Falsafiy tafakkur tarakkiyotining asosiy boskichlari Shark falsafasi

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	87.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Falsafiy tafakkur tarakkiyotining asosiy boskichlari Shark falsafasi

Sotib olish

Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov «Fidokor» gazetasini muxburining
savollariga bergan javoblarida ta’kidlaganidek: «Biroq bizda haligacha falsafa
bo‘yicha talab darajasidagi darsliklar «Jahon falsafasi», «Sharq falsafasi» kabi
zarur kitoblar yaratilmayotganligini qanday izohlash mumkin? Dunyo tan olgan
ko‘p ulug‘ faylasuflarning asarlari hanuzgacha o‘zbek tilida nashr etilmagani
tufayli aksariyat ziyolilar, xususan, yoshlarimiz ularning g‘oyaviy qarashlari bilan
yaxshi tanish emas. Suqrot va aflotun, Nisshe va Freyd kabi olimlarning, hozirgi
zamon chet el faylasuflarning kitoblarini ham tushunarli qilib, izoh va sharhlar
bilan o‘zbek tilida chop etish mumkin bo‘lmasa?» Haqiqatdan ham Birinchi
Prezidentimiz I.Karimov e’tirof etganidek, o‘zbek tilida hind falsafasi, Xitoy
falsafasi, Yunon falsafasi va hozirgi zamon chet el faylasuflarining asarlaridan
deyarli tarjima qilinmaganligi achinarli hol.
Mustaqillik sharofati ila falsafa sohasida ancha ishlar amalga oshirildi.
Darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar hamda ma’ruza matnlari chop etildi. Ammo chop
etilgan darsliklar o‘quv qo‘llanmalari va ma’ruza matnlari ham ayrim kamchilik va
nuqsonlardan xoli bo‘la olmaganligini tan olishimiz kerak. Jamiyat taraqqiyoti
natijasida kishilarning hayotiy faoliyatlari kengayib, aqliy zakovati ham boyib
borishi tabiiy jarayon.
Insoniyat tarixidagi har bir davr falsafiy masalalarni tadqiq qilishda o‘ziga xos
yo‘lni tanlab, o‘z davri nuqtai nazaridan tahlil qilib kelgan. Mifologik va diniy
dunyoqarash zaminida paydo bo‘lgan falsafiy dunyoqarash insonlar ma’naviy
hayotining yangi bosqichiga ko‘tarildi, natijada dunyoni aql ko‘zi, tafakkur
salohiyati bilan o‘rganish boshlandi, ya’ni dunyoni ilmiy tushunishning zamini
yaratildi. Falsafa tarixida bir-biriga o‘xshamagan, hatto bir-biriga qarama-qarshi
bo‘lgan qarashlar, tizimlar, fikrlar paydo bo‘lsa-da, ularning hammasi falsafiy
tafakkurning rivojlanishida biror darajada xizmat qilgan.
Sharq qadimiy madaniyat o‘chog‘i va jahon sivilizasiyasining beshigi deya
bejiz ta’riflanmagan. G‘arb madaniyati tarixini o‘rganish jarayonida
Yevropasentrizm nazariyasiga og‘ib ketish g‘ayriilmiy bo‘lgani kabi masalaning

Sharq bilan bog‘liq jihatini tahlil etganda ham Osiyosentrizm g‘oyalari ta’siriga
tushmaslik lozim.
Shu bilan birga, Sharqning o‘ziga xosligi, unga mansub bo‘lgan madaniy
taraqqiyot jahon sivilizasiyasining beshigi, dunyo xalqlari rivojiga qo‘shilgan
munosib hissa ekani ham sir emas. Bu hol jahonning barcha xolis mutaxassis
olimlari tomonidan e’tirof etiladi. Qolaversa, Vatanimiz sivilizasiyasining sharq
sivilizasiyasi quchog‘ida voyaga yetgani va uning qadriyatlarini o‘zida aks
ettirganini, unga va butun dunyo madaniyatiga ulkan ta’sir ko‘rsatganini doimo
esda tutish darkor.
Sharq madaniyati taraqqiyotining ilk davrlari deganda, ko‘pgina
mutaxassislar bizning Vatanimiz o‘tmishini, Misr, Bobil va insoniyat tarixining
eng qadimgi sivilizasiyalaridan biri bo‘lgan Shumer davrlarini esga oladi.
Bularning har biri insoniyat tarixida jamiyat hayoti, qadriyatlar tizimining o‘ziga
xosligi, boshqarish va iqtisodiy jarayonlarning muayyan tarzda namoyon bo‘lishi
bilan tavsiflanadi. Ushbu madaniyat o‘choqlari haqida maktab ta’limi jarayonida
«Eng qadimgi tarix» darsliklari orqali ma’lumot berilgan. Zukko talabalar o‘sha
davrlarda qanday siyosiy jarayonlar kechgani, qanday podsholik va imperiyalar
bo‘lganini yaxshi biladi. Biz bugun o‘sha davrlardagi falsafiy dunyoqarash,
qadimgi ajdodlarimizning fikr-mulohazalari, o‘ziga xos ta’limotlarning asosiy
tamoyillari bilan yaqinroq tanishmoqchimiz. Ko‘xna Sharq sivilizasiyasining
beshiklaridan biri bo‘lgan Mirs, qadimgi zamonda ilk o‘troq hayot va o‘ziga xos
dehqonchilik an’analari boshlangan Nil daryosi bo‘ylaridagi madaniyat dunyo
olimlari diqqatini tortib keladi.
Bizlarga ma’lumki Qadimgi Sharq va antiq dunyo falsafasi dastavval
mifologik dunyoqarash tarzida vujudga kelganligini bilamiz.
Shuningdek, Qadimgi Sharq va antik dunyo falsafasining shakllanishi va
taraqqiyotining o‘ziga xos umumiy va xususiy jihatlari va qonuniyatlari mavjud.
Ularga xos bo‘lgan umumiy qonuniyat: sharqda ham antik dunyo falsafasi ham
yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek mifologiyaga asoslanadi.

Falsafa ma’lumki mifologik dunyoqarash voqealikning xayoliy in’ikosi
sifatida asosan qadimgi davr kishilari uchun xarakterlidir. Qadimgi kishilar bu
afsona va voqealarni umumlashtirib, ularni xayoliy shakllarda tasvirlaganlar.
Mifologik dunyoqarashda tabiat kuchlari alohida jonli vujudlar ko‘rinishida
jonlantirib tasvirlanadi. Shuning bilan bir qatorda falsafiy masalalar ham vujudga
kela boshlaydi. Falsafiy dunyoqarash ko‘r-ko‘rona e’tiqodlar, xayoliy obrazlar
to‘g‘risidagi tasavvurlar va tushunchalarga emas, balki borliqqa munosabati
to‘g‘risidagi erkin, tanqidiy va ayni vaqtda umumlashmalarga asoslanib, olam
qanday vujudga kelib, qanday rivojlanadi; hayot va o‘lim o‘zi nima kabi masalalar
bilan bir qatorda yaxshilik va yomonlik, adolatlatlilik va adolatsizlik singari
umuminsoniy qadriyatlarni ishlab chiqish kabi masalalar bilan ham Sharq, ham
antik dunyo falsafasi shug‘ullanib kelgan.
Qadimgi antik dunyo falsafasi to‘g‘risida fikr yuritar ekanmiz, uning
eramizdan oldingi birinchi ming yillikda Qadimgi Xitoy, Hindiston va
Yunonistonda vujudga kelgan sivilizasiya bilan bog‘liq zkanligini aytib o‘tish
kerak. Eramizdan oldingi VI asrlarda eski ijtimoiy hayotning buzilib, yangicha
yashashning boshlanishi, iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy zamin, shuningdek ma’naviy
imkoniyatlarning vujudga kelishi bilan Qadimgi davr sivilizasiyasi natijasi o‘laroq
dunyoni chuqurroq va atroflicha o‘rganishni o‘z maqsadi qilib qo‘ygan falsafiy
dunyoqarash paydo bo‘ldi.
Falsafa jamiyatdagi quyidagi ehtiyojlar tufayli shakllana boshladi:
a) taraqqiy etayotgan olamga, insonga, uning ongiga qarashlarga doir
ta’limotlarni yaratish zaruriyati;
b) olamning boshlag‘ich asoslari va rivojlanish qonuniyatlarini ishlab chiqish
kerakligi;
v) olam haqidagi tafakkurning oqilona uslubiga mantiqiy fikrlashga va bilish
nazariyasiga tug‘ilgan ehtiyojlar paydo bo‘lganligi;
g) afsonaviy va diniy tasavvurlardagi xayoliy fikrlarga asoslangan
odamlarning ilmiy bilishdagi falsafiy tafakkur qilishdagi ongsizlikka barham
berish zaruriyati.

Falsafaning rivojlanib borishi jarayonida undan dastlab matematika,
geometriya, astronomiya(er.av I-II asr va er. I-II asrlari), keyinchalik fizika,
ximiya,biologiya fiziologiya, so‘ngra ijtimoiy va gumanitar fanlar ajralib chiqdi.
Bu fanlar avval dalillar to‘plash, ularni bir, tizimga solish va umumlashtirish bilan
shug‘ullandilar. Qadimgi Sharq falsafasida ham, antik dunyo falsafasida ham
dunyoning ayrim tomonlarini alohida o‘rganayotgan fanlar o‘rtasidagi aloqadorlik
va bog‘lanishlarni tahlil eta boshlagani uchun fanlar go‘yo falsafaning qismlari
sifatida tasavvur etildi vafalsafani «fanlar fani» deb e’lon qilindi. Qadimgi Misr
adabiyotining nodir asari «Arfist qo‘shig‘i» da dinni rad etuvchi fikrlar bor.Unda:
«O‘lganlardan hech biri qaytib kelgan emas va oxirat haqida so‘zlab bergan emas,
demak, oxirat yo‘q. Oxiratga ishonguncha, shu dunyoda harakat qiling»,- deyiladi.
Yeramizdan avvalgi to‘rtinchi ming yillikning oxiri va uchinchi ming yillik
boshlarida qadimgi Misrda dastlabki diniy-falsafiy fikrlar rivoj topgan.
Jahon mahnaviyati durdonalaridan biri Misr madaniyatidir. Misr
mifologiyasida ijtimoiy hayot haqida, hayot ma’nosi to‘g‘risida fikr ritib, dunyo
ne’matlaridan bahramand bo‘lib, shod-hurram yashashga, o‘lim vahimasiga
tushmaslikka da’vat etganlar. «Nasixatnoma» asarida odamlarni bilim olishga,
unga ixlos qo‘yishga chaqiriladi. Dastlabki taqvim (kalendar), tibbiyotga doir
asarlar misrda paydo bo‘lgani shu da’vatlarning dastlabki samaralari edi.
Qadimgi Misr yodgorliklarida tibbiy hodisalar moddiy ibtidosi haqida fikrlar
bor. Ularda hamma narsalarning asosi suv, butun koinotda havo mavjud deyilgan.
Ba’zi Misr yodgorliklarida «inson o‘lgach, uning jismi kulga aylanadi», «o‘z
nomining abadiy qolishini hohlagan kishi oxirat haqida hayol qilmasdan, bu dunyo
ishlari bilan shug‘ullanishi lozim» deyilgan. Bobilda, xususan, Xammurapi davrida
(er.av IV ming yillikning boshlari) quldorlik tuzimining ijtimoiy ziddiyatlari
keskin tus oldai. Ishlab chiqarishning taraqqiy etishi bilan Bobilda astronomiya,
matematika, geografiya fanlarida ma’lum yutuqlarga erishildi.
Bobil olimlari algebraning asoslarini, kvadrat va kub ildizlarni chiqarishni
bilganlar, astronomlar osmon yulduzlari kartasini chizganlar. Er. Av. II asrda

yashagan Bobillik Selevka hatto olamning geliosentrik tuzilishi haqida faraz
qilgan.
Byuobilda dastlabki falsafiy fikrlar 6 ming yil muqaddam boshlandi. O‘sha
davrlarda «Gilgamesh haqidagi doston», «Adapa» doston, «Xujayinning qul bilan
suhbati» badiiy asari juda katta shuhrat qozondi. Bu asarda diniy qarashlar qattiq
tanqid qilindi. Bu asar Bobilda qulchilik rivojlangan paytda jamiyatning bir
tomonda boylik, ikkinchi tomonda ochlik, qashshoqlik o‘sgan bir paytda vujudga
kelgan. Bu yodgorlikda qul donishmand, hayotining mazmunini to‘g‘ri
tushunadigan qilib tasvirlangan. Unda xudo yo‘liga qilinadigan qurbonliklarning
xojati yo‘q, chunki xudo ovqatga muhtoj emas, deb diniy-mifologik qarashlar
ustidan kulinadi.
Oxirat, jannat kabi diniy fikrlar rad etiladi. Teksda qo‘yidagi fikrlarni
o‘qiymiz: «Tepalikka chiqib qarigin, shaharlardagi vayronliklarni ko‘rgin, o‘lgan
va oddiy odamlarning kalla suyagiga nazar tashlagin. O‘lim hammani baravar
qilgan, ularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi».
. Qadimgi Hindiston falsafasi Hindiston hududida topilgan eng qadimgi
yozma yodgorliklarga (2500-1700 yy) asoslanadigan antik falsafa shakli.
Qadimgi hind jamiyati hayot haqidagi ilk manba Vedalar hisoblanadi.
Hindistonning qadimiy gimni, falsafiy qarashlari uning madaniy merosining
yozma yodgorliklarida, asosan 4 vedada (bilimlar, diniy gimnlar, qo‘shiqlar
to‘plami) o‘z ifodasini topgan. Bu vedalardan eng muhimi Rigveda bo‘lib,
eramizdan taxminan 1500 yil oldin maydonga kelgan. Qolganlari esa Yajurveda,
Samaveda va Atxarvavedalardan iborat. Eramizdan 1000 yil oldin Upanishad
(maxfiy ta’limot) oqimi vujudga kelib, uning ijodiy mahsullikda, deb tushuntiradi.
Upanishadlar falsafasining mohiyati shundaki, u jonni ruh bilan tenglashtiradi.
Upanishadlarcha, tan jonning qobig‘i bo‘lib, jon esa – dunyoviy ruhning bir
bo‘lagidir. Upanishadlardagi falsafiy mavzular asosan insonni o‘rab turgan borliq,
uning hayotidagi o‘rni va vazifasi, tashqi olam va inson tabiati, uning hayoti va
ruhiyatining mohiyati, bilish imkoniyatining chegaralari axloq me’yorlari

haqidadir. Falsafiy muammolar asosan diniy-mifologik nuqtai nazardan bayon
etilgan.
Jaynizm (hindcha «jinna» - «g‘olib») – eramizdan avvalgi 1-yillik o‘rtalarida
qadimgi Hindistonda yuzaga kelgan va olamning asosida ikki ibtido: materiya va
jon yotadi, deb hisoblaydigan ta’limot. Jaynizm ta’limotiga ko‘r. Insonning asosiy
maqsadi tashqi olam xukmronligidan qutulish va kamolga erishishdir. Inson tabiati
ham moddiy, ham ruhiydir. Jon bir vaqtning o‘zida nafis jon (jiva) va dag‘al
materiya (ajiva)ning birligidan iborat. Insonning joni 9jivasi) qanday bo‘lsa, u ham
shunday bo‘ladi, bu holat esa karma-nafis materiyaga bog‘liq. Karma jonni (jivani)
o‘z ta’siridan chiqarmaydi. Yaxshi yoki yovuz karmalar mavjud. Bu esa
insonlarning turli shaxsiy sifatlarini belgilaydi. Jaynizm ta’limotining tarafdorlari
inson kamollikka erishishi mumkin, buning uchun inson o‘z karmasiga rioya
qilishi va o‘z ehtiroslaridan qutilishga intilishi kerak. Inson yovuz karmadan xalos
bo‘lishi uchun ezgu ishlarni bajarishi lozim. Deb hisoblaydilar.
Jaynizmda dunyoning tuzilishi va mohiyati haqida turli g‘oyalar ilgari
surilgan. Bu dunyo abadaiy, u hech kim tomonidan yaratilmagan va u yo‘q qilib
tashlanmaydi. Olamda ketma-ketlik tartibi mavjud: quyi dunyoda jinlar va
gunohkorlar yashaydi, o‘rta dunyo – biz yashab turgan dunyo, keyingi – xudolar
dunyosi va undan yuqorida xudolarga o‘xshashlar dunyosi joylashgan 1
.
Hinduizm – hindistonda tarqalgan din. Hinduizm ta’limoti verdizm va
baraxmanizm g‘oyalarining evolyusiyasi natijasida mil.av.2-ming yillikning
o‘rtalarida paydo bo‘lgan. VIII - asrda Hindistonda islom dinining taraqalishi bilan ,
uni qabul qilmaganlarni « hindu » lar deb atay boshladilar . Hinduizm ibtidoiy
dinlarning ko‘p unsurlarini saqlab qolgan: muqaddas hayvonlar, tabiat
hodisalariga, ajdodlar ruhiga sig‘inish va hakozo. Hinduizm yagona cherkov
tashkilotiga ega emas . Uning paydo bo‘lishini biror konkret asoschining nomi
bilan bog‘lamaydilar . Hinduizm diniy va falsafiy qarashlarning murakkab
kompleksi hamda qonun-qoidalari majmuasidan tashkil topgan bo‘lib, odamning
tug‘ulganidan to o‘lgunicha bo‘lgan barcha huquq va burchlarini belgilab beradi.
1
Қаранг. Фалсафа: Қомусий луғат. Т., 2004, 123-бет.

Marosimlar o‘tkazishga katta e’tibor beriladi. Hinduizm Trimurti tamoyiliga
asoslangan. Olam, hayotning hamma shakllarini Braxma yaratgan. Biroq,
Braxmaga sig‘inish deyarli yo‘q. Hindular boshqa xudoga – Vishnu va Shivaga
sig‘inadilar, shunga muvofiq, hinduizm ikki asosiy oqim – shivaizm va
vishnuizmga ajraladi. Hinduizmning hamma oqimlari Vedalarning abadiyligi va
xudo tomonidan yuborilganligiga, Koinotning deyarli mavjudligiga, bunda harakat
pastlashib boruvchi yo‘ldan ketishiga: jonning abadiyligi va o‘lmasligi, ko‘chib
yurishi (sansara)ga ishonadi.
Buddizm ( Budda nomidan olingan ) – diniy falsafiy ta’minot , vujudga kelishi
jihatidan birinchi jahon dini . Buddizm asoschisi – shahzoda Siddxartxa Gautama
(mln.av. 567-488 y.) vafotidan so‘ng «haqiqat natijalari» - budda deb atala
boshlagan. Yagona ta’limont sifatida shakllangan budizm dastlabki asrdayoq 18 ta
maktabga bo‘linib ketgan. Bir nechta saborlarda uni birlashtirishga urinish natijasiz
yakunlangan. Milodning I-asrida buddizm xinoyana 9kichik aravacha yoki najot
topishning keng yo‘li) oqimlariga bo‘linib ketadi. Hozirgi davrda buddizmga
e’tiqod qiluvchilar soni 400 mlndan ziyod oshib ketdi. Buddizm falsafasi vedalar
matnlari asosida yaratilgan. Siddxartxa o‘z ta’limotining asosiy qoidalarini
Banorasdagi targ‘ibotida «to‘rt oliy haqiqat» shaklda bayon etgan: 1) azob-uqubat
xaqidagi ta’limot; 2) azob-uqubat sabablari haqidagi ta’limot; 3) azob-
uqubatlardan xalos bo‘lish haqidagi ta’limot; 4) azob-uqubatlardan
qutqarishrshning najot yo‘llarini topish haqidagi ta’limot. Bu so‘nggi ta’limot
yechimi «Najotning olijanob sakkizlik yo‘li»da o‘z ifodasini topgan: taqvodorlik
e’tiqodli, qat’iyati, so‘zi ishi, turmush tarzi, taqvodorlikka intilish, taqvodorlikni
orzu qilish, taqvodorlik fikr-hayoli bilan yashash. Bu yo‘lga amal qilgan odam
oqibatda yuksak kamolotga erishadi, ya’ni u arxatga (chin haqiqatni anglab yetgan
avliyoga) aylanadi va nirvanaga o‘tadi.
Chorvaka - lokayata – miloddan avvalgi VII asrda Hindistonda yuzaga kelgan
falsafiy maktab . Chorvaka-lokayata maktabining asoschisi-donishmand
Brixaspatidir. Chorvaka so‘zining lug‘aviy ma’nosi to‘rt unsur, «loka» so‘zining
lug‘aviy ma’nosi-bu dunyoda, ya’ni moddiy dunyo. Bu ikki ta’limotning mazmuni

bir bo‘lgani uchun «chorvaka-lokayata» deb atala boshlandi. Olam asosida to‘rt
unsur yotadi. Brixapati ta’limotiga ko‘ra, biz yashab turgan moddiy dunyodan
boshqa dunyolar yo‘q. Inson ham ana shu to‘rtta unsurdan tashkil topgan. To‘rt
unsurni sezgilarimiz orqali qabul qilamiz. Ular hech kim tomonidan yaratilmagan.
To‘rtta unsurning turlicha birikishi orqali organizm, noorganik moddiy narsalar va
hodisalar tashkil topadi.
Chorvaka-lokayataning ta’kidlashicha, insonda hissiy bilish muhim kasb
etadi. Agar sezgi a’zolarimiz bo‘lmaganda, olam haqida bilimga ega bo‘lmagan
bo‘lar edik, deb ta’kijdlashardilar. Ular aqliy bilishni ham tan olganlar. Lekin aqliy
bilish hissiy bilishdan kelib chiqadi deb o‘qtiradilar.
Qadimgi Markaziy Osiyo zaminida dastlabki falsafiy fikrlar mil. avv. VIII-V
asrlarda shakllangan. Qadimdan Markaziy Osiyo xalqlari tarixi boy ma’naviy
merosga, ijtimoiy qarashlarga, jamiyat to‘g‘risidagi tasavvurlarga, insonning kelib
chiqishi borasidagi fikrlarga ega bo‘lgan. Bu xalqlar doimo o‘z xalqi ozodligi,
erki, farovon turmushi, insonlar baxtli hayoti uchun kurashib kelgan. Masalan,
To‘maris, Shiroq kabi qahramonlar butun umrini o‘z xalqi uchun baxshida
etganlar.
Miloddan avvalgi VII- III ming yilliklarda Markaziy Osiyoda Zardushtiylik
dini ijtimoiy hayotning barcha sohalariga keng kirib borgan. Bu davrda Turonda
ijtimoiy munosabatlar ancha rivoj topdi. Ayniqsa, bu paytda zardushtiylik va u
bilan bog‘liq bo‘lgan dualistik dunyoqarash keng tarqalgan edi. Zardo‘shtiylik
faqat din bo‘lib qolmay, balki o‘sha davr mafkurasi, ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-
falsafiy qarashlarning ifodasi sifatida yuzaga keldi. Bu dinning muqaddas kitobi
“Avesto” bo‘lib, unda jamiyat va insonlarning kelib chiqishlari to‘g‘risida fikrlar
bildirilgan. Zardo‘shtiylik dinining ushbu kitobi 12 ming oshlangan mol terisiga
oltin harflar bilan yozilgan . Unda qadimgi kishilarning tabiat va uni bilish yo‘llari
haqidagi tasavvurlari umumiy tarzda ifoda etilgan. Unga ko‘ra, insonni o‘z ichiga
olgan koinot yer, okean, osmon, yorug‘lik va jannatdan iborat. Avestoda insonning
kelib chiqishi qo‘yidagicha ifodalangan: birinchi inson Govamard (ho‘kiz-odam;
forscha Qayumars) hisoblanib, yerdagi barcha insonlar undan tarqalgan.

Insonlarning birinchi shohi Yima bo‘lib , u hukmronlik qilgan davr oltin davr deb
atalgan . Chunki bu davrda o‘lim, qarilik, sovuqlik va yovuzlik kabi yomon illatlar
jamiyatda yo‘q bo‘lgan. Yaxshilik xudosi Ahuramazda doimiy bahorni yaratib,
insonlar baxli hayot kechirganlar. Oradan 900 yil o‘tgach shoh Yima kibri havoga
berilib, jamiyatda qattiq ta’qiqlangan sigir go‘shtini yeydi. Natijada, yomonlik
xudosi Axriman boshliq devlar bosh ko‘taradi. Butun dunyoni muzlik qoplaydi.
Yima Ahuramazda amri bilan barcha jonzotlar uchun qo‘rg‘on qurib, hamma
jonzotlardan bir juftdan olib qo‘rg‘onga joylashtiradi va yerda hayotni shu tarzda
saqlab qoladi. Shu bilan oltin davr tugab, Hayr va Sharr (yaxshilik va yomonlik)
o‘rtasidagi kurash davridan iborat ikkinchi davr boshlanadi. Bu ikkala xudo
o‘rtasida kurash ketadi va Ahuramazda g‘alaba qozonadi. So‘ngra uchinchi davr
insoniyatning kelajak davri boshlanadi. Bu vaqtda barcha insonlarning orzu-
umidlari, xohish-istaklari ro‘yobga chiqadi, olamda yaxshilik hukmronlik qiladi.
Zardushtiylikda insonlar axloqiy-ijtiomiy ahamiyatga ega bo‘lgan “ezgu fikr”,
“ezgu so‘z” va “ezgu amal”ga rioya etishgan.
“Avesto”da mehnat inson kamoloti va axloqiy sog‘lomligining manbai
sifatida ulug‘lanadi. Zardo‘shtiylik axloqi nuqtai nazaridan saxovatli bo‘lish uchun
inson birinchi galda halol mehnat qilishi, o‘z qo‘li bilan mahsulot yaratishi lozim.
Shu boisdan Zardo‘shtiylik dinida ishyoqmaslik hamma nuqsonlarning koni, deb
qoralanishi bejiz emas.
Inson boshqalarga nisbatan baxillik qilmasligi lozim. Ezgu fikrlar esa
jaholatga teskaridir, chunki jaholatda niyatlar yo‘qoladi, burch va adolat unitiladi,
uylamay ish qilinadi. Shuningdek, Zardo‘shtiylikda insonni burch faqat axloqiy
yo‘l-yo‘riqlarni o‘zlashtirishdan iborat bo‘libgina qolmasdan, balki oilaviy
turmush, yaxshi yor va farzand to‘g‘risida ham uylash kerakligi ta’kidlanadi.
Zardo‘shtiylikda qadim zamonlardan beri kishilarning jamiyatdagi munosabatlarini
tartibga soluvchi urf-odatlar va axloqiy qoidalar mavjud bo‘lgan. Bunda
Axuramazda xudosi ilohiy qonun darajasiga ko‘tariladi. “Avesto”da huquqiy
qoidalar tartibli tarzda ifoda qilingan bo‘lmasada ham o‘sha davrning huquqiy
munosabatlari to‘g‘ri aks ettirilgan. Huquqiy sohalar jinoyat, fuqarolik, oila, yer-

suv huquqi kabilarga ajratilgan. qadimgi davrda ham sud jazosi o‘zining
shavqatsizligi bilan ajralib turgan. Jazolash vositasi sifatida o‘t, qizdirilgan temir
va boshqa narsalar qo‘llanilgan. Bu huquqiy qoidalar ham din asosida bo‘lib, bosh
hakam Axuramazdaning o‘zi ko‘rsatiladi.
Zardushtiylikdan keyin Markaziy Osiyoda II-III asrlarda rivojlangan ta’limot
Monizm hisoblanadi. Bu ta’limotning asoschisi Moniy (216-276 yillar) bo‘lib, u
insonlar turmushi, hayoti va ijtimoiy masalalarga bag‘ishlangan bir qancha
risolalar hamda kitoblar yozib qoldirgan. Lekin ular bizgacha yetib kelmagan.
Hatto u insonlar bilim olishi uchun «Moniylik yozuvi» alifbosini ham tuzgan.
O‘zining ijtimoiy qarashlarida jamiyatdagi adolat, erkinlik, mehnatsevarlik kabi
tushunchalarni ulug‘laydi. Uning ta’limoticha, insonlar hayotiga nur dunyosi –
yaxshilik va zulmat dunyosi – yovuzlik hukmronlik qiladi. Ammo inson o‘z hayoti
davomida yaxshilikni yomonlik ustidan hukmronlik qilishini ta’minlaydi, deydi.
Monizm ta’limoti o‘zida asosan oddiy xalq ommasi manfaatlarini himoya qilgan
bo‘lib, jamiyatdagi barcha mol mulkka ega bo‘lgan boylarga qarshi edi. Shu
sababdan uning ta’limoti o‘sha davrdagi hukmron mafkura tomonidan tazyiqqa
uchradi.
V-VI asrlarda Markaziy Osiyoda zardo‘shtiylikka qarshi qaratilgan ta’limot
Mazdak (470-529 yillar) boshchiligidagi Mazdakizm ta’limoti edi. Bu ta’limotning
asosiy negizini ijtimoiy masalalar tashkil etadi. Uningcha, dunyodagi yovuzlik
insonlarni boy va kambag‘al bo‘lishidir. Shu tarzda jamiyatda ijtimoiy adovatlarga
qarshi kurash insonlar o‘rtasida turli urushlar, bir-birlarini ko‘ra olmasliklar yuzaga
keladi. Bunday hayotni bartaraf etib, barchani jamiyatdagi tengligini ta’min etish
lozim. Hamma insonlar tenglik mafkurasiga amal qilsinlar. Bu tenglik insonlar
barcha moddiy boyliklarga bir xilda egaligini ta’minlashi zarur, deydi. Bu
ta’limotning asosiy negizini «tenglik» g‘oyasi tashkil etgan. Shu boisdan Mazdak
ta’limotida ijtimoiy zulmga qarshi kurashish birinchi o‘rinda turgan.
Qadimgi Xitoyda fan va madaniyat o‘ziga xos shaklda rivojlangan.
Eramizdan avvalgi ikki minginchi yilning o‘rtalariga kelib, Yuan-in davlatida

muayyan xo‘jalik shakli yuzaga kelgan. Eramizdan avvalgi XII asrda esa urushlar
natijasida davlat Chjou qabilasining qo‘ligi o‘tgan. Bu hokimiyat eraimzdan
avvalgi III asrgacha davom etgan. Bu vaqtda diniy mifologik dunyoqarash
hukmronlik qilgan. U olam va tabiatning paydo bo‘lishini o‘ziga xos tarzda
tushurtirgan va dunyoviy bilimlar rivojiga o‘z ta’sirini o‘tkazgan.
Bunday ruhdagi falsafiy g‘oyalar ayniqsa qadimgi Xitoy donishmandi
Konfusiy (551-479) ijodida yaqqol aks etgan. Uning «Hikmatlari», ya’ni
aforizmlari juda mashhur. Konfusiy ta’limotida umum insoniy qadriyatlarning
Xitoy xalqi turmush tarzda namoyon bo‘lishi, bu xalqqa xos ma’naviy mezoniylar
aks etgan. Bu ta’limot bir necha asrlar davomida ushbu hududda milliy g‘oyalar
majmui, millatning mafkurasi sifatida odamlarning ma’naviy ongi va qiyofasi
shakllanishiga ta’sirt ko‘rsatgan. U hozir Xitoyda ham o‘zining muayyan
ahamiyatini saqlab qolgan.
Konfusiy fikricha, olamni osmon boshqaradi. Osmon irodasi-taqdirdir. Biz
yashab turgan olam, undagi tartib osmon hukmdori tomonidan yuborilgan. Jamiyat
hayotidagi tartibga qattiq amal qilish talab etiladi. Tartib, Konfuesiy nuqtai-
nazariga ko‘ra, ilohiy mazmunga ega va uning mohiyatini «lu» tushunchasi
belgilaydi. U, ya’ni tartib duyoning mohiyatini aks ettiradi. Binobarin, jamiyatdagi
barcha harakatlar unga binoan amalga oshishi lozim. Tartib-insoniyat jamoasining
eng oliy hayotiy qadriyatlaridan biridir. Konfusiyning ta’kidlashicha, shaxs faqat
o‘zi uchun emas, balki jamiyat uchun ham yashashi kerak. Konfusiy ta’limotida
insonninghayotidagi ijtimoiy o‘rni nihoyatda ulug‘, u o‘ziga ravo ko‘rmagan
narsani boshqalarga ham ravo ko‘rmasligi, o‘ziga ravo ko‘rgan narsani
boshqalarga ham ravo ko‘rishi lozim.qadimgi Xitoyning ko‘zga ko‘ringan
faylasuflaridan bir Lao Szidir (VI-V asrlar). Uning ta’limotiga ko‘ra olam, jamiyat
va inson hayoti Dao qonuniga bo‘ysunmog‘i lozim. Daosizm ta’limoti ana shu
tariqa shakllangan. Dao qonuni-tabiatning yashash qonunidir, undagi rang-
baranglik kurashi va uyg‘unligi abadiyligining e’tirof etilishidir. Bu qonunga
ko‘ra, «Si», ya’ni beshta unsur-olv, suv, havo, yer va yog‘och yokimetall olamdagi
barcha jismlar asosini tashkil etadi hamda ularning yuzaga kelishini ta’minlaydi.

Lao-Szining ta’kidlashicha, olamda hech bir narsa doimiy va o‘zgarmas, harkatsiz
holda bo‘lishi mumkin emas.
Daosimga binoan, dunyodagi hamma narsa bir holatdan ikkinchi holatga o‘tib
turadi. Qarama-qarshi kuchlar qo‘rtasidagi kurash, ya’ni In va Yan orasidagi
munosabat-bizni o‘rab turgan olamni harakatga keltiruvchi kuchlar manbaidir. Inva
Yan o‘rtasidagi kurash daoni anglatadi. Odamzod bu kurash jarayonida doimo
yaxshilik tomonida turushi, o‘zini qurshabturgan tabiat va atrofdagi olamga mehr
ko‘rsatishi lozim. Bo‘lmasa, Dao qoneuni buziladi va bunday joyda baxtsizlik,
fojia yuz beradi. Lao-Szi bu o‘rinda ekologik halokatni nazarda tutgan. «kishilar
Dao qonunini buzmasliklari kerak, aks holda tabiat ulardan o‘ch oladi,degan
ediLao-Szi. Buni ekologik halokatlar avj olib berayotgan bugungi kun voqeligi
ham tasdiqlaydi.

Sharq mamlakatlaridagi ijtimoiy-falsafiy fikrlar bir-biri bilan bog‘langan,
yaxlit jarayon sifatida vujudga kelgan dinlar inson kamoloti borasida faolit olib
borgan. Yer yuzidagi barcha dinlar inson va jamiyatni kelib chiqishini ilohiy kuch
asosida tushuntirib beradi. Mana shunday dinlardan biri VIII asrda Markaziy
Osiyoda rivojlangan Islomdir. Islom dining rivojlanishiga Sharq xalqlarining ta’siri
katta bo‘ldi. Islom dinining muqaddas kitobi «qur’oni Karim»dir. qur’oni Karim
yer yuzi musulmonlarining dasturi, diniy ahkomlar manbaidir. «qur’on» so‘zi
arabchadan olingan bo‘lib, u «o‘qish» deagn ma’noni bildiradi. muhammad
payg‘ambar 40 yoshga yetganda unga Ollohdan vahiy kela boshlaydi, ya’ni bu
payg‘ambarlk vahiysi bo‘lgan. Shu asosda «qur’oni Karim» 22 yil davomida vahiy
orqali Muhammad payg‘ambarga nozil bo‘lgan. Unda 114 ta sura, 6236 ta oyat
bor. Yigirmata surada oila va u bilan bog‘liq masalalar tilga olinishi insoniy
jamiyatda juftlik naqadar zarur ekanligini ko‘rsatib turadi. Shuningdek, qur’oni
Karimda shariat masalalari ham o‘z o‘rnini topgan.
Qur’oni Karimdan keyin Islom olamida ikkinchi o‘rinda turadigan manba bu
Hadislar hisoblanadi. Hadisi Sharifda Muhammad payg‘ambarning aytgan so‘zlari,
qilgan ishlari va sahobalari tomonidan amalga oshirilgan ishlarga munosabatlari
to‘g‘risida hikoya qilinadi. Hadisi Shariflarni yig‘ib kitob shakliga keltirish asosan
payg‘ambarimiz vafotlaridan keyin amalga oshirilgan. Islom olamining o‘sha
paytdagi madaniy markazlaridan sanalgan Bog‘dod, Damashq, Buxoro,
Samarqand, Urganch, Termiz kabi shaharlarda Hadis fani bilan shug‘ullanuvchi
muhaddislar ko‘p bo‘lgan va ular Hadis to‘plamlarini tuzishgan. Ular ichidan eng
ishonchli sanalganlari 6 ta bo‘lib, bularni Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom
Abu Dovud, Imom at-Termiziy, Imom an - Nasoiy va Imom ibn Mojja tuzishgan.
PERIPATETIKLAR MAKTABI (yun. peripatetikos- sayr vahtida bajarilgan) —
miloddan avvalgi 335 yilda Afinaning sharqiy qismida (Likeyda) tash kil etilgan bu
maktabda, odatda, Aristotel fal.- sining muxlislari sayrlar chog‘ida falsafa b-n shu-
g‘ullanishgan. P. m. qariyb ming yil davomida (mil. 529 y.ga qadar) mavjud bo‘lgan.
Aristotel vafoti- dan so‘ng P.m. an’analarini sakdab qolish va davom ettirishda,

ayniqsa, o‘zining botanikaga oid asar- lari b-n mashhur bo‘lgan Efeslik Teofrast
(mil.av. 372—287), Aristotel ta’limotini rivojlantir- gan Strabon (taxm. mil.av. 305—
270), Aristotel asar- larini nashr ettirgan Rodoslik Andronik (mil.av. 1-a.), ko‘plab
Aristotel asarlarini xolisona sharxlagan Afrodiziyalik Aleksandr (2-a. oxiri 3-a.
boshlari) P.m.ning eng atoqli rahbarlari bo‘lganlar. P.m. aristotelchilik an’analarini
davom ettirishda fal.tarixida katta ahamiyat kasb etadi.
PANTEIZM (yun. pan — hamma, theos — Xudo) — Xudo b-n olamni
ayniylashtiruvchi fal-iy ta’li mot. «Panteizm» atamasini birinchi bo‘lib ingliz
faylasufi JToland (1705) hamda undan keyin Niderland ilohiyotchisi Y.Fay (1709)
qo‘lladi. Tur- li tarixiy davrlarda esa mohiyatan bir-biridan farqqiladigan fal-iy
tizimlar va xilma-xil qarashlarlarni o‘zida aks etgirib keldi. P. Sharq va g‘arb P.ga
bo‘lish an’anasi mavjud. Abu Nasr Fo-robiyning borliqva uning vujudga kelishi
haqida gi ta’limoti panteistik xarakterga ega. Forobiy- ning panteistik qarashlarida
moddiy ibtido o‘zi- ni tangri orqali namoyon qiladi. Tangrida moddiy ibtido go‘yoki
ochiq-oydin ifoda etilmagan bir shaklda mavjud bo‘ladi. Keyinchalik u noanikdik
shaklidan o‘zini to‘laligicha ozod kila boradi, kuch- kuvvatiga yarasha tarzda
namoyon bo‘la boradi. Muta-fakkir bu jarayonni jo‘janing tuxumdan chiqishiga
qiyoslaydi. Uning ta’kidlashicha, «yaratilish jarayo- ni narsa mavjudligini sakdashdan
iboratdir». Mash- xur arab faylasufi Ibn Rushd (Abu-l-Valid Mu-hammad, 1126—
1198) Abu Nasr Forobiyning pan teistik karashlarini davom ettirib, Yaratganni
shahar hokimiga kiyoslaydi. U «Raddiyaning raddiya-si» asarida «Koinotni
boshqarish shaharni boshqa- rishga o‘xshaydi. Unda har qanday boshqaruv markaz-
dan turib amalga oshiriladi. Lekin hamma narsa ham bevosita hukmdor tomonidan
bajarilavermay-di», — deb yozadi. Demak, E.Renanning ta’kidlashi cha, Forobiy
tushungan xudo «g‘ildirakning marka-ziga o‘xshab, uning sirtqi qismlarini o‘z
holicha aylanishiga monelik qilmaydi». Ibn Sino Foro biyning an’analarini davom
ettirib, «vujudi vo- jib» va «vujudi mumkin»ning o‘zaro munosabatida neoplatonik
emanasiya (nurlanish) ta’limotiga alohida e’tibor berdi. Mutafakkir emanasiya ta’ -
limotiga murojaat qilar ekan, uni Yaqin Sharq an’analariga xos diniy-naturalistik

tasavvurlar b-n birgalikda o‘rganishga harakat qiladi. Bunda koinot falakning tabiat
va inson hayotini ta’- minla щ dagi roli olimning diqqat markazida turdi. Bunday
tasavvurlarga ko‘ra, yorug‘lik manbai mohiya- tan barcha mavjud va bilinishi zarur
ashyolarning bevosita idrok etilishi mumkin bo‘lmagan boti- niy, yashirin, sirli
sababini tashkil etadi. Asli- da bunday karashlar tizimi panteistik kayfiyat- larning
yanada kuchayishiga olib keldi. Panteistik an’analar G‘arbda Ioann Skot Eriugena
(taxm. 810— 877), David Dinanskiy, lotin averroizmi vakili Siger Brabantskiy (taxm.
1240—1281), keyinroqesa Meyster Ekxart va b. tomonidan davom ettiriddi. Eriugena
sxolastik xristian fal.sida birinchilar-dan bo‘lib Xudo va olamning o‘zaro munosabati
mu- ammosiga murojaat qildi. Uning ta’kidlashicha, voqelikni bilishga jazm qilgan
inson akli ro‘pa- rasida turgan eng muhim muammo — bu borliq ma-salasidir. U
yunonlar tomonidan «fidis» (tabiat) deb nomlangan bo‘lsa, lot. «natura» deb ataldi.
Bor- liq natura ekan, demak, Xudo ham u b-n aynandir. Olamdagi barcha o‘zgarishlar
jarayonida u narsalar- ning «ibtidosi, oralig‘i va intihosi» vazifasini ado etadi.
Eriugena «Xudo hamma narsalardadir... u barcha narsalar mohiyati sifatida
barhayotdir», de- gan xulosaga keldi. Meyster Ekxart (1260— 1327)ning fikricha,
Xudo o‘zga narsalarga nisbatan o‘ziga xos universal ijodiy faollik sifatida na moyon
bo‘ladi. U Xudo va borliq, Yaratuvchi va tabiat aynanlashtirildi, olamning yaratilishi
aniq mud- datdan noaniqabadiylikka ko‘chiriladi. Xudo barcha narsalar b-n birga
bo‘lsa-da, lekin biron-bir narsa uning o‘zida mavjud ekanligini anglab bo‘lmaydi.
Bunday xususiyat inson zotiga berilgan, xolos. «Me- ning ruximda shunday kuch
borki, u Xudoni idrok eta oladi. Xudodan boshqa hech qanday narsa menga
bunchalik darajada yakin emas. Xudo mening o‘zimga yaqinligimdan ko‘ra
yaqinroqsir», — deydi Ekxart. Xudo b-n inson ruhi o‘rtasidagi teran va ichki aloqa har
qanday insonni Xudo b-n bog‘lanishga imkoni-yat yaratib beradi. Buning uchun esa
obraz-timsol va tushunchalarga tayanib ish ko‘radigan oddiy bilish- ning o‘zi yetarli
emas. Lekin uni mutlaq ilohiylik sifatida uqib bunga mistik intuisiya ko‘magida eri-
shiladi. P.ning xilma-xil ko‘rinishlari fal-iy ta- fakkur rivojiga o‘z ta’sirini ko‘rsatib
kelmoqda. Ayniqsa, hoz. vaktda uning personalizm fal.gi mav- qei sezilarlidir.

O‘rta asrlar Sharq falsafiy tafakkurining rivojlanish xususiyatlari .
Markaziy Osiyo – sivilizasiyaning qadimgi o‘choqlaridan biri. VIII-IX asrlarda
Markaziy Osiyo arab xalifaligi tarkibiga kirgan. Bu davrda xalifalik markazlari –
Bag‘dod va Damashqda madaniyat va fan ravnaq topdi.
Xalifalar al-Mansur (754-776), Horun ar-Rashid (786-809), Ma’mun (813-
833) hukmronligi davrida hind va yunon adabiyotlarining tarjimalariga qiziqish
ayniqsa kuchaydi, Aristotel, Galen, Gippokrat, Arximed, Yevklid kabi yunon
faylasuflarining ilmiy merosi o‘rganildi. IX asr boshida Bag‘dodda «Dor ul
hikmat» - «Bilim uyi» tashkil etildi. Bu dargohda xalifalikning turli shaharlaridan
taklif qilingan olimlar astronomiya, tibbiyot, tarix, geografiya, kimyo, falsafa va
boshqa fanlarni sinchiklab o‘rgandilar.
IX asrlar boshlangan arab istilosiga qarshi kurash mustaqil davlat qurish va
xalifalikka qaramlikdan xalos bo‘lish uchun kurashga aylandi. Natijada Markaziy
Osiyo mo‘g‘ullar istilosini boshdan kechirdi va unga qarshi kurash jarayonida XIII
asr boshlarida bir necha davlatlar – Tohiriylar, Somoniylar, Saljuqiylar va
G‘ aznaviylar davlatlari paydo bo‘lib, ular keyinchalik tor-mor qilindi .
IX asr boshlarida dastlab Somoniylar davlati vujudga kelgan bo‘lsa, XIII
asrning 20-yillarida Xorazmiylar davlati mo‘g‘ullarning uzlyuksiz hujumi ostida
qoldi. Biroq, ko‘p asrlik urushlarga qaramay, Markaziy Osiyoda madaniyat, fan,
san’at va adabiyot rivojlanishda davom etdi.
Bu davrda al-Xorazmiy, Forobiy, Abu Rayhon Beruniy , Ibn Sino, va boshqa
buyuk allomalar yashab ijod qildilar.
Ular yaratgan asarlar ahamiyatiga ko‘ra o‘sha davrni Markaziy Osiyo
uyg‘onish davri deb nomlash mumkin. Uyg‘onish davri fani va madaniyatining
o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Barcha odamlarni ma’rifatli qilishga intilish, bu yo‘lda o‘tmish merosidan,
va qo‘shni mamlakatlarning f an , madaniyat yutuqlaridan foydalanish, tabiiy-
falsafiy va ijtimoiy fanlarni rivojlantirish ;

2. Tabiatni o‘rganish, tabiiy-ilmiy bilimlarni, oqilonalikka tayanib
rivojlantirish, aqlning kuchiga ishonish, asosiy e’tiborni haqiqatni bilishga
qaratish, haqiqatni inson bilimining negizi deb bilish;
3. Insonga xos tabiiy, badiiy, ma’naviy fazilatlarni yuksaltirish,
insonparvarlikni ulug‘lash, barkamol avlodni tarbiyalashda oliy ma’naviy
qonunlarga rioya qilish.
4. Universalizm – borliq va ijtimoiy hayotning barcha muammolariga qiziqish
bu davr madaniyatining muhim jihatlaridir.
Bu davr madaniyati umuminsoniy qadriyatlarning rivojlanishiga xizmat
qilgan. Savdo-sotiqning rivojlanishi, iqtisodiy aloqalarning kengayishi,
xalifalikning turli viloyatlari o‘rtasida madaniy qadriyatlar almashinuvi va uning
boshqa mamlakatlar bilan aloqalarining kuchayishi, tabiiy va madaniy boyliklar,
turli xalqlarning an’analari, tili va tarixini o‘rganish bilishning eng to‘g‘ri yo‘llari
va usullarini yaratish, bilish jarayonining butun apparatini takomillashtirishga
bo‘lgan ehtiyojni kuchaytirdi. Fanning optika, matematika, astronomiya kabi
tarmoqlarining jadal rivojlanishi tabiatni chuqur o‘rganish va tadqiqot metodlarini
kengaytirishga imkoniyat yaratdi O‘rta asrlarda Sharq falsafasi mifologiya va din
qo‘ynidagina emas, balki fan qo‘ynida ham rivojlanadi. Sharq olimlari matematika,
astronomiya, geografiya, tibbiyot, tarix, alximiya sohasida qo‘lga kiritgan yutuqlar
ma’lum. Odatda tabib, munajjim, sayyoh bo‘lgan Sharq faylasuflari asbtrakt
mulohazalardan ko‘ra ko‘proq tabiatshunoslik va tajribaga tayanganlar.
Sharq falsafiy tafakkurining yirik namoyandalari orasida Markaziy Osiyolik
mashhur faylasuf, qomuschi-olim, Yaqin va O‘rta Sharqda aristotelizm
asoschilaridan biri Forobiy, buyuk faylasuf va tabib Ibn Sino (Avisenna), atoqli
astronom, matematik, shoir va mutafakkir Umar Xayyom, tabib va faylasuf Ibn
Rushd (Averroes) bor.
Abu Nasr Muhammad ibn Tarxon al Forobiy (870-950, asarlari: Kitob-ul
xuruf, Fozil odamlar shahri, Ehsoul ulum, Siyosat falsafasi, Fuqarolik siyosati)
falsafa va tabiiy fanlar tarixiga oid yuzga yaqin asar muallifidir. U fanlar bilish
vositalari ekanligidan kelib chiqqan. Bunda mutafakkir nazariy (mantiq, falsafa,

tabiiy fanlar) va amaliy (axloq, siyosat) fanlarni farqlagan. Fanlar tizimida u
insonga haqiqiy bilimni soxta bilimdan farqlash imkonini beruvchi mantiqni
birinchi o‘ringa qo‘ygan. Ayni shu sababli faylasuf inson tafakkuriga alohida
e’tibor bergan. Aynan falsafa insonga borliqning mohiyatini tushunish imkonini
beradi. Borliq «yagona» va ayni vaqtda «ko‘p»dir. Borliqning mazkur holati
emanasiya, ya’ni «yagona» muhitdan borliqning turli muhitlari kelib chiqishi
mahsulidir. Forobiy asarlarida dunyo bir-biriga kiruvchi to‘qqiz gumbaz
ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu gumbazlarda ularning Yer atrofida aylanishi
sababi hisoblangan jonlar yashaydi. Gumbazlar o‘z harakatini dastlabki turtkidan
boshlagan. Forobiy dunyoning rang-barangligini tushuntirish uchun Aristotelning
shakl va materiya haqidagi ta’limotidan foydalangan. U jonning umrboqiyligi
haqidagi masalada Platon fikriga qo‘shilmagan, chunki uning paydo bo‘lishi va
o‘limi tananing paydo bo‘lishi va o‘limi bilan bir vaqtda yuz beradi, deb
hisoblagan. Ayni shu sababli Forobiyda bilish nazariyasi Platondagi kabi xotirlash
nazariyasi emas, balki dunyoni sezgi va aql birligi sifatida anglab yetish
nazariyasidir. Bunda aqlli jon narsalar tabiatini sezgilar idrokidan foydalanib
anglab yetadi. Narsalarning mohiyati aql bilan anglab yetiladi. Bunda aql avvalo
mantiqqa tayanishi, lekin sezgi a’zolari beruvchi materialdan foydalanishi lozim.
Forobiy fikricha, borliq 6 bosqichdan iborat. 1. Birinchi sabab ya’ni xudo. 2.
Ikkinchi sabab, ya’ni osmoniy jismlar. 3. Uchinchi sabab, ya’ni faol aql. 4.
To‘rtinchi sabab, ya’ni jon. 5. Beshinchi saba, ya’ni shakl. 6. Olimnchi sabab,
ya’ni materiya.
Forobiy ta’limoticha, moddiy jismlar 6 qismga bo‘linadi: osmon jismlari, aqlli
hayvonlar, aqlsiz hayvonlar, o‘simliklar, menerallar va 4 unsurdan tashkil bopgan.
Forobiyning ijtimoiy-siyosiy qarashlarida kishilik jamiyati va uning vujudga
kelishini insonning real hayotiy ehtiyojlari bilan bog‘lab tushuntiradi. Bu haqda u
shunda deydi: «Har bir inson o‘z tabiatiga ko‘ra shunday tuzilganki, u yashash va
oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi. U bir
o‘zi bunday narsalarni qo‘lga kirita olmaydi va ularga ega bo‘lish uchun insonlar
jamoasiga ehtiyoj tug‘iladi. Shu sababli yashash uchun zarur bo‘lgan narsalarni

bir-birlariga yetkazib beruvchi va o‘zaro yordamlashuvchi ko‘p insonlarning
birlashuvi orqaligina odam o‘z tabiati bo‘yicha intilgan yetuklikka erishuvi
mumkin. Shuning uchun inson shaxslari ko‘payadilar va yerning aholi yashaydigan
qismiga o‘rnashdilar. Natijada inson jamoasi vujudga keldi».
Forobiyning ijtimoiy qarashlarida muhim ahamiyatga molik fikr Arastu
singari u ham insonni «ijtimoiy hayvon» deb ta’kidlashi va uning ijtimoiy
mohiyatini ochib berganligidir. Bu haqda o‘zining «Baxt-saodatga erishuv haqida»
degan risolasida to‘xtalib, hayvonni ikki xil nom bilan ataydi. Birinchisi, hayvoniy,
ikkinchisi, madaniy hayvon yoki insondir, deydi. Shuningdek, Forobiy insonlar
jamoasi haqida gapirib jamoani uchga ajratadi.
1. Katta jamoa bo‘lib, unga yer yuzida yashaydigan barcha insonlar kiradi.
2. O‘rta jamoa hisoblanib, bunga bir ma’lum xalq taalluqli.
3. Kichik jamoa, ya’ni ma’lum bir shahar kishilaridan iborat bo‘ladi.
Forobiy ijtimoiy qarashlarida fozil va johil shahar haqidagi qarashlarini aytib
o‘tadi. Uningcha, fozil shahar boshlig‘i har tomonlama rivojlangan yetuk shaxs
bo‘lmog‘i lozim. U o‘zida 12 ta ijobiy fazilatlarni mujassamlashtirgan bo‘lishi
kerak deb, ularni birma-bir ko‘rsatadi:
1. Fozil shahar hokimi jismonan sog‘lom bo‘lishi;
2. Nozik farosatli bo‘lishi, suhbatdoshning so‘zlari va fikrlarini tez ilg‘ab
olishi;
3. Xotirasi mustahkam bo‘lishi;
4. Zehni o‘tkir va zukko bo‘lishi;
5. Chiroyli so‘zlaydigan notiq bo‘lishi;
6. Bilimga va ma’rifatga havasli bo‘lishi;
7. Ochofat bo‘lmasligi, nafsini tiyadigan bo‘lishi;
8. Haqiqatgo‘y bo‘lishi;
9. Nomus oriyatli odam bo‘lishi;
10. Molu-dunyo izidan qo‘vmaydigan bo‘lishi;
11. Adolatparvar bo‘lishi;
12. Qa’tiyatli va jur’atli bo‘lishi zarur.

Mana shu fazilatlarni o‘zida mujassam etgan kishigina fozil jamiyatni
boshqarishga qodir bo‘ladi, deb aytadi.
Forobiy borliqning birinchi sababi va harakat manbai sifatida Xudo mavjud
deb hisoblagan bo‘lsa-da, uning falsafasi bilish va borliqning murakkab
masalalarini yechishga intilish bilan tavsiflanadi. Ayni shu sababli faylasuf
borliqning holatlarini, uning shakllarini: oddiy elementlar – havo, olov, yer, suvni;
shuningdek minerallar, o‘simliklar, hayvonlar, inson va osmon jismlarini
sinchiklab o‘rganadi. Shu tariqa u tashqi dunyoning obektiv mavjudligiga urg‘u
beradi. Forobiyning falsafiy qarashlari Sharq falsafasining rivojlanishiga kuchli
ta’sir ko‘rsatdi.
Forobiyning gnoseologiyasi tabiatshunoslik, matematika, musiqa, tilshunoslik
va boshqa fanlar sohasidagi bilimlarga asoslanadi. U tabiat insondan tashqarida va
unga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjuddir, deb hisoblaydi. Farobiy fikricha, obekt
subektga qadar mavjud bo‘lgan. Seziladigan narsalar sezgilardan oldin paydo
bo‘lganidek, bilish mumkin bo‘lgan narsalar ham bilishdan oldin paydo bo‘lgan 2
.
Forobiy fikricha, inson bilimlarni tashqi dunyodagi hodisalarni bilish
jarayonida o‘zlashtiradi. Bu jarayon sezish, idrok etish, xotira, tasavvur qilish va
eng muhimi – mantiqiy mulohaza yuritish, tafakkur kabi usullarni qamrab oladi.
Bu vositalar yordamida inson fanni o‘rganadi. Forobiy «Fan va san’atning o‘ziga
xos xususiyatlari» asarida tabiatni bilishning uzlyuksizligini, bilish – bu bilishdan
bilimga, sababni bilishdan oqibatni bilishga, hodisani bilishdan mohiyatni bilishga
eltuvchi yo‘l ekanligini qayd etadi.
Forobiy fikricha, inson paydo bo‘lganidan so‘ng avvalo «oziqlantiruvchi
kuch» paydo bo‘ladi, uning yordamida oziqlanish jarayoni yuz beradi. So‘ngra
sezgi organlari paydo bo‘ladi, ular insonga sezish, tasavvur qilish qobiliyat va
xotirani beradi. Shundan keyingina inson «orzu kuchi» yordamida bilim va
hunarlarni o‘zlashtiradi, foydali narsalarni foydasiz narsalardan farqlaydi, o‘z xulq-
atvorini tartibga soladi. Forobiy insonning barcha kuchlari ma’lum sezgi organlari
2
Қаранг: Фароби. Комментарии к категориям Аристотеля // Избранные произведения мыслителей стран
Ближнего и Среднего Востока. – М., 1961. – 191-б.

bilan moddiy sabab orqali bog‘lanadi, bu kuchlarning birortasi ham moddiy
sababsiz mavjud bo‘la olmaydi 3
, deb hisoblaydi.
Forobiy inson ruhining bir tanadan boshqa tanaga o‘tishini qat’iyan rad etadi
va ruh ham, tana kabi substansiyalarning individual birligidan iborat, deb
hisoblaydi. Uning bu fikri noizchil bo‘lgan. Bunday noizchillik Aristotelning bilish
nazariyasida ham kuzatiladi.
Aristotelga ergashib Forobiy ham ayrim narsalar birlamchi, mavjud
tushunchalar va g‘oyalar – ikkilamchidir va ular aqlda muayyan narsalarning
mavhumlashishi natijasida paydo bo‘ladi, deb hisoblaydi. Forobiyning bu g‘oyalari
universaliyalar va umumiy tushunchalar haqidagi qarashlarida yanada aniqroq
namoyon bo‘ladi. Universaliyalar mavjud bo‘lgani uchun ham umumiy
tushunchalar mavjuddir, deb hisoblaydi buyuk mutafakkir 4
.
Bilish bosqichlari o‘rtasidagi farqlarni tushunish Forobiyga bilish yo‘llari
to‘g‘risida mulohaza yuritish imkonini beradi. Bilishning fiziklar foydalanuvchi
birinchi yo‘li sezishdan boshlanishi lozim, chunki tana sezgiga yaqinroqdir. Bu hol
sezgilar muayyan narsalarni aks ettirishi bilan izohlanadi. Narsalar sezgi
organlarida aks etgach, jismni va uning yuzasi, chiziqlari va nuqtalarini mavxum
o‘rganishga o‘tishi lozim. Matematiklar jismning u yoki bu jihatlarini teranroq
bilish uchun foydalanuvchi bilishning ikkinchi yo‘li mavhumlashtirishdan
boshlanishi darkor. Bilishni mavxum nuqtadan boshlagan aql muayyan jism
bo‘ylab harakatlana boshlaydi, mavxum chiziq, yuza, jismni anglaydi va so‘ngra
muayyan jismni tushunib yetadi.
Ilmiy bilim va falsafiy tafakkurning rivojlanishi bilish yo‘llariga boshqacha
nazar tashlash imkonini beradi, biroq Forobiy ilgari surgan g‘oya Gegel falsafasida
o‘zining yanada barkamolroq ifodasini topadi. «Vazifa bilishdan iborat bo‘lgani
tufayli, kuzatish bilan taqqoslash haqidagi masala undan voz kechish ma’nosida
yechilgandir. Endilikda masala faqat bilish doirasida nima birinchi bo‘lishi va
undan keyin nimalar anglab yetilishi lozimligi haqida bo‘lishi mumkin. Endi
tabiatga muvofiq yo‘l emas, balki bilishga muvofiq yo‘l talab etiladi. Bilish
3
Қаранг: Фароби. Фусус ал-Хикам. Мажему аль-Фараби. – Каир, 1997. – 150-152-б
4
Фараби. Китаб ал-Хуруф. – Душанбе: Илм, 1972. – 25-б

fikrning muayyan mazmunidan ko‘ra mavxum mazmunini anglab yetishi
osonroqdir» 5
. Binobarin, bilish masalasi borliqning qaysi jihati biluvchi subektning
obekti hisoblanishidan kelib chiqib hal qilinadi.
Forobiy g‘oyalari nafaqat Sharq fanining, balki G‘arb ijtimoiy-falsafiy
tafakkurining rivojida ham muhim rol o‘ynadi.
Abu Rayhon Beruniy (973-1048 yillar, asarlari: “Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar”, “Hindiston”, “Minerologiya”), tabiat va uning obektiv qonunlari
mavjudligiga shubha qilmagan. U tabiat muttasil o‘zgarish va rivojlanishda
bo‘ladi, materiya narsalar shaklini o‘zi yaratadi va o‘zgartiradi, jon (tafakkur,
ma’naviy hodisalar) tananing muhim xossasidir, deb ta’kidlagan. Uning fikricha,
materiya hamma narsalarni yaratadi, ular bir shaldan ikkinchi shaklga o‘zgaradi.
Tabiat doimo to‘xtovsiz harakatda, o‘zgarishda. Beruniy ijtimoiy-siyosiy
qarashlari Forobiynikiga o‘xshab ketadi. U o‘zini axloq falsafasiga katta e’tibor
beradi. Unga ko‘ra, mardlik, jasarat faqat o‘zini emas, boshqalarni ham o‘ylashdir.
Kerak bo‘lganda boshqalarga ham yordam berishdir. Beruniy falsafasicha, insonlar
ichki va tashqi poklikka ahamiyat berishlari lozim. Uningcha, ichki poklikning
kaliti yaxshi niyatdir. Inson o‘z tashqi qiyofasina o‘zgartira olmasada, u o‘zini
tarbiyalay oladi, ni ichki va tashqi jihatdan pok bo‘ladi, deydi. Beruniy inson bilan
hayvonlar o‘rtasida genetik bog‘liqlik borligini ko‘rolmagan bo‘lsa-da, u inson
bilan maymun o‘rtasida o‘xshashlik borligini ta’kidlaydi. Masalan: ular
a’zolarining o‘xshashligi bilan, tashqi ko‘rinishlari bilan ham bir-birlariga o‘xshab
ketadi, deydi. Beruniy fikricha, inson avvalo hayvondan aqli bilan farq qiladi va u
shu bilan hayvonlardan ustun turadi. Beruniy insonni xudo yaratganligini
ta’kidlaydi. Beruniy insonning jismoniy tuzilishida umuman uning hayotida
geografik omilning roli haqida ajoyib fikrlar bildirgan. Bu haqda u shunday
yozadi: «Odamlar tuzilishlarining rang, surat, tabiat va axloqda turlicha bo‘lishi
faqatgina nasablarining turlicha bo‘lishi emas, balki tuproq, suv, havo, joylarning
ham turlichaligiga bog‘liqdir», deydi. Hatto tillarning turlichaligi ham geografik
5
Фараби. Китаб ал-Хуруф. – Душанбе: Илм, 1972. –Б. 36

sharoitlarga bog‘liq deb bilib, shunday yozadi: «Tillarning turlicha bo‘lishiga
sabab odamlarning guruhlarga ajralib ketishi va bir-birlaridan uzoq turishidir».
Beruniy moddiy va ma’naviy ehtiyojlarni roli jamiyatda katta ahamiyatga
egaligi, ehtiyojlarning turli-tuman va son-sanoqsizligini aytadi. U faqat ehtiyojlarni
bir xilcha so‘zlashadigan kishilar birgalikda ta’minlay olishlari mumkin. Buning
uchun kishilardan shaharlar tashkil etish zarurati tug‘iladi. Kishilardagi hayotiy
ehtiyojlarni birgalashib qondirishga intilish o‘zaro bir-birlariga yordamlashish kabi
yaxshi niyatlar ularni jamiyatga birlashishga olib keldi, deb hisoblaydi. Ayni
paytda Beruniy «Odamlar hammasi bir otaning bolalari va bir-birlariga juda
o‘xshaydi. Lekin ular oralaridagi raqiblik va ko‘rolmovchiliklardan ham holi
emas», deydi.
Ma’lumki, tajriba, eksperiment borliqni bilish usullaridan biri hisoblanadi.
Beruniy shunday deb yozadi: «Mendagi ishtibohni faqat tajriba va takroriy sinov
bartaraf etishi mumkin, ...so‘zlovchilarning yakdilligiga qaramay, buning
haqiqiyligi tajribada o‘z tasdig‘ini topmagan» 6
.
Tadqiqotchilar fikriga ko‘ra, «Beruniyni yetarli asos bilan o‘rta asr fanida
empirik metod yaratuvchilaridan biri deb hisoblash mumkin. U metallar va
minerallarning xossalari va solishtirma og‘irligini aniqlash bo‘yicha bir qancha
tajribalar o‘tkazdi» 7
. Tajribada olingan bilimni mutafakkir ayrim me’yorlarga
muvofiq ishonchli bilim deb talqin qiladi. Ularning orasida obektlarning
kuzatuvchanligi, tajribalarning qayta o‘tkaziluvchanligi va kuzatishlarning
tekshiriluvchanligini qayd etish mumkin.
Bu mulohazalar tajriba, bilim olish va uning haqiqiyligini tekshirish metodi
sifatida, o‘rta asr sharoitida ham ancha keng tarqalgan, deb aytish imkonini beradi.
G‘ oya ilgari surilgani va ishonchli bilimning olinishi tajriba bilan bog‘lanishi,
bilimning haqiqiyligi tajribada sinalishi muhimdir.
Beruniyning ijodida kuzatish muhim o‘rin egallaydi. Tabiatni ilmiy
o‘rganishda k u zatish bilishning boshqa shakllari bilan o‘zaro bog‘langan .
6
Абу Райхон ал-Бируни. Избранные произведения в 6 т. Т. 3. – 44-б.
7
Хайруллаев М. Философское наследие народов Средней Азии и борьба идей. – Фаргона, 1988. – 39-б

Beruniy fikricha, kuzatuvchi kuzatilayotgan hodisani u yuz berayotgan joyda
idrok etadi 8
. Binobarin, kuzatish u yoki bu hodisani uning muayyan ko‘rinishida
qayd etadi 9
. Kuzatishlarning eski ma’lumotlari obektning haqiqiy ko‘rsatkichini
ancha buzib ifodalashi mumkin.
Beruniy tadqiqotchi o‘tkazgan tajriba va uning natijasi amalda ishonchli
ekanligini qayd etadi. U «Sinovdan boshqa ustuvor dastur, tajribada tekshirishdan
o‘zga muvaffaqiyatga eltadigan dasturilamal yo‘q» 10
, deb yozadi.
Beruniy astronomik kuzatishlar vositasida Oy va Quyoshning tutilishi,
ularning Yerdagi hayotga ta’siri, iqlim, tabiiy va sun’iy tanlanish, saqlanish,
rivojlanish anomaliyasi kabi murakkab muammolarni yangi ilg‘or metod va
nazariy tamoyillar yordamida yechishga harakat qildi.
Beruniy Sharqda astronomiya kuzatish asboblarini yaratish texnikasining
vujudga kelishi va rivojlanishi tarixida ham yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. U
o‘sha davrda ilmiy izlanishlar olib borishda foydalanilgan eski asboblarni
takomillashtirish va yangilarini yaratishga alohida e’tibor bergan. Olimni o‘ta
aniqligi va mukammalligi bilan ajralib turuvchi kuzatish asboblarini yaratish
imkoniyati masalasi qiziqtirgan.
Shunday qilib, samo jismlarining holatlarini nafaqat asboblar vositasida, balki
o‘rganilayotgan obekt xususiyatiga muvofiq amalga oshirishni allomaning ulkan
xizmatlaridan biri deb hisoblash mumkin. Bunday metodologik mo‘ljal, ilmiy
tadqiqotlar jabhasi cheklanganligiga qaramay, ilmiy bilishning yangi yo‘llari va
vositalarini topish borasidagi izlanishlarda muhim rol o‘ynadi.
Abu Ali ibn Sino (980-1037). O‘rta Osiyoning mashhur qomusiy allomasi va
faylasufidir. Buxorolik Ibn Sino (Avisenna) 300 dan ortiq asar muallifidir.
Ularning orasida «Tib qonunlari» va «Bilim kitobi»,”Donishnoma”, “Xay ibn
Yakzon”ayniqsa keng dovruq qozongan.
Ibn Sino merosining tahlili uning ilmiy qiziqishlari doirasi benihoyat keng, u
tom ma’noda qomusiy bilimlar egasi bo‘lganidan dalolat beradi. Ibn Sino
8
Қаранг: Абу Райхон Беруни. Избранные произведения. В 6-т. Т. 3. – Т., 1963. – 57-б.
9
Абу Райхон Беруни. Избранные произведения. В 6-т. Т. 3. – Т., 1963. – Б.260.
10
Ўша ерда , - Б. 340.

fanlarning ularni tadqiqot obektlariga ko‘ra ajratishga asoslangan tasnifini taklif
qilgan.
Uning fikricha, falsafaning vazifasi mavjudotni, ya’ni barcha narsalarni kelib
chiqishini, o‘zaro munosabatini o‘rganishi lozim. Bu olam yaxlit murakkab borliq
deydi. U borliqni ikkiga bo‘ladi. 1. Zaruriy vujud, ya’ni xudo. 2. Imkoniy vujud,
ya’ni xudodan kelib chiquvchi narsalar.
Ibn Sino aytadiki, materiya 4 unsurdan tashkil topgan. Materiya doim
harakatda, u vaqt va fazo bilan bog‘liqdir. Uning nazdida avval tog‘u-tosh9lar,
so‘ngra o‘simlik, hayvonot va oxiri inson vujudga kelgan. Inson boshqa barcha
hayvonot olamidan so‘zi, aqli va tili bilan ustunlik qiladi. Uning dunyoqarashi
pantistik edi.
Ibn Sino tabib bo‘lish bilan birga o‘zining inson haqidagi qarashlari, jamiyat
ravnaqi borasidagi fikrlarni ham bayon etgan. U inson tana va jondan yoki jism va
ruhdan tashkil topgan hamda unda aql bor. Inson o‘z aqli orqali fikrlash
qobiliyatiga ega bo‘lib, barcha maqsadli harakatlarini amalga oshiradi. Aql har
qanday bilishning va amaliy faoliyatning mezoni sifatida talqin qiladi. Aql
tarozisida o‘lchanmagan har qanday bilim haqiqiy bo‘la olmaydi, demak u haqiqiy
bilim emasdir, deb yozadi.
Ibn Sino kishilarni jamiyatda o‘z o‘rinlarini topishga chorlab, «Risolatut tayr»
(«Qush risolasi») asarida shunday yozadi: «Ey birodarlar! Bir-biringiz bilan
samimiy do‘st bo‘lib, haqiqatni ochinglar. Har bir kishi o‘z birodari uchun
ko‘nglidagi samimiylikdan (to‘sqinlik) pardasini ochib tashlasin. Shunday
qilinglarki, birodaringiz sizlardan (o‘zi bilmagan) ba’zi narsalarni o‘rgansin va
boshqalari (bo‘lsa) ba’zi narsalarni o‘rganib o‘zini kamolotga yetkazsin».

Ibn Sino tabiat azaliy va abadiydir, uning qonunlari o‘z-o‘zidan o‘zgarmaydi
va inson ularni anglab yetishga qodir, jon tana faoliyati bilan belgilanadi va uning
individual umrboqiyligi mumkin emas, degan fikrni ilgari surgan.
O‘sha davrda u shug‘ullanmagan fanning o‘zi bo‘lmagan. Tibbiyot bilan bir
qatorda, Ibn Sino falsafa, xususan bilish nazariyasini ham faol tadqiq etgan.

Ibn Sino moddiy dunyo predmetlarini sezgilar manbai deb hisoblab, ularning
obektiv tabiatini tashqi moddiy dunyo in’ikosi sifatida yoritadi. Bundan tashqari, u
sezgini materiyaning xossalaridan biri deb e’tirof etadi. Alloma sezgini
materiyaning oliy shakllari bilan bog‘laydi. Ibn Sino mavjud narsalarni tasniflar
ekan, sezgi hayvonlar deb ataluvchi jismlarga xosligini qayd etadi 11
.
Ibn Sino neoplatoniklarning jon hissiy narsalarni tananing biron-bir a’zosisiz
idrok etadi, degan ta’limotini asossiz deb hisoblaydi. «Qadimda ayrim olimlar
(neoplatoniklar) jon hissiy idrok etiluvchi narsalarni hech qanday organlarsiz
bevosita sezadi, deb faraz qilganlar. Muhitga kelsak, bu, masalan, ko‘rish uchun
muhit bo‘lib xizmat qiluvchi havo, organlarga kelsak, bu, ko‘rish organi bo‘lib
xizmat qiluvchi ko‘zdir. Biroq ular haqiqatdan uzoqdir, chunki hissiy idrok etish
jonning o‘zida bu organlarsiz yuz berganida, mazkur organlar behuda yaratilgan
bo‘lib chiqar, ulardan hech qanday naf bo‘lmas edi», deb yozadi va so‘zining
davomida neoplatoniklarning qarashlari asossiz ekanligini ta’kidlab, haqiqat
sezgilar tan a a’zolariga muhtojligidadir, degan xulosaga keladi 12
.
Ibn Sino sezgilar va sezgi organlari haqida gapirar ekan, u yoki bu sezgining
yuzaga kelish mexanizmini ilmiy tushuntirishga harakat qiladi. Uning fikricha,
hech qanday jism o‘z holicha ovozga ega bo‘lmaydi. Ovoz ikki jism to‘qnashganda
havo va harakatning tebranishi natijasida yuzaga keladi. Bu to‘lqinlar juda tez
tarqaladi. Ular quloqqa yetgach, tebranuvchi havo eshitish nervlariga tegadi va ular
bundan jonni xabardor etadi 13
. Bu tavsif ancha sodda bayon etilgan bo‘lsa-da,
hozirgi tasavvurlarga mos keladi. Shuningdek, Ibn Sino sezgilarni hali obektiv
dunyoning subektiv obrazi sifatida idrok etmaganidan dalolat beradi. Sezgilarni
tashqi ta’sirning organizmdagi harakati sifatida tushuntirar ekan, Ibn Sino uni
mexanik talqin qiladi.
Ibn Sino ko‘rish haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi. Ko‘rish jarayonini
tushuntirar ekan, u ayni vaqtda Platonning bu boradagi ta’limoti asossiz ekanligini
11
Қаранг: Ибн Сино. Трактат о разделении существующих вещей. – Т.: Шарк, 1983. – 128-б.
12
Ибн Сина. Книга исцеления. – Т.: Фан, 1967. – 265-266-б.
13
Қаранг: Ибн Сина. Канон врачебной науки. Кн. 1. – Т.: Фан. 1996 – С 260-261.

ko‘rsatadi. Ibn Sino yorug‘likni ko‘rishning asosiy vositasi sifatida alohida qayd
etadi 14
.
Alloma sezgilarni va tuyg‘ularning barcha shakllarini o‘rganib, ularning
fiziologik asoslarini, ya’ni miya tuzilishida sezgi markazlarining joylashuvini
tushuntirishga harakat qildi. Miyani aks ettirish faoliyatining bosh apparati deb
talqin qilib, Ibn Sino hissiy bilish shaklini miya bilan bog‘ladi va uni idrok etish va
sezish asosi deb e’tirof etdi 15
.
Ibn Sino ta’limotiga ko‘ra, in’ikos faqat aks ettiruvchi tizimga bog‘liq emas.
Sezish markazi miyaning old qismida, tasavvur qilish markazi – miyaning o‘rta
qismida, eslab qolish qobiliyati – miyaning orqa qismida joylashgan. «Kitob un-
najot» asarida Ibn Sino har bir sezgining fiziologik asoslarini tadqiq etar ekan,
hissiy bilish jarayonida asablar muhim rol o‘ynashini qayd etadi. Uning fikricha ,
miya asablar vositasida sezgilar va harakatlarni insonning boshqa a’zolariga
uzatadi. Asablar miya uchun o‘tkazgichlar bo‘lib xizmat qiladi 16
. Umumiy ma’lum
tasavvurga ko‘ra, asablar bosh miyada boshlanadi va ularning tarmoqlari terining
yuza tomonida tugaydi 17
. Ko‘rib turganimizdek, Ibn Sino hissiy bilishning fizik va
fiziologik asoslarini ilmiy yo‘l bilan tushuntirishga harakat qiladi.
Tasavvurni Ibn Sino O‘rta Osiyoning boshqa mutafakkirlari kabi ichki
sezgilar qatoriga kiritadi. Ibn Sinoning falsafiy merosini qiyosiy o‘rganish tabiatni
hamda tasavvurning gnoseologik funksiyasini tushunishda u asosan yagona
yondashuvga tayanganini ko‘rsatadi. Ibn Sino tasavvurning kuchi shundaki,
umumiy sezgiga kiruvchi hamma narsa bizning sezgilarimizgacha yetib boradi,
deb qayd etadi 18
.
Shunday qilib, Ibn Sino fikriga ko‘ra, tasavvurning gnoseologik funksiyasi
shundan iboratki, u tashqi narsalarning obrazlarini gavdalantiradi, hissiy idrok
etiluvchi narsalar yo‘qolganidan keyin ham ularni xotirada saqlab qoladi.
14
Қаранг: Ибн Сина. Книга спасения. – Т.: Шарк, 1986. – С 224.
15
Қаранг: Ибн Сина. Канон врачебной науки. Кн. 1. – Т.: Фан , 1986. С – 38.
16
Ибн Сина. Канон врачебной науки. Кн. 1. – Т.: Фан , 1986. – С .41
17
Ўша ерда. – 99-б.
18
Қаранг: Ибн Сино. Дониш нома . – Т.: Фан, 197 6 . – 264-б.

Ibn Sinoning fikricha, mohiyat uch tarzda namoyon bo‘ladi. Birinchi – narsa
sezgilarda ularni kuzatish jarayonida aks etadi. Bu yerda narsalarning sezgi
organlarida bevosita aks etishi nazarda tutilmoqda. Ibn Sino in’ikos konsepsiyasini
bilish jarayoni sifatida qayd etar ekan, bilish darajalari to‘g‘risidagi masalani
ko‘taradi. Ma’lumki, bu mo‘ljal Yangi davr falsafasida ishlab chiqilgan va nemis
klassik falsafasida o‘zining tadrijiy yakunini topgan.
Ikkinchi – obektiv borliqda amalda mavjud bo‘lmagan narsaning mohiyati
anglanadi 19
. Bu yerda formal ahamiyat kasb etuvchi va moddiy borliq bilan
bog‘lanmaydigan ideallashtirilgan obektlar mohiyatini bilish nazarda tutiladi. Bu
mohiyat inson aqlining ijodiy qobiliyatini namoyon etadi.
Uchinchi – narsa obrazi muayyan sharoitlarda biluvchining jonida aniq aks
etishi mumkin. Bu tamoyilda narsani sezgi bog‘liq bo‘lgan aloqalardan
mavhumlashtirish imkonini beruvchi abstraksiyaning kuchi qayd etiladi. Bunda
narsaning obrazi uning substrati mavjud emasligiga qaramay aks etishi mumkin.
Shundan kelib chiqib Ibn Sino oqilona bilishda abstraksiya muhim rol
o‘ynashini qayd etadi. «Bilish narsa obrazini mavhumlashtirishning ayrim o‘zaro
bog‘langan bosqichlaridan iborat jarayon bo‘lib, uning natijasida biluvchining
ongida predmetning mohiyati va xususiyatlarini ifodalovchi tushuncha vujudga
keladi. Bunday mavhumlashtirish bosqichlari to‘rtta» . 20
.
Ibn Sino «umumiy sezgi»ni ichki sezgilar qatoriga kiritadi. Uning fikricha,
umumiy tuyg‘u – bu miyaning old qismida joylashgan kuch bo‘lib, u besh sezgida
aks etuvchi barcha shakllarni va ular uzatuvchi kuchni mustaqil qabul qiladi 21
.
Binobarin, Ibn Sino fikriga ko‘ra, sezgi organlari yordamida olingan tuyg‘ular
umumiy sezgi vositasida birlashtiriladi va narsaning hissiy obrazi yaratiladi.
Obraz deganda alloma narsaning tashqi xususiyatlari va xossalari,
materiyaning aksidental tomonlari yig‘indisini tushunadi. Masalan, inson va uning
obrazi haqida so‘z yuritar ekan, u shunday deb yozadi: «Uning obrazi bu uning
19
Қаранг: Ибн Сино. Избранные философские произведения. – М.: Наука, 1980. – 30-б.
20
Ибн Сина. Книга спасения. – Т.: Шарк, 1986. – 31-б
21
Қаранг: Ибн Сино. Донишнома. – Т.: Фан, 1976. – 266-б

uzunligi, kengligi, sifati, miqdori va uning holati, ya’ni inson bilan bog‘liq barcha
narsalardir» 22
.
Ibn Sinoning yuqorida bayon etilgan g‘oyalari ilmiy tafakkur shakllanishining
keyingi davrlarida rivojlantirildi va yangi natijalar bilan boyitildi.
Shunday qilib, bilish jarayoni pirovard maqsadi obektlar mohiyatini bilishdan
iborat bo‘lgan murakkab jarayondir. O‘rta asr Markaziy Osiyo mutafakkirlari
asosan bilish bilinayotgan obektning in’ikosidir, degan nuqtai nazardan kelib
chiqdilar. Bunda insonning sezgi organlari bevosita bog‘lovchi bo‘g‘in
hisoblanadi, ya’ni sezgilar yordamida bilinuvchi obektiv dunyo bilish manbai
sifatida amal qiladi.
Abu Homid G‘azzoliy so‘fizmni panteizmdan tozalashga harakat qildi. Bunga
u muvaffaq bo‘ldi. G‘azzoliy fikriga ko‘ra, «har qanday ma’naviy poklanishlardan
qat’i nazar, inson hech qachon Xudoga aylana olmaydi». Bu bilan u so‘fizm va
panteizm o‘rtasida o‘ziga xos «xitoy devori»ni o‘rnatdi.
So‘fizm vakili Ibn Arabiy falsafasi Yevropa falsafiy an’anasiga yaqin
bo‘lgan tilda yaratilgan filosofema. Uni ayni holda rasionalistik filosofema deb
nomlash mumkin (u birlik, ko‘plik, sabab, oqibat, birinchi asos, jism, makon, vaqt
kabi kategoriyalar va atamalardan foydalanadi); tilini badiiy til deb belgilash
mumkin bo‘lgan, biroq nafaqat estetika jabhasini, balki ontologiya va
naturfalsafaning rasionalistik tili bilan bir borliqni tavsiflovchi filosofema (uning
kategoriyalari – muhabbat, intilish, ehtiros, muhtojlik, go‘zallik va sh.k.); nihoyat,
«mistik» tilda yaratilgan filosofema (kategoriyalari: zavq, hol, fano, baqo, jon,
ro‘yo va h.k.).
Har bir filosofema, Ibn Arabiyda bilishning alohida usuliga tayanadi. Shu
sababli yechimlarning har biri bo‘yicha tegishli bilish usulining qisqacha tavsifini
keltirish o‘rinli bo‘ladi deb o‘ylaymiz.
1. Bilishning birinchi usuli – oqilona-mantiqiy bilish. Uning vositasi – aql,
amalga oshirish usuli – sillogizmlar yoki dalillar orqali chiqarilgan xulosalar
tarzidagi mantiqiy mulohazalar. Ko‘rib turganimizdek, Ibn Arabiy Aristotel
22
Ибн Сино. Донишнома. – Т.: Фан, 1976. – 267-б.

mantiqi bilan tanish: u to‘g‘ri sillogizmni tuzish uchun zarur shartlarni
tavsiflaydi 23
, mantiqan to‘g‘ri mulohaza yuritish uchun dalillar va xulosalar zanjiri
izchil bo‘lishi, biron-bir bo‘g‘inda uzilmasligi lozimligini ko‘rsatadi va o‘zi
isbotlashning mantiqiy metodlarini ko‘p karra qo‘llaydi.
Ibn Arabiy fikriga ko‘ra, oqilona bilim inson tanasini boshqaruvchi inson
joniga kerak: u jonning dunyo haqidagi bilimi muqarrar unsuridir 24
. Oqilona bilim
(ilm)ning qimmati Ibn Arabiyda shubha uyg‘otmaydi: «Narsani bilish, hech
shubhasiz, uni bilmaslikdan ma’qulroqdir» 25
. Sillogizmlar orqali oqilona bilish
bizga dunyo haqida to‘g‘ri bilim beradi: u, masalan, rangli oyna orqali o‘tgan
yorug‘lik oyna rangini kasb etsa-da, o‘z holicha rangsiz ekanligini, Quyosh ko‘zga
kichkina bo‘lib ko‘rinsa-da, aslida Yerdan bir necha marta kattaligini aniqlash
imkonini beradi. To‘g‘ri sillogizm tuzib, dunyoning borlig‘i zamirida sabab
yotishini aniqlaymiz 26
.
Bilishning oqilona-mantiqiy metodidan faylasuf bizni qiziqtiruvchi
muammoni yechish uchun foydalanadi, biroq uning uchun mantiqiy mulohazalar
zanjirida mutlaqo boqiy ilohiy mohiyat tushunchasi «boshlang‘ich nuqta»,
dunyoda bo‘lib turgan o‘tkinchi nomukammal mohiyat kategoriyasi esa –
«pirovard nuqta» hisoblanadi yoki aksincha. Xudodan dunyoga yoki dunyodan
Xudoga bunday mantiqiy harakat qilish natijasida muammoning rasionalistik
yechimi topilishi lozim: dunyoga nisbatan transsendent ilohiy mohiyat ayni vaqtda
unga ichdan xos bo‘lishi, uning borlig‘i substansional asosini tashkil etishi darkor.
Bu biz yo dunyoni tavsiflovchi muhim kategoriyalarni transsendent ilohiy mohiyat
tushunchasidan chiqarishimiz, yo dunyoda mavjud o‘tkinchi mohiyat
kategoriyasini asos qilib olib, transsendent ilohiy mohiyat borlig‘ini keltirib
chiqarishimiz lozimligini anglatadi. Shunday qilib, muammoning yechimi oqilona-
mantiqiy metodlar yordamida topilishi mumkin.
2. Bilishning ikkinchi usuli – muammoni mushohada yuritish yo‘li bilan
yechish: ( echimdan shartlar sari ) . Mushohada yuritishni bilish usuli sifatida
23
Қаранг: Ибн Араби. Геммы мудрости. – М.-Бейрут, 1980. – С. 116-117.
24
Ўша ерда. – С. 198.
25
Ўша ерда. – С. 20.
26
Ибн Араби. Мекканские откровения. – М.-Бейрут, 1989. – Б.105

o‘rganar ekanmiz, dunyo va ilohiy mohiyatning uzviy birligi va ayni vaqtda ilohiy
mohiyatning transsendentligi uning uchun muqarrar holdir, deb aytishimiz
mumkin. Shuni ta’kidlash lozimki, bu birlik ayniylik emas: boshqacha aytganda,
bu dunyo va ilohiy mohiyatning farqlangan birligidir. Har qanday narsa va
hodisada mushohada yuritish seziluvchi va idrok etiluvchi tashqi – zohir jihatlarni
va sezgilarga ham, aqlga ham yashirin ichki (botin) ma’noni aniqlash imkonini
beradi. Bu yashirin ma’no borliqning birinchi asosi, ilohiy mohiyatning dunyoga
ichdan xosligining negizi va ayni vaqtda mushohada obekti hisoblanadi. Yashirin
ma’noni anglash - narsalarda, dunyoda Xudoni bevosita ko‘rish demakdir.
Mushohada yuritish jarayonida bilish subekti o‘zining bilish obektidan
ontologik mustaqilligini saqlagan holda u bilan birikadi, uni butun vujudi bilan
anglab yetadi. Bunga bilish subekti bo‘lgan insonda ham «yashirin ma’no»
mavjudligi imkoniyat yaratadi. U yagona va uzviy bo‘lgani uchun bilish obekti
bilan «ichki mohiyat» jihatidan birikish imkoniyati yuzaga keladi, «tashqi
mohiyat»da esa subekt va obektning alohidaligi saqlanib qoladi 27
.
Mushohada yuritish yo‘li bilan olingan bilim rasionalistik tildan farq qiluvchi
alohida tilda bayon etiladi. Mushohada yuritish, mohiyat e’tibori bilan, butundan
qism sari harakatdan iborat bo‘lgani uchun bu tilni badiiy til deb atash mumkin. Bu
tilda yozilgan matnda qismning mazmunini anglab yetish uchun (har qanday badiiy
asarda bo‘lganidek) avval butunning mazmunini anglab yetish lozim. Vaholanki,
fan tilida yozilgan matnda qismlarni tushunmasdan butunni tushunish mumkin
emas. Ibn Arabiy filosofemasi «badiiy» tilda yozilgan bo‘lib, mushohada
yuritishga asoslanadi va uni biz shu til nomi bilan estetik filosofema deb ataymiz.
3. Bilishning uchinchi usuli – muammoni mistik yo‘l bilan yechish: ( shartlar
va yechim ayniydir ) . Bu yerda bilish oqilona-mantiqiy va mushohada yuritish yo‘li
bilan bilishdan mutlaqo boshqacha shartlardan kelib chiqadi. Bu bilish subekti va
obektining ayniylik shartidir. Bilish subekti bu ayniylikka erishgach, o‘zining
subektlik mohiyatini yo‘qotadi; subekt va obekt o‘rtasidagi tafovut yo‘qoladi,
biluvchi bilinuvchiga aylanadi, biluvchi ham, bilinuvchi ham yo‘qolib, faqat
27
Қаранг: Ибн Араби. Геммы мудрости. – М.-Бейрут, 1980. – 88-б.

yagona universal qoladi. Bu holat «fano» holati, subektiv o‘zlikning «halok
bo‘lish», yo‘qolish holati deb ataladi.
Mistik bilish jarayonini tavsiflar ekan, Ibn Arabiy girdob (xiro) obrazidan
foydalanadi. «Xiro» so‘zi «sarosimalik» degan ma’noni ham anglatadi. Bu o‘ziga
xos sarosimalik, hamma narsada Alloh ni ko‘ruvchi, Yagonani ko‘plikda, ko‘plikni
Yagonada, «aniqni yashirin, yashirinni aniq, shuningdek boshqa ziddiyatli
narsalarni» ko‘ruvchi so‘fiyning sarosimaligidir. «Biroq bu yo‘qotgan yoki
tushunmaydigan odamning sarosimaligi emas» 28
. Bu sarosimalik mistik bilish
yo‘liga endigina kirayotgan odamni qamrab oladi; so‘ngra, mistik bilish jarayonida
sarosimaga tushgan odam, Ibn Arabiy tavsifiga ko‘ra, «qutb atrofida aylana
harakat qiladi va undan uzoqlashmaydi» 29
. Bu qutb – Xudo: girdob obrazining
ma’nosi shundan iboratki, bu girdob harakatining boshi yo‘q, aniqrog‘i, qayd
etilgan aniq bir boshlanish joyi mavjud emas: istalgan nuqtadan, dunyoning har
qanday narsasidan boshlash mumkin, biroq oxiri bor, bu - qutb, borliq girdobining
markazi: bilish doiralari muqarrar tarzda yagona Xudoga olib keladi. Girdob butun
borliqni o‘z komiga tortadi. Uning ichida, markazda turib biz yo‘limiz mo‘ljaldan
farq qilmasligini, yo‘lni qaerda boshlagan bo‘lsak, o‘sha yerda – Xudoda
tugatganimizni ko‘ramiz 30
.
Biz Ibn Arabiy ijodida ilohiy mohiyatning dunyoga nisbatan transsendentligi
va immanentligi muammosi yechimining uch variantini ko‘rib chiqdik.
Yechimning birinchi yo‘lini qismdan butun sari yo‘l, mantiqiy mulohaza
yuritishdan boshlanuvchi yo‘l deb belgilash mumkin. Bunda ilohiy mohiyat yoki
dunyo «qism» deb, muammoning izlanayotgan yechimi esa – «butun» deb olinishi
mumkin.
Ikkinchi yo‘l butundan qism sari harakatdan iborat: biz yechim mavjudligini
faraz qildik, u qanday bilishi lozimligini («butun»ni) ko‘rsatdik va so‘ng uni tahlil
qildik, transsendent-immanent muammo yechilgan sharoitda ilohiy mohiyat va
dunyo qanday bo‘lishi lozimligini ko‘rishga harakat qildik.
28
Ибн Араби. Геммы мудрости. – М.-Бейрут, 1980. – С. 140.
29
Ибн Араби. Геммы мудрости. – М.-Бейрут, 1980. – С. 73.
30
Ибн Араби. Геммы мудрости. – М.-Бейрут, 1980. – С. 74.

Nihoyat, yechimning uchinchi varianti qismlar va butunning ayniyligini,
mutlaqo va barcha yo‘nalishlarda ayniylikni: qismlarning bir-biri bilan, ularning
har biri va ikkalasining butun bilan ayniyligini qayd etadi. Birinchi holda
transsendentlik va immanentlik muammosining yechimi topilmadi, ikkinchi holda
u o‘z yechimini topish uchun dualizmni qabul qilishni talab etdi, uchinchi holda
esa u yechilmaydi, balki o‘z asosini yo‘qotadi.
Bahouddin Naqshband asos solgan so‘fiylik ta’limotining nazariy
asoslaridan birini Xudo, dunyo va insonning o‘zaro nisbati muammosi tashkil
etadi. Bu bosh muammo talqinida so‘fiylarni ikki yo‘nalish – teistik va panteistik
yo‘nalishlarga ajratish mumkin. Alloh hamma narsaning yaratuvchisi deb e’tirof
etilgan, insondan tashqarida turgan, dunyo uzra yuksalgan va bilish mumkin emas
deb e’lon qilingan bo‘lsa, so‘fiylar ta’limoti monoteizm shakl-shamoyilini kasb
etgan, dunyo va Xudo tushunchalari tenglashtirilgan taqdirda bunday ta’limot
panteistik deb hisoblangan 31
.
Bahouddin Naqshband hayotning mazmunini Haqiqat (Alloh)ga erishishga
intilishda ko‘rgan va Haqiqat (Alloh)ga erishish tashqi narsalar haqidagi bilim –
shariatga asoslanadi va ichki narsalar haqidagi bilim – tariqat jarayonida yuz
beradi, deb hisoblagan. U shariat Qur’oni karim va hadislarni bilishdan kelib
chiquvchi diniy qonun-qoidalar to‘plami ekanligidan kelib chiqqan. Tariqat odam
Haqiqatga erishish uchun qaysi bosqichlardan o‘tishi, Allohni anglash va u bilan
birikish uchun qanday to‘siqlarni yengishi lozimligini belgilaydi. Bunda bilish
jarayonida shariatdan tariqatga o‘tish darhol yuz bermaydi. Faqat shariatni
o‘zlashtirish va uning talablarini bajarish orqali Haqiqat yo‘lidan jadalroq va
samaraliroq borish mumkin.
Odam bilishning har bir bosqichi (mistik yo‘l manzillari)dan oldinma-ketin
o‘tib o‘z maqsadiga yaqinlashadi. So‘fizm nazariyasi va amaliyoti ongning
tashqidan ichkiga, ochiqdan yashiringa sayohatini nazarda tutadi. Bahouddin
Naqshband tariqat ezoterik (yashirin, mistik) fan, u hammaga ochiq emas, uni faqat
o‘zini Haqiqatga baxshida etgan odamlar anglab yetishi mumkin, deb hisoblagan.
31
Қаранг: Шайх Баховуддин Накшбанд: его значение для религиозного мировоззрения, влияние его учения
на этику и политику. – Т.: Мовароуннахр, 1997. – С 13

So‘fizmda mistik bilish zamirida «O‘zini bilgan odam o‘z Allohini biladi»
degan tamoyil yotadi. O‘zini o‘zi bilish orqali Allohni bilish maqsadga
erishishning eng qisqa yo‘lidir. Bahouddin Naqshband yaratgan ta’limotning
asosida «Dil ba yor-u, dast ba kor», ya’ni «Ko‘ngil yorda, qo‘l – ishda», degan
shior yotadi.
5 –masala . Markaziy Osiyo xalqlari hayotida ikkinchi Sharq Uyg‘onish
davrida ko‘plab mutafakkirlar tarix sahnasiga keldi. bu davrda A.Temur,
M.Ulug‘bek, A.Navoiy, A.Jomiy, Z.M.Bobur va boshqa bir qancha allomalar
jamiyat rivoji borasidagi ijtimoiy masalalarni o‘rtaga tashladilar.
XIV asrning falsafiy va ijtimoiy-siyosiy qarashlari, davlatni qurish, jamiyatni
huquqiy qonun-qoidalar asosida boshqarish, insoniyat taraqqiyotiga yangi
sivilizasiyani olib kirishda Amir Temurning hissasi katta bo‘ldi. U o‘zining
ijtimoiy – siyosiy qarashlarini aytar ekan, men markazlashgan mustaqil davlat
tuzishda va uni boshqarishda shior qilib olgan 12 ta tuzuklarimga amal qildim,
deydi. «Temur tuzuklari»da «Adolat va insof bilan Tangrining yaratgan
bandalarini o‘zimdan rozi qildim, gunohkorlarga ham rahm qilib haqqoniyat
yuzasidan hukm chiqardim» degan so‘zlarni o‘qiymiz.
Temur o‘z davrida davlatni boshqarish ishlarida bevosita o‘tmishda mavjud
bo‘lgan davlatlar va podshohlar hayotini ham o‘rganib chiqqanligini aytadi. Bu
haqda shunday deydi: «Hayotni ko‘p issiq sovug‘ini ko‘rib ulardan saboq olib
tajribamni oshirdim. Shuning uchun do‘st-dushman bilan kelishib yashadim. Odam
Atodan boshlab Hotam ul an biyogacha, ulardan hozirgi damgacha o‘tgan
sultonlarning qonunlari, turish-turmushlari, qilish - qilmishlari, aytgan gaplarini
xotiramda saqladim va yaxshi axloqlari, ma’qul sifatlaridan namuna olib unga
amal qildim. Davlatning tanazzulga uchrashi sabablarini surushtirdim va davlatu-
saltanat zavoliga sabab bo‘luvchi ishlardan saqlandim».
Temuriylar davrida ijtimoiy fikr taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan davlat
arboblaridan bir Mirzo Ulug‘bekdir. O‘z davri fani va madaniyati, jamiyat rivoji

uchun ko‘plab dunyoviy bilimlarni xalqqa yetkazib berdi. Ayniqsa, jamiyat
taraqqiyoti yosh avlod qo‘lida ekanligini chuqur anglab yetib, yoshlar barcha
egallagan bilimlarini mukammallashtirib borishi, ularni hayotga tadbiq etishlari,
jamiyat farovonligi uchun qayg‘urishlari, doimo kasb va hunar egallashga
intilishlari lozimligini uqtiradi. Uningcha, har bir inson o‘z o‘tmishi, tarixini
yaxshi bilishi, qolaversa, kelajak haqida o‘ylashi lozim. U o‘zining «Ziji
Ko‘ragoniy», ya’ni “Yulduzlar jadvali” nomli asarini yozdi. Bu kitobda jahon
xalqlarining har xil hisoblaridagi eralar va ularning munosabatlari, vaqtni
aniqlansh, quyosh va oy tutilishlari, yulduzlar va sayyoralarning harakatlar va
boshqalar to‘g‘risida fikr yuritadi. U bir yilda 365 kun 6 saot 46 soniya borligini
bundan 600 yil oldin aytib o‘tgan.
Markaziy Osiyo xalqlari ijtimoiy-falsafiy tafakkuri taraqqiyotida Boboraxim
Mashrab (1657-1711 yil) qarashlari alohida ahamiyatga ega. U o‘zining «Devonai
Mashrab» deb nomlangan asarida insonlar g‘am-tashvishlari, dard-alamlarini
kuyladi. Mashrab she’rlarida jamiyatda hukm surayotgan ijtimoiy adolatsizliklarni
qoraladi. Uning insonparvarlik so‘zlari jamiyatdagi hukmdorlarga, shariat
peshvolariga mutlaqo yoqmadi. Jamiyatdagi tengsizlik, haqsizlik kabi illatlarni
qoralab, ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlarni barchasi oddiy xalqni og‘ir ahvolga solib
qo‘yishini aytadi.
Mirzo Abdulqodir Bedil (1644-1721) falsafiy qarashlarini bayon etar ekan,
avvalo, barcha narsalar 4 unsur (tuproq, suv, havo va olov)ning qo‘shilishidan
kelib chiqqanligini aytadi. Bu unsurlarni birikuvi noorganik tabiatning, keyinchalik
o‘simlik olamining kelib chiqishi, o‘simlikning rivojlanishi bilan hayvon kelib
chiqishi sodir bo‘ldi. Undan keyin so‘zlashishga o‘rganib inson paydo bo‘ldi,
deydi. Shu tariqa anorganik, organik tabiat, hayvonot olami va insoniyat
o‘rtasidagi o‘zviy aloqa borligini ko‘rsatadi. Bedil inson agar o‘z vaqtida
ovqatlanib turmasa quvvatdan ketadi, mehnat qilish qobiliyatini yo‘qotadi deydi.
Ayniqsa bu holat ko‘pincha tarki dunyo qilganlar, gadoylar o‘zlarini turli
qiynoqlarga soladilar, o‘z tanalarini murdaga aylantirib, o‘zlarini o‘zlari xor

qiladilar. Bunday kishilarni ko‘z oldilarida parilar, jinlar namoyon bo‘ladi, natijada
ular aqldan ozib qoladilar, deydi.
6 –masala .XIX asr adabiy merosiga katta hissa qo‘shgan shoira Nodira
(1792-1842) she’rlarida insonni ulug‘lovchi g‘oyalarni maydonga olib chiqdi.
Nodira o‘z she’rlarida inson va uning tabiatiga bog‘liq fikrlarni, jamiyat
taraqqiyoti uchun zarur omillarni, insonlarning og‘ir turmushini ko‘yladi. Uning
fikricha, inson olamdagi barcha mavjudotlarning eng oliysi, ham eng ulug‘i
hisoblanadi. Shu boisdan inson bu dunyoni go‘zal etuvchi, hayotni sevgi-
muhabbatga to‘ldiruvchidir. O‘z she’rlarida xalq ahvolidan xabar olmagan
xonlarni, sultonlarni soxta obru-ye’tiborlarini namoyish etdi. Nodira insonlar,
shohlarni boylikka hirs qo‘ymaslikka da’vat qildi. Uning insoniylik, muhabbatning
mavjudligi insonning haqiqiy inson ekanligini bildiradi.
Xalq dardi, el-yurt istiqboli tashvishlari bilan yashagan alloma Axmad
Donish (1827-1897) «Buxoro amirlari tarixi» asarida o‘sha davr ma’naviy va
madaniy hayotini aks ettirdi. U Buxoro xalqi hayoti bilan Rossiya xalqi turmushini
solishtirib, o‘z vatanini iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha orqada qolganligini
ko‘rsatib berdi. U Buxoro davlat tizimini isloh qilishi g‘oyasini ilgari surdi. Donish
o‘zining isloh loyihasi bilan amirga murojat qildi. Bu murojatda «Davlat bir guruh
kishilar emas, balki xalq manfaatlariga xizmat qilishi kerak» degan g‘oyani
asosladi. Bu fikrlarni amir rad etdi. Donish fikricha, mamlakatni boshqarishda
hukmdor muhim ishlarni o‘z atrofidagi davlat arboblari bilan maslahatlashib hal
qilishi lozim. A.Donish ma’rifatparvar kishi sifatida mamlakatni aqlli, dono
odamlar boshqarganda, davlat taraqqiy qilishi mumkin, deb o‘ylaydi. Keyinchalik
A.Donish hayotiy tajribalar ostida donishmand va odil hukmdorga umid bog‘lash
fikridan qaytdi.
Turkistonda ijtimoiy – falsafiy fikrlar XIX – XX asrlarda jadidchilik
asosida shakllandi. Jadid so‘zining ma’nosi yangi degani. Jadidchilik xalqning
milliy ongini o‘stirish, o‘zligini anglash, ma’rifatparvar g‘oyalarni ilgari surishga
qaratilgan edi. Jadidchilik harakatining asoschisi qrim-tatar farzandi Ismoil
Gaspirali edi. U 1884 yilda Qrimdagi Bog‘chasaroy shahrida birinchi jadid

maktabiga asos soladi. O‘zi dastur tuzib, darslik yozdi. Ana shu yaratgan darslik
asosida 40 kunda bolalarni savodini chiqardi va yangi usul, usuli jadid nomi bilan
juda katta shuhrat qozondi. Gaspirali g‘oyalarini xalqqa yetkazib berishda o‘sha
davrdagi «Tarjimon» gazetasining xizmati katta bo‘ldi.
7- MASALA Tarixda ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan gurkiragan
O‘rta Osiyoda X VII asrdan bshlab iqtisodiy haribiy sohalarda Yevropa
mamlakatlariga nisbatan ijtimoiy-passivlik kuzatiladi. Turkistonning ijtimoiy-
tarixiy va siyosiy hayotida bir-biriga qarama-qarshi jarayonlar davom etadi. Bir
tomondan markazlao‘gan yagona davlatni barpo etish harkati ikkinchi tomondan
esa, mayda davlatlar mustaqilligini tiklash va uni saqlab qolishga bo‘lgan
separatistik ayfiyatlar avj oldi.
Mustaqil davlatlar (Buxoro amirligi, Xiva xonligi)ning mavjudligi islomning
mintaqa xalqlari ijtimoiy hayotidagi mavqeini yanada kuchaytirdi. Bu o‘ziga xos
ruhiy-ma’naviy jarayon, o‘z navbatida, mutafakkirlarning ijtimoiy-falsafiy,
siyosiy, axloqiy, estetik qarashlarida, ular asralarida yaqqol ko‘zga tashlanadi.
XX asrning ikkinchi yarmida Turkiston o‘lkasining Rossiya imperiyasi
tomonidan zabt etilishi natijasida turkiy xalqlar davlatchiligi asoslarining ba’zi zaif
qirralari yaqqol sezildi. Tub iqtisodiy, ma’rifiy islohotlarni amalga oshirish
zarurligi o‘qimishli kishilarga ayon bo‘lib qoldi. Turkistonda ijtimoiy – falsafiy
fikrlar XIX – XX asrlarda jadidchilik asosida shakllandi. Jadid so‘zining ma’nosi
yangi degani. Jadidchilik xalqning milliy ongini o‘stirish, o‘zligini anglash,
ma’rifatparvar g‘oyalarni ilgari surishga qaratilgan edi. Jadidchilik harakatining
asoschisi qrim-tatar farzandi Ismoil Gaspirali edi. U 1884 yilda Qrimdagi
Bog‘chasaroy shahrida birinchi jadid maktabiga asos soladi. O‘zi dastur tuzib,
darslik yozdi. Ana shu yaratgan darslik asosida 40 kunda bolalarni savodini
chiqardi va yangi usul, usuli jadid nomi bilan juda katta shuhrat qozondi. Gaspirali
g‘oyalarini xalqqa yetkazib berishda o‘sha davrdagi «Tarjimon» gazetasining
xizmati katta bo‘ldi.

1893 yil Gaspirali Turkistonga kelib, uning shaharlari Samarqand, Buxoro va
Toshkentda bo‘ladi. Odamlarga jadid maktablarining mohiyatini tushuntirib
beradi. U Buxoroda 1893 yilda amiri Abulaxad bilan kelishib bitta jadid maktabi
ochadi. U ketganidan keyin bu maktabni amir yana yopib qo‘yadi. 1904 yilda
Gaspirali yana Buxoroga keladi va amir bilan muzokara olib borib, ushbu
muzokaraning natijasida «Muzaffariya» jadid maktabi ochiladi.
1898 yilda Qo‘qonda Salohiddin Domla boshchiligida jadid maktabiga asos
solinadi. 1899 yilda Andijonda, Toshkentda jadid maktablari ochildi.
Turkistonda jadidchilik harakati boshida M.Behbudiy, A.Avloniy, Fitrat,
Munavvar Qori va boshqa taraqqiyparvar kishilar turishgan. Shunday qilib, XX
asrning boshlarida jadidlar Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi
siyosiy kuch sifatida tarix sahnasiga keldi. Taraqqiyparvar ziyolilar, ya’ni
jadidlarning ongini o‘sishida, dunyoqarashining yuksalishida Bog‘chasaroyda
nashr etilgan «Tarjimon», Qozonda chiqqan «Yulduz», «Vatan» jurnallari katta
ahamiyatga ega bo‘ldi.
Turkiston jadidlarining 1906 yilda «Taraqqiy», «Xurshed» gazetalari o‘zbek
tilida chiqadi va ko‘p o‘tmay hukumat tomonidan to‘xtatilib qo‘yadi. Turkiston
jadidlarining ozodligi uchun kurash dasturida asosan 3ta yo‘nalish bor edi.
1893 yil Gaspirali Turkistonga kelib, uning shaharlari Samarqand, Buxoro va
Toshkentda bo‘ladi. Odamlarga jadid maktablarining mohiyatini tushuntirib
beradi. U Buxoroda 1893 yilda amiri Abulaxad bilan kelishib bitta jadid maktabi
ochadi. U ketganidan keyin bu maktabni amir yana yopib qo‘yadi. 1904 yilda
Gaspirali yana Buxoroga keladi va amir bilan muzokara olib borib, ushbu
muzokaraning natijasida «Muzaffariya» jadid maktabi ochiladi.
1898 yilda Qo‘qonda Salohiddin Domla boshchiligida jadid maktabiga asos
solinadi. 1899 yilda Andijonda, Toshkentda jadid maktablari ochildi.
Turkistonda jadidchilik harakati boshida M.Behbudiy, A.Avloniy, Fitrat,
Munavvar Qori va boshqa taraqqiyparvar kishilar turishgan. Shunday qilib, XX
asrning boshlarida jadidlar Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi
siyosiy kuch sifatida tarix sahnasiga keldi. Taraqqiyparvar ziyolilar, ya’ni

jadidlarning ongini o‘sishida, dunyoqarashining yuksalishida Bog‘chasaroyda
nashr etilgan «Tarjimon», Qozonda chiqqan «Yulduz», «Vatan» jurnallari katta
ahamiyatga ega bo‘ldi.
Turkiston jadidlarining 1906 yilda «Taraqqiy», «Xurshed» gazetalari o‘zbek
tilida chiqadi va ko‘p o‘tmay hukumat tomonidan to‘xtatilib qo‘yadi. Turkiston
jadidlarining ozodligi uchun kurash dasturida asosan 3 ta yo‘nalish bor edi .
1. Yangi usul maktablari tarmoqlarini kengaytirish
2. Iqtidorli yoshlarni chet ellarga o‘qishga yuborish
Turli ma’rifiy jamiyatlar tashkil etish edi.

XX-XXI asr o‘zbek falsafasi. XX asr o‘zbek falsafasi kam o‘rganilgan
ziddiyatli davrni qamrab oladi. Chunki hozirgi davr tanqidchilarida sovet davrida
falsafa bo‘lmagan, u davrda intellektual hayot o‘lgan va uzoq muddatga qotib
qolgan, faqat ayrim hollarda ba’zi mardlargina o‘zlarining g‘oya va qarashlarini
ayta olganlar degan fikr shakllangan. Biroq bu noto‘g‘ri fikr. Chunki aynan XX asr
boshlarida shakllangan jadidchilar harakati jamiyatni ma’rifat orqali yangilash
g‘oyasini ilgari surganlar, Behbudiy, A.Avloniy, A.Fitrat kabilar bir guruh
yoshlarni chet elga o‘qishga yuborib, yangi avlod ziyolilarini tarbiyalashga
o‘zlarining munosib hissasini qo‘shganlar.
1917 yilda bolsheviklar partiyasi g‘alaba qozonib, dunyo xaritasini katta
Sovet ittifoqi degan mamlakat egallab, unda partiyaviylik mafkurasi hukmronlik
qilsada, O‘zbekistonda falsafiy fikr rivoji to‘xtab qolgan emas.
Falsafaning fidoyilari yangi qaror topgan siyosiy tizimda yashab, ishlab va
juda ko‘p sinovlardan o‘tishlari lozim bo‘ldi. Ayrim ziyolilar chet elga qochib
ketdilar, ko‘pchilikda esa marksizm g‘oyasining haqiqiy insonparvarligiga qat’iy
ishonch shakllandi va shu bois shu yo‘nalishda faoliyat olib bordilar. Biroq
muayyan darajada sovet mafkurasi ta’siri bo‘lsada, o‘tgan asrda o‘zbek falsafasi
to‘rt yo‘nalishda Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti falsafa
fakulteti, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining falsafa va huquq instituti, viloyatlar
oliy o‘quv yurtlari falsafa bo‘limlari, O‘zbekiston falsafa jamiyati va O‘zbekiston

faylasuflari milliy jamiyati faoliyatida namoyon bo‘ldi va olimlar o‘z falsafiy
qarashlarida davrning ruhini ifoda eta oldilar. Darhaqiqat I.A.Karimov
aytganlaridek, “Odam qancha chuqur bilimga ega bo‘lsa, dunyoni yaxshi bilsa, yon
atrofda bo‘layotgan voqealarni to‘g‘ri anglay olsa, shundan keyingina unda g‘urur-
iftixor bo‘ladi. Shundagina, juda murakkab, tahlikali davlarda ham ko‘pchilik unga
murojaat qilib, maslahatlashadi. Maslahat kimdan so‘raladi – avvalombor,
salohiyatli odamdan, katta falsafiy bilim va intellektual bilimga ega bo‘lgan
kishidan.” 32
. Shunday ekan, O‘zbekistondagi ijtimoiy siyosiy jarayonlarni
tushunishda va ularning mohiyatini tushuntirishda yurtimiz olimlarining xizmati
ham katta.
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti falsafa
fakulteti . 1922 yilda O‘rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi O‘zMU) ijtimoiy
gumanitar fanlar fakultetida falsafa fanidan o‘quv mashg‘ulotlarining olib borilishi,
bu boradagi dastlabki qadam bo‘ldi.
1935 yilda birinchi «Dialektika va tarixiy materializm» kafedrasi tashkil
q ilindi . Shu yillari kafedrada N. Kosenkov, L.E.Garber, A.T.Ayupov,
V.S.Nikitchenko, K.S.Sadыkov, X.U.Umarov, K.M.Maxmudov, X.J.Jalilov,
A.M.Vaysman, V.Dalievlar, shuningdek o‘rindoshlik asosida I.M.Mo‘minov,
J.M.Babaevlar ilmiy-pedagogik faoliyat olib borganlar.
1944 yilda Dialektika va tarixiy materializm kafedrasi tarkibidan «F alsafa »
kafedrasi ajralib chiqqan. Aynan “Falsafa” kafedrasi negizida 1962 yilda “Ilmiy
kommunizm”, 1967 yilda “Tabiiy va gumanitar fakultetlar falsafa” kafedralari
tashkil qilingan. Kafedralar tarkibi milliy kadrlar bilan boyib bordi.
1960 yilla rda kafedrada 45 ta professor-o‘qituvchi faoliyat olib borgan. Bu
davrda f alsafa mutaxassisligi bo‘yicha universitetning o‘zida milliy kadrlar
tayyorlash imkoniyati paydo bo‘l gan . Professor A.Ayupov, V.S.Nikitchenko,
H.Umarov sa’y harakatlari bilan oliy ta’lim vazirligida bu masalaga ijobiy
yondoshilib, universitetning tarix fakultetida 1963-1964 o‘quv yilidan boshlab
falsafa bo‘limi tashkil qilingan va unga H.Umarov rahbar etib tayinlangan. O‘quv
32
Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари олий қадрият. 14-том. –Т.: Ўзбекистон, 2006. –Б.108-
109.

rejasi asosida respublikaning yirik olimlari jalb qilinib, falsafa bo‘yicha mutaxassis
kadrlar tayyorlash jarayoni boshlangan.
Shu yillarda ilmiy ishlar rivoj topib yuqori malakali kadrlar yetishib chiqa
boshlagan. 1962-1967 yillarda 18 ta falsafa fanlari nomzodi tayyorlangan. 1962-
1992 yillar davomida gumanitar fakultetlar “Falsafa” kafedrasini boshqargan
professor A.T.Ayupov boshchiligida dosentlar G‘.Shoyusupova,
A.I.Abdusamedov, K.S.Sadыkov, K.I.Ivanova, I.Rahimov, V.S.Nikitchenko va
boshqalar dastlab falsafa bo‘limi, keyin falsafa fakultetining milliy kadrlarni
tayyorlash faoliyatida katta rol o‘ynadilar. O‘sha yillarda falsafa bo‘limi professor-
o‘qituvchilari nafaqat o‘quv jarayoni, balki ilmiy bilish sohasida faol ishtirok
qilganlar. 1974 yilda K.I.Ivanovaning “Ilmiy bilishda sababiylik tamoyili” nomli
monografiyasi, professor L.E.Garber, A.T.Ayupov, U.Xaydarov, B.To‘ychiev,
V.G.Chernыxlarning “Ilmiy bilish mantig‘i va metodlari”(1986) mavzusidagi
turkum asarlari nashr qilingan.
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining akademigi E.Yu.Yusupov, professorlar
M.V.Vohidov, I.R.Rahimovlar 1980-2005 yillarda O‘zbekistonning ijtimoiy-
siyosiy, iqtisodiy-madaniy taraqqiyotining falsafiy muammolari bo‘yicha ilmiy
tadqiqot ishlari olib borish bilan birga, darslik va o‘quv qo‘llanmalari yozganlar,
yosh kadrlarni tayyorlashga o‘zlarining munosib hissasini qo‘shganlar. Shu yillar
davomida J.Babaevning “Falsafa asoslari” o‘quv qo‘llanmasi, E.Yusupovning
tahririda “Falsafa” (1985) darsligi, I Raximovning “Mantiq fanidan seminar
mashg‘ulotlari” (1984) o‘quv qo‘llanmalari nashr qilingan.
Falsafa bo‘limida o‘qitiladigan fanlarning differensiallashuvi natijasida
“Mantiq”, “Falsafa tarixi” va “Dinshunoslik” kafedralari tashkil qilingan. O‘sha
yillarda falsafa bo‘limi professor-o‘qituvchilari nafaqat o‘quv jarayoni, balki ilmiy
ishlar sohasida ham faol ishtirok qilganlar.
Mustahkam poydevor yaratilgach, 1979 yilda tarix fakulteti tarkibidan
“Falsafa, iqtisod va psixologiya” bo‘limlari ajratilib, uchta mutaxassislikni
birlashtiruvchi yangi falsafa-iqtisod fakulteti tashkil qilingan va falsafa fanlari
nomzodi, professor G.Sh.Shoyusupova (1979-1985) dekan lavozimida ishlagan.

Bu esa falsafa fanining yanada chuqur va keng o‘rganilishi yo‘lidagi dadil
qadam bo‘ldi. Yangi kafedralar tashkil qilinib, falsafani o‘qitishga differensial
yondoshuv shakllandi. Shu yillarda fakultetda pofessorlar: - M.Xayrullaev,
M.Baratov, L.E. Garber, V.N. Moroz, M. Nurmatov f.f.n dosent M.Q. Aripov,
f.f.n. dosent M.Daliev, dosent E.N. Abramyan, Z.Mo‘minova, dosent
T.M.Ramazanov, I.R.Ramazanov, R.Nosirov, Sh.B.Qahharova, M. Usmonov, I.L.
Turchaninov, fakultetning bitiruvchi yoshlari M. Sharipov, B.To‘ychiev,
E.Mo‘minov, A.O‘tamurodov, I.Ergashev, o‘rindoshlik asosida professorlar M.N.
Abdullaeva, H.Aliqulov va boshqalar ilmiy pedagogik faoliyat olib borganlar.
1990 yilda universitet yangi Nizomi qabul qilinib, uning keyingi taraqqiyot
yo‘llari, vazifalari, huquqlari, xalq hayotidagi mavqei yangi dunyoqarash nuqtai
nazaridan belgilab olindi. Shu bois 1991 yilda fakultet tarkibidan “Iqtisod” bo‘limi
ajraldi va “Falsafa, sosiologiya va psixologiya” bo‘limlari va 9 kafedradan iborat
“Falsafa” fakulteti yoshlar ongiga mustaqillik mafkurasining mazmun va
mohiyatini singdirish, yangi dunyoqarashni shakllantirish yo‘lida fidokorona
mehnat qildilar.
1989-2007 yillarda “Falsafa tarixi va mantiq” kafedrasining mudiri
lavozimida ishlagan professor S.A.Yo‘ldoshev kafedra a’zolari bilan hamkorlikda
Sharq va G‘arb xalqlari tarixi, Markaziy Osiyo xalqlari falsafasi va ijtimoiy
axloqiy qarashlarini o‘rganish bilan bir qatorda, mantiq fanining keng qamrovli
o‘rganilishiga ham alohida e’tibor qaratib kelgan. Magistraturada ushbu yo‘nalish
bo‘yicha mutaxassislik ochishga boshchilik qilgan. Pokiston va Eron falsafasini
O‘zbekistonda chuqur o‘rganilishiga munosib hissa qo‘shgan.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 2000 yil 28
yanvardagi farmoniga ko‘ra, Toshkent Davlat universitetiga “Milliy” maqomi
berilishi, fakultet professor o‘qituvchilariga mas’uliyat yuklashi bilan bir qatorda
yangi faoliyatga chorladi. Ular falsafiy bilimlarni, yangilangan tafakkur nuqtai
nazaridan yoritish bo‘yicha faol ish olib bordilar.
2002 yilda yangi “Falsafa va fan metodologiyasi” kafedrasining tashkil
qilinishi falsafadagi ijtimoiy muammolar bilan bir qatorda, fundamental

masalalarning o‘rganilishiga keng imkoniyatlar yaratdi. “Falsafaning metodologik
muammolari” ilmiy maktabiga asos solindi. Bugungi kunda ushbu maktab
tadqiqotchilari tomonidan “gerontologiya” - qariyalik muammosi, “tanatalogiya” -
o‘lim va barhayotlik muammosi, “fenomenologiya” insonning individual ijtimoiy
ongiga ta’sir qiluvchi omillar muammosi, ”germenevtika” - tushunish va
tushuntirish muammosi, “epistemologiya”, “fan falsafasi” kabi muammolarning
falsafiy tahliliga qiziqishning kundan kunga ortib borishi yangi avlod
faylasuflarining yuqori intellektual salohiyatga egaligi va ayni paytda ularni ilmga
yo‘naltiruvchi munosib ustozlar borligidan dalolat beradi.
O‘tgan yillar davomida fakultet bitiruvchilari nafaqat pedagogik faoliyati,
balki ilmiy salohiyati bilan falsafiy fanlar bo‘yicha yangi o‘quv adabiyotlarini
yaratish jarayonida ham faol ishtirok qildilar. I.Saifnazarov muallifligida “Kurs
leksiy po filosofii” (2001), “Ilmiy ijod metodologiyasi” (2004), “Fanlarning
falsafiy masalalari” (2007 I.Rahimov A.O‘tamurodov hamkorligida “Fanlarning
falsafiy masalalari” (2005), D.Fayzixo‘jaeva va M.Sharipovlar hammuallifligida
“Mantiq” (2004) o‘quv qo‘llanmalari, S.Mamashokirov tahriri ostida Falsafa (2005
lotin tilida), “Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” (2004),
“O‘zbekistonda yangi jamiyat qurilishining g‘oyaviy-mafkuraviy masalalari”
(2005), “Erkin va farovon hayot qurilishining g‘oyaviy mafkuraviy masalalari”
(2007) o‘quv qo‘llanmalari, Q.Nazarov tahriri ostida “Falsafa qomusiy lug‘at”
(2004), “G‘arb falsafasi” (2004), “Jahon falsafasi tarixidan lavhalar” (2005),
“Milliy g‘oya asosiy tushuncha va tamoyillar” o‘quv qo‘llanmasi (2001), “Milliy
g‘oya asosiy tushuncha va tamoyillari lug‘ati” (2005), “Milliy g‘oya va rahbar
mas’uliyati” (2008),kitoblari, yakka muallifligida “Bilish falsafasi” (2005),
“Qadriyatlar falsafasi” (2004) o‘quv qo‘llanmalari, N.A.Shermuxamedova
muallifligida “Filosofiya i metodologiya nauki” (2003) o‘quv qo‘llanmasi,
“Falsafa va fan metodologiyasi” (2005), “Gnoseologiya” (2007), Gnoseologiya –
bilish nazariyasi (2009) darsliklari, A.Ochildievning “Milliy g‘oya va millatlararo
munosabatlar” (2004), Ye.Emirovaning “Metodika prepodavaniya filosofii”
(2004), shuningdek A.Strelsova bilan hamkorlikdagi “Vvedenie v spesialnost»

(2009) o‘quv qo‘llanmasi kabi qator yangi adabiyotlarining nashr qilinishi
fakultetning katta ilmiy salohiyatga egaligidan dalolat beradi.
O‘zMUning 90 yillik tarixida Falsafa bo‘limining 45 yillik, falsafa
fakultetining deyarli 30 yillik faoliyati o‘z o‘rniga ega. Zero, bugungi kunda
yangilangan tafakkur egalari o‘zbek falsafasining nomini dunyoga tanitmoqdalar.
Azaliy falsafiy muammolarga yangicha yondoshmoqdalar. “Ustoz va shogird”
maktabining yangi avlodi shakllanmoqda, yangi ilmiy maktablarga asos
solinmoqda. Fakultetning 1500 mingdan ortiq bitiruvchilaridan shu yillar
davomida 40 ta fan doktorlari va 200 dan ortiq fan nomzodlari yetishib chiqdi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining I.Mo‘minov nomidagi
Falsafa va huquq instituti. O‘zbekistonda falsafa fanining rivojiga nafaqat falsafa
fakulteti professor o‘qituvchilari, balki O‘zbekiston fanlar akademiyasining 1957
yilda I.M.Mo‘minov tashabbusi bilan tashkil qilingan “Falsafa va huquq”
institutining ilmiy xodimlari ham munosib hissa qo‘shdilar. Ilmiy tadqiqot
institutida dastlab “Tabiatshunoslik”, “Falsafa tarixi” bo‘limlari faoliyat olib bordi.
Keyinchalik institut tarkibi yangi yosh milliy kadrlar bilan boyib bordi hamda,
“Dialektika va bilish nazariyasi”, “Ijtimoiy falsafa”, “Etika” kabi bo‘limlar tashkil
qilindi. Institutning asosiy faoliyati falsafa, fan va madaniyat tarixini obektiv
o‘rganish, ma’naviyatning yangi milliy qirralarini izlash, xalq ma’naviyatini yangi
bilimlar bilan boyitish, millatning ma’rifiy ruhini ko‘tarishga yo‘nalgan edi. Bu
sohada Ibrohim Mo‘minov, Muzaffar Xayrullaev, Mo‘bin Baratov, Erkin
Yusupov, Karim Sodiqov, Mirahmad Abdullaev, Haydar Aliqulov, Rasul Nosirov,
Muhammadjon Boltaev, Anvar Sharipov, Gulchehra Navro‘zova va boshqalarning
ilmiy tadqiqotlari e’tiborga sazovordir.
Ijtimoiy falsafa, etika, estetika, madaniyatshunoslik falsafasi sohasida Rustam
va Telman Abdushukurovlar, Haydar Po‘latov, Abdulxay Valiev, Oysara
Umrzoqova, Naim G‘oyibov, Abduvosid Yo‘ldoshev, Maxmud Abdullaev, Said
Shermuxamedov, Qo‘chqor Xonazarov, Xotima Shayxova, Abdulxafiz Jalolov,
Jo‘ravoy Yaxshilikov, Qiyom Nazarov, Viktor Alimasovlar samarali ishladilar va
ishlamoqdalar.

Ontologiya va bilish nazariyasi, tabiatshunoslik falsafasi, fan metodorlogiyasi
bo‘yicha Jondor Tulenov, Bahrom Ismoilov, Omonulla Fayzullaev kabilar
boshlagan an’analarni, Mahbuba Abdullaeva, Baxtiyor Karimov, Baxtiyor To‘raev,
Ra’no Imomalieva, E’tibor Hoshimova, Shuhrat Qo‘shoqov, Hakima Salomova,
Oqil Fayziev, Nigina Shermuxamedova, Alima Berdimurodova, Nariman
Eshmetov, Shavkat Mamadaliev, Ziyodullo Davronov, Karima Tulenova, Emina
Izzetova va boshqalar davom ettirmoqdalar.
Birgina 2003 yilda institut xodimlari 31 ta turli yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqot
loyihasiga ega bo‘ldilar. Bugungi kunda falsafa va huquq instituti yangi yosh
kadrlar bilan boyib bormoqda.
Falsafa tarixi va tarix falsafasini tahlil qilishda I.A.Karimov aytganlaridek,
“Sharq falsafasini teran o‘rganish, shu asosda ulug‘ madaniyatimiz va
qadriyatlarimiz ildizlarini jonlantirish, yaqin o‘tmishdan qolgan mafkuradan xalos
bo‘lish, o‘zimizning asrlar sinovidan o‘tgan, ulug‘ ajdodlarimiz bizga qoldirgan
milliy mafkura va tafakkurimizni tiklash, uni zamonaviy – umumbashariy ruh
bilan boyitish xalqimizning dolzarb vazifasidir” 33
. Shu ma’noda, o‘zbek
falsafasining yetakchi vakillari Sharq falsafasi tarixini o‘rganish va undagi
gumanistik g‘oyalarni “... halqimiz soddagina qilib, “o‘zbekchilik” deb ataydigan,
mehr-oqibat, o‘zaro chidam va hurmat, o‘zgalarning dardiga hamdard bo‘lish kabi
oliyjanob fazilatlarni” 34
kelgusi avlodga yetkazish bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari
olib bordilar. Quyida ko‘p sonli o‘zbek falsafasining vakillarining ta’limotlari bilan
tanishamiz.
I.Mo‘minov. (1908-1974) akademik, falsafa fanlari doktori, professor.
I.Mo‘minov tomonidan 1956 yilda O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining
“O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar” jurnaliga asos solinishi ilmiy tadqiqot ishlari
tarkibi va mavzulari doirasining nisbatan kengaytirilishi ijodiy erkinlikka yo‘l
ochdi. 1957 yilda I.Mo‘minov tashabbusi bilan O‘zFa huzurida “Falsafa va huquq
instituti” tashkil qilingan. (O‘zbek ensiklopediyasining birinchi mas’ul muharriri
bo‘lgan.)
33
Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. 2-жилд. –Т.: Ўзбекистон, 1996. -Б.260.
34
Ўша манба, -Б.296.

I.M. Mo‘minov o‘zbek faylasuflaridan birinchi bo‘lib, totalitar tuzumning
millatni ma’naviy qadriyatlardan mahrum etish, milliy ongni buzish va o‘z-o‘zini
anglashga yo‘l qo‘ymaslikka intilib, kommunistik mafkurani shakllantirishga jon-
jahdi bilan harakat qilayotgan bir paytda, tarixiy va ma’naviy merosni, o‘zbek
xalqi va Markaziy Osiyoning boshqa xalqlari yaratgan boy ma’naviy qadriyatlarni
har tomonlama o‘rgandi.
I.M Mo‘minovning Abu Rayxon Beruniy tavalludining 1000 yilligiga
bag‘ishlab o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada “Beruniy – ensiklopedist olim”
mavzusida ma’ruzasi qilishi va “Xorazmlik buyuk ensiklopedist”
monografiyasining o‘zbek, rus, ingliz va fransuz tillarida nashr qilinishi
olamshumul voqea bo‘ldi. Xususan u “Biz buyuk xorazmlik olim Beruniyga
vatanparvarligi, insonparvarligi uchun, olimning quvonchi va baxtini
umuminsoniylik va milliylik, umumiylik va xususiylik birligida ko‘ra olgani uchun
buyuk hurmat bilan qaraymiz. Beruniyda vatanparvarlik izchil insonparvarlik bilan
uzviy bog‘lanib ketadi” 1
, deb e’tirof etadi. O‘sha davrda o‘tmish mutafakkirlari va
olimlarining insonparvarlik salohiyati, qarashlari va ta’limotlaridagi nodir milliy
va umuminsoniy qadriyatlar haqida hech narsa deyilmagan yoki ular inkor qilingan
bir vaziyatdagi bu sa’y harakat milliy falsafa rivojidagi dastlabki uchqun bo‘ldi,
desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Olim turli manba va ilmiy adabiyotlardan foydalangan va ularni sharhlagan
holda Amir Temurning shaxsi va faoliyatini obektiv tahlil qilishga va baholashga
harakat qildi. I.Mo‘minov o‘sha davrdagi ilm ahlini Amir Temurning milliy
davlatchilikni shakllantirishdagi roliga to‘g‘ri baho berishga chaqirdi va1969 yilda
YuNESKO homiyligida Samarqand shahrinnig 2500 yilligi, Temur va Temuriylar
davridagi O‘rta Osiyo san’atini o‘rganishga bag‘ishlangan konferensiyada “Amir
Temurning O‘rta Osiyoda tutgan o‘rni va roli”mavzusida ma’ruza qildi, jiddiy
muhokamalardan so‘ng ma’ruza o‘zbek va rus tillarida nashr qilindi. U ”Bunday
shaxsning yuzaga kelishi davrning, zamonning taqozosi, Chig‘atoy ulusining
zulmi, mayda feodal beklarni vahshiyona ezishi, mo‘g‘ul xonlari, Oltin O‘rda
1 1
Қаранг.Шермухамедов С. Халқ маънавияти ва маърифатига бахшида этилган умр.-Т.: Фан, 2004. –Б. 4.

beklarining Movaraunnahrdagi to‘xtovsiz bosqinchilik yurishlari, azoblangan,
xonavayron bo‘lgan, 150 yil davomida chet el hukmronligidan tinkasi qurigan
mamlakatning, xalqning mustaqillikka erishish talabi edi. Bu tarixiy zaruriyat
Temurda, uning lashkarboshilarida ravshan ko‘rindi. Temur davlat arbobi sifatida
ma’lum darajada bu ehtiyojni, talabni, zaruriyatni o‘zida aks ettirdi, ya’ni
Movanaunnahrda mustaqil markaziy birlashgan davlat tuzdi, mamlakat
ehtiyojlariga javob berdi. Mulkdor sinflar, savdogarlar, karvonsaroy egalari hamda
ma’lum ma’noda aholi talablariga peshvoz chiqib, mamlakatning ko‘p joylarida
qurilishlar qildirdi, kamida yuz yigirma yil davomida nisbatan osoyishtalik
o‘rnatdi. Bu shubhasiz, mamkalakatda iqtisod, madaniyat, fan, adabiyot va
san’atning o‘sishida muhim omil bo‘ldi. Temurning O‘rta Osiyo tarixidagi xizmati,
bizningcha ana shulardan iboratdir” 35
deb ta’kidladi.
Amir Temur O‘rta Osiyoni birlashtiribgina qolmasdan, balki Rusga va boshqa
Yevropa xalqlariga, shuningdek Shimoliy Afrika xalqlariga, birinchi navbatda
Misr xalqiga yordam ko‘rsatdi 36
. Bu asari bilan I.Mo‘minov ba’zi tarixchilarning
“Amir Temur o‘zidan vayrona va kuldan boshqa hech narsa qoldirmadi”, “Temur
va Chingizxon bir tarzda ish ko‘rdi” degan uydirma da’volarning asossiz ekanligini
isbotladi. Bu totalitar mafkura hukmronlik qilgan davrdagi buyuk jasorat namunasi
edi. Shu bois u ma’muriy –buyruqbozlik tizimi mafkurasining keskin tanqidi va
adolatsiz tazyiqiga uchradi. Chunki marksistik mafkura uchun millatning o‘z –
o‘zini angalashga asos bo‘ladigan ilmiy tarixiy dalillar emas, balki millatlar va
xalqlarni tarixiy ildizlaridan va qadriyatlaridan uzib qo‘yadigan kommunistik
ongni shakllantirish muhimroq edi. Shunday bo‘lsada 1976-1977 yillarda uning 4
jildlik “Tanlangan asarlari” nashr qilindi. Ushbu kitoblarga I.Mo‘minovning
nafaqat O‘rta Osiyo mutafakkirlari, (Mirzo Bedil, A.Beruniy, Yu.Qoshg‘ariy,
A.Navoiy, A.Jomiy), balki g‘arb falsafasi namoyondalari (Gegel, Kant, Yum,
Fixte) ijodiga bag‘ishlangan asarlari jamlangan.
Mustaqillikka erishgach Mo‘minovning ijodi va jamoatchi arbob sifatidagi
faoliyatiga munosabat o‘zgardi. U fan, falsafa ravnaqiga qo‘shgan hissasi uchun
35
Мўминов И.Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли.2 нашр.-Т.: Фан, 1993. –Б.54-55.
36
Ўша асар. –Б.52-53.

$“Buyuk xizmatlari”ordeni bilan taqdirlandi. “Falsafa va huquq instituti” uning nomi bilan ataldi. I.Mo‘minov yaratgan ilmiy maktabning dastlabki qaldirg‘ochlari o‘z maktablarini yaratishga muyassar bo‘ldilar va ustoz ishini davom ettirdilar. Sho‘rolar davrida O‘zbekistonda nafaqat falsafa tarixi, balki dialektika va bilish nazariyasi masalalarini o‘rganishga ham e’tibor qaratilgan. I.A.Karimov aytganlaridek, “Falsafani o‘zagini tashkil etadigan dialektika fani bo‘yicha hozir oliy o‘quv yurtlarimizda qanday darsliklar bor? Dunyoni dialektik nuqtai nazardan baholashda, bugungi o‘ta murakkab va shiddatli jarayonlarni anglash, ularga munosabat bildirishda qaysi yo‘nalishlar sizga ma’qul?” 37 . Darhaqiqat, sho‘rolar davrida ilmiy bilim marksizm g‘oyalari bilan sug‘orilgan bo‘lsa-da, ba’zi faylasuflar ijodida bilim o‘zining haqiqiy ma’nosida ifodasini topa oldi. Jumladan, shunday olimlardan biri Jondor Tulenovdir. Tulenov Jondor (1927-2002) akademik, falsafa fanlari doktori, professor. Asosiy ijodi dialektika va bilish nazariyasi, ilmiy tafakkur uslubi masalalariga bag‘ishlangan. XX asrning 70-80 yillarida falsafani o‘rganishda nisbatan erkinlik shakllandi va shu bois dialektik mantiqning rivojiga yo‘l ochildi. O‘zbekistonda J.Tulenovning dialektika maktabi shakllandi. Qozog‘istonlik o‘zbek olimi 1971 yildan O‘zbekistonda ilmiy faoliyatini davom ettiradi. U 350 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi. J.Tulenov o‘zining “Qonun falsafiy kategoriya sifatida” (Zakon kak filosofskaya kategoriya 1959) asarida qonunlar tuzilishi jihatidan uch asosiy komponentlardan iborat deb ko‘rsatadi: Ular 1) obektiv asosga ega, ya’ni predmet va hodisalarning umumiy nisbatan barqaror zaruriy aloqalarini ifodalaydi; 2) harakatning o‘ziga xos usuliga ega, ya’ni voqealar xarakteri va yo‘nalishini aniqlaydi; 3) yuqorida ko‘rsatilgan ikki komponent o‘rtasida bog‘lovchi element vazifasini bajaruvchi muayyan sharoitlar mavjudligida namoyon bo‘ladi. Demak qonun- bu predmet va hodisalarning zaruriy, nisbatan barqaror munosabatlari majmui bo‘lib, ular voqealarning yo‘nalishi va xarakterini aniqlaydi. Qonun namoyon bo‘lishning turli shakllari bilan xarakterlanadi. Qonunning namoyon 37 Каримов И.А. Ёшларга ишонч билдириш, уларнинг ташаббус ва салоҳиятини рўёбга чиқариш – бугунги куннинг устувор вазифасидир \\ Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари – олий қадрият. –Т.: Ўзбекистон, 2006. –Б. 280.$

bo‘lish shalklariga quyidagilar kiradi: 1) qonunning stixiyali anglanilgan kuch
sifatida namoyon bo‘lishi; 2) qonunning hukmron tendensiya va aniq shaklda
namoyon bo‘lishi(dinamika va statika qonunlari); 3) qonunning katta va kichik
kuch bilan harakati.
Obektiv qonunlar tizimi ham turli tumanligi bilan xarakterlanadi.1)Qonun
qamrab olgan obektiv jarayonlar nuqtai nazaridan tabiiy va ijtimoiy qonunlar
farqlanadi; 2) Jarayonlarga ta’sir darajasi nuqtai nazaridan asosiy va asosiy
bo‘lmagan qonunlar; 3) harakat sharoitlari nuqtai nazaridan xususiy, umumiy va
eng umumiy qonunlar farqlanadi.
J.Tulenovning kategoriyalar haqidagi fikrlari ham diqqatga sazovordir.
Jumladan u a) dialektika kategoriyalari obektiv dunyoning umumiy qonuniyatlarini
ifodalaydi va ontologik mazmunga ega; bu inson ongiga bog‘liq bo‘lmagan holda
mavjud bo‘lgan voqelik rivojlanishi va harakatining aloqadorligi bilan bog‘liq
umumiy qonun; 2) dialektika kategoriyalari umumiy tushunchalar sifatida inson
fikrining shaklidir va bilishning tayanch nuqtasi hisoblangan mantiqiy mazmunga
ega; 3) dialektika kategoriyalarining shalklanishi va rivojlanishi asosi bo‘lgan
amaliyot insonning moddiy ma’naviy faoliyati majmui sifatida namoyon bo‘ladi,
shuning uchun dialektika kategoriyalari ijtimoiy amaliyotning mahsuli ham
deyiladi; 4) dialektika kategoriyalari amaliyotda paydo bo‘lib, amaliyotga xizmat
qiladi. 5) dialektika kategoriyalarining muhim xususiyati ularning o‘zgaruvchanligi
va egiluvchanligidir. Muallif “Dialektika kategoriyalarning egiluvchanligi”
(Problema gibkosti kategoriy, 1981), Dialektika kategoriyalarning o‘zaro
aloqadorligi (Vzaimosvyaz kategoriy dialektiki 1986) asarlarida birinchi bo‘lib,
dialektika kategoriyalarining ziddiyatliligi, ularning rivoji, o‘zaro aloqadorligi va
o‘zaro bir-biriga o‘tishini, kategoriyalar egiluvchanligining fan va amaliyot uchun
ahamiyatini asoslagan. J. Tulenov dialektika qonun va kategoriyalarining ayniyligi
va farqlari masalasi haqida ham to‘xtaladi. U o‘zining”Dialektika va ilmiy tafakkur
uslubi” (Dialektika i stil nauchnogo mыshleniya, 1983) asarida birinchi marta,
inson ijodiy faoliyatida tafakkur uslubining o‘rni va rolini yoritib beradi. Insonning
kundalik tafakkur uslubidan ilmiy tafakkur uslubiga o‘tishiga ta’sir qiluvchi

omillarni, dialektik, metafizik, sofistik, eklektik tafakkur uslublarining tarixiy
rivojlanish bosqichlarini yoritish bilan bir qatorda, ilmiy tafakkur uslubiga ta’rif
bergan. Sovet davrining qaqshatqich tazyiqi ostida J.Tulenov 3 marta “Dialektika
va bilish nazariyasi” (1984, 1986, 1989) mavzusida xalqaro ilmiy konferensiya
o‘tkazdi.
Mustaqil O‘zbekistonda J.Tulenov ijodining yangi qirralari namoyon bo‘ldi.
Bu davrda u ijtimoiy dialektika masalalariga alohida e’tibor qaratadi. Hayot
falsafasi (1993) asarida falsafiy bilimning o‘ziga xos xususiyatlari, uning siyosat
bilan bog‘liqligi, mamlakat mustaqilligining dastlabki yillarida ijtimoiy siyosiy,
iqtisodiy, ma’naviy yangilanish jarayonlarini tushunish uchun falsafiy madaniyat
va siyosiy tafakkurni shakllantirish lozimligini ta’kidlaydi. “Mustaqillik va milliy
tiklanish” (1996) asarida O‘zbekiston mustaqilligining tarixiy ahamiyati, yangi
siyosiy tizim, ko‘pukladli iqtisod va bozor munosabatlariga o‘tishda, mustaqil
davlatning ma’naviy, madaniy va axloqiy asoslarini rivojlantirish va
mustahkamlash, milliy mustaqillik mafkurasining maqsadi va yo‘nalishlarini aniq
anglash va ularni hayotga tadbiq etish masalalari yoritilgan. “Qadriyatlar falsafasi”
(1998) asarida qadriyatlarning mohiyati, ularning turlari(tabiiy, iqtisodiy, ijtimoiy
siyosiy, estetik va h.k) ma’muriy buyruqbozlik hukmronlik qilgan tuzumda milliy
qadriyatlarning qadrsizlanganligi, mustaqillik davrida qadriyatlarga munosabatning
o‘zgarganligi, milliy tiklanish, millatning o‘z-o‘zini anglashi mustaqillikni
saqlashning asosiy omili bo‘lishini e’tirof etgan.
Tulenovning so‘nggi asari “Dialektika nazariyasi”(2001) bo‘lib, unda olim
dialektikani sinergetika bilan almashtirishga, dialektikani o‘ldiga chiqarishga
harakat qilgan ba’zi soxta olimchalarga qaqshatqich zarba beradi. Dialektikaning
fan va ta’limot sifatidagi tarixiy taraqqiyotini, uning eng qadimgi va hozirgi zamon
bilishining metodlaridan biri ekanligini, buyuk mutafakkirlar al-Forobiy, al-
Xorazmiy, al-Beruniy, Ibn-Sino, Ulug‘bek, Mirzo Bedil asarlari asosida
dialektikaning ijtimoiy jarayonlarni bilishdagi ahamiyati, uning global xarakterini
yoritgan. J.Tulenov talabalar uchun qator darslik va o‘quv qo‘llanmalarini
yaratgan, umrining oxirigacha xalqqa xizmat qilgan buyuk olim edi.

I.A.Karimov aytganlaridek, “Shaxs imkoniyatlari bizda juda chuqur irsiy
asoslarga egadir. Respublikamizda jahon fani va texnikasi, falsafa va huquq
yutuqlarini egallab olgan va shu bilan birga o‘z xalqiga yaqinlikni saqlab qolgan
kishilar juda ko‘pdir” 38
. Ular o‘zlarining halol mehnati bilan ajdodlar ishini davom
ettirgan hamda hozirgi kunda ham mamlakatimizni demokratlashtirish va
modernizasiyalashtirish jarayoniga munosib hissasini qo‘shmoqdalar.
Valiev Abdulxay (1929-2002) akademik, falsafa fanlari doktori,
professor. Asosiy ilmiy ijodi jamiyat taraqqiyotida milliy ziyolilarning roli
masalalariga bag‘ishlangan. U bu jarayonning o‘ziga xos xususiyatlarini,
O‘zbekistonda milliy ziyolilar faoliyatini rivojining zarurliginiasoslagan. Sovet
tuzumi hukmronligi avj olgan 1966 yilda A.Valiev nashr qilingan ”O‘rta Osiyoda
milliy ziyolilarining shakllanishi” asarida ishchi dehqonlar orasidan iqtidorlilarini
tanlab, milliy rahbar kadrlarni tayyorlash lozimligi haqidagi g‘oyani ilgari surgan.
U turli toifadagi ziyolilar dunyoqarashi, ongi, psixologiyasi, kayfiyatidagi
ziddiyatlarni ochib berishga harakat qilgan. A.Valiev 30 yillarda qatag‘on qilingan
mashhur davlat arboblari, milliy ziyolilar F.Xo‘jaev va T.Risqulovnning mash’um
taqdiri haqida ochiq fikr yuritgan. 1969 yilda esa O‘rta Osiyodagi milliy
ziyolilarning davlat boshqaruvidagi roli masalasiga bag‘ishlangan asarida 1917-
1960 yillardagi ziyolilarning ijtimoiy evolyusiyasi, ishlab chiqarish sohasidagi
ziyolilarning xalq xo‘jaligini tiklashdagi roli, ilmiy texnikaviy taraqqiyotda ilmiy
ziyolilar faoliyatining o‘rni, milliy ziyolilarning jamiyat ma’naviy hayotiga ta’siri
haqida fikr yuritadi. Ilmiy faoliyat bilan bir qatorda A.Valiev jamoat ishlarida ham
faol ishtirok qilgan. 1961-65 yilllarda u “O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar” jurnali
bosh muharriri o‘rinbosari, va “O‘zbek ensiklopediyasi”ning bosh muharriri
birinchi o‘rinbosari lavozimida ishlagan. O‘zbek ensiklopediyasining birinchi 8
jildligini nashrga tayyorlashda faol ishtirok qilgan.
Mustaqillik yillarida A.Valiev mustaqillik buyuk ne’mat ekanligi, va uni
asrash, avaylashda o‘zbek ziyolilarining roli muhim ekanligini anglagan holda,
38
Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. 1 -жилд. –Т.: Ўзбекистон, 1996. –
Б.82-83.

umrining oxirigacha yangi avlod milliy kadrlarini tarbiyalashga munosib hissa
qo‘shdi.
Yusupov Erkin (1928-2003) akademik, falsafa fanlari doktori, professor.
Asosiy ilmiy ijodi ijtimoiy falsafa va madaniyat nazariyasi sohasi bilan bog‘liq. U
mustaqillikning dastlabki kunlaridayoq millatlararo munosabatlar sohasida
mamlakatda uzoq yillar davomida to‘planib qolgan hal etilmay kelgan qator
muammolar, ularning paydo bo‘lish, rivojlanish va keskinlashish sabablari, obektiv
omillari va subektiv zaminlarini tahlil etgan. Shuningdek E.Yusupov milliy
manfaatlar va milliy munosabatlarning dialektik aloqadorligi, millatlar
rivojlanishining ijtimoiy iqtisodiy muammolariga e’tibor bergan. E.Yusupov
o‘zining “Inson kamolotining ma’naviy asoslari”(1998) asarida inson ma’naviy
kamoloti va jamiyat taraqqiyotining o‘zaro bog‘liqligi ma’naviyatning xususan
axloq odob, imon, vijdon, e’tiqod madaniyat, ma’rifat kabi omillarning jamiyat
taraqqiyotiga ta’siri, ularning yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning
asosiy yo‘llaridan biri ekanligini tahlil etgan. Xususan u “Axloqning mezonlari
jamiyat taraqqiyotining umumiy imkoniyatlari va ehtiyojlari alohida etnik guruhlar
yashayotgan, mehnat qilayotgan sharoitlar ularning o‘ziga xos xususiyatlari bilan
belgilanadi. Barcha insoniyatga xos bo‘lgan ruhiy boylik-axloq turli konkret tarixiy
sharoitlarda, turli mamlakatlar va xalqlarda o‘ziga xos shakllarda namoyon
bo‘ladi” deb ta’kidlaydi 39
. ”Oila ma’naviyat bulog‘i” asarida E.Yusupov
mustaqillik yillarida O‘zbekistonda oilani mustahkamlash, ko‘p bolali oilalarni
ijtimoiy himoyalash, ma’naviy yetuk, jismoniy sog‘lom avlodni tarbiyalash
borasida ko‘rilayotgan tadbirlar haqida fikr yuritadi, shuningdek oilada ota-ona
ibrati, farzandlik burchi, farzand tarbiyasiga xos bo‘lagan axloqiy qadriyatlar,
oilaviy munosabatlarning diniy va milliy jihatlariga e’tibor qaratadi. Uning fikricha
“Ahil oilada hal qiluvchi so‘zni ota aytadi, bu so‘zdan oldin u albatta oila
a’zolarining fikr va manfaatini e’tiborga oladi, shu sababli ham milliy
an’analarimizda otadan oldin so‘zlash yoki ota o‘rniga so‘zlash, uning so‘zini
bo‘lish ham beodoblikning belgisi hisoblanadi” 40
. E.Yusupovning so‘nggi “Falsafa
39
Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асослари.-Т.: Университет, 1997.-Б.37.
40
Юсупов Э. Оила маънавият булоғи.-Т.: УАЖБТ маркази,2003.-Б.37

– bahs va munozaralar maydoni” 41
maqolasida “Falsafa shunday fanki uning
muammolari tahlilida davrning ildamlab borayotgan ziddiyatli ruhi to‘la va to‘g‘ri
aks etishi kerak. Falsafa har qanday kashfiyotni, fan sohasidagi yangilikni mutlaq
haqiqat deb tan olmaydi, har bir muammo tahlilidan oldin bu nima uchun
shunday?, boshqacha bo‘lishi mumkin emasmi? deb savol qo‘yadi... Falsafa
tarixida jamiyat va fan taraqqiyoti oldiga bunday savollar qo‘yilmagan davr
bo‘lmagan va bo‘lmaydi ham, shu sababli falsafiy muammolar tahlili doim keskin
bahs va munozaralar maydoni bo‘lgan” deb ta’kidlaydi. E.Yusupov milliy kadrlar
tayyorlash masalasiga ham jiddiy yondoshgan. Olim umrining oxirigacha O‘zMU
falsafa fakultetida talabalarga falsafa ilmidan dars bergan.
M.X.Xayrullaev.(1931-2004 ) akademik, falsafa fanlari doktori, professor.
XX asrning ikkinchi yarmida o‘zbek falsafasi rivojiga salmoqli hissa qo‘shgan
yetuk olim, jamoat arbobi. Asosiy faoliyati Abu Nasr al Forobiyning ilmiy ijodini
o‘rganish va sharhlashga bag‘ishlangan. U “Buyuk siymolar”(1996 2 jild) va
“Ma’naviyat yulduzlari” (1999) asarlarining mas’ul muharriri. M.Xayrullaev
Forobiy ijodini qayta kashf etgan olim. U Forobiy ijodidagi materializm va
idealizmni bir-biri bilan aralashtimaslik kerak deb hisoblaydi. Uning fikricha
Forobiy tomonidan Xudoning tan olinishi idealizm bo‘lsa, astronomiya,
matematika, mantiq sohasidagi kashfiyotlari materializmdir. Chunki bu sohalarda
narsalar yo‘qdan bor bo‘lmaydi, bordan yo‘q bo‘lmaydi. Masalan, Yer, Quyosh,
Oy, sayyoralar harakatlari orasidagi munosabatlarning obektivligi doimo bir
xildadir 42
. M.Xayrullaev kommunistik mafkura hukmron bo‘lgan davrda, Forobiy
idealizmini tan ola oldi va uning ijodidagi idealistik av materialistik g‘oyalarni
sharhladi.
Baratov Mo‘bin. (1934-2005) akademik, falsafa fanlari doktori,
professor. Asosiy ilmiy ishlari Markaziy Osiyo mutafakkirlarining falsafiy
merosini o‘rganishga bag‘ishlangan. Jumladan uning “Ibn Sino falsafasi” asarida
buyuk mutafakkir ijodining yangi kirralari ochib berilgan. Mo‘bin Baratov har
qanday jamiyatni harakatlantiruvchi kuch ma’naviy omil deb ta’kidlaydi va o‘zbek
41
Юсупов Э. Фалсафа баҳс ва мунозаралар майдони.//Жаҳон адабиёти, 2003.№8.-Б.157.
42
Қаранг. Файзуллаев О. ХХ аср зиёлилари.-Т.: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2008.-Б.97-98.

xalqida tarixan ma’naviy qadriyatlarga sodiqlik shakllangan, hozirgi kunda ularni
davr ruhiga moslashtirish lozim deb hisoblaydi.
Tursunmuhamedov Sattar Pozilxaqovich. (1929) akademik, falsafa
fanlari doktori, professor. Asosiy ilmiy ishlari sanoat va qishloq xo‘jalik
mehnati, ijtimoiy guruhlar, tabaqalar, mulkdorlar sinfining shakllanishi, ijtimoiy
jarayonlar, jamiyatning siyosiy tizimi, mustaqillik yillarida esa, bozor iqtisodiyoti
munosabatlari sharoitida kuchli ijtimoiy siyosatning ahamiyati masalalariga
bag‘ishlangan.
Shermuxamedov Said (1930) akademik, falsafa fanlari doktori,
professor. O‘zbekistonda madaniyat nazariyasi va tarixi ilmiy maktabining
asoschi. Shuningdek u “Ijtimoiy falsafa”, “Pedagogika tarixi va nazariyasi”,
“Siyosatshunoslik”, “Sosiologiya”, “Etika” ,”Estetika”, “Madaniyatshunoslik” kabi
yo‘nalishlarda jami 570 yaqin ilmiy va ilmiy ommabop ishlarning muallifi.
O‘zining “O‘zbek xalqi madaniyatining milliy shakli”(1961) monografiyasida
o‘zbek xalqi madaniyati qadimiy ildizlarga egaligi va har qanday madaniyat zamon
ruhiga moslashib, yangilanib borishi va ayni paytda milliy ruhi saqlanib qolishini
ta’kidlaydi. S.Shermuxamedov nafaqat o‘zbek millati, balki boshqa millat
madaniyatini ham o‘rganish asosida milliy madaniyatlarda o‘zaro uyg‘unlik va
o‘zaro aloqadorlik bor, biroq har bir millatning milliy o‘ziga xosligi millatlarni bir-
biridan farqini ko‘rsatadi, deb hisoblaydi. Olim madaniyatning gumanistik asoslari,
zamonaviy madaniyatning shakllanishida milliy va umuminsoniy madaniyat
uyg‘unligiga alohida e’tibor qaratadi.
Sovet tuzumi davrida S.Shermuxamedov tashabbusi bilan jami to‘rtta milliy
madaniyat masalalariga bag‘ishlangan xalqaro konferensiyalar o‘tkazildi. Ularda
jahon hamjamiyati vakillari ishtirok etdilar.
Mustaqillik yillarida S.Shermuxamedov milliy istiqlol g‘oyasi,
yangilanayotgan jamiyatning asl mohiyatini aholi turli qatlamlari, ayniqsa yoshlar
ongiga singdirishning ahamiyatini chuqur anglagan holda, “Yangilanayotgan
jamiyatga- yangilangan falsafa”,(1993) “Madaniya va sivilizasiya”(1996), ),
“Davrimiz allomasi”(1998) “Biz qanday jamiyat qurmoqdamiz”(1999), “Istiqlol

quyoshi”(2002) “O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi va falsafaning
ravnaqi”(2005), ”Falsafa va ijtimoiy taraqqiyot” (2005), kabi asarlar yaratdi va ular
ilmiy jamoatchilik tomonidan munosib baholandi. Olim, ushbu asarlarida sovet
tuzumi davrida falsafa fanining siyosiylashtirish oqibatlari haqida fikr yuritadi va
yangilangan falsafaning eng avvalo gumanistik, so‘ngra dunyoqarashli, tarbiyaviy,
qadriyatli, integrativ, axloqiy funksiyalariga ta’rif beradi. “Biz qanday jamiyat
qurmoqdamiz” asarida u milliy mustaqillikning ahamiyati, jamiyatning
demokratiyalashuvi jarayonida yangilangan tafakkurni shakllantirishning
zaruriyatini asoslaydi. S.Shermuxamedov S.Mirzaev bilan hamkorlikda yaratgan
“Hozirgi zamon o‘zbek adabiyoti tarixi”, “Oybek va o‘zbek adabiyoti”, “Komil
Yashin ijodi”, “Adabiyotning hamkorligi hayot taqozosi”, “Abadiyot va san’atda
prinsiplar” kabi kitob va risolalari, uning nafaqat faylasuf olim, balki o‘zbek
adabiyotining haqiqiy ixlosmandi ekanligidan dalolatdir. Xususan ”Hozirgi o‘zbek
adabiyoti tarixi”(1985) qo‘llanmasida olim zamon zaylidan cho‘chimasdan, har bir
adib, shoir va umuman adabiy muhit haqida xolisona fikr bildirgan. Olim barcha
asarlarida inson omilini birinchi o‘ringa qo‘yadi va shogirdlarini Bedilning
“Garchi dushmanni do‘st qilolmasang, do‘stni dushman qilmagin” degan naqliga
amal qilishga chorlaydi.
S.Shermuxamedov ustozga sadoqatli shogird va shogirdparvar ustoz hamdir.
U ustozi I. Mo‘minovning 80, 85, 90, 95, 100 yillik yubileylarini o‘tkazish,
tug‘ilgan yurtida muzey tashkil qilishda faol ishtirok qildi, ustozining boy ilmiy
merosi, ijodi va faoliyati haqida qator risolalar yaratdi.
S.Shermuxamedov “Madaniyat falsafasi va tarixi” ilmiy maktabida 130 dan
ortiq shogirdlar tayyorladi, ular bugungi kunda respublikamiz Oliy o‘quv yurtlari,
davlat tashkilotlarida turli lavozimlarda ishlab yurt tinchligi va farovonligiga ilmiy
salohiyatlari bilan hissa qo‘shib kelmoqdalar.
O‘zbekiston falsafa jamiyati. 1973 yilda O‘zbekiston falsafa jamiyati tashkil
qilingan va uning raisi etib Ibrohim Mo‘minov saylangan. I.Mo‘minov vafotidan
so‘ng, 1974-1980 yillarda “Muzaffar Xayrullaev, 1980-1986 yillarda
Q.Xonazarov, 1988-1990 yillarda Erkin Yusupovlar O‘zbekiston falsafa jamiyati”

raisi lavozimida ishlar ekanlar, asosiy e’tiborni O‘zbekistonda yashab ijod
qilayotgan faylasuflarning ijodiy hamkorligini ta’minlash, ularning ajdodlarga
munosib avlod ekanligini dunyo hamjamiyatiga tanishtirishga qaratdilar. Shu bois
o‘zbek faylasuflari muntazam xalqaro konferensiyalar va falsafa kongresslarida
ishtirok etganlar. 1990 yildan buyon Said Shermuxamedov rahbarligida
O‘zbekiston falsafa jamiyati huzurida «Falsafa fanining dolzarb muammolari»
bo‘yicha doimiy respublika ilmiy nazariy seminari tashkil etilgan. Unda
respublikamizning taniqli faylasuflari shuningdek, boshqa fan vakillari XXI asr
fanining dolzarb muammolari bilan bir qatorda, ma’naviy yuksalish, jamiyatni
demokratlashtirish va modernizasiyalashning ustivor yo‘nalishlari haqida fikr
almashadilar. 2001 yilda YuNESKO qaroriga binoan har yili noyabr oyida
nishonlanadigan “Jahon falsafa kuni” arafasida falsafa fani rivojiga hissa qo‘shgan
yetakchi olimlar va yosh tadqiqotchilar munosib taqdirlanib kelmoqda. Yoshlarda
falsafiy mushohada yuritishni takomillashtirish maqsadida “Aql mashqi”,
“Tafakkur shaydolari” kabi to‘garaklar tashkil qilingan. Shu bilan birga respublika
falsafa kafedralari faoliyatini o‘rganish bo‘yicha “Eng yaxshi kafedra”,”Eng yaxshi
darslik”, “Eng yaxshi talaba referati” nominasiyalari bo‘yicha tanlovlar e’lon
qilinib, munosib topilganlari taqdirlanmoqda.
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 1998 yilda tashkil qilingan, 2001
yilgacha uning raisi Inomjon Rahimov bo‘lgan. 2001 yildan O‘FMJ raisi
Q.Nazarovdir. Jamiyat qoshida tashkil etigan nashriyotda falsafa, milliy g‘oya va
mafkuraga oid yangi turkum adabiyotlarni yaratish, nashr qilish va ular orqali aholi
turli qatlamlari ongida mafkuraviy immunitetni shakllantirishda faol ishtirok etish
bilan shug‘lulanmoqdalar.
Mustaqillik yillarida falsafa fani yanada ravnaq topdi. Falsafa ilmini
rivojlantirish maqsadida viloyatlarda, xususan, Qoraqalpog‘iston Davlat
universitetida, Buxoro Davlat universitetida, Samarqand Davlat universitetida,
Toshkent Davlat sharqshunoslik institutida “Falsafa” bo‘limlari tashkil qilingan va
unda yetakchi mutaxassislar faoliyat olib bormoqdalar.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Falsafiy tafakkur tarakkiyotining asosiy boskichlari Shark falsafasi

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Falsafiy tafakkur tarakkiyotining asosiy boskichlari Shark falsafasi

O'xshash dokumentlar