasi
asosiga doimiy g‘oyalar va o‘tkinchi narsalar dunyosini qo‘yishi tufayli, bilim-

g‘oyalar orqali, tasavvur narsalar orqali bo‘ladi, deb tushuntiradi. Shuning
natijasida Aflotun sizgi organlarimiz orqali olingan tasavvurlarni bilim sohasidan
chiqarib tashlab, sezgi organlarimiz bilan bog‘liq «bo‘lmagan» abstrakt
tafakkurgagina haqiqiy bilim bera oladi, deb hisoblaydi. Aflotun abstrakt
tafakkurni sezgilarga bog‘liq bo‘lmagan, g‘oyalar dunyosida yashovchi ruhni kishi
tamonidan «eslash» jarayoni natijasida, deb tushuntiradi. Aflotun jamiyat va davlat
to‘g‘risidagi ta’lumoti uning dunyoqarashida, markazi o‘rinlardan birini tashkil
etadi. U faqat antik davr falsafasi – antologiya va gnoseovogiyaning klassigi bo‘lib
qolmay, mumtoz antik siyosiy nazariya va pedogikaning bilimdoni ham bo‘lgan.
Aflotun ijtimoiy-siyosiy masalalarga doir «Davlat», «Qonunlar», «Siyosat» va
«Kritiy» nomli asarlar yozib qoldirgan. «Davlat» asarida jamiyat haqida, uning
ideal siyosiy tuzumi to‘g‘risidagi qarashlarini markaziy ta’limoti-g‘oyalar
nazariyasi bilan uzviy bog‘liq holda ilgari surgan. Uning fikricha, davlatning
to‘rtta shakli mavjud: teokratiya; oligarxiya; demokratiya; tiraniya. Aflotunning
ideal davlat to‘g‘risidagi orzulari negizida adolat g‘oyasi yotadi. Aflotun
aytganidek, jamiyat barcha a’zolarining odil jamiyatdagi qonunlarga bo‘ysunishi
ijtimoiy taraqqiyotning asosiy garovidir.
Qadimgi Yunoniston olimlari ichida eng ko‘zga ko‘ringan mutafakkirlardan
yana biri Arastu (er. avv.384-322 y ) edi. Arastu 20 yil Aflotun akademiyasida
ta’lim olib, uch yil mobaynida Iskandar Zulqarnaynning ustozi bo‘lib xizmat qildi.
Iskandar Zulqarnayn podsho bo‘lib , Sharqqa yurish qilishi bilanoq Arastu Afinaga
qaytdi. Bu yerda u Aflotun akademiyasi bilan birgalikda o‘zining «Likkey» nomli
falsafa maktabini tuzdi va shu davrda o‘zining asosiy ilmiy asarlarini yozadi.
Falsafani borliqning umimiy xususiyatlari to‘g‘risidagi fan hisoblab, unga
«birinchi falsafa» deb nom beradi (keyinchalik «meta-fizika»deb yurgiziladi.
Falsafaga doir «Metafizika», tabiiyot bilimlariga doir «Fizika» va jamiyat
hayotiga doir «Davlat», «Siyosat» Arastuning asosiy asarlari hisoblanadi.
Arastu zabardast olim bo‘lib mantiq, psixologiya,falsafa, ahloq, notiqlik
san’ati, tabiiy fanlar bo‘yicha o‘lmas bebaho asarlar yozib qoldirgan. Uning barcha
asarlari borliqni o‘rganishga qaratilgan. Mantiqqa oid asarlarning barchasini

“Organon” (“ N urol”) nomli asariga jamlagan. Faylasuf barcha fanlarni ikki turga
nazariy va amaliy fanlarga bo‘lgan. Amaliy fanlar shogirdlarga yo‘l yo‘riq
ko‘rsatishga ,biror bir foydali ishni amalga yo‘naltirilgan. U nazariy fanlarni uch
qismga falsafa (metofizika) ,matematika va fizikaga ajratilgan.
Faylasuf ta’limotiga ko‘ra, amaldagi narsa va hodisalar to‘rtta sababga ega.
Bular moddiy sabab, ya’ni modda (materiya) ,shakliy sabab yoki shakl, yaratuvchi
sabab, piravar sabab yoki maqsad sabablardir. Yaratuvchi sabab, Arastu talqinicha,
harakat manbaidir. Masalan, ota va bolaning ulg‘ayishiga sababchidir. Arastu
piravar sabab (maqsad sabab) vositasida insonga hos bo‘lgan maqsadlarni tabiat
xodisalariga ham tatbiq etmoqchi bo‘lgan. Harakat olam singari abadiydir. Ayni
paytda, olam o‘zining abadiy sababi, ya’ni harakatlantiruvchikuchiga ega. Arastu
Aflotunning bilish bu g‘oyaalar dunyosidagi o‘lmas ruxni eslanishi degan
qarashini tanqid qilib, dunyoni bilish mumkinligini e’tirof etadi. u bilishning
manbaini tabiatni o‘zidan, obektiv borliqda kuradi. Bilish jarayonida u sezgilarga
katta urin beradi, seegilar orqali olingan hissiyotlar obektiv mavjud bo‘lgan va
hodisalarning obrazi, deb hisoblaydi.
Arastuning jamiyat va davlat to‘g‘risidagi ta’limoti “Davlat” “Siyosat” kabi
asarlarida bayon etilgan. Uning fikricha, davlat boshqaruvi jamiyat erkin va
farovon hayoti uchun xizmat qilishi lozim.
Bu davrning eng ko‘zga ko‘ringan mutafakkirlari Levkipp va Demokritdir.
Levkipp (er.av.500-440 yillar) qadimgi Yunoniston falsafasida deyarli birinchi
marta atomistik qarashlarni olg‘a surdi. Uning ta’limoti bo‘yicha dunyodagi butun
narsalar juda mayda bo‘linmaydigan moddiy narsalardan, atomlardan («atomas»
grek tilida «bo‘linmaydigan») iborat. Bundan tashqari, Levkipp dunyodagi
narsalarning paydo bo‘lishi, yo‘qolishini ma’lum zaruriyat va sababiyat bilan
bog‘laydi.
Qadimgi Yunoniston falsafasi tarixida yangi yo‘l ochgan buyuk olim
Demokrit (er.av.460-370) yillar. U Misr, Hindiston va Bobil kabi mamlakatlarga
sayohat qilib, bu mamlakatlar olimlarining ta’limotlarini o‘rgandi. Demokrit o‘z
davrining butun ilmiy boyligini o‘zlashtirgan, har tmonlama keng bilimli

faylasuflardan edi. Demokrat ham Levkipp singari dunyoning moddiyligini e’tirof
qiladi va uning atomistik ta’limotiga tayanadi. Demokrit dunyoning birinchi va
dastlabki asosini atomlar va bo‘shliq tashkil qiladi, deb ta’lim beradi.
Demokritning fikricha, atomlar ko‘zga ko‘rinmaydigan mayda, moddiy
bo‘lakchalardani iborat bo‘li, tabiatdagi butun narsalar, shu jumladan, odamlar
ham shu atomlardan tarkib topganlar. Demokrit harakatni atomlarning o‘zlariga
xos xususiyati dem, harakatning realligini e’tirof qiladi va materiya bilan
harakatning ajralmas, bir-biriga bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Demokrit olamning
cheksiz dunyolardan iborat ekanligini va biz yashab turgan yer koinotdagi bir
kichkina sayyora, deb hisoblaydi. Uning fikricha, olam «buyuk bo‘shlik» bo‘lib,
cheksiz fazoda atomlarning bir-biri bilan to‘qnashishi turli dunyolarni keltirib
chiqaradi.
Demokrit tasodifiyatni inkor etgan. U «na tabiatda, na jamiyatda hech bir
narsa tasodifan paydo bo‘lmaydi», deb yozgan. Demokritning falsafiy qarashlarida
ahloqiy ta’minot muhim o‘rin tutadi. Uning bu boradagi qarashlari bilan uzviy
bog‘liqdir. Davlat manfaatlari qolgan barcha narsalardan ustun turmog‘i lozim.
Me’yor, deydi faylasuf, axloqning tabiat insonlarga in’om etgan kuch va
qobiliyatga mos kelishidadir. Donolik uchta hosil keltiradi: yaxshi fikrlash; yaxshi
so‘zlash; yaxshi harakat qilish. Uning ta’limoti bugungi kunda insonlarni axloq-
odobga, diyonatga da’vat etadi.
Antik davrning faylasufi epikur ( er . av .241-270 y .) edi . Epikur afinada
o‘zining filosofik maktabini ochib, Demokrit tarafdori edi, uning atomistik
ta’limotlarini olg‘a suruvchi sifatida maydonga chiqda.
Yepikur falsafaning asosiy vazifasi-kishilarga baxtiyorlikka erishish yo‘lini
ko‘rsatishdan iborat, deb tushintiradi. Uning fikricha , kishi baxtiyor bo‘lish uchun
tabiat va uning qoniniyatlarini o‘rganishi lozim . Shunga asoslanib, u o‘z falsafasini
uch qismga: fizikaga, kanonika yoki logika va etikaga bo‘ladi.
Ye pikur o‘zining bilish nazariyasida sezgilarga katta ahamiyat berib , ularni
bilishning birdan - bir manbai , deb hisoblaydi

Ye pikur ta’limotini rimlik Lukresiy Kar ( ev . av .99.55 yillar ) davom ettirgan .
U «Narsalarning tabiati to‘g‘risida» nomli asari bilan mashhur bo‘lgan.
Yashashdan maqsad, deb yozgan Lukresiy, baxtli hayotl kechirishdan iboratdir.
Jamiyat ham, huddi tabiat singari, o‘z qonunlariga ega hamda tabiat qonunlariga
tayangan holda rivoj topadi, deydi u. Uning falsafiy qarashlari o‘z davri va o‘rta
asr falsafasiga ta’sir ko‘rsatgan.
Uning fikricha , modda ( materiya ) – abadiy , bir holatdan ikkinchi holatga
o‘tib , shaklini o‘zgartirib yashash - uning xossasi . Odamdagi barcha narsalar ikkiga
– oddiy va murakkab turga bo‘linadi. Lukresiy Kar atom harakatining uchta turini
sanab o‘tgan. Bular-narsalarning og‘irlikka ega bo‘lgani uchun to‘g‘ri chiziqli
harakati, narsaningo‘zicha og‘ish harakati, narsaga turtki bo‘lgan asosga
qaratilgan harakat. Lukresiy nazariyasi mohiyatan sodda bo‘lsa-da,
tabiatshunoslikka ulkan ta’sir ko‘rsatgan.
Yevropada qadimgi Yunon va Rimdan o‘rta asrlar falsafasigacha, ya’ni
miloddan ilgari 1 asrdan XIV asrigacha, bir yarim ming yil davomida bir qancha
oqimlar paydo bo‘ldi va amal qildi. Bu davr falsafasida ikki xil jarayonni ko‘rish
falsafasida ikki xil jarayonni ko‘rish mumkin: 1. Xristianlikning shakllanib davlat
dini va mafkurasiga aylanishi; 2. O‘rta asrlarga kelib inkvizisiyaning ustivor
yo‘nalishga aylanishi. Gnostika, apologetika, partistika, realizm, nominalizm va
boshqa oqimlar o‘ta davr falsafasining qiyofasini belgilaydi.
2-masala . Yevropada Qadimgi Yunon va Rimdan o‘rta asrlar falsafasigacha,
ya’ni miloddan ilgarigi I asrdan milodning XIV asrigacha, bir yarim ming yil
davomida bir qancha oqimlar paydo bo‘ldi va amal qildi. Bu davr falsafasida ikki
xil jarayonni ko‘rish mumkin: 1. Xristi-anlikning shakllanib davlatdini va
mafkurasiga aylannshi. 2. O‘rta asrlarga kelib inkvizisiyaning ustuvor yo‘nalishga
aylanishi. Gnos tika, apologetika, patristika, realizm, nominalizm va boshqa
oqimlar o‘sha davr falsafasining qiyofasini belgilaydi.
Bu davr falsafasida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan gnostisizm eramizning 150
yillarida o‘zining yuksak ravnaqiga erishadi. Ular shunday falsafiy ta’limot
yaratdilarki, ularning fikricha, Xudo ruh sifatida yovuzlikda mutlaqo sof, inson esa

o‘z tabiatining ruhiy jihati bilan xudoga moslashgan. Bu masalada gnostisizm
faylasuflari xristianlikni yunon falsafasi bilan birlashtirishga harakat qildilar.
Dualizm — gnostisizmning asosiy yo‘nalishi, bu oqim tarafdorlari moddiy va
ruhiy dunyo o‘rtasida mustahkam chegara mavjud, deb ta’kidlaydilar. Ular
ta’limotida materiya hamma vaqt yovuzlik timsolidir. Bundan ular Xudo hech
mahal moddiy dunyoni yaratishi mumkin emas, deb xisoblaydilar
Apologetlar xristianlik tarixida I va III asrlarda vujudga keldi. Apologetika
so‘zining lug‘aviy ma’nosi "himoya qilish", demaqsir. Apologetlar hukumatning
xristianlikka bo‘lgan dushmanligini bartaraf qilishga, Rim davlatining xristianlikni
ta’kib qilishi hech qanday okdashga loyiq emasligini isbotlashga harakat qilganlar,
o‘z asarlarida mushriklik (ko‘p Xudolik) adabiyotlaridan olingan bahslashish (dia -
log) shaklidan yoki apologetikaning mumtoz shaklidan foydalanganlar.
Apologetlar asarlarida ikki an’ana yaqqol sezilib turadi. Ya’ni, inkor qilish va
tasdiklash. Ular eng avval mushriklar tomonidan xristianlikka qo‘yilgan ayblar —
g‘ayriodatiy harakatlar, dabda babozlik kabilarni inkor qilganlar. Xristianlikning
sofligini esa tasdiqlaganlar. Bu sohada Yustinning "Birinchi apologeya", "Ikkinchi
apologeya" asarlarini. Tulcan va_Anaksagor kabi fayla-suflar faoliyatini ta’kidlash
lozim.
“Patristika” suzi “ota” (“padre”) so‘zidan kelib chiqqan. Bu nom bilan odatda
Yevropada yepiskoplarni ularga hurmat sifatida ataganlar. Sharkda mashhur
bo‘lgan cherkov otalaridan biri Ioan Zlatoust (347—407) edi. Uning 640 ta
da’vatlaridan ko‘pchiligi avliyo Pavel nomalarinint sharhi edi. Uning asarlarida
Injilni amaliy qo‘llash sof axloqiy masalalar bilan qorishib ketgan.
G‘arbda eng yirik cherkov otalaridan biri "Pok" degan unvonga sazovor
bo‘lgan Avreliy Avgustin (354—430) hisoblanadi. U faylasuf va ilohiyotchi
bo‘lgan. Uning o‘sha davrdagi eng mash-hur asarlaridan biri "Sig‘inish" 401 yilda
yozilgan. Bu asarda u o‘zining xristianlikkacha bo‘lgan hayotini yozadi. "Bibliya"
oyatlari ramziy — timsoliy bayon kilinadi. U mushriklik falsafasini qora-laydi.
Uningcha, bu falsafa insonni xristian dinichalik hech mahal haqiqatga olib
kelmaydi. Avgustin bahs shaklida boshqa (dialog) falsafiy asarlar yozgan.

“Sxolastika” so‘zchi yunoncha "shkola"dan ("shola") olingan bo‘lib, "o‘qish
joyi", "maktab" ma’nolarini anglatadi. Buyuk Karl saroyida o‘qituvchi-lik
qilganlarni yoki umuman saroy maktabidagi o‘qituvchilarni sxo-lastlar deb
ataganlar. Shuningdek, dinni o‘rganishda falsafani tatbiq qilgan o‘rta asr olimlarini
ham sxolastlar deb ataganlar. Sxolastikani ma’lum darajada ilohiyotni aqlga
moslashtirish, dinni tafakkur yordamida quvvatlashga bo‘lgan intilish, deb ham
baholash mumkin. O‘sha davrda ilohiyotni muqaddas kitoblar aqidalari asosida
emas, balki falsafiy nuqtai nazardan tadqiq qilish toqozo qilinardi. Sxolastlarning
maqsadi e’tiqod aqlga muvofiqmi, de-gan savolta javob berish bo‘lgan.
Realizm .
Uning yirik vakillaridan biri kenterberiyalik Anselm (1038— 1109)dir. U
Shimoliy Italiyada tug‘ilgan, 1093 yilda Kenterberiysk shahrining arxiepiskopi etib
tayinlanadi. Anselm o‘zining ikki asari bilan mashhur.
Birinchisi, "Monopoliya" — Xudoning borligini sabab va oqibat
munosabatlari tizimida isbot qilish. Bu isbot — kosmologik isbotning shakli
sifatida shunday talqin qilinadi: inson hayotda ko‘p ne’matlardan foydalanadi. Bu
ne’matlar esa eng oliy ilohiy ne’matlarning aksidir. Ular orqali hamma narsalar
mavjuddir. Uzlyuksiz tanazzulni tasavvur qilib bo‘lmagani sababli hamma
narsaning, bir sababchisi bo‘lishi kerakki, biz uni Xudo deb ataymiz.
Anselmning ikkinchi asari "Prologion" Xudo borligining deduktiv isbotidir.
Uning ta’kidlashicha, har bir odam uchun oliy va komil mohiyat haqida g‘oya
mavjuddir. Bu g‘oya esa obektiv mavjudlikka ega bo‘lgan reallikka mos keladi.
Arastu ta’limotining ko‘p tomonlarini qabul qilgan o‘rta asr sxolastlari
mo‘tadil realistlar, deb atalganlar. Ularning yirik vakillari Per Abelyar va Foma
Akvinskiylar bo‘lgan.
Britaniyada tutilgan P. Abelyar (1079— 1142) Per Abelyar juda
yoshligidanoq o‘z bilimi bilan mashxur edi. Abelyar — mo‘tadil realistdir. Uning
ta’kidlashicha, reallik yoki universaliy dastlab Xudo aklida mavjuddir, undan
keyin narsalarnin o‘zida mavjuddir va nihoyat, odamlarning ongida mavjuddir,
abelyar "Men e’tiqod qilish uchun bilaman", degan g‘oyani ilgari surgan. Uning

fikricha, insonning o‘limi Xudoni rozi qilish uchun emas, balki odamlarni Xudoga
bo‘lgan muhabbat bilan taajjubga solish va odamlarga axloqiy ta’sir ko‘rsatish
maqsadida sodir bo‘ladi. Bu bilan odamlar o‘z hayotini xudoga bo‘ysundiradilar.
Bu qarash axlo-qiy ta’sir qilish nazariyasi deb ataladi.
Foma Akvinskiy (1224—1292) mo‘tadil realizmning yana bir yirik vakili
hisoblanadi.
Akvinskiy ta’limoticha, dunyo ierarxik narvondan iboratdir. Uning eng quyi
qismida yer va 4 elementdan iborat bo‘lgan hamma narsalar mavjuddir. Odam ruhi
xudo va moddiy dunyo o‘rtasidagi joyni egallaydi. Dunyoviy jamiyat tepasida esa,
papa boshchiligidagi ilohiy davlat turadi.

G‘arb ma’naviy sivilizasiyasi o‘zgarishlarga, haqiqatning tagiga yetish
yo‘lidagi izlanishlarga ochiq bo‘lgan. Bu izlanishlar turli, shu jumladan ateistik,
intellektual va amaliy yo‘nalishlarda kechgan.
Umuman olganda qadimgi dunyo falsafasi keyingi davrlardagi falsafiy
tafakkur va madaniyatga, kishilik jamiyatining rivojlanishiga ulkan ta’sir
ko‘rsatgan.
O‘rta asrlarda G‘arb va Sharqda falsafa rivojlanishining umumiy belgilari.
Birinchidan, o‘rta asrlar G‘arb va Sharq falsafasi avvalo feodal jamiyat falsafasi
bo‘lib, u ilohiyot va dinning hukmronligi bilan tavsiflanadi. Feodal tuzum
sharoitida feodal mulkdorlik bilan bir qatorda hunarmandlar va dehqonlarning
shaxsiy mehnatiga asoslangan xususiy xo‘jaligi mavjud bo‘lgan. Feodal ishchini
sotishi va sotib olishi mumkin bo‘lgan, lekin ishchini o‘ldirish huquqi unga
berilmagan. Ishlab chiqarish munosabatlarining bunday rivojlanishi ularni ijtimoiy-
psixologik va mafkuraviy jihatdan mustahkamlashni talab qilgan. Feodal
madaniyatni mafkuraviy jihatdan ta’minlovchi integrasion asos din bo‘lgan.
Ikkinchidan, o‘rta asrlarda din G‘arbda ham, Sharqda ham feodal jamiyatning
hukmron mafkurasi hisoblangan. Bu davrda cherkov eng yirik kuch bo‘lgan.
Shuningdek, u siyosiy jihatdan ham o‘ta markazlashgan tashkilot sanalgan.
Dindorlar amalda birdan-bir o‘qimishli odamlar bo‘lgan. Yurisprudensiya,

tabiatshunoslik va falsafaning mazmuni cherkov ta’limoti bilan muvofiq holatga
keltirilgan.
Muqaddas kitob aqidalari falsafiy mulohazalarning tayanch nuqtasiga
aylangan. Bu davrda bilim emas, balki e’tiqod, fan emas, balki din afzal ko‘rilgan.
Teosentrizm, ya’ni Xudoga, uning mohiyatiga dunyoning birinchi sababi va
birinchi asosi sifatida yondashish o‘rta asrlar falsafasiga xos xususiyatdir. Masalan,
o‘rta asrlarda Xitoyda dao haqidagi ta’limot din ehtiyojlariga to‘la moslashtirilgan:
dao tabiiy qonun sifatida emas, balki ilohiy qonun sifatida namoyon bo‘lgan.
Buddizm falsafasi asosiy e’tiborni borliqning o‘tkinchiligi va yo‘qlikning
haqiqiyligi, jonning boqiyligi va abadiy ma’naviy dunyoni anglab yetish yo‘lida
o‘zlikni kamolotga yetkazish orqali uning o‘z shakl-shamoyilini o‘zgartirishi
muammolarini o‘rganishga qaratgan.
Konfusiychilik feodal tuzumni oqlash uchun buddizm va daosizmning
idealistik va daosizm g‘yalarini o‘zlashtirgan: odamlar o‘zlarining «yomon»
niyatlarini jilovlab, taqdirga bo‘ysunishlari lozim. Hokimiyatga bo‘ysunish, uni
ardoqlash va hurmat qilishni talab etuvchi «Osmon qonuni» haqidagi ta’limot
konfusiychilikda eng muhim ta’limotga aylangan.
G‘arb Yevropa feodalizmi sharoitida ham xristian dini hukmronlik
qilgan. U o‘zining odamlar aqli va qalbini nazorat qilish markazlashtirilgan
tizimini ko‘p sonli tarqoq feodal davlatlarga qarshi qo‘ygan. Bu nazoratni avvalo
Rim Papasi boshchiligidagi katolik cherkovi amalga oshirgan. Ayni vaqtda
cherkov qadimgi dunyoning «majusiycha» falsafasiga, ayniqsa materialistik
ta’limotlarga yot ko‘z bilan qaragan. Ayni shu sababli antik davrning falsafiy
merosini o‘zlashtirishga nisbatan xolisona yondashilmagan, bu meros qismlarga
bo‘lib o‘zlashtirilgan, asosan diniy aqidalarni mustahkamlovchi idealistik
g‘oyalarni tarqatishga yo‘l qo‘yilgan.
O‘rta asrlar Yevropasida falsafiy tafakkurning rivojlanish xususiyatlari. G‘arb
va Sharq falsafiy tafakkuri XVI asrgacha har biri o‘z yo‘lida rivojlangan: arab
musulmon Sharqida va Ispaniyaning arablar istilo qilgan qismida falsafaga dinning
ta’siri Yevropa va Sharqiy Osiyodagidan kamroq bo‘lgan. Bu davrda arab

$musulmon fani rivojlanishda Yevropa fanidan ancha ildamlab ketgan. Xitoyda ham fan, garchi din ta’siri ancha kuchli bo‘lsa-da, Yevropadagidan ilg‘orroq bo‘lgan. Ayrim Sharq faylasuflari o‘z asarlarini antik davr mutafakkiri Demokritning atomlar haqidagi ta’limoti, Empedokl elementlari, Pifagor matematikasi, Platon g‘oyalari, Aristotelning falsa f iy va tabiiy-ilmiy merosi, ayniqsa uning mantiq tizimi ta’sirida vujudga kelgan ilmiy-falsafiy an’ana ruhida yaratganlar. Yevropa falsafasida materializm o‘rta asrlarda Sharqdagidek keng tarqalmagan va madaniyatga kuchli ta’sir ko‘rsatmagan. U sxolastikada realizm bilan bir qatorda paydo bo‘lgan nominalistik falsafa ko‘rinishida rivojlangan va avval ayrim narsalar va hodisalar, so‘ngra ularning in’ikoslari narsalarning nomlari sifatida talqin qilinuvchi umumiy tushunchalarda mavjud, degan g‘oyadan kelib chiqqan. Ammo falsafani ilohiyotga qaram qilishga harakat qilgan din mafkuraning hukmron shakli sanalgan. Ilk o‘rta asrlarda falsafiy tafakkur rivojlanishining asosiy shakllari apologetika va patristika bo‘lgan. Yevropada, Vizantiyada, Old Osiyo va Shimoliy Afrikaning ellinlashgan markazlarida xristianlikning tarqalishi boshqa diniy va falsafiy oqimlar bilan qattiq kurash jarayonida yuz bergan. Bunda xristianlikka qarshi neoplatonizm falsafasidan keng foydalanilgan. Ayni shu davrda apologetika , ya’ni xristianlikni asoslash va himoya qilish falsafasi sifatida vujudga kelgan. Apologetika ortidan «cherkov otalari»ning falsafiy ta’limoti – patristika (lot. pater – ota) paydo bo‘lgan. Patristikaning eng yorqin vakili Gippon (Shimoliy Afrika)dagi yepiskop Avliyo Avgustin (354-430)dir. U o‘rta asrlar falsafasiga, shuningdek falsafiy ijodning keyingi davrlardagi ko‘pgina vakillariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Avgustin «haqiqiy falsafa va haqiqiy din»ni bir deb hisoblagan. Xristianlik asoslarini u Platon falsafasidan topishga harakat qilgan. Uning fikricha, Platon g‘oyalari – «bu ijodkor ijodga kirishish oldidan yuritgan mulohazalar» 1 dir. Xudo dunyoni yo‘qlikdan yaratgan. Inson panoh topishining asosiy yo‘li uning xristian cherkoviga mansubligidir. Xristian cherkovi «ilohiy shahar»ning Yerdagi vakilidir. 1 Августин \\ Всеминаря энциклопедия. –М.: Современный литератор, 2001. –С. 177.$

Avgustin inson faoliyatining ikki qarama-qarshi turini tahlil qiladi: birinchi –
«dunyoviy shahar», ya’ni «Xudoga nisbatan nafrat darajasiga ko‘tarilgan o‘z-
o‘ziga bo‘lgan muhabbatga» asoslangan davlatchilik; ikkinchi – «o‘z-o‘ziga
nisbatan nafrat darajasiga ko‘tarilgan Xudoga bo‘lgan muhabbat»ga asoslangan
«ilohiy shahar». Avgustinning eng mashhur asarlari: «Ilohiy shahar», «Insoniy
shahar», «Tavba».
Avgustin ikki muhim muammo: shaxs dinamikasi va kishilik tarixi
dinamikasi muammolarini yechishga harakat qiladi. U «Tavba» asarida shaxsning
o‘zligini, uning ruhiy holatlarini o‘rganadi. Avgustin shaxsning ichki dunyosini
uning go‘daklik yillaridan boshlab inson xristian sifatida shakllanadigan davrgacha
tavsiflaydi. U shaxsga nisbatan zo‘rlik ishlatishning har qanday shakllarini
(maktabda bolaga zo‘rlik ishlatishdan davlat darajasida zo‘rlik ishlatishgacha)
qoralaydi. Avgustin shaxs erkinligi muammosini ilgari suradi. Oradan bir necha
asrlar o‘tgach, ayni shu muammo ekzistensializm vakillarida Avgustin falsafasiga
nisbatan qiziqish uyg‘onishiga sabab bo‘ldi. Avgustin inson subektiv tarzda erkin
harakat qiladi, lekin uning barcha harakatlarini u orqali Xudo bajaradi, deb
hisoblagan. Xudoning borlig‘ini insonning o‘zligidan, inson tafakkurining o‘z-o‘zi
uchun ishonchliligidan keltirib chiqarish mumkin. Avgustin shaxs uchun
o‘zlikning rolini ko‘rsatib berdi. Zero «Men» - tashqi dunyodan ajralib chiqadigan
va hatto undan «berkinib» oladigan intim mavjudot. Avgustin inson o‘z «Meni»ni
qanday kashf etadi, degan savolga javob topishga harakat qiladi.
Tarix falsafasini ishlab chiqish ham, garchi atamaning o‘zini Volter taklif
qilgan bo‘lsa-da, Avliyo Avgustindan boshlangan. Antik faylasuflarda «tarixiylik»
tushunchasi mavjud bo‘lmagan: yunonlar dunyoni estetik jihatdan, mukammal
koinot sifatida idrok etganlar. Avgustin esa o‘tmish – hozirgi davr – kelajakning
o‘zaro aloqasini falsafiy jihatdan anglab yetishga harakat qilgan. Hozirgi davr – bir
lahza, zero u o‘tmishga chekinadi va kelajak sari harakat qiladi. «Insoniy shahar»
(jamiyat) hayoti buni tasdiqlaydi.
Avliyo Avgustin asarlari sxolastik falsafaning yaratilishiga asos bo‘lgan va
uzoq vaqt mobaynida antik falsafani, asosan Platon, Aristotel hamda

neoplatoniklar – Plotin, Porfiriy, Prokl, Yamvlix asarlarini o‘rganish manbalaridan
biri bo‘lib xizmat qilgan. Plotinning universal triadasi – «yagona – aql – jon»
sxolast-faylasuflar e’tiborini o‘ziga tortgan.
Sxolastika (yunon. schole – maktab) – maktab ta’limida hukmronlik qilgan va
ilohiyotga to‘la bog‘liq bo‘lgan o‘rta asrlar xristian falsafasi. XI asrda sxolastik
falsafa doirasida nominalizm va realizm o‘rtasida kurash avj olgan. Dastavval:
«Xudo bir, lekin siymolarda uchta: Xudo-ota, Xudo-o‘g‘il va Xudo-muqaddas ruh,
degan fikrni qanday tushunish kerak?», degan sof sxolastik savol o‘rtaga
tashlangan. Ammo bu savol atrofida avj olgan bahs-munozara uning chegarasidan
chetga chiqqan va tom ma’noda falsafiy xususiyat kasb etgan: amalda yakka va
umumiy dialektikasining muhokamasiga aylangan. Realistlar «umuman inson»,
«umuman uy» kabi umumiy tushunchalar – «universaliyalar» mavjudligi
to‘g‘risida so‘z yuritganlar. Ular ayrim narsalarning mohiyati sanalgan
universaliyalar narsalargacha amalda mavjud bo‘ladi va narsalarni vujudga
keltiradi, deb hisoblaganlar. Bu ashaddiy realizm zamirida Platonning «g‘oyalar
dunyosi» va «narsalar dunyosi» haqidagi ta’limoti yotadi.
Nominalistlar «universaliyalar narsalardan keyin vujudga kelgan nomlardir»,
degan fikrni ilgari surganlar. Ayrim narsalar, masalan, odamlar, uylargina realdir,
«umuman inson» yoki «umuman uy» esa faqat so‘zlar yoki nomlar bo‘lib, ularning
yordamida odamlar ayrim predmetlarni umumlashtiradilar. Mo‘tadil nominalistlar
insoniy tushunchalarda ayrim narsalardagi o‘xshash jihatlarning in’ikosi sifatida
umumiylik mavjudligini taxmin qilganlar.
Realizm umumiylikka narsadan oldin paydo bo‘luvchi ideallik sifatida
yondashgan, ya’ni amalda umumiy va yakkaning aloqasi to‘g‘risidagi idealistik
konsepsiyani ishlab chiqqan bo‘lsa, nominalizm bu muammoni materialistik yo‘l
bilan yechishning o‘ziga xos timsoli bo‘lgan.
Shunday qilib, realistlar va nominalistlar o‘rtasidagi bahs falsafiy tus olgan,
chunki unda umumiy va yakkaning tabiati muammolari, ularning dialektikasi
amalda muhokama qilingan.

Foma Akvinskiy (1225-1274) katolik teologiyani yaratgan va sxolastikani
tizimga solgan mutafakkir sifatida e’tirof etiladi. Uning eng mashhur asarlari:
«Teologiya yig‘indisi», «Falsafa yig‘indisi», «Majusiylarga qarshi yig‘indi».
Ularda muallif asosan Aristotel asarlariga tayanadi. Foma Akvinskiy Aristotel ijodi
bilan Sharqqa salb yurishi chog‘ida tanishadi. Uning ontologiyasida borliq ham
ehtimol tutilgan, ham amalda mavjud deb qaraladi. Borliq - ayrim narsalarning
mavjudligi, ya’ni substansiyadir. Foma Akvinskiy imkoniyat va voqelik kabi
kategoriyalar bilan bir qatorda materiya va shakl kategoriyalarini ilmiy muomalaga
kiritadi. Bunda materiya imkoniyat sifatida, shakl esa – voqelik sifatida qaraladi.
Foma Akvinskiy Aristotelning shakl va materiya haqidagi asosiy g‘oyalaridan
foydalanib, din haqidagi ta’limotni ularga to‘la bo‘ysundiradi. Materiya shaklsiz
mavjud bo‘lmaydi, shakl esa oliy shaklga yoki «shakllarning shakli» - Xudoga
bog‘liqdir. Xudo esa sof ma’naviy mavjudot. Shaklning materiya bilan birikuvi
moddiy dunyo uchungina zarur. Boz ustiga materiya (Aristoteldagi kabi) passivdir.
Unga shakl faol tus beradi.
Foma Akvinskiy «ilohiy borliq», hamonki u o‘z-o‘zidan ravshan narsa emas
ekan, tafakkurimiz anglashga qodir bo‘lgan narsalar orqali isbotlanishi lozim. U
Xudo borligining hozirgi zamon katolik cherkovi ham foydalanuvchi o‘z dalil-
isbotini taklif qiladi.
Foma Akvinskiyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari ham diqqatga sazovor. U
shaxs - «oqilona tabiatdagi eng olijanob» hodisa, deb hisoblagan. Uning fikricha,
shaxs aql-zakovat, sezgilar va iroda bilan tavsiflanadi. Aql-zakovat irodadan ustun
turadi. Ammo Xudoni bilishni Foma Akvinskiy Xudoga bo‘lgan muhabbatdan
keyingi o‘ringa qo‘yadi, ya’ni sezgilar, agar ular oddiy narsalarga emas, balki
Xudoga qaratilgan bo‘lsa, aqldan ustun bo‘lishi mumkin.
Foma Akvinskiy o‘zining «Podsholar boshqaruvi haqida» asarida insonga
avvalo ijtimoiy mavjudot sifatida, davlatga esa xalq farovonligi haqida g‘amxo‘rlik
qiluvchi tashkilot sifatida yondashadi. Hokimiyatning mohiyatini u axloq, xususan
yaxshilik va adolat bilan bog‘laydi va hatto xalqning adolatsiz podsholarga qarshi
bosh ko‘tarish huquqi to‘g‘risida so‘z yuritadi.

Foma Akvinskiy ikki qonun: Xudo odamlar ongi va qalbiga joylagan «tabiiy
qonun» va cherkovning davlat va fuqarolik jamiyatidan ustunligini belgilovchi
«ilohiy qonun» haqidagi muammoni ham muhokamaga kiritadi. Uning fikricha,
dunyoviy hayot bo‘lg‘usi ma’naviy hayotga tayyorgarlikdir. Podshoning
hokimiyati oliy – ma’naviy hokimiyatga bo‘ysunishi lozim. Bu hokimiyatni
osmonda – Iso Masih, Yerda – Rim Papasi boshqaradi. Foma Akvinskiy siyosiy
hokimiyat shakllarini muhokama qilar ekan, Aristotel kabi monarxiyani afzal
ko‘radi.
Foma Akvinskiy falsafasi XIV asrdan boshlab dominikan sxolastlar i ning
bayrog‘iga aylandi, XVI a srdan e’tiboran iezuitlar tomonidan targ‘ib qilina
boshladi. Iezuitlarning mafkurachilari Foma Akvinskiy falsafiy tizimini sharhladi
va takomillashtirdi. XIX asr ning ikkinchi yarmidan boshlab uning ta’limoti hozirgi
zamon falsafiy tafakkurining qudratli oqimlaridan biri sanalgan neotomizm
negiziga aylandi.
Urta asrlarda G‘arb va Sharqda falsafa rivojlanishining umumiy belgilari.
Birinchidan, o‘rta asrlar G‘arb va Sharq falsafasi avvalo feodal jamiyat falsafasi
bo‘lib, u ilohiyot va dinning hukmronligi bilan tavsiflanadi. Feodal tuzum
sharoitida feodal mulkdorlik bilan bir qatorda hunarmandlar va dehqonlarning
shaxsiy mehnatiga asoslangan xususiy xo‘jaligi mavjud bo‘lgan. Feodal ishchini
sotishi va sotib olishi mumkin bo‘lgan, lekin ishchini o‘ldirish huquqi unga
berilmagan. Ishlab chiqarish munosabatlarining bunday rivojlanishi ularni ijtimoiy-
psixologik va mafkuraviy jihatdan mustahkamlashni talab qilgan. Feodal
madaniyatni mafkuraviy jihatdan ta’minlovchi integrasion asos din bo‘lgan.
Ikkinchidan, o‘rta asrlarda din G‘arbda ham, Sharqda ham feodal jamiyatning
hukmron mafkurasi hisoblangan. Bu davrda cherkov eng yirik kuch bo‘lgan.
Shuningdek, u siyosiy jihatdan ham o‘ta markazlashgan tashkilot sanalgan.
Dindorlar amalda birdan-bir o‘qimishli odamlar bo‘lgan. Yurisprudensiya,
tabiatshunoslik va falsafaning mazmuni cherkov ta’limoti bilan muvofiq holatga
keltirilgan.

Muqaddas kitob aqidalari falsafiy mulohazalarning tayanch nuqtasiga
aylangan. Bu davrda bilim emas, balki e’tiqod, fan emas, balki din afzal ko‘rilgan.
Teosentrizm, ya’ni Xudoga, uning mohiyatiga dunyoning birinchi sababi va
birinchi asosi sifatida yondashish o‘rta asrlar falsafasiga xos xususiyatdir. Masalan,
o‘rta asrlarda Xitoyda dao haqidagi ta’limot din ehtiyojlariga to‘la moslashtirilgan:
dao tabiiy qonun sifatida emas, balki ilohiy qonun sifatida namoyon bo‘lgan.
Buddizm falsafasi asosiy e’tiborni borliqning o‘tkinchiligi va yo‘qlikning
haqiqiyligi, jonning boqiyligi va abadiy ma’naviy dunyoni anglab yetish yo‘lida
o‘zlikni kamolotga yetkazish orqali uning o‘z shakl-shamoyilini o‘zgartirishi
muammolarini o‘rganishga qaratgan.
Konfusiychilik feodal tuzumni oqlash uchun buddizm va daosizmning
idealistik va daosizm g‘yalarini o‘zlashtirgan: odamlar o‘zlarining «yomon»
niyatlarini jilovlab, taqdirga bo‘ysunishlari lozim. Hokimiyatga bo‘ysunish, uni
ardoqlash va hurmat qilishni talab etuvchi «Osmon qonuni» haqidagi ta’limot
konfusiychilikda eng muhim ta’limotga aylangan.
G‘arb Yevropa feodalizmi sharoitida ham xristian dini hukmronlik qilgan. U
o‘zining odamlar aqli va qalbini nazorat qilish markazlashtirilgan tizimini ko‘p
sonli tarqoq feodal davlatlarga qarshi qo‘ygan. Bu nazoratni avvalo Rim Papasi
boshchiligidagi katolik cherkovi amalga oshirgan. Ayni vaqtda cherkov qadimgi
dunyoning «majusiycha» falsafasiga, ayniqsa materialistik ta’limotlarga yot ko‘z
bilan qaragan. Ayni shu sababli antik davrning falsafiy merosini o‘zlashtirishga
nisbatan xolisona yondashilmagan, bu meros qismlarga bo‘lib o‘zlashtirilgan,
asosan diniy aqidalarni mustahkamlovchi idealistik g‘oyalarni tarqatishga yo‘l
qo‘yilgan.
O‘rta asrlar Yevropasida falsafiy tafakkurning rivojlanish xususiyatlari. G‘arb
va Sharq falsafiy tafakkuri XVI asrgacha har biri o‘z yo‘lida rivojlangan: arab
musulmon Sharqida va Ispaniyaning arablar istilo qilgan qismida falsafaga dinning
ta’siri Yevropa va Sharqiy Osiyodagidan kamroq bo‘lgan. Bu davrda arab
musulmon fani rivojlanishda Yevropa fanidan ancha ildamlab ketgan. Xitoyda ham
fan, garchi din ta’siri ancha kuchli bo‘lsa-da, Yevropadagidan ilg‘orroq bo‘lgan.

$Ayrim Sharq faylasuflari o‘z asarlarini antik davr mutafakkiri Demokritning atomlar haqidagi ta’limoti, Empedokl elementlari, Pifagor matematikasi, Platon g‘oyalari, Aristotelning falsa f iy va tabiiy-ilmiy merosi, ayniqsa uning mantiq tizimi ta’sirida vujudga kelgan ilmiy-falsafiy an’ana ruhida yaratganlar. Yevropa falsafasida materializm o‘rta asrlarda Sharqdagidek keng tarqalmagan va madaniyatga kuchli ta’sir ko‘rsatmagan. U sxolastikada realizm bilan bir qatorda paydo bo‘lgan nominalistik falsafa ko‘rinishida rivojlangan va avval ayrim narsalar va hodisalar, so‘ngra ularning in’ikoslari narsalarning nomlari sifatida talqin qilinuvchi umumiy tushunchalarda mavjud, degan g‘oyadan kelib chiqqan. Ammo falsafani ilohiyotga qaram qilishga harakat qilgan din mafkuraning hukmron shakli sanalgan. Ilk o‘rta asrlarda falsafiy tafakkur rivojlanishining asosiy shakllari apologetika va patristika bo‘lgan. Yevropada, Vizantiyada, Old Osiyo va Shimoliy Afrikaning ellinlashgan markazlarida xristianlikning tarqalishi boshqa diniy va falsafiy oqimlar bilan qattiq kurash jarayonida yuz bergan. Bunda xristianlikka qarshi neoplatonizm falsafasidan keng foydalanilgan. Ayni shu davrda apologetika , ya’ni xristianlikni asoslash va himoya qilish falsafasi sifatida vujudga kelgan. Apologetika ortidan «cherkov otalari»ning falsafiy ta’limoti – patristika (lot. pater – ota) paydo bo‘lgan. Patristikaning eng yorqin vakili Gippon (Shimoliy Afrika)dagi yepiskop Avliyo Avgustin (354-430)dir. U o‘rta asrlar falsafasiga, shuningdek falsafiy ijodning keyingi davrlardagi ko‘pgina vakillariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Avgustin «haqiqiy falsafa va haqiqiy din»ni bir deb hisoblagan. Xristianlik asoslarini u Platon falsafasidan topishga harakat qilgan. Uning fikricha, Platon g‘oyalari – «bu ijodkor ijodga kirishish oldidan yuritgan mulohazalar» 2 dir. Xudo dunyoni yo‘qlikdan yaratgan. Inson panoh topishining asosiy yo‘li uning xristian cherkoviga mansubligidir. Xristian cherkovi «ilohiy shahar»ning Yerdagi vakilidir. Avgustin inson faoliyatining ikki qarama-qarshi turini tahlil qiladi: birinchi – «dunyoviy shahar», ya’ni «Xudoga nisbatan nafrat darajasiga ko‘tarilgan o‘z- 2 Августин \\ Всеминаря энциклопедия. –М.: Современный литератор, 2001. –С. 177.$

o‘ziga bo‘lgan muhabbatga» asoslangan davlatchilik; ikkinchi – «o‘z-o‘ziga
nisbatan nafrat darajasiga ko‘tarilgan Xudoga bo‘lgan muhabbat»ga asoslangan
«ilohiy shahar». Avgustinning eng mashhur asarlari: «Ilohiy shahar», «Insoniy
shahar», «Tavba».
Avgustin ikki muhim muammo: shaxs dinamikasi va kishilik tarixi
dinamikasi muammolarini yechishga harakat qiladi. U «Tavba» asarida shaxsning
o‘zligini, uning ruhiy holatlarini o‘rganadi. Avgustin shaxsning ichki dunyosini
uning go‘daklik yillaridan boshlab inson xristian sifatida shakllanadigan davrgacha
tavsiflaydi. U shaxsga nisbatan zo‘rlik ishlatishning har qanday shakllarini
(maktabda bolaga zo‘rlik ishlatishdan davlat darajasida zo‘rlik ishlatishgacha)
qoralaydi. Avgustin shaxs erkinligi muammosini ilgari suradi. Oradan bir necha
asrlar o‘tgach, ayni shu muammo ekzistensializm vakillarida Avgustin falsafasiga
nisbatan qiziqish uyg‘onishiga sabab bo‘ldi. Avgustin inson subektiv tarzda erkin
harakat qiladi, lekin uning barcha harakatlarini u orqali Xudo bajaradi, deb
hisoblagan. Xudoning borlig‘ini insonning o‘zligidan, inson tafakkurining o‘z-o‘zi
uchun ishonchliligidan keltirib chiqarish mumkin. Avgustin shaxs uchun
o‘zlikning rolini ko‘rsatib berdi. Zero «Men» - tashqi dunyodan ajralib chiqadigan
va hatto undan «berkinib» oladigan intim mavjudot. Avgustin inson o‘z «Meni»ni
qanday kashf etadi, degan savolga javob topishga harakat qiladi.
Tarix falsafasini ishlab chiqish ham, garchi atamaning o‘zini Volter taklif
qilgan bo‘lsa-da, Avliyo Avgustindan boshlangan. Antik faylasuflarda «tarixiylik»
tushunchasi mavjud bo‘lmagan: yunonlar dunyoni estetik jihatdan, mukammal
koinot sifatida idrok etganlar. Avgustin esa o‘tmish – hozirgi davr – kelajakning
o‘zaro aloqasini falsafiy jihatdan anglab yetishga harakat qilgan. Hozirgi davr – bir
lahza, zero u o‘tmishga chekinadi va kelajak sari harakat qiladi. «Insoniy shahar»
(jamiyat) hayoti buni tasdiqlaydi.
Avliyo Avgustin asarlari sxolastik falsafaning yaratilishiga asos bo‘lgan va
uzoq vaqt mobaynida antik falsafani, asosan Platon, Aristotel hamda
neoplatoniklar – Plotin, Porfiriy, Prokl, Yamvlix asarlarini o‘rganish manbalaridan

biri bo‘lib xizmat qilgan. Plotinning universal triadasi – «yagona – aql – jon»
sxolast-faylasuflar e’tiborini o‘ziga tortgan.
Sxolastika (yunon. schole – maktab) – maktab ta’limida hukmronlik qilgan va
ilohiyotga to‘la bog‘liq bo‘lgan o‘rta asrlar xristian falsafasi. XI asrda sxolastik
falsafa doirasida nominalizm va realizm o‘rtasida kurash avj olgan. Dastavval:
«Xudo bir, lekin siymolarda uchta: Xudo-ota, Xudo-o‘g‘il va Xudo-muqaddas ruh,
degan fikrni qanday tushunish kerak?», degan sof sxolastik savol o‘rtaga
tashlangan. Ammo bu savol atrofida avj olgan bahs-munozara uning chegarasidan
chetga chiqqan va tom ma’noda falsafiy xususiyat kasb etgan: amalda yakka va
umumiy dialektikasining muhokamasiga aylangan. Realistlar «umuman inson»,
«umuman uy» kabi umumiy tushunchalar – «universaliyalar» mavjudligi
to‘g‘risida so‘z yuritganlar. Ular ayrim narsalarning mohiyati sanalgan
universaliyalar narsalargacha amalda mavjud bo‘ladi va narsalarni vujudga
keltiradi, deb hisoblaganlar. Bu ashaddiy realizm zamirida Platonning «g‘oyalar
dunyosi» va «narsalar dunyosi» haqidagi ta’limoti yotadi.
Nominalistlar «universaliyalar narsalardan keyin vujudga kelgan nomlardir»,
degan fikrni ilgari surganlar. Ayrim narsalar, masalan, odamlar, uylargina realdir,
«umuman inson» yoki «umuman uy» esa faqat so‘zlar yoki nomlar bo‘lib, ularning
yordamida odamlar ayrim predmetlarni umumlashtiradilar. Mo‘tadil nominalistlar
insoniy tushunchalarda ayrim narsalardagi o‘xshash jihatlarning in’ikosi sifatida
umumiylik mavjudligini taxmin qilganlar.
Realizm umumiylikka narsadan oldin paydo bo‘luvchi ideallik sifatida
yondashgan, ya’ni amalda umumiy va yakkaning aloqasi to‘g‘risidagi idealistik
konsepsiyani ishlab chiqqan bo‘lsa, nominalizm bu muammoni materialistik yo‘l
bilan yechishning o‘ziga xos timsoli bo‘lgan.
Shunday qilib, realistlar va nominalistlar o‘rtasidagi bahs falsafiy tus olgan,
chunki unda umumiy va yakkaning tabiati muammolari, ularning dialektikasi
amalda muhokama qilingan.
Foma Akvinskiy (1225-1274) katolik teologiyani yaratgan va sxolastikani
tizimga solgan mutafakkir sifatida e’tirof etiladi. Uning eng mashhur asarlari:

«Teologiya yig‘indisi», «Falsafa yig‘indisi», «Majusiylarga qarshi yig‘indi».
Ularda muallif asosan Aristotel asarlariga tayanadi. Foma Akvinskiy Aristotel ijodi
bilan Sharqqa salb yurishi chog‘ida tanishadi. Uning ontologiyasida borliq ham
ehtimol tutilgan, ham amalda mavjud deb qaraladi. Borliq - ayrim narsalarning
mavjudligi, ya’ni substansiyadir. Foma Akvinskiy imkoniyat va voqelik kabi
kategoriyalar bilan bir qatorda materiya va shakl kategoriyalarini ilmiy muomalaga
kiritadi. Bunda materiya imkoniyat sifatida, shakl esa – voqelik sifatida qaraladi.
Foma Akvinskiy Aristotelning shakl va materiya haqidagi asosiy g‘oyalaridan
foydalanib, din haqidagi ta’limotni ularga to‘la bo‘ysundiradi. Materiya shaklsiz
mavjud bo‘lmaydi, shakl esa oliy shaklga yoki «shakllarning shakli» - Xudoga
bog‘liqdir. Xudo esa sof ma’naviy mavjudot. Shaklning materiya bilan birikuvi
moddiy dunyo uchungina zarur. Boz ustiga materiya (Aristoteldagi kabi) passivdir.
Unga shakl faol tus beradi.
Foma Akvinskiy «ilohiy borliq», hamonki u o‘z-o‘zidan ravshan narsa emas
ekan, tafakkurimiz anglashga qodir bo‘lgan narsalar orqali isbotlanishi lozim. U
Xudo borligining hozirgi zamon katolik cherkovi ham foydalanuvchi o‘z dalil-
isbotini taklif qiladi.
Foma Akvinskiyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari ham diqqatga sazovor. U
shaxs - «oqilona tabiatdagi eng olijanob» hodisa, deb hisoblagan. Uning fikricha,
shaxs aql-zakovat, sezgilar va iroda bilan tavsiflanadi. Aql-zakovat irodadan ustun
turadi. Ammo Xudoni bilishni Foma Akvinskiy Xudoga bo‘lgan muhabbatdan
keyingi o‘ringa qo‘yadi, ya’ni sezgilar, agar ular oddiy narsalarga emas, balki
Xudoga qaratilgan bo‘lsa, aqldan ustun bo‘lishi mumkin.
Foma Akvinskiy o‘zining «Podsholar boshqaruvi haqida» asarida insonga
avvalo ijtimoiy mavjudot sifatida, davlatga esa xalq farovonligi haqida g‘amxo‘rlik
qiluvchi tashkilot sifatida yondashadi. Hokimiyatning mohiyatini u axloq, xususan
yaxshilik va adolat bilan bog‘laydi va hatto xalqning adolatsiz podsholarga qarshi
bosh ko‘tarish huquqi to‘g‘risida so‘z yuritadi.
Foma Akvinskiy ikki qonun: Xudo odamlar ongi va qalbiga joylagan «tabiiy
qonun» va cherkovning davlat va fuqarolik jamiyatidan ustunligini belgilovchi

«ilohiy qonun» haqidagi muammoni ham muhokamaga kiritadi. Uning fikricha,
dunyoviy hayot bo‘lg‘usi ma’naviy hayotga tayyorgarlikdir. Podshoning
hokimiyati oliy – ma’naviy hokimiyatga bo‘ysunishi lozim. Bu hokimiyatni
osmonda – Iso Masih, Yerda – Rim Papasi boshqaradi. Foma Akvinskiy siyosiy
hokimiyat shakllarini muhokama qilar ekan, Aristotel kabi monarxiyani afzal
ko‘radi.
Foma Akvinskiy falsafasi XIV asrdan boshlab dominikan sxolastlar i ning
bayrog‘iga aylandi, XVI a srdan e’tiboran iezuitlar tomonidan targ‘ib qilina
boshladi. Iezuitlarning mafkurachilari Foma Akvinskiy falsafiy tizimini sharhladi
va takomillashtirdi. XIX asr ning ikkinchi yarmidan boshlab uning ta’limoti hozirgi
zamon falsafiy tafakkurining qudratli oqimlaridan biri sanalgan neotomizm
negiziga aylandi.
YANGI VA ENG YANGI DAVR FALSAFASINING USTUVOR
YUNALISHLAR.
Yangi davr falsafasining tabiiy-ilmiy asoslari . XVIII asrdan boshlab
tabiatshunoslik jadal sur’atlarda rivojlanadi. Dengizlarda kemalarning yurish
ehtiyojlari astronomiyaning rivojlanishini, shaharsozlik, kemasozlik, harbiy ish –
matematika va mexanikaning rivojlanishini belgilaydi. Yangi fan avvalo moddiy
ishlab chiqarish amaliyotiga: to‘qimachilik sanoatida mashinalar ixtiro qilinishiga,
ko‘mir va metallurgiya sanoatida ishlab chiqarish qurollarining takomillashuviga
tayanadi. E.Torrichelli havo bosimi mavjudligini eksperimental yo‘l bilan aniqladi,
simobli barometr va havo nasosini ixtiro qildi. I.Nyuton mexanikaning asosiy
qonunlarini, shu jumladan butun olam tortishish qonunini ta’rifladi. R.Boyl
kimyoda mexanikani qo‘lladi, kimyoviy element tushunchasini ishlab chiqdi.
Ingliz fizigi U.Gilbert magnit xossalarini va uning amalda qo‘llanilishini o‘rgandi.
V.Garvey qon aylanishini kashf etdi va uning rolini empirik usulda tadqiq etdi.
R.Dekart va G.Leybnis matematika, mexanika, fizika va fiziologiyaning
rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdi. Ijtimoiy fanlarda tabiiy huquq nazariyasi ishlab
chiqildi (Angliyada T.Gobbs, Gollandiyada G.Grosiy).

Fanning bunday rivojlanishi o‘z davrining falsafasiga ham ta’sir ko‘rsatmay
qolmadi. Falsafada sxolastika va dindan uzil-kesil ajralish yuz berdi: diniy
aqidalarning hukmronligiga, cherkovning ta’siri va tazyiqiga qarshi kurashda
aqlning har narsaga qodirligi va ilmiy tadqiqotning cheksiz imkoniyatlari haqidagi
ta’limot vujudga keldi.
Yangi davr falsafasiga avvalo tabiatshunoslikdan kelib chiqadigan kuchli
materialistik tendensiya xos.
XVII asrda Yevropaning yirik faylasuflari qatoriga F.Bekon, T.Gobbs va
J.Lokk (Angliya), R.Dekart (Fransiya), B.Spinoza (Gollandiya), G.Leybnis
(Germaniya) kiradi.
Yangi davr G‘arb va Sharq falsafasidagi asosiy muammolar (ontologiya
va gnoseologiya). Yangi davr, avvalo XVII asr falsafasida ontologiya, ya’ni borliq
va substansiya haqidagi ta’limotga katta e’tibor beriladi (ayniqsa harakat, makon
va zamon to‘g‘risida so‘z yuritilganda).
Fan va falsafaning vazifasi – insonning tabiat ustidan hukmronligini
kuchaytirishga, inson sog‘lig‘i va go‘zalligiga ko‘maklashish hodisalarning
sabablarini, ularning muhim kuchlarini o‘rganish zarurligi anglab yetilishiga olib
kelgan. Shu sababli substansiya va uning xossalari muammolari Yangi davrning
deyarli barcha faylasuflarini qiziqtirgan.
Bu davr falsafasida «substansiya» tushunchasini tavsiflashga nisbatan ikki xil
yondashuv paydo bo‘lgan: birinchi yondashuv substansiyani borliqning chegaraviy
asosi sifatida ontologik tushunish bilan, ikkinchi yondashuv – «substansiya»
tushunchasini, uning ilmiy bilim uchun zarurligini gnoseologik jihatdan anglab
yetish bilan bog‘liq.
Birinchi yondashuv asoschisi – ingliz faylasufi Frensis Bekon (1561-1626)
substansiya shakllarining xususiyatlariga tavsif bergan va substansiyani muayyan
narsalar shakli bilan ayniylashtirgan. Uning fikricha, materiya sariqlik, moviylik,
qoramtirlik, iliqlik, og‘irlik va boshqa shunga o‘xshash xossalarga ega. Bular
materiyaning eng sodda xususiyatlaridir. Bu xossalarning turli birikmalaridan
tabiatning rang-barang narsalari vujudga keladi.

Materiyaning sifat jihatidan har xilligi haqidagi ta’limotni F.Bekon o‘zining
shakl va harakat haqidagi ta’limoti bilan quvvatlagan. Uning talqinida shakl – bu
narsaga xos bo‘lgan xususiyatning moddiy mohiyati. U Platon va Aristotelning
shakl haqidagi mushohadalari bilan bahsga kirishadi. Bekon fikriga ko‘ra, shakl –
jismni tashkil etuvchi moddiy zarralar harakatining turi. Ammo bu zarralar atomlar
emas. F.Bekon qadimgi faylasuflarning materiyaning atomistik tuzilishi haqidagi
ta’limotiga, ayniqsa bo‘shliqning mavjudligi haqidagi ta’limotga salbiy
yondashadi. U makonni bo‘shliq deb hisoblamagan: Bekon uchun makon
materiyaning doimiy o‘rni bilan bog‘liq bo‘lgan. Amalda u makonni moddiy
obektlarning ko‘lamliligi bilan ayniylashtirgan. Vaqtni Bekon moddiy jismlar
tezligining obektiv o‘lchovi sifatida tavsiflyagan. Vaqtning mohiyatini tushunishga
nisbatan mazkur yondashuv diqqatga sazovordir, zero vaqt materiyaning moddiy
jismlarda yuz beruvchi o‘zgarishlarning davomliligidan iborat bo‘lgan va bu
o‘zgarishlarning sur’atini tavsiflaydigan ichki xossasi sifatida e’tirof etiladi.
Shunday qilib, vaqt harakat bilan uyg‘un bog‘lanadi.
Bekon fikriga ko‘ra, harakat – materiyaning tug‘ma xossasi. Materiya qanday
abadiy bo‘lsa, harakat ham shunday abadiydir. U harakatning tabiatdagi 19 turi
yoki shaklini qayd etgan: tebranish, qarshilik, inersiya, intilish, kuchlanish, hayot
ruhi, azoblanish va b. Bu shakllar amalda o‘sha davrda fanda ayniqsa mukammal
o‘rganilgan materiya harakati mexanik shakllarining xususiyatlari bo‘lgan. Ayni
vaqtda F.Bekon moddiy dunyoning ko‘p sifatliligini o‘rganish va tushuntirishga
harakat qilgan.
F.Bekonning materialistik qarashlari boshqa bir ingliz faylasufi Tomas
Gobbs (1588-1679) tomonidan tizimga solingan va rivojlantirilgan. Gobbs
materiyaga birdan-bir substansiya sifatida yondashgan, barcha hodisalar, narsalar,
jarayonlarni bu substansiyaning namoyon bo‘lish shakllari deb hisoblagan.
Materiya – abadiy, jismlar va hodisalar – o‘tkinchi: ular vujudga keladi va yo‘q
bo‘ladi. Fikrlashni materiyadan ajratib bo‘lmaydi, zero materiyaning o‘zigina
fikrlaydi. Jismsiz tana bo‘lmaganidek, jismsiz substansiya ham bo‘lishi mumkin
emas. Aynan materiya barcha o‘zgarishlar subekti hisoblanadi.

Barcha moddiy jismlar ko‘lamlilik va shakl bilan tavsiflanadi. Ularni o‘lchash
mumkin, chunki ular uzunlik, kenglik va balandlikka ega. F.Bekondan farqli
o‘laroq, Gobbsda materiya sifat ko‘rsatkichlariga ega emas: u materiyani
matematik va mexanik sifatida miqdor jihatidan o‘rganadi. Unda materiya dunyosi
rang, hid, ovoz kabi xossalardan mahrum. T.Gobbs talqinida materiya go‘yo
geometrik tus oladi va sifat jihatidan bir jinsli, rangsiz narsa tarzida, miqdoriy
kattaliklarning muayyan tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. Harakatni u faqat
mexanik nuqtai nazardan tushunadi. Makon va zamon muammolarini o‘rganishga
nisbatan Gobbs materialistik nuqtai nazardan yondashadi.
T.Gobbs o‘zining dunyo haqidagi falsafiy qarashlarida deist sifatida ish
ko‘radi. Ammo uning asarlarida ateistik xususiyatga ega bo‘lgan fikrlarga ham
duch kelish mumkin. Masalan, u Xudo – inson tasavvurining mahsuli, degan fikrni
ilgari suradi. «Tabiiy va siyosiy qonunlarning elementlari» asarida, «Falsafa
asoslari» trilogiyasi («Jism haqida», «Inson haqida», «Fuqaro haqida»)da,
shuningdek «Leviafan» asarida Gobbs tabiiy aloqalar va qonuniyatlar rolini takror-
takror qayd etadi. Ayni vaqtda T.Gobbs Xudoni odamlar hayotidan butunlay
chiqarmaydi: uning fikricha, Xudo «hamma narsani ko‘rguvchi va hamma narsani
boshqaruvchi», «u barcha sabablarning birinchisi»dir. Gobbs Xudo voqealarning
tabiiy oqimiga aralashmasligini qayd etadi.
Substansiyaning b ekoncha va gobbscha monistik talqiniga fransuz faylasufi
va matematigi Rene Dekart (1596-1650) o‘zining dunyoning dualistik talqinini
qarshi qo‘yadi.
Dekart bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan ikki birinchi asos: nomoddiy yoki
«fikrlovchi» substansiya va moddiy yoki «ko‘lamli substansiya» mavjudligini
taxmin qiladi. Bu ikki substansiya parallel mavjuddir. Ularni o‘rganish bilan
metafizika va fizika shug‘ullanadi. Metafizika avvalo ma’naviy substansiyani, u
bilan bog‘liq bo‘lgan bilish va borliq tamoyillar ini o‘rganadi. Fizika tabiat
falsafasini tadqiq etadi. U dunyoning vujudga kelishi, Yerda hayotning rivojlanishi
(tabiat qonunlariga muvofiq) haqidagi ta’limotni o‘z ichiga oladi, hayvonlar va
inson tanasining tuzilishini mexanika qonunlariga bo‘ysinuvchi murakkab

mashinalar sifatida o‘rganadi (R.Dekart asarlaridan biri «Hayvon – mashina» deb
ataladi).
Dekart ilgari surgan kosmogoniya haqidagi ta’limot zamirida quyosh
sistemasining tabiiy rivojlanishi g‘oyasi yotadi. Uning fikricha, bu rivojlanish
materiya va uning turli jinsli zarralari harakati bilan belgilanadi. Dekart materiya
mustaqil ijodiy kuchga ega deb hisoblaydi. Harakatni Dekart mexanik jarayon –
jismlarning makonda ko‘chishi sifatida tushunadi. Shunday qilib, R.Dekart o‘z-
o‘zi bilan ziddiyatga kirishadi: u makonni jismning ko‘lamliligi sifatida tan oladi,
lekin harakatni jismlarning boshqa jismlarga nisbatan ko‘chishi sifatida
tushunadiki, bu makonni bo‘shliq sifatida tan olishni anglatadi.
R.Dekartning substansiya haqidagi dualistik ta’limotiga zid o‘laroq,
gollandiyalik faylasuf Benedikt (Barux) Spinoza (1632-1677) dunyo haqidagi
monistik ta’limotni yaratdi. Uning monizmi panteizm ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi: o‘z ontologiyasida Spinoza Xudo va tabiatni ayniylashtiradi, bunda Xudo
yaratuvchi tabiat va yaratilgan tabiat sifatida amal qiladi. Ayni vaqtda B.Spinoza
birgina moddiy substansiya mavjud bo‘lib, uning asosiy atributlari ko‘lamlilik va
fikrlashdir, degan fikrni ilgari suradi. Shunday qilib, butun tabiat u Xudo bo‘lgani
uchungina emas, balki unga fikrlash xos bo‘lgani uchun ham jonli hisoblanadi.
Spinoza butun tabiatni jonlantirib, shu tariqa gilozoist-faylasuf sifatida ham
namoyon bo‘ladi.
U moddiy substansiya atributlari ham materiya kabi abadiydir: ular hech
qachon vujudga kelmaydi va yo‘q bo‘lmaydi deb hisoblagan. Faylasuf
substansiyaning konkret holatlari – moduslarga ko‘p e’tibor beradi. U moduslarni
ikki guruhga ajratadi: abadiy, cheksiz moduslar va muvaqqat, chekli moduslar.
Cheksiz moduslar substansiya atributlari – fikrlash va ko‘lamlilik bilan, chekli
moduslar esa - qolgan barcha narsalar va hodisalar bilan belgilanadi.
Spinoza harakat hech qanday ilohiy turtki mahsuli emasligini isbotlashga
harakat qiladi. Uning fikricha, tabiat «o‘z-o‘zining sababi» bo‘lib, harakat uning
mohiyati va manbai hisoblanadi. Ammo harakat Spinozada atribut emas, balki

modusdir. Bunda harakat muayyan narsalarda kuzatiladi, substansiya esa
harakatlanish va o‘zgarish qobiliyatidan mahrum va vaqtga mutlaqo bog‘liq emas.
Ayni vaqtda Spinoza – izchil determinist. U hodisalarning yuz berishi,
mavjudligi va yo‘q bo‘lishi zamirida obektiv sabablar yotadi, deb hisoblagan.
Uning fikricha, sababiyat ikki xil: ichki (immanent) va tashqi (mexanik) bo‘ladi.
Ichki sababiyat substansiyaga, tashqi sababiyat – moduslarga xos. Spinoza sababiy
bog‘lanishlarnigina emas, balki tasodif, zaruriyat va erkinlik munosabatlarini ham
determinizm nuqtai nazaridan o‘rganadi. O‘zining «Etika» asarida u tasodifni
zaruriyat bilan bir qatorda mavjud bo‘lgan obektiv hodisa sifatida e’tirof etadi.
Spinoza ilgari surgan g‘oyalar o‘sha davrda fanda hukm surgan teleologizm
(tabiatda Xudo ato etgan maqsadga muvofiqlik)ga qarshi qaratilgan.
Nemis olimi va faylasufi Gotfrid Vilgelm Leybnis (1646-1716) Spinozaning
substansiya tushunchasiga faol kuch yoki «tashabbuskorlik» tamoyili ni
qo‘shimcha qilgan. O‘zining «Monadologiya» asarida u moddiy hodisalarni
bo‘linmas, sodda ma’naviy birliklar – monadalarning namoyon bo‘lishi deb e’lon
qilgan. Bo‘linmas monada ko‘lamlilik xususiyatiga ega emas va makonda
joylashmaydi, chunki makon cheksiz darajada bo‘linuvchandir. Monada – faol
kuchning nomoddiy, ma’naviy markazi. Monadalar umrboqiy va yo‘q bo‘lmasdir,
ular tabiiy yo‘l bilan vujudga kelishi yoki halok bo‘lishi mumkin emas. Ular tashqi
ta’sir ostida ham o‘zgarmaydi. Har qanday ayrim monada – bu jon va tananing
birligi. Monada ma’naviy mohiyatining sirtdagi ifodasi sondir.
Faoliyat, harakat – monadaning xossasi. Tabiatni mexanika qonunlari
bilangina tushuntirish mumkin emas, maqsad tushunchasini ham kiritish lozim,
deb hisoblaydi Leybnis. Uning fikricha, har bir monada o‘zining barcha harakatlari
asosi va ayni vaqtda ularning maqsadidir. Jon – jismning maqsadi, ya’ni u
erishishga harakat qiluvchi mo‘ljal.
Leybnis monadalarni uch toifaga ajratadi: hayot monadalari, jon monadalari
va ruh monadalari. Shundan kelib chiqib u barcha murakkab substansiyalarni uch
guruhga ajratadi: hayot monadalaridan noorganik tabiat vujudga keladi; jon
monadalaridan hayvonlar yaraladi; ruh monadalaridan odamlar bino bo‘ladi.

Substansiya tushunchasini tahlil qilishga nisbatan gnoseologik yondashuvga
ingliz faylasufi Jon Lokk (1632-1704) asos solgan. U g‘oyalar va
tushunchalarning manbai tashqi dunyo, moddiy narsalardir, degan tezisni
isbotlashga harakat qilgan. Uning fikricha, moddiy jismlarga sof miqdor
xususiyatlarigina xos. Materiya sifat jihatidan rang-barang emas: moddiy jismlar
bir-biridan kattaligi, shakl-shamoyili, harakati va osoyishtaligi bilangina ajralib
turadi. Bular – «birlamchi sifatlar». «Ikkilamchi sifatlar» - bu hid, ovoz, rang,
ta’m. Ular narsalar bilan uzviy bo‘lib tuyuladi, lekin amalda bunday emas:
narsalarda bunday sifatlar yo‘q. Ular, Lokk fikriga ko‘ra, subektda «birlamchi
sifatlar» ta’sirida vujudga keladi.
«Birlamchi» va «ikkilamchi» sifatlarni ajratish hozirgi zamon bilimi nuqtai
nazaridan sodda va noilmiy hisoblanadi. Ammo u subektiv idealizm
namoyandalari tomonidan o‘zlashtirilgan va o‘zining tadrijiy yakuniga
yetkazilgan: «birlamchi sifatlar», «ikkilamchi sifatlar» bilan bir qatorda, subektga
bog‘liq bo‘lmagan, obektiv mazmunga ega emas, deb e’lon qilingan.
Masalan, materializm, ateizm va deizmga ochiq-oydin qarshi chiqqan ingliz
faylasufi, yepiskop Jorj Berkli (1685-1753) har qanday sifatning obektiv asosini
rad etgan va amalda ularni inson sezgilariga tenglashtirgan. Berkli fikriga ko‘ra,
amalda avvalo «jonlar», ularni yaratgan Xudo, shuningdek Xudo odamlar joniga
joylagan «g‘oyalar» yoki sezgilar mavjud. Berkli tashqi dunyodagi obektivlikni
subektivlik bilan bog‘laydi: u barcha narsalarni sezgilarning «uyg‘unliklari» bilan
bog‘laydi. Berkli uchun idrok etish mumkin bo‘lgan narsalargina mavjuddir. U
barcha narsalar Xudoning aqlida zohir, degan fikrni ilgari suradi.
Ingliz faylasufi Devid Yum (1711-1776) ham, J.Berkli kabi, substansiyaning
materialistik talqiniga qarshi chiqib, ontologiya muammolarini yechishga harakat
qilgan. U moddiy va ma’naviy substansiyaning amalda mavjudligini inkor etgan,
lekin substansiya «g‘oyasi» mavjud, deb hisoblagan. Substansiya «g‘oyasi»
deganda u ilmiy bilimga emas, balki oddiy bilimga xos bo‘lgan inson «idroklari
majmui»ni tushungan.

Yangi davr falsafasi bilish nazariyasi (gnoseologiya)ning rivojlanishida ulkan
qadam tashladi. Falsafa ilmiy metodi, insonning tashqi dunyoni bilish
metodologiyasi, tashqi va ichki tajriba aloqalari bosh muammolarga aylandi.
Olinayotgan barcha bilimlar tizimining o‘zagi hisoblangan haqqoniy bilimni olish
vazifasi qo‘yildi. Bu vazifani hal qilishning turli yo‘llarini tanlash
gnoseologiyaning ikki asosiy yo‘nalishi – empirizm va rasionalizm paydo
bo‘lishini belgiladi.
Bilishning empirik metodi asoschisi F.Bekondir. U tajribaga asoslangan
fanlar, kuzatish va eksperimentga alohida e’tibor bergan. Bilimlar manbai va
ularning haqiqiyligi mezonlarini u tajribada ko‘rgan. Bilishga tashqi dunyoning
inson ongidagi in’ikosi sifatida yondashar ekan, u bilishda tajriba hal qiluvchi rol
o‘ynashini qayd etgan. Ammo faylasuf bilishda aqlning rolini ham inkor etmagan.
F.Bekon falsafasining davomchisi T.Gobbs ham gnoseologiyada asosan
empirik va sensualist bo‘lgan (hissiy bilishni bilishning asosiy shakli deb
hisoblagan). Insonga moddiy jism ta’siri natijasida vujudga kelgan sezgini u
bilishning birinchi amali deb hisoblagan. Fikrlashni u tushunchalarni qo‘shish yoki
ayirish deb hisoblagan, unga o‘z matematik metodini to‘la tatbiq etgan.
J.Lokk inson ongining mazmunini hissiy tajribadan keltirib chiqarishga
harakat qilgan. Lokk sensualizmining noizchilligidan Berkli foydalangan va
sirtdagi tajriba omilidan butunlay voz kechgan.
XVII asr bilish nazariyasida gi rasionalizm R.Dekart, B.Spinoza va G.Leynis
ta’limotlaridan iborat.
R.Dekart o‘zining «Metod haqida mulohazalar» asarida bilimlar manbai va
ularning haqiqiyligi mezonini tashqi dunyodan emas, balki inson aqlidan qidirish
lozim, degan xulosaga keladi. Uning fikricha, intellektual intuisiya yoki sof
mushohada – bilishning tayanch nuqtasi. Barcha g‘oyalarni Dekart ikki guruhga
ajratadi: sezgilar ta’sirida tug‘ilgan g‘oyalar va tug‘ma g‘oyalar. Tug‘ma g‘oyalar
mutlaqo ishonchlidir. Ularning qatoriga Dekart Xudo g‘oyasi, matematik
aksiomalar va shu kabilarni kiritadi. Masalan, barcha mavjud narsalarga shubha
bilan qarash kashfiyotga yo‘l ochuvchi mutlaqo ishonchli asos, metod yoki vosita

hisoblanadi. Ayni shu sababli Dekart hissiy narsalar, matematik haqiqatlar va hatto
«hamma narsaga qodir Xudo»ning mavjudligiga shubha bilan qaraydi. Ammo,
hamma narsaga shubha qilgan va hamma narsani inkor etgan holda, u
shubhalanuvchi fikrning mavjudligiga shubha qilmaslik kerak, degan xulosaga
keladi. Shu tariqa u fikrlash birdan-bir ishonchli faktdir, deb xulosa chiqaradi:
«Fikrlayapman, demak, yashayapman».
B.Spinoza bilishning uch turini farqlaydi: faqat mujmal va haqiqiy bo‘lmagan
tasavvurlar beruvchi hissiy bilish; moduslar haqida bilim olish uchun imkoniyat
yaratuvchi aql yordamida bilish; bilishning eng oliy shakli – haqiqatga yo‘l
ochuvchi intuisiya. Intuitiv yo‘l bilan aniqlangan haqiqatlar (aksiomalar)dan
deduktiv yo‘l bilan – matematika metodlari yordamida qolgan barcha xulosalar
chiqariladi.
Leybnis falsafasida rasionalizm va empirizmning uyg‘unligi oqilona asosda
namoyon bo‘ladi. «Inson aqli haqida yangi tajribalar» asarida u Lokkning ilgari
sezgilarda mavjud bo‘lmagan narsa aqlda mavjud emas, aqlning o‘zi bundan
mustasno, degan tezisini tanqid tig‘i ostiga oladi. Barcha haqiqatlarni u zaruriy
haqiqatlar (aql haqiqatlari) va tasodifiy haqiqatlar (fakt haqiqatlari)ga ajratadi. Aql
haqiqatlari qatoriga Leybnis substansiya, borliq, sabab, harakat, ayniyat
tushunchalarini, mantiq tamoyil lari, matematika tamoyil lari va axloqiy
tamoyil larni kiritadi. Uning fikricha, bu haqiqatlar manbai faqat aqldir.
XVIII asr Yevropa falsafasining ma’rifiy xususiyati. Ye vropada XVIII asr
falsafasi XVII asr g‘oyalarini davom ettiradi va rivojlantiradi. Bu davrda falsafiy
tafakkur fan va ijtimoiy amaliyot sohasida erishilgan yutuqlarni umumlashtiradi.
Falsafiy g‘oyalar yanada kengroq targ‘ib qilinadi, chunki XVII asrda falsafiy
asarlar faqat lotin tilida yozilgan va ular bilan tanishish imkoniyatiga ega kishilar
doirasi ancha tor bo‘lgan; XVIII asrda faylasuflarning asarlari ular qaysi
mamlakatda yashasa, shu mamlakat tilida yozil gan va nashr etil gan .
XVIII asr falsafasida tabiat hodisalarini tushuntirishga nisbatan qarashlarda
materializm sezilarli darajada rivojlanadi. Fransuz materializmi olamshumul
tarixiy ahamiyat kasb etadi: u o‘rta asrlar sxolastikasiga qarshi chiqibgina

qolmasdan, balki o‘z dunyoqarashi va dunyoviy manfaatlarini ham asoslashga
harakat qiladi.
Albatta, XVIII asr falsafasi bir jinsli emas: unda materialistik dunyoqarash
mo‘ljallari ham, idealistik dunyoqarash mo‘ljallari ham, ateistik va deistik
qarashlar ham mavjud. Aksariyat hollarda idealizm va materializm, din va fan
yonma-yon turadi.
Shuni qayd etish lozimki, XVIII asr falsafasi avvalo ma’rifat falsafasi sifatida
rivojlangan; qomuslar va lug‘atlar, pamfletlar va boshqa nashrlarda ilmiy va
falsafiy g‘oyalar keng ommaga tushunarli tarzda atroflicha bayon etilgan.
Ma’rifat davri falsafasiga P.Gassendi (1592-1655) asarlari, uning atomistik
materializmi, Epikur g‘oyalari, shuningdek uning etikasi targ‘iboti, sxolastikaning
tanqidi, R.Dekart asarlari, P.Beyl (1647-1706) asarlarida diniy dogmatizm tanqidi
zamin yaratdi.
XVII-XVIII asrlar Yevropa Ma’rifat falsafasiga ingliz ma’rifatchilari J.Lokk
va D.Yum, XVII asr nemis ma’rifatchisi G.Leybnis, shuningdek buyuk olim
I.Nyuton falsafasi ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. XVIII asr Ma’rifat falsafasida ikki
yo‘nalish: Volter, Russo, Volf, Monteske va boshqalarning deistik materializmi
hamda Mele, Didro, Golbax, Gelvesiy, Lametri kabi olimlarning asarlarida
Nyuton, Galiley, Dekartning materialistik tabiatshunosligi negizida deizm nazariy
asoslarining tanqidi farqlanadi.
Fransuz ma’rifatchilarining atoqli namoyandasi Fransua Mari (Arue) Volter
(1694-1778) falsafa tarixidan otashin publisist, Nyuton fizikasi va mexanikasi
hamda Angliyadagi konstitusiyaviy tartib va muassasalarning targ‘ibotchisi,
cherkov, iezuitlar, inkvizisiya tajovuzlaridan shaxs erkinligining himoyachisi
sifatida o‘rin oldi. Uning «Kandid», «Orlean qizi» asarlari, «Falsafiy lug‘at»,
«Ensiklopediya»dagi maqolalari butun Yevropada keng tarqaldi.
Yevropa inqilobiy mafkurasining vujudga kelishiga mashhur «Ijtimoiy
shartnoma» asarining muallifi Jan Jak Russo (1712-1778) ulkan ta’sir ko‘rsatdi.
Erkinlik hamda yuridik huquqlarning so‘zsiz tengligiga asoslangan fuqarolik

jamiyatining nazariy asosi hisoblangan bu asar Buyuk fransuz inqilobi davrida
yakobinchilar uchun o‘ziga xos dasturilamal bo‘lib xizmat qildi.
Geografik determinizm asoschilaridan biri Sharl Lui Monteske (1689-1755)
jamiyatda tartib va axloqni saqlash uchun zarur bo‘lgan dinning funksional roli
konsepsiyasini rivojlantirdi.
XVIII asrning ikkinchi yarmida ma’rifatchilik harakati keng demokratik
qamrov kasb ketdi. Fransiyada bosh muharriri va tashkilotchisi D.Didro bo‘lgan
«Ensiklopediya» nashri atrofida jipslashgan ilg‘or mutafakkirlar, olimlar va
yozuvchilardan iborat «faylasuflar partiyasi» paydo bo‘lgani to‘g‘risida so‘z
yuritila boshladi. Bu «faylasuflar partiyasi»da Didro bilan bir qatorda Gelvesiy va
Golbax, shuningdek Lametri yetakchi rol o‘ynadi. Ular materializmning faylasuflar
va falsafiy maktablarning keyingi avlodlariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan ancha
rivojlangan shaklini yaratdilar.
Ontologik va gnoseologik muammolar. Ontologik muammolar XVIII asr
fransuz ma’rifatchilari namoyandalari tomonidan asosan materialistik va ateistik
nuqtai nazardan o‘rganilgan. Bu Didro, Golbax, Lametri va Gelvesiy falsafasining
o‘ziga xos jihatlaridan biridir. O‘z davrida katta shov-shuvga sabab bo‘lgan «Inson
– mashina» asarining muallifi Jyulen Ofre de Lametri (1709-1751) moddiy
dunyo «o‘z holicha mavjud» ekanligiga, uning boshi ham, oxiri ham yo‘qligiga
ishonchi komil bo‘lgan. Lametri materializmi Epikurning atomistik materializmi,
Spinozaning materialistik ta’limoti va Lokk sensualizmi ta’sirida vujudga kelgan.
Lametri jonni aql faoliyati funksiyasi va ko‘rinishi deb hisoblagan va Dekartning
umrboqiy nomoddiy jon haqidagi g‘oyasi asossiz ekanligini isbotlashga harakat
qilgan.
Fransuz materializmi falsafiy qarashlarining eng izchil ifodachisi Pol Genrix
Ditrix Golbax (1723-1789)dir. Uning «Tabiat tizimi» asari «XVIII asr
materializmi va ateizmi kodeksi» degan nom olgan. 1770 yilda nashr etilgan bu
asarda muhim ontologik muammolar, chunonchi: materiya, tabiat, harakat, makon,
vaqt, sababiyat, tasodif, zaruriyat muammolari bayon etilgan. Golbax uchun tabiat
barcha narsalar va hodisalar sababidir, zero u Xudo tufayli emas, o‘zi tufayli

mavjud. Tabiat – harakat sababi. Golbax harakatni tabiat mavjudligining zaruriy
natijasi sifatida tavsiflaydi. Tabiat deganda u o‘z energiyasi ta’sirida harakat
qiluvchi moddalar yig‘indisini tushunadi. Golbax fikriga ko‘ra, barcha jismlar
bo‘linmas va o‘zgarmas elementlar – atomlardan tashkil topadi. Materiya
tushunchasini u modda tushunchasi bilan ayniylashtiradi.
Ayni vaqtda Golbax tabiatda barcha aloqalar va harakatlar zaruriyat bilan
belgilanadi, deb hisoblagan. Uning fikricha, olam bir-biridan uzlyuksiz kelib
chiqadigan saablar va oqibatlarning uzilmas zanjiridir. Shu sababli Golbax
tasodifni tabiatdan ham, ijtimoiy hayotdan ham chiqaradi. U insonni ham zaruriyat
quli deb hisoblaydi: u o‘z hayotida bir daqiqa ham erkin emas, uning xatti-
harakatlari amalda qanday namoyon bo‘lsa, shunday bo‘lishi mumkin. Bu oldindan
belgilanganlik Golbax determinizmining fatalistik xususiyatini belgilaydi.
Deni Didro (1713-1784) o‘zining «Materiya va harakatning falsafiy
prinsiplari», «Tabiatni tushuntirish haqida mulohazalar», «D’Alamberning tushi»
asarlarida subektiv idealizmga qarshi chiqadi va muhim ontologik muammolarning
o‘z talqinini taklif qiladi. Mavjud bo‘lgan hamma narsalar moddiydir, deb
o‘rgatadi u. Didro fikriga ko‘ra, dunyo uzlyuksiz paydo bo‘ladi va o‘ladi, har bir
lahzada tug‘ilish va o‘lish holatida bo‘ladi; o‘zga dunyo hech qachon bo‘lmagan va
bo‘lmaydi. Ko‘rib turganimizdek, Didro borliq muammolarini o‘rganish sohasiga
dialektikani tatbiq etadi. Uning fikricha, butun materiya his qiladi (bu gilozoizm
nuqtai nazari). Ammo u «inert hissiylik» va «faol hissiylik»ni farq qiladi. «Faol
hissiylik» muayyan tarzda uyushgan materiyadagina namoyon bo‘ladi.
Fransuz materializmi tabiatshunoslikda hukm surgan tabiat «saltanati» -
o‘simliklar, hayvonot dunyosi bilan inson o‘rtasidagi tafovutni bartaraf etishga
harakat qildi.
Didro, Golbax, Lametri, Gelvesiy va Kondilyak falsafasida gnoseologiya
muammolari muhimlik jihatidan ontologik muammolar bilan bir qatorda turadi.
Insonning ichki va tashqi dunyosi bilimlar manbai deb e’lon qilinadi. Bu
dunyolarni anglab yetish mumkin. Inson bilimlarining nomukammalligi avvalo
ular rivojlanishining mazkur bosqichi bilan belgilanadi. Fransuz materialistlari

hissiy va aqliy omillarning bilishdagi rolini shunda ko‘radilarki, sezgilar guvohlik
ko‘rsat kichini bersa, aql bu ko‘rsat kichlar ning to‘g‘riligini tekshiruvchi hakam
vazifasini bajaradi. Aql hissiy ko‘rsat kich lardan uzoqlashishi mumkin emas, lekin
u mazkur ko‘rsat kich larga haddan tashqari ishonishi ham yaramaydi. Aqlning
sezgidan ajralishi bilishni amalga oshirib bo‘lmaydigan ishga aylantiradi.
Kuzatish va eksperiment bilish metodlaridir. Ular mushohada qilish,
mulohaza yuritish, tushunish va idrok etish, shuningdek aql uchun juda zarur.
Lametri, Didro, Gelvesiy va Golbax ismlari bilan bog‘liq bo‘lgan falsafiy
yo‘nalishning rivojlanishida Eten Bonno de Kondilyak (1714-1780) ishlab chiqqan
bilish nazariyasi ayniqsa muhim rol o‘ynadi. U o‘zining «Inson bilimlarining kelib
chiqishi haqida tajriba», «Sezgilar haqida risola», «Tizimlar haqida risola»,
«Hayvonlar haqida risola» deb nomlangan asarlarida Lokkni sensualizm va
empirizm tamoyili ni amalga tatbiq etishda noizchillikda ayblab, bilishning
sensualistik nazariyasini asoslashga harakat qiladi. Kondilyak fikriga ko‘ra, inson
dunyoga kelganda, u nafaqat hech narsani bilmaydi, balki sezish qobiliyatiga ham
ega bo‘lmaydi. Bularning barchasini u tajriba orqali o‘zlashtiradi. Kondilyak sezgi
azaldan biron-bir mazmunga ega emas, lekin u lazzatlanish va azob-uqubatni aks
ettirishga qodir, shu bois u yoqimli va ko‘ngilsiz bo‘ladi va xotirada saqlanib
qoladi, deb hisoblaydi.
Hissiyotdan abstrakt fikrlashga o‘tish, Kondilyak fikriga ko‘ra, uzlyuksiz
jarayon sifatida yuz beradi: mayl, xotira izidan taqqoslash va mulohaza yuritish
keladi. Kondilyak g‘oyalarga borliqqa bog‘liq bo‘lmagan holda mavjudlik
xossasini yuklashga bo‘lgan har qanday urinishlarga qarshi chiqadi. Borliqni u
g‘oyalardan qat’i nazar mavjud bo‘lgan hodisalar sifatida tasavvur qiladi.
Nemis klassik falsafasi. Nemis klassik falsafasining yirik vakillari Immanuil
Kant, I.Fixte, F.Shelling, Georg Gegel va Lyudvig Feerbax kabilardir.
Falsafiy tafakkur rivojlanishining bu bosqichi davrning muayyan tarixiy shart-
sharoitlari bilan belgilanadi. Bu kuchli ijtimoiy ziddiyatlar, jamiyat ongida
olamshumul o‘zgarishlar yuz bergan davr edi. Kuchli inqilobiy harakatlardan so‘ng
ularning sur’ati pasayib imkoniyatlariga ishonchsizlik kuchaydi. Ijtimoiy ongda

konservativ tendensiyalar ustunlik qila boshladi. Angliya va Fransiyada monarxiya
va Cherkovning oldingi mavqei tiklandi. Germaniyada pruss monarxiyasining roli
kuchaydi. Tarixdagi bu ziddiyatli voqealar nemis gnoseologiyasining asosiy
xususiyatlarini belgilab berdi.
Nemis falsafasi F.Bekon va R.Dekart boshlagan inson aqli imkoniyatlarini
o‘rganishning umumiy yo‘nalishini davom ettirdi. Biroq u o‘z vazifasini nafaqat
inson aqlini madh etish, balki uning chegaralarini belgilash, e’tiqod va aql, din va
fanni murosaga keltirish yo‘llarini ham izlashda ko‘rdi. Bu nemis falsafasi
bajarishi lozim bo‘lgan ijtimoiy buyurtma edi.
Davrning olamshumul voqealari ijtimoiy taraqqiyot nafaqat aql va fan
yutuqlari, balki axloq, ma’naviyat sohasida erishilgan muvaffaqiyatlar bilan ham
o‘lchanishini namoyish etdi. Inqilob va u bilan bog‘liq urushlar davrida yuz bergan
ma’naviy inqiroz nemis falsafasida nafaqat bilish imkoniyatlariga, balki inson
ma’naviy dunyosining barcha tomonlari, uning bilish, diniy, axloqiy va estetik
qobiliyatlarining o‘zaro aloqasi muammosiga ham e’tiborni qaratishni talab qildi.
Umuman olganda, nemis faylasuflari haqiqat, e’tiqod, yaxshilik va go‘zallik
ajralmasdir, degan fikrni teran asoslashga harakat qildilar.
Immanuil Kant (1724-1804) nemis klassik falsafasining asoschisi. Uning
falsafasi tushunish uchun qiyin bo‘lib, falsafiy bilimning barcha jihatlarini o‘z
ichiga oluvchi keng tizimni tashkil et s ad a asosiy e’tibor ontologiya, gnoseologiya
va axloq masalalariga qaratiladi.
Kant konsepsiyasi: «Sof aql tanqidi» (1781), «Amaliy aql tanqidi» (1788),
«Mulohaza yuritish qobiliyatining tanqidi» (1790)da, shuningdek faylasuf
ijodining o‘ziga xos sarhisobi sanaluvchi asar – «Sof aql chegaralarida din» (1793)
kabi kitoblarida bayon etilgan. Kant bilish nazariyasining asosiy qoidalari
quyidagilardan iborat. Kant fikricha bilish jarayoni uch bosqich: 1) sezgilar
darajasida bilish, 2) idrok, 3) aqldan o‘tadi.
Bilishning birinchi bosqichi - se zgilar darajasida inson narsaning mavjudligini
biladi, idrok yordamida uni fikrlaydi. Narsani haqiqiy bilish aynan shu ikki
bosqichni sintez qilishni talab etadi. Idrok darajasida gi bilishning quroli –

kategoriyalar. Ular idrokka ichdan xos. Hodisalar rang-barangligi kategoriyalar
tizimida aks etadi. Kategoriyalar yordamida inson bilimi tasodifiy empirik emas,
balki umumiy zarur, ya’ni ilmiy xususiyat kasb etadi. Ilmiy bilim kategorial
bilimdir. Biroq shundan so‘ng Kant subektiv idealist sifatida mulohaza yuritadi:
idrok tabiat qonunlarini ochmaydi, balki ularni tabiat uchun belgilaydi. Kant
fikriga ko‘ra, kategoriyalar birligi va ularning bilish (sintez qilish) qobiliyati
zamirida dunyoning obektiv moddiy birligi emas, balki o‘zlikni anglashning
transsendental birligi yotadi.
Idrok etish – bilishning ikkinchi bosqichi. Idrokning kuchi uning sintez qilish
qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Biroq bu to‘liq, cheksiz qobiliyat emas. Idrok tajriba
chegarasidan tashqariga chiqa olmaydi. Biroq idrok o‘z chegaralarini o‘zi
bilmaydi. U doim bu chegaralardan chetga chiqadi, ya’ni hodisalar dunyosidan
o‘zidagi narsalar dunyosiga kirishga harakat qiladi. Biroq tajriba chegaralarini tark
etgach (shu tariqa idrok emas, balki aqlga aylangach), u yechib bo‘lmas ziddiyatlar
sohasiga tushib qoladi, uning mulohazalari esa muqarrar tarzda xom xayolga
aylanadi.
Aql – bilish jarayonining uchinchi, oliy bosqichi. U hissiyot bilan bevosita
emas, balki bilvosita – idrok orqali bog‘lanadi. Aql bilishning oliy bosqichi bo‘lsa-
da, idrokka ko‘p jihatdan yutqizadi. U tajribaning mustahkam zaminidan ajralgach,
dunyoqarash darajasidagi savollarning birortasiga ham uzil-kesil – ha yoki yo‘q
deb javob bera olmaydi. Dunyo vaqtda va makonda boshlanadimi yoki u cheksiz
va boqiymi? Inson joni boqiymi yoki foniymi? Iroda erkinligi mavjudmi yoki
dunyoda hech qanday erkinlik mavjud emas, hamma narsa tabiiy zarurat qonuniga
ko‘ra yuz beradimi? Xudo bormi yoki yo‘qmi? Idrok bunday savollarni bera
olmagan bo‘lardi. Aql esa bunday savollarni beradi, biroq ularga javob topa
olmaydi. Uning da’volari imkoniyat darajasida emas. Sof nazariy aql o‘z
mag‘lubiyatini tan olishi lozim, chunki u o‘zidagi narsalarni bila olmaydi.
Ammo nima uchun u shunga qaramay bilishning oliy bosqichi deb e’tirof
etiladi? Shuning uchunki, aqlning sof g‘oyalari (Kant ularni tamoyil lar deb
nomlagan) bilishda oliy tartibga solish vazifasini bajaradi. Ular idrokka yo‘l

ko‘rsatadi. Aql g‘oyalarini ufq chizig‘iga o‘xshatish mumkin: garchi bu chiziqqa
yetib bo‘lmasa-da, u insonga makonda mo‘ljal olish, ko‘zlangan maqsad sari
to‘g‘ri harakatlanish imkonini beradi. Shunga qaramay, Kant bilish nazariyasida
metafizik bo‘lib qoldi: u aqlning ziddiyatliligi (ya’ni cheksizlikning
ziddiyatlililigi)ni uning ojizligi, narsalar mohiyatini anglashga qodir emaslik
belgisi sifatida talqin qildi. Holbuki, bu amalda, Gegel keyinroq ko‘rsatganidek,
aqlning qudratli kuchidan dalolat beradi.
Sof aql tanqidida Kant falsafa o‘zidagi narsalar, ya’ni dunyoning oliy
qadriyatlari haqidagi emas, balki faqat bilish chegaralari haqidagi fan bo‘lishi
mumkin, degan xulosaga keladi. Oliy mohiyatlar va oliy qadriyatlar – bu Xudo,
ruh va erkinlik bo‘lib, ularni biz biron-bir tajribada ko‘ra olmaymiz, ular haqida
oqilona fan bo‘lishi mumkin emas. Biroq ularning borligini isbotlashga qodir
bo‘lmagan nazariy aql, buning aksini isbotlashga ham qodir emas, ya’ni u
Xudoning borligiga, ruhning o‘lmasligiga va iroda erkinligiga ishonishni
taqiqlamaydi. Insonga e’tiqod va ishonmaslik o‘rtasida yo‘l tanlash imkoniyati
berilgan. U e’tiqodni tanlashi lozim, chunki vijdon ovozi, axloq ovozi undan shuni
talab qiladi. Ammo bu endi nazariy aqldan amaliy aqlga, gnoseologiyadan axloqqa
o‘tishdir.
Kant falsafada o‘ziga xos to‘ntarish yasadi va falsafani alohida fan sifatida
tushunish asoslarini yaratdi. Yangi bilish nazariyasini asoslashga harakat qilib, u
XVII-XVIII asrlarning bilishni borliqdan ko‘chirilgan andoza sifatida talqin
qiluvchi empirik nazariyalarini tanqid qildi. Kant muammoni boshqa zaminga
ko‘chirdi va falsafada gnoseologiyaning bilish jarayoniga subekt – obekt
munosabati sifatida qaraydigan yo‘nalishiga asos soldi.
Biluvchi subekt – bu muayyan individ emas, balki insonning bilish
qobiliyatlari va bilim manbalarinigina o‘zida mujassamlashtiruvchi qandaydir
mavxum tasavvur. Inson ongida mavjud bo‘lgan mazkur qobiliyatlar majmui unga
o‘zini qurshagan dunyoni sezgilar va aqlning aprior shakllari yordamida tartibga
solishga yordam beradi. Bu inson individual, shaxsiy xususiyatlarga ega emas,

degan ma’noni anglatmaydi, biroq ular bilish jarayonida yetakchi rol o‘ynamasligi
kerak.
Subekt qandaydir narsa, predmet yoki hodisaning ta’sirini sezgilar darajasida
idrok etadi. Bu mushohada yuritishning aprior shakllari yordamida tartibga
solinuvchi tuyg‘ular rang-barangligini yuzaga keltiradi. Biroq bu bosqichda bilim
subektiv bo‘lib qoladi. Shundan so‘ng idrok ishga kirishadi va mavjud bilimlarni
tushunchalar shakliga soladi, ya’ni ularda qandaydir umumiy jihatlarni aniqlaydi.
Shu sababli pirovard natijada idrok va aqlni birlashtirgan biluvchi subektgina bilim
deb hisoblash mumkin bo‘lgan birlikni yaratadi.
Binobarin, bilimning turli shakllariga muayyan tavsif berish mumkin.
Masalan, matematika hissiylikning makon va vaqt kabi aprior (ya’ni tajribada
ko‘rilmagan) shakllariga tayanadi. Boshqacha aytganda, biluvchi subekt dunyoga
makon va vaqtda mavjudlik nuqtai nazaridan qaraydi. Ayni holda makon – tashqi
sezgining aprior shakli, vaqt esa – ichki sezgining aprior shakli. Bunday apriorlik
matematik haqiqatlarning, demak, fan sifatidagi matematikaning ham mavjudlik
imkoniyatini belgilaydi.
Fizika (va boshqa tabiiy fanlar) ham o‘z apriorligi jihatidan «sof» bo‘lgan va
tajribada «ifloslanmagan» bir qancha mushohadalarga tayanadi. Tabiatshunoslik
aprior mushohadalar va idrok kategoriyalarining sintezi sifatida amalga oshiriladi.
Inson bilimlari, fan va madaniyat dunyosi bizning tajribamiz, tuyg‘ularimiz
va aqlimiz ma’lumotlariga asoslanadi. F.Bekon va R.Dekart fan va madaniyatning
yanada rivojlanish yo‘llarini tuyg‘ularimiz va mulohaza yuritish qobiliyatimizning
takomillashuvi bilan bog‘laganida, to‘la haq edi. Biroq ular bizning tajribaga
asoslangan bilimimiz har qancha rivojlanmasin va takomillashmasin, u hech
qachon bizga faqat sezgilar, aql va tajribaga asoslanib dunyoni oxirigacha
tushunish imkonini bermasligini hisobga olmagan.
Bu bilim bizga tabiatan berilgan. U bizning tajribamizdan kelib chiqmaydigan
makon, vaqt, sababiyat, cheksizlik, Xudo kabi kategoriyalarda mujassamlashgan.
Bu insonga oldindan berilgan tajribada olingan materialga ishlov berish
asboblaridir. Insonning tajribada olingan bilimi doirasidan chetga chiquvchi bu

transsendent (lotincha o‘tish, bosib o‘tish so‘zidan) kategoriyalar bilish chegarasi,
imkoniyatlarini biz sezgilar yoki aql yordamida biron-bir narsani bila
boshlashimizdan oldinroq belgilab qo‘yadi. Shunday qilib, bizning bilimlarimiz
dunyosi ikki qismdan: tajribada olingan va tajribadan oldingi bilimdan iboratdir.
Kantning ijodining ahamiyati shundaki, u bilimlarimizning ikki
tomonlamaligini, ya’ni ular nafaqat tajribada olingan, aposterior manbalarga, balki
aprior, transsendent manbalarga ham tayanishini aniqladi.
I.Kant gnoseologiyasining ontologik xususiyat kasb etuvchi yana bir muhim
tamoyili uning transsendent bilish nazariyasidan kelib chiqadi va dunyoning, uni
tashkil etuvchi barcha narsalarning umumiy tuzilishini tushuntiradi. Kant fikriga
ko‘ra, inson ongi kabi, dunyodagi barcha narsalar ham ikki tomonlamadir.
Birinchidan, bu qarshimizda narsaning eng yorqin tomoni sifatida namoyon
bo‘luvchi, sezgilarimiz uni shunday idrok etuvchi «biz uchun narsa» yoki hodisa
sifatidagi narsa. Ikkinchidan, bu biz sezgilarimiz bilan idrok etishga qodir
bo‘lmagan «o‘zidagi» narsa, narsaning bizga «qorong‘i», yashirin, teran tomoni
yoki “ noumen ” sifatidagi narsa.
Ayni shu sababli bizning dunyo, narsalar va inson haqidagi bilimimiz hech
qachon to‘liq, mutlaq bo‘lmaydi, balki doim nisbiy, noto‘liq bo‘lib qoladi. Dunyo
va inson nima, degan savollar doim boqiy, falsafiy masalalar bo‘lib qoladi. Kant
bilish nazariyasining asosiy tamoyillari ana shulardan iborat.
Shunday qilib, Kant o‘z bilish nazariyasida bilim, fan va madaniyatning rolini
yanada yuksakroq darajaga ko‘tardi. Uning bilish nazariyasidan ong nafaqat
dunyoni passiv aks ettiradi, balki insonga tabiatan berilgan sezish va idrok
etishning aprior shakllari yordamida uni faol o‘zgartiradi, yaratadi, bunyod etadi
degan xulosa kelib chiqadi. Kant bilish faoliyatining xususiyatini dunyoni aniq aks
ettiruvchi ko‘zguga emas, balki chizgan rasmlari nafaqat dunyoning o‘zini, balki
ijodkorning tabiatini ham aks ettiruvchi rassomga o‘xshatish lozim.
Ayni vaqtda, Kant bilishning muayyan chegaralari ham mavjudligini qayd
etadi. «Men yaratgan bilish nazariyasi inson aqlini uning imkoniyatlari chegarasi

haqida ogohlantiruvchi chegara posboni yoki aqlning dimog‘dorligi deb ataluvchi
xavfli kasallikka qarshi dori bo‘lib xizmat qilishi lozim», deb yozadi. 1
.
Kant ta’limotidan inson bilimlari majmui bilishning insonga berilgan aprior
shakllari yordamida narsalarning biron-bir qismi, tomoni, jihatinigina o‘ziga xos
tarzda aks ettiradi, bu narsalar ko‘z o‘ngimizda doimo namoyon bo‘ladi, biroq
o‘zining asl mohiyatini hech qachon ko‘rsatmaydi, «o‘zidagi narsa» bo‘lib qoladi,
degan xulosa kelib chiqadi.
Kant ta’limoti bilishning ijodiy tabiatini yoritib, inson bilimining
taraqqiyotini, olimlar, yozuvchilar ijodini rag‘batlantirdi, biroq shu bilan bir vaqtda
u inson bilimlarining nisbiyligi, u yoki bu g‘oyalar yoki nazariyalarni
mutlaqlashtirish, shuningdek ularning yaratuvchilarini ilohiylashtirish xavfli
ekanligi haqida ogohlantirdi.
Shelling Fridrix Vilgelm Yoze f (1775-1854) – nemis faylasufi. Bosh asari:
«Transsendent idealizm tizimi». «Transsendent idealizm tizimi»ning gnoseologik
va metodologik ahamiyati shundaki, bu asar bilish nazariyasiga tarixiylik
tamoyil larini ilk bor izchil ko‘rinishda kiritdi.
Transsendent idealizm tizimi quyidagi asosiy elementlardan tashkil topadi.
1. Nazariy falsafa. U o‘zlikni anglash uchun qarama-qarshi yo‘nalishlar
(obekt, subekt, ideal va real faoliyat) o‘rtasida kurash lozim, degan metodologik
qoidadan boshlanadi. Shelling o‘zlikni anglash faqat shu kurash jarayonida yuz
berishini va «Men» mexanizmi to‘laligicha faqat o‘zlikni anglashni tashkil etuvchi
qarama-qarshiliklardan keltirib chiqarilishi mumkinligini qayd etadi. Bunda u ikki
holatni: «Men» endigina yuzaga kelgan va «Men» aniq-ravshan ko‘rinib turuvchi
holatlarni farqlaydi. Bunda birinchi holat «Men»dan tashqarida, ikkinchi holat –
«Men»ning ichida bo‘ladi. Shu munosabat bilan ong qaysi holatdan boshlanishini
aniqlash va unga mazkur chegaradan, ya’ni ongdan tashqarida yotgan narsalarni
aralashtirmaslik juda muhimdir.
Shelling o‘z asarida tarixiylik tamoyilidan foydalanib, o‘zlikni anglash
tarixida uch asosiy davrni (bosqichni): dastlabki sezishdan samarali mushohada
1 1
Кант И. Критика чистого разума. Соч. – М.: АГРАФ, 1992. – С.159.

yuritishgacha; samarali mushohada yuritishdan refleksiyagacha; refleksiyadan
irodaning mutlaq harakatigacha bo‘lgan davrlarni farqlaydi. Bunda Shelling ong,
o‘zlikni anglash va jamiyatning shakllanish jarayonini odamlarning amaliy
faoliyati bilan bog‘lashga harakat qildi.
2. Amaliy falsafa. Uning bosh tushunchasi – «tarix», bog‘lovchi muhit
sifatidagi obektiv dunyoda yuz beruvchi va aqlli jonzotlar sifatidagi odamlar
erkinligining sharti hisoblanuvchi odamlarning o‘zaro aloqasidir. Boshqacha
aytganda, bu jahon tarixidagi obektiv qonuniyat haqidagi muhim masalaning
qo‘yilishidir.
3. Tabiiy maqsadlar falsafasi. Bu yerda Shelling quyidagi antinomiyani
ta’riflaydi: ko‘r-ko‘rona kuchlar mahsuli bo‘lgan tabiat amalda maqsadga
muvofiqlik ruhi bilan sug‘orilgandir. Bu antinomiyaning yechimini u subekt va
obektning dastlabki ayniyligini e’tirof etish yo‘lida ko‘radi: umuman tabiatda va
uning ayrim mahsullarida maqsadga muvofiqlikka faqat mushohada yuritish yo‘li
bilan erishish mumkin. Bu mushohadada tushuncha haqidagi tushuncha va
obektning o‘zi dastlabki tarzda va uzviy bog‘lanadi – shunda natija maqsadga
muvofiq tarzda namoyon bo‘lishi lozim.
4. San’at falsafasi – transsendental idealizm tizimining oxirgi bo‘limi. Uning
asosiy qoidalari quyidagilardan iborat:
a) san’at – umuman bilishning oliy shakli, chunki faqat u yaxlit insonga oliy
bilimga erishish imkonini beradi. San’at amaliy foydaga ham, axloqqa ham, fanga
(falsafaga) ham bo‘ysunishi mumkin emas, chunki u hamma narsadan oliyroqdir;
b) san’atning ustunligi shundaki, uning asarlarida ongli va ongsiz faoliyat
ayniyati aks etadi. «Bizda mujassamlashgan bu teran ziddiyat»ni aynan va faqat
san’at yechishga qodir. San’at – bu nazariy va amaliy narsalar o‘rtasidagi qarama-
qarshilik bartaraf etilib, ongli va ongsiz tabiat va erkinlikning to‘la uyg‘unligiga,
idealga erishiluvchi jabha;
v) san’at o‘z rivojlanish jarayonida spiral tashkil etadi: qadimda undan
(aniqrog‘i poeziyadan) falsafa va boshqa fanlar tug‘ilgan;

g) san’at – erkinlik va zarur iya tning yuksak birligi. Insonning ijodiy tabiati
to‘la davra aylanib san’atda o‘zining yakuniy ifodasini topadi. San’at insonga
“ oliy " ni bilish darajasiga yetish imkonini beradi.
Shelling naturfalsafasi XVIII asr oxiriga kelib erishilgan va jamoatchilikda
keng qiziqish uyg‘otgan yangi tabiiy-ilmiy natidalarni falsafiy jihatdan
umumlashtirishga bo‘lgan ehtiyojga javob sifatida vujudga keldi. Shelling o‘z
davrining barcha kashfiyotlariga yagona asosni topishga harakat qildi: u tabiatning
ideal mohiyati, tabiat faolligining nomoddiy xususiyati haqidagi g‘oyani ilgari
surdi. Shelling naturfalsafasining qimmati uning dialektikasida namoyon bo‘ladi.
Tabiatshunoslik kashf etgan aloqalar haqida mulohaza yuritar ekan, Shelling bu
aloqalarni belgilovchi kuchlarning birligi va tabiatning yagonaligi haqidagi fikrni
ilgari suradi. Bundan tashqari, u har qanday narsaning mohiyati qarama-qarshi faol
kuchlarning birligi bilan tavsiflanadi, degan xulosaga keladi. Bu birlikni u
«qutblilik» deb nomlagan. qarama-qarshiliklarning birligiga misol qilib Shelling
magnitni, musbat va manfiy elektr zaryadlarini, kimyoviy moddalarda kislota va
ishqorlarni, organik jarayonlarda ta’sirlanish va tormozlanishni, ongda subektivlik
va obektivlikni keltiradi. «qutblilik»ka Shelling narsalar faolligining bosh manbai
sifatida qaraydi, uni tabiatning «haqiqiy dunyoviy joni» deb tavsiflaydi. Shelling
o‘z asarlarida ideal va moddiy narsalarning ayniyligi g‘oyasini ilgari suradi. Uning
fikricha, materiya mutlaq ruh, aqlning erkin holatidir. Ruh va materiyani bir-biriga
qarshi qo‘yish mumkin emas; ular ayniydir, chunki ayni bir mutlaq aqlning turli
holatlarini aks ettiradi.
Shelling naturfalsafasining paydo bo‘lishi Fixte subektiv idealizmi ildiziga
bolta urdi va nemis klassik idealizmida obektiv idealizm va uning dialektikasi sari
burilish yasadi.
Gegel falsafasi. Gegel falsafiy tizimi nemis klassik idealizmining tadrijiy
yakuni hisoblanadi. Buyuk faylasufning barcha mashhur asarlari: «Ruh
fenomenologiyasi» (1807), «Mantiq fani» (1812-1816), «Falsafa fanlari qomusi»
(1817) ayni shu tizimni ishlab chiqishga bag‘ishlangan. «Ruh fenomenologiyasi»

asari Gegel falsafiy tizimiga o‘ziga xos debochadir. Bu asarda Gegel inson ongi
turli darajalari rivojlanishining izchil qatorini tahlil qiladi.
Gegel tizimining birinchi va muhim qismi – «Mantiq» «Ruh
fenomenologiyasi»ning yakuni va xulosasidir. Bu subekt va obektga qadar mavjud
bo‘lgan «sof fikr» sohasidir. Mantiqda uning o‘zi va mantiq shakllaridan tashqari
hech qanday empirik mazmun mavjud emas. Mantiq tarix va tabiatdan oldin paydo
bo‘lgan. Mantiq ularni yaratgan.
Mantiq uch qismga: borliq haqidagi ta’limot, mohiyat haqidagi ta’limot va
tushuncha haqidagi ta’limotga bo‘linadi. Borliq va mohiyat tushuncha o‘zini to‘liq
namoyon etgunga qadar «ko‘tariladigan» pillapoyalar sifatida qaraladi.
«Mantiq»da mutlaq g‘oyaning rivojlanishi abstrakt mantiqiy kategoriyalar
ko‘rinishida yuz beradi. Uning tayanch nuqtasi – borliq haqidagi sof abstrakt fikr.
Dastlab mazmunsiz bo‘lgan bu «sof borliq» tushunchasi «nimadir» orqali o‘z
mazmunini kasb etishga harakat qiladi. Bu «nimadir», o‘z navbatida, «muayyan
borliq»dir. Gegel fikriga ko‘ra, mutlaq g‘oyaning vujudga kelish jarayoni ayni shu
tariqa boshlanadi. «Muayyan borliq» keyingi bosqichda «qandaydir muayyan
borliq» sifatida amal qiladi yoki sifat kasb etadi. Sifat kategoriyasi miqdor
kategoriyasi bilan birga rivojlanadi. Sifatli miqdor yoki miqdoriy sifat esa o‘lchov
hisoblanadi. Borliq haqidagi ta’limotda Gegel dialektika qonunlaridan biri:
miqdordan sifatga va sifatdan miqdorga o‘tish, rivojlanish jarayonlari sakrash
tarzida yuz berishini asoslashga harakat qiladi.
Hodisa sifatida tushuniladigan borliqdan Gegel yanada teranroq, ichki
qonuniyatlarga – mohiyatga o‘tadi. Bu qismda Gegel qarama-qarshiliklarning bir-
biriga o‘tishi, ularning birligi, ayniyat va kurash to‘g‘risidagi qonunni tahlil qiladi.
Gegel fikriga ko‘ra, ziddiyat – bu qarama-qarshiliklarning o‘zaro nisbatidir. Ular
bir-birisiz mavjud bo‘lmaydi, lekin turli yo‘ldan rivojlanadi va bu ular o‘rtasidagi
munosabatlar ning keskinlashuviga sabab bo‘ladi. Ziddiyatni yechish yoki unga
chek qo‘yish talab etiladi. Gegel ziddiyatni asos va oqibatning, shakl va
mazmunning, hodisa va mohiyatning, imkoniyat va voqelikning, tasodif va
zaruriyatning o‘zaro nisbatida ko‘radi. Ziddiyat haqidagi ta’limotni rivojlantirar

ekan, Gegel ichdan zarur bo‘lgan, har qanday o‘zgarish va rivojlanishning manbai
sanalgan «o‘z-o‘zidan harakat» haqida xulosa chiqaradi.
Gegel fikriga ko‘ra, ayniyat va tafovutning nisbatini bilish jarayonida ularning
zamirida yotgan ziddiyat namoyon bo‘ladi. Ziddiyatlar mavjudligi hodisaning
rivojlanayotganidan dalolat beradi. Mohiyat haqidagi ta’limotda Gegel voqelikni
«mohiyat va mavjudlikning birligi» sifatida tavsiflaydi. Mohiyatning o‘zi –
«mavjudlik asosi»dir. Mohiyat haqidagi ta’limotning dastlabki boblaridan boshlab
Gegel uni bilish mumkin emas degan tasavvurni rad etadi.
Borliq va mohiyat sohasidagi rivojlanish jarayonlarini belgilovchi zaruriyat
tushunchada o‘z aksini topadi. Bunday zaruriyat erkinlikka aylanadi, «erkinlik esa
– bu anglab yetilgan zaruriyat»dir. Shu tariqa «Mantiq» tushunchaga o‘tadi. Bunda
Gegel falsafiy metod sifatidagi formal mantiq va metafizikani tanqid tig‘i ostiga
oladi va umumiylik, alohidalik va yakkalik dialektikasini ishlab chiqadi. Ayni
vaqtda u haqiqat tushunchasini fikrning obekt bilan mos kelish jarayoni sifatida
tahlil qiladi. Bunga g‘oyada erishiladi. Faqat g‘oya tushuncha va narsaning shak-
shubhasiz birligi hisoblanadi.
Mantiqdan Gegel tabiat falsafasiga o‘tadi. Unda g‘oya tabiat bunyodkori
hisoblanadi. Aynan u o‘zining «o‘zga borlig‘i» - tabiatni yaratadi. Tabiatning
rivojlanish bosqichlari: mexanizm, ximizm, organizm. Gegel o‘z dialektik
tafakkurining teranligi va kuchi yordamida «Tabiat falsafasi»da noorganik va
organik tabiatning ayrim bosqichlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqa hamda dunyodagi
barcha hodisalarning qonuniyati haqida bir qancha noyob farazlarni ilgari suradi.
Mutlaq g‘oya rivojlanishining uchinchi bosqichi ruh bo‘lib, u ham o‘z
rivojlanish jarayonida uch bosqichdan o‘tadi: subektiv ruh, obektiv ruh, mutlaq
ruh. Subektiv ruh – bu «jon» yoki «ruh o‘zida», ong yoki «ruh o‘zi uchun».
Obektiv ruh huquq sohasini belgilaydi. Pirovard natijada u axloqda o‘z ifodasini
topadi va oilada, fuqarolik jamiyati va davlatda mujassamlashadi. Mutlaq ruh –
umrboqiy haqiqat. U o‘z rivojlanish jarayonida uch bosqich: san’at, din va falsafa
bosqichlaridan o‘tadi. San’at, Gegel fikriga ko‘ra, mutlaq g‘oyani bilishning
bevosita shakli. Din o‘z manbai – vahiy orqali Xudoni anglab yetadi. Falsafa -

mutlaq ruh rivojlanishining oliy darajasi. Bu yerda g‘oya o‘zini o‘zi anglab yetadi,
o‘zining «sof prinsipi» darajasiga ko‘tariladi, mutlaq g‘oyaning intihosini uning
ibtidosi bilan bog‘laydi.
Shunday qilib, Gegel falsafiy tizimida mutlaq g‘oya rang-barang va murakkab
hayot yo‘lini bosib o‘tadi. Uning tizimi – bu obektiv idealizm: mutlaq g‘oya tabiat
va insonga qadar «sof fikr» sifatida mavjud bo‘ladi, tabiat va jamiyatni vujudga
keltiradi. Tizim zamirida «triada»: tezis – antitezis – sintez yotadi. Bu «triada», bir
tomondan, Gegel falsafiy tizimiga izchil tus beradi, boshqa tomondan esa, Gegelga
dunyo rivojlanishining hujumkor xususiyatini ko‘rsatish, qomusiy bilimlardan
foydalanish uchun imkoniyat yaratadi.
Uning falsafiy tizimi mantiq va tabiat falsafasini, antropologiya va
psixologiyani, huquq falsafasi va axloqni, davlat va fuqarolik jamiyati falsafasini,
din falsafasi va estetikani, falsafa tarixi va tarix falsafasini, tamoyil lar, qonunlar va
kategoriyalar tizimi sifatidagi dialektikani o‘z ichiga oladi.
Dialektika muammolarini ishlab chiqishda ham Gegelning xizmatlari
beqiyosdir. U sifat o‘zgarishi, quyi shakllardan oliy shakllarga yuksalish, eskining
yangiga o‘tishi, har bir hodisaning o‘z ziddiga aylanishi sifatidagi dialektik
rivojlanish haqidagi ta’limotni yaratdi. Gegel dunyodagi barcha jarayonlar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqani qayd etdi.
Gegel dialektikaning idealistik shaklini ishlab chiqqan: u kategoriyalar
dialektikasini, ularning aloqalari va bir-biriga o‘tishini, «sof fikr» - mutlaq
g‘oyaning rivojlanishini tahlil qiladi. U rivojlanishni o‘z-o‘zidan harakat sifatida,
qarama-qarshiliklar bir-biriga o‘tishi natijasida yuz beruvchi o‘z-o‘zidan
rivojlanish sifatida tushunadi: hodisa ziddiyatli bo‘lgani bois, u harakatlanish va
rivojlanish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Gegel dialektikasida har bir tushuncha qolgan
barcha tushunchalar bilan ichdan bog‘lanadi: tushunchalar va kategoriyalar bir-
biriga o‘tadi. Masalan, imkoniyat rivojlanish jarayonida voqelikka, miqdor –
sifatga, sabab – oqibatga aylanadi va ayni vaqtda buning aksi yuz beradi. Gegel
qarama-qarshi kategoriyalar – shakl va mazmun, mohiyat va hodisa, tasodif va
zaruriyat, sabab va oqibatning birligini qayd etadi.

Gegel dialektikaning asosiy qonunlari: miqdor va sifat o‘zgarishlari qonuni,
qarama-qarshiliklarning bir-biriga o‘tishi qonuni va inkorni inkor qonunini kashf
etdi. U kategoriyalar dialektikasi orqali dialektika asosiy qonunlarining amal qilish
mexanizmini o‘rganadi.
Gegel dialektikani bilish jarayoni ga tatbiq etdi. Gegel uchun haqiqat bir marta
va bir umrga berilgan mutlaqo to‘g‘ri javob emas, balki jarayondir. Gegelda bilish
nazariyasi bilish tarixi bilan mos keladi: bilish, fan rivojlanishi tarixiy
bosqichlarining har biri u haqda «mutlaq», lekin cheklangan, to‘liq bo‘lmagan
tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Har bir keyingi bosqich o‘zidan oldingi
bosqichdan boyroq va muayyanroq. U avvalgi mazmunning boyligini o‘zida to‘liq
saqlaydi va oldingi bosqichni rad etadi, lekin uning noyob jihatlarini yo‘qotmaydi,
«o‘zlashtirilgan barcha xossalarni yanada boyitadi».
Shunday qilib, Gegel mutlaq va nisbiy haqiqat dialektikasini ishlab chiqadi.
Gegel dialektikasini o‘rganish bilish nazariyasiga oid bilimlarni boyitadi, nazariy,
ijodiy fikrlash qobiliyatining rivojlanishiga yo‘l ochadi, mustaqil g‘oyalarni
yaratishga ko‘maklashadi.
6- masala. XX – XXI asr falsafasining okimlari
G‘arb falsafasida XIX asr oxirida boshlangan jarayonlar XX asrda uning
yangi, hozirgi noklassik tipi vujudga kelishi bilan yakunlandi.
Hozirgi G‘arb noklassik falsafasi muayyan yaxlitlik, birlikni, ifoda etuvchi
falsafiy tafakkur shakllanishining o‘ziga xos bosqichidir. Unda ayrim asosiy
yo‘nalishlar – pozitivizm, neopozitivizm, strukturalizm va hokazolar farqlanadi.
Ssientistik tendensiya falsafani ijtimoiy fanga aylantirish va dunyoqarash
masalalaridan xalos bo‘lishga intilish bilan bog‘liq. Uni avvalo pozitivizmning har
xil, shu jumladan sosiologiya sohasidagi shakllari ifoda etadi.
Ularga falsafaning ijtimoiy bilim uchun ilmiylikning yagona andozasini
yaratishga harakat qiluvchi yo‘nalishi – strukturalizm yaqin turadi.
Antissientistik, ko‘p jihatdan irrasionalistik tendensiya fan salbiy ijtimoiy va
tabiiy jarayonlarga sabab bo‘lib, ong va bilishning boshqa noilmiy shakllarini

chetga chiqarib qo‘yishidan kelib chiqadi. Falsafiy mulohaza yuritishning bu tipi
avvalo hayot falsafasi, ekzistensializm va germenevtikani o‘z ichiga oladi.
Mavhum-metafizik tendensiya falsafani borliq va bilishning teran asoslarini
aniqlovchi «mutlaq fan» sifatida tasavvur qilish bilan bog‘liq. Falsafa o‘z
mazmunini ijtimoiy fanlarning dalil lari va qonunlaridan qat’i y nazar keng
ifodalaydi, deb hisoblanadi. Bu tendensiyani diniy falsafaning turli yo‘nalishlari
ifoda etadi. Bunga fenomenologiya yo‘nalishi ham yaqin turadi.
E ndi h ozirgi zamon G‘arb falsafasining muammolari tahlil qilinuvchi eng
nufuzli yo‘nalishlarini ko‘rib chiqamiz.
Pozitivizm falsafaning keng tarqalgan yo‘nalishlaridan biridir. Uning
muammolari ilmiy bilimning falsafiy tahlili atrofida jamlanadi.
Pozitivizm soxta bilimdan haqiqiy bilimni ajratishga harakat qiluvchi ijobiy
bilimning falsafiy doktrinasini anglatadi.
Bunday ijobiy bilimlar ayrim fanlarni bilish bilan tenglashtiriladi:
pozitivizmga dunyoqarash muammolarini o‘z ichiga oluvchi an’anaviy falsafaga
nisbatan o‘ta salbiy munosabat xosdir.
Pozitivizmning birinchi tarixiy shakli XIX asrning 30-40-yillarida vujudga
kelgan. Unga fransuz faylasufi O.Kont asos solgan.
Kont fikriga ko‘ra, fanning vazifasi narsani tushuntirish emas, balki unga
tavsif berishdir. Fan «nima uchun?» degan savolga javob berishga qodir emas, u
dalil larni qayd etish va «qay tarzda?» degan savolgagiga javob berish bilan
kifoyalanishi lozim. Shu holdagina u ijobiy bo‘lishi mumkin.
Kontning falsafani ijobiy bilim tamoyil lariga muvofiq tuzishga urinishi
tabiatshunos olimlar davralarida o‘z izdoshlarini topdi.
Ilk pozitivizm asoschilari olimlarni hissiy hodisalar jabhasiga chuqur kirishga
urinishlardan voz kechish va ularni tavsiflash bilan kifoyalanishga chaqirdilar. Bu
yondashuv hissiylik jabhasi ortida qandaydir borliqning mavjudligini nazarda
tutadi.
Ilk pozitivizm ning o‘ziga xos xususiyati shundaki, O.Kont va uning boshqa
namoyandalari falsafaning asosiy vazifasini muayyan fanlarning amalda mavjud

moddiy dunyo haqidagi ma’lumotlarini umumlashtirish va tizimga solishdan iborat
deb bildilar. Boshqacha aytganda, bu bosqichda pozitivizm hali tashqi dunyoning
mavjudligini tan oluvchi materialistik ta’limot bo‘lib qoldi.
Pozitivizmning ikkinchi tarixiy shakli – empiriokritisizm XIX–XX asrlar
chegarasida yuzaga keldi. Uning eng mashhur namoyandalari – E.Max (1838-
1916) va R.Avenarius (1843-1896). Ilk pozitivizmdan farqli o‘laroq,
empiriokritisizm falsafaga «ikkinchi pozitivizm»ni sintez qiluvchi fan sifatida
yondashadi, uni bilish nazariyasiga bog‘laydi. Empiriokritisizm «tajriba tanqidi»
degan ma’noni anglatadi va «tajribani metafizik tabiatni o‘zgartiruvchi barcha
qoidalardan tozalash»ni nazarda tutadi. E.Max fikriga ko‘ra, tajriba amalda «dunyo
elementlari» hisoblanuvchi sezgilardan iboratdir.
Binobarin, pozitivizm o‘zining maxizm shaklini kasb etgan ikkinchi
bosqichida butun falsafiy faoliyatni inson tajribasi hissiy asosining ruhiy-fiziologik
shakllari tahliliga bog‘ladi. Maxizm falsafasida dunyo «sezgilar majmui» tarzida
namoyon bo‘ldiki, bu materializmdan butunlay voz kechilishi, ingliz faylasufi
Berklining subektiv idealizmi o‘ziga xos tarzda tiklanishini anglatar edi.
Ikkinchi pozitivizm yaratuvchilari bilish jarayonining nazariy modelini
tuzishga harakat qilgan bo‘lsalar, neopozitivizm, pozitivizmning uchinchi tarixiy
shakli sifatida, ilmiy nazariyalarning haqiqatnamoligini, ularning nisbiy qimmatini
aniqlash metodlarini o‘z falsafiy faoliyatining predmetiga aylantirdi. Bu bosqich
vakillari (Karnap, K.Popper, I.Lakatos, T.Kun va boshqalar) pozitivizmning asosiy
tamoyil lariga tayanib, an’anaviy falsafa tushunchalari noilmiydir, chunki ularni
tajribada tekshirish mumkin emas, deb e’lon qildilar.
Neopozitivistlar u yoki bu ilmiy xulosalar, konsepsiyalar va nazariyalarning
to‘g‘riligi, haqiqiyligini tekshirish metodlariga asosiy e’tiborni qaratdilar. Ular
hozirgi ilmiy bilimlarning haqiqiyligini tekshirishning asosiy tamoyil lari:
verifikasiya, falsifikasiya va konvensiya tamoyil arini ta’riflab berdilar.
Verifikasiya (lot. «verus» - haqiqiy va «facio» - bajaraman) tamoyil i nuqtai
nazaridan hissiy tajriba dalillari bilan tasdiqlanuvchi ilmiy qoidalargina haqiqiy

hisoblanadi. Boshqacha aytganda, tajribada sinalishi mumkin bo‘lgan
mulohazalargina ahamiyat kasb etadi.
Neopozitivizm metafizik farazlarni aniqlash ishida verifikasiya tamoyil i
muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlagan. Biroq bu tamoyil o‘zi ni oqlamadi,
chunki u fan tuzilishi va dinamikasiga mos kelmasdi. Verifikasiya tamyil iga qarshi
quyidagi e’tirozlar mavjud:
Fanda tajribada sinash mumkin bo‘lmagan bilimlar hanuzgacha mavjud.
Biroq ularni keyinchalik, kuzatish va eksperiment texnikasi rivojlanganidan so‘ng
tekshirish imkoniyati paydo bo‘lishi mumkin. masalan, O.Kont osmon jismlarining
kimyoviy tarkibi haqidagi masalani metafizik masala deb hisoblagan. U mazkur
masalaning yechimini topish mumkin emasligini qayd etgan. Kont vafotidan so‘ng
oradan ikki yil o‘tgach spektral analiz paydo bo‘ldi va uning yordamida osmon
jismlarining kimyoviy tarkibi aniqlandi.
Tarixiy bilim – o‘tmish haqidagi, hozir mavjud bo‘lmagan narsalar haqidagi
bilim. Verifikasiya tamoiyl i esa mavjud borliqqa tayanishni talab qiladi. Biroq
o‘tmishni ham bilish mumkin. Verifikasiya tamoyil iga ko‘ra esa, barcha tarixiy
mulohazalar ma’nosizdir.
Ma’noli mulohazalar majmuini neopozitivizm ikki turga – sintetik va analitik
mulohazalarga ajrat a di. Verifikasiya tamoyili ning o‘zini mulohazalarning qaysi
turiga kiritish mumkin? Bu tavtologiya ham, tajribada sinalgan (sintetik) mulohaza
ham emas. Mazkur prinsipning kelib chiqishi falsafiy xususiyatga ega, mohiyat
e’tibori bilan bu mantiqiy pozitivizm qabul qila olmaydigan metafizik qoidadir.
Falsifikasiya prinsipi ilgari surilgan qoidalarni tasdiqlashga emas, balki rad
etishga qarab mo‘ljal oladi. U ilmiylikka da’vogar bo‘lgan qoidalarni rad etishga
harakat qilishni nazarda tutadi. Ilgari surilgan qoidani rad etib bo‘lmasa, uni
haqiqiy yoki hech bo‘lmasa o‘rinli deb hisoblash mumkin. Rad etilgan qoidadan
esa voz kechilishi lozim.
F anni o‘rganish sohasidagi falsafiy yo‘nalish sifatida, Neopozitivizm, 50-
yillar oxiri – 60-yillarning boshlarida o‘z nufuzini yo‘qotdi , va shu davrda
«To‘rtinchi pozitivizm» yoki postpozitivizm maydonga chiqdi. Uning eng mashhur

namoyandalari qatoriga K.Popper, I.Lakatos, T.Kun, S.Tulmin, P.Feerabend,
D.Agassini kiritish mumkin.
Postpozitivizm. Postpozitivizmning neopozitivizm bilan g‘oyaviy aloqasi
shunda ifodalanadiki, ular asosan ilmiy bilim tahlili bilan shug‘ullangan, tilga katta
e’tibor bergan. Biroq, mantiqiy pozitivizm asosan mavjud ilmiy bilim tuzilishini
o‘rganishga e’tiborni qaratgan bo‘lsa, postpozitivizmning bosh muammosini ilmiy
bilim dinamikasi tashkil etadi. Bu o‘zgarish fanni falsafiy o‘rganish masalalari
doirasi ning ham o‘zgarishiga sabab bo‘ldi. Postpozitivizmni avvalo ilmiy
bilimning ijtimoiy-madaniy omillari, yangi nazariyalarning yuzaga kelishi,
ularning olimlar ham jam iyati tomonidan qabul qilinishi, raqobatlashuvchi ilmiy
konsepsiyalarni taqqoslash va tanlash mezoni qiziqtiradi.
Agar m antiqiy pozitivizmga empirik bilimni ishonchli va barqaror bilim
sifatida ishonchsiz va o‘zgaruvchan nazariy bilimga qarshi qo‘yish xos bo‘lsa,
p ostpozitivi zm esa, aksincha, bilimning bu ikki darajasi bir-biriga o‘tishi haqidagi
qarash xosdir zero postpozitivizm ta’limoti n azariyaning empiriyaga ta’siri kuchli
emasligi, dalil larni aniqlash uchun nazariya talab etilishi, shu sababli dalillar
nazariyaga ma’lum darajada bog‘liq bo‘lishi yoki hatto ularni belgilashi yoritib
berilgan.
Postpozitivizm konsepsiyasining navbatdagi xususiyati – shundaki ilmiy
bilimning rivojlanishini talqin qilishda kumulyativizmdan voz kech ilgan . Ilk
pozitivizm ilgari surgan kumulyativistik yondashuv fanning izchil rivojlanishi,
bilimlarning asta-sekin to‘planib borishini nazarda tutadi. Postpozitivizm fan
haqidagi bunday tasavvurdan voz kechadi. U fan tarixida inqilobiy o‘zgarishlar yuz
berishi muqarrarligini asoslashga harakat qiladi. Postpozitivistlar fikriga ko‘ra,
inqilob natijasida fanda ilgari e’tirof etilgan va asoslangan bilimlar, nafaqat
nazariyalar, balki metodlar va omillar ham qayta ko‘riladi.
Uchinchi va to‘rtinchi pozitivizm o‘rtasida fanni soxta fan (metafizika)dan
farqlash masalasida ham jiddiy tafovutlar mavjud. Pozitivizm metafizikani fandan
chiqarib tashlashni bosh vazifalaridan biri deb hisoblagan. Postpozitivizm esa
ilmiy bilim va falsafa o‘rtasida qat’iy chegara o‘tkazishdan bosh tortadi. U falsafiy

qoidalarning asosliligini va ularni fanlardan chiqarib tashlash mumkin emasligini
tan oladi. Fan falsafasida keng qo‘llaniluvchi «paradigma» (T.Kun), «ilmiy
tadqiqot dasturi» (I.Lakatos) kabi tushunchalar falsafiy (metafizik) unsurlardan
iborat. Shuningdek , postpozitivizmning ayrim namoyandalari (P.Feerabend) fan,
falsafa va afsona o‘rtasida biron-bir farqni ko‘rishdan butunlay bosh tortadi.
Postpozitivizm fan tashqi (ijtimoiy, madaniy) omillar bilan belgilanishi
haqidagi g‘oyani tan oladi. Bu jihatdan ham postpozitivizm mazkur falsafiy
yo‘nalishning oldingi shakllaridan ancha farq qiladi. Quyida postpozitivizm
vakillarining qarashlari bilan tanishamiz.
Tomas Kun. T.Kunning epistemologik konsepsiyasi uning «Ilmiy inqiloblar
strukturasi» asarida ifodalangan bo‘lib, bu yerda u pozitivistik an’analarni tanqid
qiladi.
Kun fikriga ko‘ra, fan tarixi epistemologiyaning bazisi va asosiy materialiga
aylanishi lozim.
Fan – bilimlar tizimi emas, balki avvalo ilmiy hamjamiyatlar faoliyatidir.
Muammo bunday qo‘yilganida falsafa fanining dastlabki nuqtai nazarlari va xatti-
harakatlarida mujassamlashgan alohida normativlik va mantiqiy-metodologik
mustaqillikka bo‘lgan barcha da’volar o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Ular ilmiy
hamjamiyat faoliyatining asosiy usuliga, uning zaminida shakllangan fan matrisasi
va paradigmasiga bog‘liq bo‘lib qoladi. T.Kunning «Ilmiy inqiloblar strukturasi»
asari ta’sirida ilmiy hamjamiyat tushunchasi fanning barcha sohalaridan
mustahkam o‘rin oldi. Fanning o‘zi g‘oyalar tizimining rivojlanishi sifatida emas,
balki ilmiy hamjamiyat faoliyatining mahsuli sifatida tushunila boshlandi.
Ilmiy hamjamiyatni ma’lum ixtisoslikka va o‘xshash ilmiy tayyorgarlikka ega
tadqiqotchilar tashkil etadi. Ilmiy hamjamiyat vakillari, odatda, o‘xshash kasbiy
ko‘nikmalarga ega va ilmiy adabiyotlarning muayyan majmuini o‘zlashtirgan
bo‘ladi. Ilmiy hamjamiyat bu muayyan bilim sohasi mutaxassislarining
hamjamiyati yoki ma’lum ilmiy muammoni o‘rganuvchi tadqiqotchilar guruhidir.
Fanning rivojlanish jarayonida ilmiy hamjamiyatning rolini quyidagicha
tavsiflash mumkin:

 mazkur hamjamiyat vakillari fan maqsadlarini va o‘z sohasining
vazifalarini bir xil tushunadilar. Shu tariqa ular u yoki bu fanning predmeti va
uning rivojlanishi haqidagi tasavvurlar tizimini tartibga keltiradilar;
 ularga universalizm xos bo‘lib, buni ular o‘z tadqiqotlarida va o‘z
hamkasblarining tadqiqotlariga baho berishda hisobga oladilar, bu yerda ular
bilimlarni asoslash va isbotlashning umumiy mezonlari va qoidalariga amal
qiladilar;
 ilmiy hamjamiyat tushunchasi bilimlarni jamlashning kollektiv
xususiyatini qayd etadi. U bilishning kollektiv subekti nomidan ish ko‘radi, bilish
faoliyati natijalariga kelishib baho beradi, ichki me’yorlar va ideallar tizimi – fan
etosini yaratadi va quvvatlaydi;
 ilmiy hamjamiyatning barcha a’zolari muayyan paradigmaga – ilmiy
muammolarni qo‘yish va yechish modeli (andozasi)ga amal qiladi. Yoki, T.Kun
ta’biri bilan aytganda, paradigma tadqiqotchi olimlar guruhini boshqaradi.
Olimlarning o‘zlari ko‘proq paradigma haqida emas, balki nazariya yoki
nazariyalar to‘plami haqida so‘z yuritishni ma’qul ko‘radilar.
Fan rivojlanishining Kun taklif qilgan modeli turli ilmiy hamjamiyatlar
o‘rtasidagi raqobat kurashi hodisalari oldinma-ketin yuz berishini nazarda tutadi.
Qabul qilingan paradigma hukmronligi davri, «normal fan» bosqichidan keyin
paradigmaning inqiroz davri keladi va bu ilmiy inqilob atamasi bilan ifodalanadi.
Raqobatlashayotgan taraflardan birining g‘alabasi fanning normal rivojlanish
bosqichini tiklaydi. Paradigma yuzaga kelishidan oldingi davr dalillarning tartibsiz
to‘planishi bilan tavsiflanadi. Bu davrdan chiqish ilmiy amaliyot andozalari,
nazariy qoidalar, dunyoning aniq manzarasi belgilangani, nazariya va metodning
birlashuvini anglatadi.
Ilmiy paradigmaning almashishi, inqilobiy o‘zgarishlar bosqichiga o‘tish fan
matrisasi elementlari, tadqiqot texnikasi, metodlar va nazariy farazlar to‘la yoki
qisman o‘zgarishini nazarda tutadi. Epistemologik qadriyatlar majmui to‘la
o‘zgaradi.

Kun fikriga ko‘ra, ilmiy oqilonalikning umumiy mezonlari nisbiy xususiyat
kasb etadi. Har bir paradigma o‘z muammolar sohasida yaratilgan andoza va
mezonlarga tayanadi, shu sababli ular formal mantiq andozalariga muvofiq bo‘lishi
shart emas, ammo ularga, shuningdek sog‘lom fikrga zid kelmasligi lozim. Shu
boisdan fanni intellektual faoliyatning boshqa turlaridan farqlash imkonini
beruvchi chegara (demarkasiya) haqida gapirish ancha qiyin. U har safar yangidan
o‘rnatiladi. Kun fikriga ko‘ra, fan uchun yagona va universal metod mavjud emas,
kuzatishlarning universal bayonnomalari ham yo‘q, serqamrov metatarixiy lug‘at
ham bo‘lishi mumkin emas. Olimning dunyoga munosabati uning muayyan
paradigmaga amal qilishi bilan belgilanadi, tarixiy va ijtimoiy dalillarga bog‘liq
bo‘ladi.
Kun paradigma konsepsiyasini har tomonlama himoya qiladi. «Paradigma»
deganda u ma’lum vaqt mobaynida ilmiy hamjamiyatga muammolarni qo‘yish va
yechish andozasini beruvchi keng e’tirof etilgan ilmiy yutuqlarni tushunadi.
Paradigma ilmiy hamjamiyat tomonidan qabul qilingan va ilmiy an’ananing
mavjudligini ta’minlovchi e’tiqodlar, qadriyatlar va texnika vositalari majmuini
anglatgani bois, Kun fundamentalizm prinsiplarini rad etadi. Ilmiy paradigmaga
bog‘liq bo‘lmagan omillar yo‘q va bo‘lishi mumkin emas. Uning fikricha,
kuzatishning empirik jihatdan neytral tili ham bo‘lishi mumkin emas. Ilmiy
hamjamiyatga qo‘shilgan olimlar dunyoga qabul qilingan paradigma nuqtai
nazaridan qaraydilar. Zero dalillar nazariyani belgilamaydi, balki nazariya o‘zining
anglab yetilgan tajribasiga kirishi mumkin bo‘lgan u yoki bu dalillarni tanlaydi.
Kun yangi paradigma rivojlanishining dastlabki bosqichida uning tarafdoriga
aylangan odam bu paradigmaning muvaffaqiyatiga ishonishi lozim, deb
hisoblagan.
Paradigma strukturasiga nimalar kiradi?
Birinchidan, simvolik umumlashtirishlar - qonunlar, ta’riflar va ko‘p
ishlatiladigan atamalar.
Ikkinchidan, universumning u yoki bu ontologiyasini belgilovchi metafizik
mo‘ljallar majmui.

Uchinchidan, ayrim vazifalarni yechishning umumiy qabul qilingan
andozalari, sxemalari.
Kun paradigmani o‘lchash mumkin emas degan tezisni ilgari suradi. U
fanning rivojlanish tarixidagi vorisiylikni rad etadi. Fan dinamikasini u uzlyuksiz
emas, balki uzlukli deb biladi. Uning fikriga ko‘ra, ilmiy hamjamiyatlar bir-birini
siqib chiqaradi, oldingi paradigma to‘plagan bilimdan esa voz kechiladi.
Kun paradigma tushunchasini yanada aniqroq eksplikasiya qilishga urinib, uni
keyinchalik olimlarning muayyan fanga mansubligini ham, ilmiy faoliyat qoidalari
tizimini ham hisobga oluvchi fan matrisasi tushunchasiga aylantirdi. Fan
matrisasining strukturasiga nazar tashlar ekanmiz, uning paradigma strukturasiga
o‘xshashligini ko‘rishimiz va matrisaning quyidagi elementlarini qayd etishimiz
mumkin.
Simvolik umumlashtirishlar. Bu yerda ilmiy guruh a’zolari shak-shubhasiz va
yakdillik bilan foydalanuvchi iboralar nazarda tutiladi. Ular formal xususiyat kasb
etadi yoki osongina formallashtiriladi.
Zarur qoidalar (yoki metafizik paradigmalar) , m azkur fan doirasida tan
olingan qadriyatlar dir . Aksariyat hamjamiyatlarda birdamlik tuyg‘usi aynan
qadriyatlarning birligi tufayli yuzaga keladi.
Stiven Tulmin (1922-1997) butunlay boshqacha metodologik mo‘ljal –
evolyusion epistemologiya asoschisi . Mazkur yo‘nalishning umumiy ma’nosi
shundan iboratki, u bilishni jonli tabiat evolyusiyasining lahzasi sifatida o‘rganadi
va bilish mexanizmlarini evolyusiya nuqtai nazaridan yoritadi. Evolyusion
epistemologiya sof evolyusiya va bilish jarayoni biologiyasining o‘xshashligi
g‘oyasiga asoslangan va insonning bilish apparati bu biologik evolyusiya
jarayonida rivojlangan moslashuvlar mexanizmidir, degan tasavvurga tayangan.
Evolyusion epistemologlar fikriga ko‘ra, ayni shu sababli bilish mexanizmi
evolyusion tip bo‘yicha rivojlanadi va tegishli ravishda hozirgi zamon evolyusiya
nazariyasiga muvofiq tushunilishi mumkin.
Evolyusion epistemologiya insonning biologik evolyusiya mahsuli sifatidagi
talqinidan kelib chiquvchi bilish nazariyasidir.

Shunday qilib, evolyusion epistemologiyaning asosiy nazariy manbasi sifatida
organik evolyusiya konsepsiyasi amal qiladi. Evolyusion epistemologiyaning ikki
xil ma’nosini farqlash lozim:
 bilish vositalari, shakllari va metodlarining (bilish organlarining)
rivojlanishini evolyusion sxema yordamida tushuntirishga urinish;
 bilim mazmunini (axborotning paydo bo‘lishini) evolyusion
tushuntirishga harakat qilish. Bu yerda o‘zgaruvchanlik, tanlash va mustahkamlash
tushunchalari ma’lum ahamiyat kasb etadi.
Evolyusion epistemologiyaning birinchi ma’nosida dunyoni aniq aks ettirish
imkoniyatini ta’minlovchi bilish organlari, kognitiv strukturalar va bilish
qobiliyatlarining evolyusiyasi masalalariga urg‘u beriladi. U bizning bilish
apparatimiz evolyusiya mahsulidir, degan fikrni ilgari suradi. Tirik
organizmlarning nerv sistemasi va idrok etish organlari millionlab yillar
mobaynida borliqni mumkin qadar aniq aks ettirishni ta’minlaydigan tarzda
o‘zgarib borgan.
Agar organizm bunday moslamalar bilan ta’minlanmaganida, uning
mavjudligi va rivojlanishi mumkin bo‘lmas edi. Perseptual tizimi o‘zi yashaydigan
muhit sharoitlarida mos ravishda va qoniqarli harakat qilish imkonini beruvchi
organizmlargina yashab qoladi va nasl qoldiradi. Bilishning subektiv strukturalari
borliqqa mos tushadi, chunki aynan shunday holat yashab qolish imkoniyatini
ta’minlaydi.
Evolyusion epistemologiyaning ikkinchi ma’nosi falsafa fanining bevosita
predmetidir, chunki unda o‘z xususiyatiga ko‘ra evolyusion bo‘lgan ilmiy
bilimning o‘sishi modeliga urg‘u beriladi.
Bu yerda falsafa fani konsepsiyalaridan biri sifatidagi evolyusion
epistemologiya to‘g‘risida so‘z yuritiladi. U evolyusiya dinamikasining mantiqiy
talqiniga mos tushuvchi ilmiy bilim dinamikasini ko‘rsatadi. Mazkur yo‘nalish
ham fanning evolyusion nazariyasi deb ataladi.
Karl Popper (1902-1994). Eng muhim asarlari: «Ilmiy tadqiqot mantiqi»
(1935), «Ochiq jamiyat va uning dushmanlari» (1945), «Tarixiylikning

qashshoqligi» (1963), «Obektiv bilim. Evolyusion yondashuv» (1972), «Realizm
va fan maqsadi» (1983).
Popper falsafaning bosh maqsadi ilmiy bilimning o‘sishini, ayniqsa – ilmiy
kosmologiyani o‘rganishdan iborat deb bilgan. Ilmiy kosmologiya dunyoni, shu
jumladan insonni (va uning bilimini) bu dunyoning qismlari sifatida bilishni
nazarda tutadi. Popper fikriga ko‘ra, falsafaning alohida metodi mavjud emas –
masalalar aniq qo‘yiluvchi va taklif etilgan yechimlar tanqidiy tahlil qilinuvchi har
qanday oqilona munozara metodi mavjud. U verifikasiya tamoyiliga zid o‘laroq
falsifikasiya metodini (har qanday fikrni rad etish mumkinligi prinsipini) taklif
qildi, bilimni tashkil etish nazariy va empirik darajalarining uyg‘un birligini,
shuningdek gipotetik xususiyati va xato qilishi mumkinligini (har qanday fanning
fallibilizmi prinsipini) qayd etdi. Falsifikasiya tamoyilipi fan uchun muayyan
ahamiyatga egadir. Salbiy tekshirish u yoki bu qoidaning haqiqiyligini
isbotlamasa, uni uzil-kesil rad etadi. Biroq falsifikasiya prinsipi faqat rad etishga
qarab mo‘ljal oladi: u bilimlarni o‘stirish jarayonini muvaffaqiyatli amalga oshirish
imkonini bermaydi, agar u yoki bu nazariyani rad etuvchi ma’lumotlar topilsa, bu
nazariyadan butunlay voz kechiladi.
Nazariyalar o‘rtasida vorisiylik mavjud bo‘lib, u Nils Borning muvofiqlik
tamoyilida o‘z ifodasini topgan.
Ilmiy bilimni noilmiy bilimdan, fanni metafizikadan ajratishni (yoki
demarkasiya muammosini) Popper muhimlik mezonlarini yaratish mo‘ljallariga
qarshi o‘laroq muhim ahamiyatga ega deb belgiladi.
Ilmiy bilimning o‘sishini Popper ijtimoiy o‘zgarishlar umumiy
jarayonlarining ayrim hodisasi sifatida talqin qiladi (va ularning doirasida
muammolar va ularni yechishga alohida e’tibor qaratilishi lozim deb hisoblaydi).
Ilmiy bilish tarixi – bu dadil farazlar va ularni permanent rad etishlar tarixidir.
Popper ta’biri bilan aytganda, «fan» degan odam «taraqqiyot» deydi va aksincha
(Vena to‘garagi vakillaridan farqli o‘laroq, Popper normal fanga rivojlanuvchi fan
sifatida yondashadi va uning o‘sishini qadrsizlantiruvchi metodologiyani tuzishga
harakat qiladi). Birdan-bir ilmiy bilimga erishish, shuningdek haqiqatning tagiga

yetishga yaqinlashish, Popper nuqtai nazaridan, faqat xatolar va yanglishishlar
eliminasiyasi mahsuli sifatida amalga oshishishi mumkin: fan yaxlitligining asosi
sifatida oldindan belgilangan ideal va ilmiy tilning haqiqiyligi emas, balki
borliqning birligi amal qiladi. Fanlar bu borliqni anglash jarayonida o‘sib boruvchi
tarzda bir-biriga yaqinlashadi. Oqilonalashuv darajasi, Popper fikriga ko‘ra, ilmiy
inqiloblarning intensivligi bilan belgilanadi.
Popper ta’limoti kontekstida falsafa va fanning o‘zaro nisbati yo‘lidagi eng
katta to‘siq - falsafiy bilimning o‘ziga xosligi. Popper tusmoliga ko‘ra falsafa va
fanni aniq ajratish naturfalsafaning spekulyativ tamoyil lari va fan farazlarini
farqlash uchun zarurdir.
Bu kontekstda Popper fan va falsafani emas, balki dogmatik va evristik
bilimni ajratishni ma’qul ko‘rgan.
Imre Lakatos. Ilmiy bilimning o‘sishi muammosi qaysi yo‘nalishga
mansubligi va qaysi g‘oyalarni ilgari surishidan qat’i nazar, barcha metodologlar,
olimlar va mutafakkirlarni qiziqtiruvchi muhim muammodir.
Britaniyalik fan faylasufi va tarixchisi Imre Lakatos (1922-1974) o‘zining ilk
asarlarida farazlar va rad etishlar mantiqining o‘ziga xos variantini bilimning
o‘sishi muammosining rekonstruksiyasi sifatida tuzishga harakat qildi. XVII-XIX
asrlar matematikasi uning tahlili predmetiga aylandi. Keyinchalik u, o‘z fikriga
ko‘ra, fanlarning rivojlanish zamirida yotuvchi ilmiy tadqiqot dasturlarining
raqobati g‘oyalarini asoslashga yaqinlashdi. «Mening yondashuvim tadqiqot
dasturlaridan iborat «raso fan» bilan sinov va xatolarning siyqasi chiqqan
andozasidan tashkil topgan «noraso fan»ni farqlashning yangi mezonini nazarda
tutadi», deb yozadi olim. Lakatos o‘z konsepsiyasini asoslashda fan tarixini
o‘rganishga alohida e’tibor bergan.
Lakatos fikriga ko‘ra, ilmiy dastur ilmiy bilimning asosiy birligidir. U ilgari
surgan konsepsiya nuqtai nazaridan fanning rivojlanishi tadqiqot dasturlarining
o‘zgarishidir. «Men fanning uzlyuksizligiga Popper ko‘zoynagi orqali qarayman, -
deb tan oladi u. – Shu sababli Kun paradigmalarni ko‘rgan joyda men oqilona
tadqiqot dasturlarini ham ko‘raman». Tadqiqot dasturi uzlyuksiz rivojlanuvchi

asos, asosiy g‘oyalar va tamyil lar birligi bilan bog‘liq nazariyalar majmui va
ketma-ketligi sifatida tushuniladi. Asosiy nazariya keyingi nazariyalarning yuzaga
kelishiga asos bo‘ladi va ularning har biri oldingi gipotezaga qo‘shimcha gipoteza
kiritish orqali rivojlanadi. Lakatos «raso fan» va «noraso fan»ni farqlashni bir
necha asoslarga ko‘ra amalga oshiradi. «Raso fan» shu bilan tavsiflanadiki, u:
 ilgari ma’lum bo‘lmagan dalil larni bashorat qiladi;
 yangi yordamchi nazariyalarni oldindan aytib beradi;
 evristik kuchga ega bo‘ladi;
 nazariy jihatdan mustaqil bo‘ladi.
Uzlyuksiz dastur alohida normativ qoidalar bilan muhofaza qilinadi.
Tadqiqot dasturi tarkibiga qattiq o‘zak, fundamental farazlar, ijobiy evristika
qoidalari (ular tadqiqotlarni amalga oshirish yo‘llarini belgilaydi) va salbiy
evristika qoidalari (ular taqiqlarni, qaysi yo‘llardan yurmaslik kerakligini
ko‘rsatadi) kiradi. Fundamental farazlar o‘ziga xos xususiyat kasb etadi va shartli
ravishda rad etilmagan deb olinadi. Qattiq o‘zak ilmiy dasturning barcha
nazariyalarida o‘zgarishsiz saqlanayotgan muayyan ilmiy va ontologik farazlar
majmuidan tashkil topadi.
«Salbiy» evristika qoidalari tadqiqot dasturining qattiq o‘zagini hatto u
anomaliyalar bilan to‘qnash kelgan holda ham qayta ko‘rishni man etadi. Tadqiqot
dasturi ma’lum darajada dogmatik xususiyat kasb etadi. Bir marta qabul qilingan
nazariyaning dogmatik to‘g‘riligi o‘z ijobiy ahamiyatiga egadir. Usiz olimlar
nazariyadan uning imkoniyatlari, kuchi va ahamiyatini anglashdan oldinroq voz
kechgan bo‘l ar e di. Shu tariqa u muayyan nazariyaning kuchi va afzalliklarini
yaxshiroq tushunishga ko‘maklashadi. Uning izlariga Kunning «normal fan» davri
tavsifidayoq duch kelish mumkin.
Nazariyaning «qattiq o‘zagi» yaxshiroq saqlanishi uchun qo‘shimcha
gipotezalarning «saqlagich kamari» tashkil etiladi. Bu gipotezalar anomaliyalarga
moslashib o‘z shakl-shamoyilini o‘zgartirishi mumkin. Bu bilan Lakatos anomal
vaziyatlarga tushuvchi yoki qarshi misollar bilan to‘qnash keluvchi nazariyalarga

baho berishda falsifikasionizmga haddan tashqari berilishning oldini olishga
harakat qilgan.
U yoki bu tadqiqot dasturini metodologik tahlil qilish texnikasi bir qancha
bosqichlardan iborat:
 tadqiqot dasturining oqilona rekonstruksiyasini ilgari surish;
 uni haqiqiy nazariya bilan taqqoslash;
 uni tarixiylik va oqilonalikning mavjud emasligini uchun tanqid
qilish.
Uzlyuksiz o‘sish talabi Lakatos oqilona rekonstruksiyasining asosiy mazmuni
va mohiyatidir. Tadqiqot dasturi ilmiy bilimning rivojlanishida kontinuallik
jihatlariga urg‘u berishi lozim.
Umuman olganda, olimning konsepsiyasi mantiqiy-normativ xususiyat kasb
etadi. Ilmiy tadqiqot dasturi ilmiy bilim rivojlanish yo‘llarining ko‘p sonliligi va
rang-barangligini cheklar, fan tarixi turli nazariyalarning yuzaga kelishi,
rivojlanishi va raqobati tarzida namoyon bo‘lardi. Ayni vaqtda, tadqiqot dasturlari,
asosiy nazariyalar hamda ilmiy bilimning o‘zgarishi va rivojlanishi rang-barang
shakllari mexanizmining amalda murakkabligi taklif etilgan model bilan
uyg‘unlasha olmas e di.
Pol Feerabend . Amerikalik faylasuf va metodolog olim Pol Karl Feerabend
1924 yilda tug‘ilgan.
Feerabendning serqatlam konsepsiyasida Vitgenshteyn ijodi so‘nggi
davrining ta’siri, taniqidiy rasionalizmga moyillik va hatto «ilmiy materializm»
prinsiplariga duch kelish mumkin. Bu olim an’anaviy va yangi muammolarni
tabiiy-ilmiy dunyoqarash va metodologiya nuqtai nazaridan tushunishga harakat
qilganligidan dalolat beradi.
Feerabend fan falsafasi 70-yillarning oxirida kelgan va «fan faylasuflari»ning
asarlarida ifodalangan «antagonistik g‘oyalar», oqibatlar va natijalar to‘g‘risida
so‘z yuritadi. Fan nima, u qay tarzda ish ko‘radi, uning natijalari qanday, degan
savollarni berib, mutafakkir ularga javoban fan faoliyatini boshqaruvchi alohida
ilmiy metod, ya’ni qoidalar majmui mavjudligini qayd etadi.

Fan va kumulyativizmning mavjud gipotetik-deduktiv modeliga faylasuf
nazariy realizm g‘oyasini qarshi qo‘yadi. Tabiatshunoslikni tavsiflash amaliyotini
umumlashtirish asosida yuzaga kelgan kumulyativizm bilim o‘sishining sodda
talqini, ya’ni haqiqiy qoidalarning jamlangan yig‘indisiga yangi fikrlar asta-sekin
qo‘shilishini nazarda tutadi. Unda xatolar faqat bilimning o‘zgarishi, eski bilimdan
voz kechilishi va qabul qilingan bilimning rad etilishiga yo‘l qo‘yilmaydigan
subektiv jarayon sifatida talqin qilinadi. Empirik kumulyativizm bilimning
o‘sishini uning empirik mazmuni boyishi bilan tenglashtiradi. Rasionalistik
kumulyativizm bilim rivojlanishining shunday bir usulini nazarda tutadiki, unda
har bir keyingi element mavjud mavxum prinsiplar va nazariy xulosalar tizimiga
kiritiladi.
Feerabend ilgari surgan nazariy realizm g‘oyasi bilimning aktual o‘sishi
o‘zaro mos tushmaydigan (yagona mantiqiy asos bilan deduktiv bog‘lanmagan va
har xil tushunchalar va metodlardan foydalanuvchi) nazariyalarning ko‘payishi
(proliferasiyasi) natijasida amalga oshirilishini qayd etadi. Tajriba doim nazariy
yuklangan tajribadir, u yoki bu nazariyaning qabul qilinishi esa idrok etish tizimini
belgilaydi.
Metodolog asoslab bergan proliferasiya (nazariyalarning ko‘payishi) tamoyil i
qabul qilingan nuqtai nazarlar hatto yetarli darajada tasdiqlangan va keng e’tirof
etilgan bo‘lsa ham ularga mos tushmaydigan nazariyalarni yaratishga ruxsat
beradi. Fan rivojlanishining turli bosqichlariga yoki ayni bir bosqichiga mansub
bo‘lgan muqobil nazariyalar va konsepsiyalarning o‘zaro mos kelmasligi va ularni
bir-biriga o‘tkazish mumkin emasligi haqidagi tezisni ilgari surish yo‘li bilan
Feerabend proliferasiya tamoiyl ining talablarini yanada kuchaytiradi.
Nazariy metodologik immoralizm pozisiyasi bilimning teng huquqli tiplari
to‘plami fan va shaxsning rivojlanishidan dalolat beruvchi borliqdir, degan
g‘oyaga tayanadi. Feerabend fikriga ko‘ra, muqobillar o‘rtasidagi kurash davrlari
eng samarali davrlardir. Muqobil konsepsiyalarning kurtaklari olimning turli
falsafiy va metodologik nuqtai nazarlarida yashirindir.

Nazariyalar plyuralizmi g‘oyasini Feerabend an’analar plyuralizmigacha
kengaytiradi. Shu munosabat bilan fan ilmiy elita mafkurasi sifatida o‘z markaziy
o‘rnidan mahrum etilishi va mifologiya, din bilan tenglashtirilishi lozim. Bunday
o‘ta antissientistik yondashuv tanqidiy rasionalizmga qarshi qaratilgan va falsafa
xususiyatini yangicha baholaydi.
Feerabend fikriga ko‘ra, olimlar faoliyatida haqiqat emas, balki individual
qobiliyatlarning rivojlanishi, bilish va uning chin oqilonaligi emas, balki
cheklanmagan, mutlaqo erkin xulq-atvor muhimdir. Uning ko‘pgina g‘oyalari
akademik falsafa vakillarini lol qoldirgan. Feerabend konsepsiyalari ba’zan
anarxistik epistemologiya deb ataladi. Bu qisman shu bilan izohlanadiki,
Feerabend yagona universal metodning mavjudligini mutlaqo o‘rinli rad etadi.
Bundan tashqari, olimlar «hamma narsa mumkin» degan tamyil ga amal qilishlariga
uning ishonchi komil. Bir metodga qat’iy rioya etish va uning barcha talablarini
bajarish, Feerabend fikriga ko‘ra, tadqiqot amaliyotiga ham, bilishning ijodiy
tabiatiga ham mos kelmaydi.
Shu sababli fanning obro‘si hayotning boshqa har qanday shakli obro‘sidan
ortiq emas.
Biroq plyuralistik metodologiyadan foydalanish nimani anglatadi? Feerabend
fikriga ko‘ra, olim g‘oyalarni tajriba bilan emas, balki boshqa g‘oyalar bilan
solishtirishi va bellashuvda mag‘lub bo‘lgan konsepsiyalardan voz kechmasdan
ularni yaxshilashga harakat qilishi lozim. Shunday ish ko‘rish yo‘li bilan u Borliq
kitobi yoki Polmandrada da bayon etilgan inson va kosmos konsepsiyasini saqlab
qoladi va ulardan evolyusiya nazariyasida va boshqa yangi konsepsiyalarda
muvaffaqiyatga erishish uchun foydalanadi. Uning «Metodologik majburlashga
qarshi. Bilishning anarxistik nazariyasi ocherki» (1970) relyativizmga qo‘yilgan
mashhur haykaldir.
Bu asar matnining asosiy mazmunini ifodalovchi tezislar quyidagilardan
iboratr:
 nazariy anarxizm uning qonun va tartibga tayanuvchi muqobillaridan
insoniyroq va progressivroqdir;

 «hamma narsa mumkin» tamyil i taraqqiyotga to‘sqinlik qilmaydigan
birdan-bir tamoyil dir;
 yaxshi tasdiqlangan nazariyalarga zid gipotezalardan foydalanish,
induksiyaga qarshi ish ko‘rib fanni rivojlantirish mumkin;
 muvofiqlik sharti oqilona emas, chunki u yaxshiroq emas, balki eskiroq
nazariyani saqlab qoladi, bir andozalilik individning erkin rivojlanishini xavf
ostida qoldiradi;
 qancha eski va absurd bo‘lmasin, bizning bilimimizni yaxshilashga qodir
bo‘lmagan g‘oya mavjud emas;
 va nihoyat, metodologning eng kuchli fikrlaridan biri: fan mavjud bo‘lsa,
aql universal bo‘lishi mumkin emas va nooqilonalikni bartaraf etish mumkin emas.
Fanning bu o‘ziga xos xususiyati anarxistik epistemologiyani talab qiladi 1
.
Ilmiy izlanish asoslari muammosini Feerabend o‘ziga xos tarzda talqin qiladi.
U yangi metodologik paradigmada narsaga teran nazar tashlash va olimni amalda
nima cheklashini tushunish muhimdir.
Feerabend fikriga ko‘ra, agar olim «xohlagan ishingni qil» degan tamoyil ga
amal qilsa, uning dalillari dialektik xususiyat kasb etadi, ya’ni andozalarning qayd
etilgan to‘plamiga emas, balki o‘zgaruvchi oqilonalikka tayanadi. Boshqa
tomondan, agar olimdan ilmiy metod nima, deb so‘ralsa, u aniq javob bera olmasa
kerak. Olimlar o‘z tadqiqotlari jarayonida aynan nima qilayotganlarini kamdan-
kam holda biladilar.
Feerabend metodologiyasida barcha gnoseologik amallar va oqilonalikning
plyuralistik o‘zgarishiga qarab mo‘ljal olingani bejiz emas. U fan falsafasining
mazkur bosqichiga xos bo‘lgan epistemologik tadqiqotlarda bilish
imkoniyatlarining ochiqligi va uning demokratiyalashuviga intilishni aks ettiradi.
Maykl Polani (1891-1976) yaratgan yashirin shaxsiy bilim konsepsiyasi
o‘ziga xosligi va oldingi bosqichning normativ-rasionalistik muammolariga
nomuvofiqligi bilan ajralib turadi.
1 1
Қаранг: Фейерабенд П. Очерк анархистской теории познания. – М.: АСТ, 1996. – 156-б.

M.Polani epistemologiyasida antropologik mo‘ljallar ancha kuchlidir. Uning
asosiy tezislari:
 Fanni mahoratli odamlar yaratadi.
 Bilish faoliyati san’atini darslikdan o‘rganish mumkin emas. U faqat
bevosita mahorat bilan o‘tadi.
 Fanni yaratuvchi odamlar boshqalar bilan almashtirilishi va o‘zlari
yaratgan bilimdan ajratilishi mumkin emas.
 Ilmiy bilish faoliyatida fanga, uning qimmatiga bo‘lgan ichki ishonch
kechinmalari shaxsiy tajribasi motivlari, shuningdek olimning manfaatdorligi,
shaxsiy mas’uliyati o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi.
M.Polani uchun shaxsiy bilim – bu biluvchining intellektual jonbozligi,
fidokorligidir. U nomukammallikdan dalolat ber sada biroq bilimning zaruriy
elementi hisoblanadi. U bizning dunyo manzaramizdan inson imkoniyatlarini
chiqarib tashlashga bo‘lgan har qanday urinish muqarrar tarzda mantiqsizlikka olib
kelishini qayd etadi. Haqiqatni aniqlash bizning formal belgilash mumkin
bo‘lmagan ayrim xususiy, implisit asoslarimiz va mezonlarimizga bog‘liq bo‘lib
qolishiga olimning ishonchi komil. So‘zlarda ifodalangan haqiqat maqomi tegishli
tarzda cheklanishi ham muqarrardir.
Polani e’tiqodning bilish jarayonidagi ulkan roliga yangicha baho beradi. U
e’tiqod obro‘sizlanishi natijasida hozirgi odam dinga e’tiqod qilish bilan bog‘liq
vaziyatlarning cheklangan sonidan biron-bir fikrlarni ishonch bilan qabul qilish
qobiliyatini yo‘qotganini, e’tiqod hodisasi umumiylikni bilish imkonini
bermaydigan subektiv ro‘yo maqomini olganini qayd etadi. Muallif fikriga ko‘ra,
bugun biz e’tiqod bilim manbai hisoblanishini yana tan olishimiz lozim.
Jamiyatdagi o‘zaro ishonch tizimi zamirida e’tiqod yotadi. Ochiq va yashirin
murosa, intellektual ehtiroslilik, madaniy vorisiylik – bularning barchasi e’tiqod
bilan uzviy bog‘liq turtkilarni nazarda tutadi. Aql e’tiqodga o‘zining muhim asosi
sifatida tayanadi, biroq har safar unga shubha bildirishga qodir. Aksiomalar,
qoidalar va tamoyil lar to‘plamlarining paydo bo‘lishi va mavjudligi ham bizning

dunyo bilish mumkin bo‘lgan yetuk va uyg‘un birlik ekanligiga bo‘lgan
ishonchimiz bilan chambarchas bog‘liq.
Bilish mahoratini tavsiflash va til vositalari bilan ifodalash mumkin emasligi
muallif uchun oydek ravshandir. Bu tezis fanning bir xillashtirilgan tilini yaratish
vazifasiga, hech shubhasiz, ziddir. Mutafakkir fikriga ko‘ra, ilmiy maqolalar va
darsliklarning matnlarida ifodalangan ilmiy bilim ong diqqat markazida turuvchi
bilimlarning bir qismi, xolos. Ularning ikkinchi qismi bilish jarayoniga doimo
yo‘ldosh bo‘lgan chetdagi (yoki yashirin) bilim yarmida jamlangandir. Bu bilimni
«sezgilarni tusmollab anglash» bilan o‘xshashlik bo‘yicha va qo‘lda mavjud asbob
yordamida talqin qilish mumkin. Shusiz faoliyat jarayoni izchil amalga oshishi
mumkin emas. Bilish asbob yoki mo‘ljal sifatida foydalaniluvchi ayrim narsalarni
tartibga solish va ularni sun’iy nazariy yoki amaliy natijada rasmiylashtirish orqali
amalga oshiriladi. Bu holda bizning ongimiz bosh «ong nuqtasi»ga, biz pirovard
natijada erishadigan yaxlitlikka nisbatan «periferik» hisoblanadi.
Talqinchilar M.Polani taklif qilgan shaxsiy bilim konsepsiyasida tafakkur va
nutqning uch asosiy sohasi yoki uch variantini farqlaydi.
Birinchisi so‘zdagi ifodasi o‘ziga to‘q bo‘lmagan yashirin bilim sohasi bilan
tavsiflanadi. Bu sohani ifodalab bo‘lmaydigan bilim sohasi deb nomlash mumkin.
U kechinmalarga va hayot taassurotlariga asoslangan bilimlarni qamrab oladi. Bu
teran shaxsiy bilimlarni ifodalash va ijtimoiylashtirish juda qiyin. San’at doim bu
vazifani o‘z vositalari bilan yechishga harakat qilgan. Hamdardlik harakatida
dunyoga va hayotga hayot dramasi qahramonining ko‘zlari bilan qarash
ko‘nikmasi aks etgan.
Ikkinchisi – nutq vositalari bilan ancha yaxshi ifodalanuvchi bilim sohasi. Bu
yerda tafakkur elementi yaxshi tushunarli nutq bilan uzatilishi mumkin bo‘lgan
axborot tarzida mavjuddir, shu bois bu sohada sukut saqlovchi bilim o‘zi
ifodalangan matn bilan mos tushadi.
Tushunish mushkul bo‘lgan uchinchi sohada tafakkurning noverbal mazmuni
va nutq vositalari o‘rtasida fikrning mazmunini konsentuallashtirishga xalaqit

beruvchi nomuvofiqlik mavjud. Bu yashirin bilim va formal bilim bir-biriga
bog‘liq bo‘lmagan sohadir.
Shaxsiy, yashirin bilim hajmiga obekt bilan tanishish mexanizmi ham kiradi.
Bu mexanizmning amal qilishi natijasida obekt hayot faoliyati jarayoniga
qo‘shiladi, u bilan muomala qilish ko‘nikmalari va mahorati shakllanadi.
Shunday qilib, obekt bilan tanishish u haqdagi dastlabki bilim sifatida,
insonning shaxsiy bilimiga aylanadi. Biroq shuni ta’kidlash lozimki, ko‘nikmalar
faoliyat tarziga ko‘ra o‘xshash bo‘lsa-da, amalda har xil va o‘ziga xosdir.
Birovning ko‘nikmasi vazifasi shaxsiy bilimning o‘z qatlamini yuzaga keltiradi.
M.Polani konsepsiyasining yangiligi shundaki, unda ilmiy qoidalar ma’nosi
yashirin bilimning, o‘z teran asoslarida instrumental xususiyat kasb etuvchi
«bilim»ning mavhum kontekstiga bog‘liq bo‘ladi. U insonning butun moddiy
tuzilishi bilan belgilanadi va artikulyasiya qilinmay qolgan instrumental bilim
bilan uzviydir. Polani ma’no e’lon qilinuvchi mulohazada mujassamlashgan
shaxsiy ishonch bilan ham uzviy ekanligini qayd etadi.
M.Polani ilmiy bilim o‘sishining bilish faoliyatining amaldagi shaxsiy-
kognitiv mexanizmlari hisobga olinuvchi yangi modelini o‘ylash lozim, degan
xulosaga keldi.
Strukturalizm va poststrukturalizm. Pozitivizm bilan strukturalizm uzviy
bog‘liq. Strukturalizm (lot. structuma – tuzilish, joylashish, tartib) - G‘arb
falsafasining yangi y o‘nalishlaridan biri.
Strukturalizm, umumiy falsafiy-epistemologik tasavvurlar, metodologik
mo‘ljallar va o‘ziga xos tahlil birlashtiruvchi ayrim fanlar (lingvistika,
adabiyotshunoslik, etnografiya, tarix, estetika, san’atshunoslik, psixologiya,
sosiologiya, falsafa)dagi yo‘nalishlar majmui sifatida, XX asr boshidan 40-
yillargacha shakllandi.
Strukturalizmning ko‘pgina g‘oyalari yuzaga kelishiga turtki bergan
mutafakkirlar qatoriga V.Gumboldt (inson ongi dunyosini modellashtirishda
tilning dinamik roli), Ch.Pirs (semiotika asoschisi), E.Kassirer (inson xulq-atvori

va ongining shakllanishida til, mifologiya va san’at simvolik tizimlarining roli)ni
kiritish mumkin.
Strukturalizmning asosiy xususiyati shundan iboratki, uning tarafdorlari inson
hissiy idrok etishi mumkin bo‘lgan barcha hodisalarga «fenomenlar», ya’ni ichki,
teran va shu sababli «noaniq» strukturalarning sirtda namoyon bo‘lishi
(manifestasiya) sifatida qaraganlar va ularni yoritishni o‘z vazifasi deb
hisoblaganlar.
Bu vazifani hal qilishda strukturalizm pafosi ijtimoiy fanlarga aniq fanlar
maqomini berishga qaratildi.
Struktura tushunchasi strukturalizmning bosh tushunchasi hisoblanadi.
Struktura deganda turli ichki va tashqi o‘zgarishlarda har xil, ko‘p variantli
tushunchalar majmui yoki, strukturalistlar ta’biri bilan aytganda, har qanday
diaxronik rivojlanuvchi tizimning sinxron qayd etilishi tushuniladi.
Strukturalizmda ko‘pincha model sifatida belgilanuvchi har qanday struktura uch
zaruriy shart: elementlar mustaqil butunga yaxlit bo‘ysunishi; transformasiya – bir
kichik struktura boshqa kichik strukturaga yuzaga kelish qoidalariga muvofiq
tartibli o‘tishi; o‘zini o‘zi tartibga solish – mazkur tizimi doirasida qoidalarning
ichki tartibga solinishini qanoatlantirishi lozim. Shunday qilib, struktura nafaqat
obektning barqaror skeleti tarzida, balki rioya qilish bir obektdan ikkinchi,
uchinchi va hokazo obektlarni olish imkonini beruvchi qoidalar majmui sifatida
amal qiladi.
Bunda ayrim obektlar to‘plamining yagona strukturaviy qonuniyatlarini
aniqlashga bu obektlarning farqlarini e’tibordan soqit etish hisobiga emas, balki
yagona mavxum invariantning muayyan variantlari sifatida qayd etilgan bir-biriga
o‘tishlar dinamikasi va mexanikasini tahlil qilish yo‘li bilan erishiladi.
Shuni ta’kidlash lozimki, strukturalistlar foydalanuvchi asosiy tushunchalar
ulardan tadqiqotchilik maqsadlarida foydalanilgan maxsus fanlar doirasida ishlab
chiqilgan. Shu sababli asosiy kategoriyalar va g‘oyalar bu yo‘nalishning bosh
shakllari bilan maqsadga muvofiqdir.

Poststrukturalistlar (Derrida, Delez, M.Fuko va h.k.) strukturani va bilimdagi
barcha nostrukturaviy narsalarni ularning genezisi va tarixiy rivojlanishi nuqtai
nazaridan anglab yetishga harakat qildilar.
Ko‘rsatilgan yondashuvlarning ikkalasi ham ijtimoiy bilim xususiyatlari va
metodlarini, uning faoliyati umumiy mexanizmlarini, tabiiy ilmiy bilimdan
farqlarini, u yoki bu ijtimoiy-madaniy shakllar (til, san’at, adabiyot, moda va h.k.)
yuzaga kelishini bilishda sinxron va diaxron narsalarning birligini o‘rgangan.
Strukturalistlar bunday hodisalarni o‘rganishda struktura tarixdan obektivroq,
muhimroq va birlamchiroq deb hisoblagan bo‘lsalar, poststrukturalistlar bunga zid
xulosani ilgari surganlar. Ular o‘z falsafiy qarindoshlarining agnostisizmi
(notarixiyligi)ni yengish, inson va jamiyatni til strukturalari yordamida obektiv
bilishga urinishda yuzaga keluvchi jumboqlarni aniqlash va o‘rganishga harakat
qildilar.
Poststrukturalizmda hamma narsa teng huquqli, bir xilda muhim va
qimmatlidir. Bu yerda dielektrik oppozisiya tamoyili ga ko‘ra tuzilgan odatdagi
kategoriyalar apparati: mohiyat – hodisa, shakl – mazmun, sabab – oqibat va
hokazolar o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Hodisa – mohiyatni aniqlash emas, u o‘ziga
to‘q va faqat o‘zini, hayot rang-barangligi qirralaridan birini ifoda etadi. Hayotning
rang-barangligini esa faqat birortasi ham imtiyozli holatda bo‘lishi mumkin
bo‘lmagan bilish subektlari pozisiyalarining ko‘p sonliligi bilan anglab yetiladi.
Poststrukturalizm o‘ziga azaldan xos bo‘lgan omillarning tabiiy davomi
hisoblanib, nazariy harakat sifatida strukturalizm tanqidi tarzida to‘rt asosiy
yo‘nalishda rivojlanadi:
- strukturaviylik muammosi;
- belgililik muammosi;
- kommunikativlik muammosi;
- subektning yaxlitligi muammosi.
Ayni vaqtda, poststrukturalizm namoyandalari obektivlik, metod va ilmiylik
ahamiyatga ega emas va bilish jarayonining izlanuvchi maqsadlari sifatida amal
qilmaydi, deb hisoblaydilar. Ularning fikricha, bilish jarayoni subekt, istak,

tasavvur va bilishda muhim rol o‘ynovchi boshqa shaxsiy fazilatlarsiz amalga
oshishi mumkin emas. Shu sababli poststrukturalistik subekt – bu bilim egasi va
bilim himoyachisi emas, balki vazifasi qanday yo‘l bilan bo‘lmasin borliqqa
kirishdan iborat bo‘lgan afsungar, san’atkor, bola, inqilobchi va shu kabilardir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Falsafiy tafakkur tarakkiyot boskichlari Garb falsafasi

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Falsafiy tafakkur tarakkiyot boskichlari Garb falsafasi

O'xshash dokumentlar