Falsafiy tafakkur taraqqiyot bosqichlari sharq falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	167.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Falsafiy tafakkur taraqqiyot bosqichlari sharq falsafasi

Купить

2-MAVZU: FALSAFIY TAFAKKUR TARAQQIYOT BOSQICHLARI:
SHARQ FALSAFASI
REJA:
1. Qadimgi Sharqda asotiriy tasavvurlar va falsafiy bilimlarning paydo bo‘lish i.
Qadimgi Hindiston va Xitoy falsafasi.
2. “Avesto” qadimgi davrda Markaziy Osiyoda falsafiy g‘oyalarning ilk manbai
sifatida. Islom tamaddunida diniy va dunyoviy ilmlarning o‘zaro uyg‘unlikdagi
taraqqiyoti
3. Ilk o‘rta asrda tasavvuf va islom ilohiyotshunoslik maktablari ta’limotlari.
Temuriylar sulolasi davri falsafasi
4. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy, ijtimoiy-
siyosiy fikrlar. O‘zbekistonda falsafiy fikrlar rivoji
TAYANCH SO‘Z VA IBORA LAR:
Diniy-falsafiy bilimlar, Avesto, zardushtiylik, astika, nastika, konfutsiychilik,
daosizm , vojibul vujud, mumkinul vujud, tasavvuf, sufizm, Kalom, moturudiya,
ma’rifatparvarlik, jadidchilik, o‘zbek falsafasi
1. Eramizdan avvalgi to‘rtinchi ming yillikning oxiri va uchinchi ming
yillik boshlarida qadimgi Misr va Bobil hududida dastlabki diniy-falsafiy
fikrlar, olam haqidagi fanlar, ya’ni astronomiya, kosmologiya, matematika,
mifologiyaga oid qarashlar birmuncha rivoj topgan. Bu davrda hali
odamning mavjudlik xossalarini va olam qonuniyatlarini ilmiy tushunish
k o‘ nikmasi hali shakllanib ulgurmagan o‘sha qadim zamonlarda, afsona
hamda rivoyatlarga asoslanib fikr yuritmaslikning imkoni ham yo‘q edi.
Bu – o‘sha davrlardan qolgan yozma manbalarda, xususan, «Xo‘jayinning
o‘z quli bilan hayotning mazmuni haqida suhbati», «Arfachi qo‘shig‘i»,
«O‘z hayotidan hafsalasi pir bo‘lgan kishining o‘z joni bilan suhbati» kabi
bitiklarda yaqqol namoyon bo‘lgan. Ularda hayotning, umrning
mazmuni, o‘sha davrdagi odamlarga xos tuyg‘ular bayon qilingan.
Qadimgi Hindiston ham insoniyat madaniyatining beshiklaridan biridir. Unga
xos dastlabki ta’limotlar yozma manba – «Veda»larda o‘z aksini topgan. «Veda»lar
eramizdan bir yarim ming yil oldin yozilgan bo‘lib, mutaassib dindor hind uchun oliy
muqaddas ilm va bashorat kitobidir. Hindlar «Veda»ni oliy tangri Braxma tomonidan
aytilgan so‘zlar deb biladilar. «Veda»da hindlarning qadimgi tarixi, iqtisodiyoti, dini,
falsafasi, axloq va nafosatiga oid fikrlari aks etgan. Hind falsafasi asoslari
«Upanishadalar» nomi bilan mashhur bo‘lgan manbalarda ham o‘z aksini topgan.
«Upanishadalar» sirli bilim degan ma’noni anglatib, «Veda»larning falsafiy q ismini

tashkil etadi. «Upanishadalar» yaxlit kitob yoki falsafiy risola b o‘ lmay, balki turli
va q tda turli mavzuda ijod etgan noma’lum mualliflarning matnlaridan iboratdir.
Qadimgi H ind falsafiy maktablar i ikki g uru hg a b o‘ linadi. Hindiston lik faylasuflar bu
guruhlarni astika va nastika deb ataydi. Vedanta, sankxya, yo g a, vaysheshika, n’yaya
va mimansa – astika guruhi g a kiruvchi falsafiy maktablar. Ushbu maktablarning
tarafdorlari «Veda»ning mu q addasli g ini tan olib, birdan-bir haqiqat unda g ina
ifodalangan, deyishadi. Chorvaka-lokayata, buddizm va jaynizm – nastika guruhiga
kiradi.
Chorvaka-lokayata tarafdorlari materialistik ta’limotni ilgari surganlari uchun
«Veda»ning mu q addasligini tan olishmaydi hamda olam ilohiy kuch tomonidan
yaratilmagan, «Veda» haqiqiy bilim bermaydi, deb ta’kidlashadi. Buddizm va
Jaynizm diniy-falsafiy maktablar bo‘lishiga q aramay, ular ham «Veda»ning
mu q addasligini tan olmagan. Sankxya Qadimgi Hindiston da g i dualistik falsafiy
maktab bo‘lib, olam asosida moddiy unsur (prakriti) modda va ru h (puro‘sha) yotadi,
deb h isoblaydi. Bu y o‘ nalish g a, asosan, olamda g i barcha narsalar ikki unsurning turli
teng mi q dorda (proporsiyada) birikishidan yuza g a keladi, olam sababiyat or q ali
rivojlanadi, olamda uchta sabab mavjud, deyiladi. Ular q uyida g ilardir: moddiy sabab,
yaratuvchi sabab, alo q ador b o‘ lmagan sabab. Bu falsafiy maktab h a q ida buy uk
bobo k alonimiz Abu Rayhon Beruniy « Hindiston » asarida atroflicha fikr yuritgan.
Qadimgi Xitoyda fan va madaniyat o‘ zi g a xos sha k lda rivojlangan. Bu va q tda
diniy mifologik dunyoqarash hukmronlik qilgan. U olam va tabiatning paydo
bo‘lishini o‘ziga xos tarzda tushuntirgan va dunyoviy bilimlar rivojiga o‘z ta’sirini
o‘tkazgan. Bunday ruhdagi falsafiy g‘oyalar ayniqsa qadimgi Xitoy donishmandi
Konfutsiy (551-479) ijodida yaqqol aks etgan. Uning « H ikmatlar» i , ya’ni aforizmlari
juda mashhur.
Konfutsiy ta’limotida umuminsoniy qadriyatlarning xitoy xalqi turmush tarzida
o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lishi, bu xalq q a xos ma’naviy mezonlar aks etgan. Bu
ta’limot bir necha asrlar davomida ushbu hududda milliy g‘oyalar majmui, millatning
mafkurasi sifatida odamlarning ma’naviy ongi va q iyofasi sha k llanishi g a ta’sir
k o‘ rsatgan. U hozirgi Xitoyda ham o‘zining muayyan ahamiyatini saqlab qolgan.
Konfutsiy fikricha, olamni osmon boshqaradi. Osmon irodasi - taqdirdir. Biz yashab
turgan olam, undagi tartib osmon hukmdori tomonidan yuborilgan. Jamiyat
hayotidagi tartibga qattiq amal qilish talab etiladi. Tartib, Konfutsiy nuqtai nazariga
ko‘ra, ilohiy mazmunga ega va uning mohiyatini «Li» tushunchasi belgilaydi. U,
ya’ni tartib dunyoning mohiyatini aks ettiradi. Binobarin, jamiyatdagi barcha
harakatlar unga binoan amalga oshishi lozim. Tartib - insoniyat jamoasining eng oliy
hayotiy qadriyatlaridan biridir. Konfusiyning ta’kidlashicha, shaxs faqat o‘zi uchun
emas balki jamiyat uchun ham yashashi kerak. Konfusiy ta’limotida insonning
hayotdagi ijtimoiy o‘rni nihoyatda ulug‘, u o‘ziga ravo ko‘rmagan narsani
boshqalarga ham ravo ko‘rmasligi, o‘ziga ravo ko‘rgan narsani boshqalarga ham ravo
ko‘rishi lozim.
Konfusiyning qarashlari keyinchalik jahon falsafasida axloqiy tamoyillar
rivojida, adolat, birodarlik, erkinlik g‘oyalari takomilida muhim o‘rin tutgan. Bu

ta’limot Xitoyda ikki ming yil davomida davlat dini darajasiga ko‘tarilgan va xalq
hayotida muhim ahamiyat kasb etgan.
Qadimgi Xitoyning ko‘zga ko‘ringan faylasuflaridan biri Lao Szidir (m.a. VI-
V asrlar). Uning ta’limotiga ko‘ra, olam, jamiyat va inson hayoti Dao qonuniga
buysunmog‘i lozim. Daosizm ta’limoti ana shu tariqa shakllangan. Dao qonuni -
tabiatning yashash qonunidir, undagi rang-baranglik kurashi va uyg‘unligi
abadiyligining e’tirof etilishidir. Bu qonunga ko‘ra, olamning asosini tashkil etuvchi
«Si», ya’ni beshta unsur - olov, suv, havo, yer va yog‘och yoki metall olamdagi
barcha jismlar asosini tashkil etadi hamda ularning yuzaga kelishini ta’minlaydi. Lao
Szining ta’kidlashicha, olamda h ech bir narsa doimiy va o‘z g armas, h arakatsiz h olda
bo‘lishi mumkin emas.
Daosizm g a binoan, dunyodagi hamma narsa bir h olatdan ikkinchi
h olatga o‘tib turadi. Q arama- q arshi kuchlar o‘rtasidagi kurash, ya’ni In va
Yan orasidagi munosabat – bizni o‘rab turgan olamni h arakat g a keltiruvchi
kuchlar manbaidir. In va Yan o‘rtasidagi kurash daoni an g latadi. Odamzod
bu kurash jarayonida doimo yaxshilik tomonida turishi, o‘zini qurshab
turgan tabiat va atrofdagi olamga me h r ko‘rsatishi lozim. Bo‘lmasa, dao
qonuni buziladi va bunday joyda baxtsizlik, foj e a yuz beradi. Lao Szi bu
o‘rinda ekologik falokatni nazarda tutgan.
2.Eramizdan avval gi X asrdan eramizning VII asrlari g acha bo‘lgan davr
ma h suli bo‘lgan diniy-falsafiy ta’limotlardan biri zardushtiylikdir . Bu ta’limot g a
Zardusht asos solgan bo‘lib, Sharq va G‘arbda Zaratushtra, Zaroastr nomlari bilan
mashhurdir. Manbala rg a ko‘ra, Zardusht eramizdan avval g i VI asrning birinchi
yarmida yashagan.
Keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmo q dagi, bu ta’limot
Vatanimiz hududida, xususan, Xorazm zaminida paydo bo‘lgan. U o‘z davrida xalqni
ezgulik va adolat g‘oyalariga da’vat etish, h ayotbaxsh an’analarni sha k llantirish,
de hq onchilik va sha h ar madaniyatini rivojlantirishda mu h im ahamiyatga ega bo‘lgan,
uning g‘oyalari bilan bog‘liq qadriyatlar bugungi kun g acha yashab kelmo q da va
xalqimiz turmush tarzining o‘ziga xos xususiyatlarini bel g ilashda ul k an q immat kasb
etmo q da.
Zardushtiylikning bosh kitobi « Avesto »dir. Unda qadimgi xalqlarning dunyo
t o‘ grisidagi tasavvurlari, o‘ziga xos qadriyat va urf-odatlari aks etgan. Unda
olamning azaliy q arama -q arshi kuchlari – yaxshilik va yomonlik, yorug‘lik va
zulmat, issi q lik va sovu q lik, h ayot va o‘ lim borasidagi qarashlar o‘z ifodasini topgan.
«Avesto»da, shuningdek, tabiat falsafasi, tarix, etika, tibbiyot g a oid ma’lumotlar ham
berilgan.
Falsafa tarixida makedoniyalik Aleksandr (eski uzbek tilida Iskandar deyilgan)
istilosi va Grek-Baqtriya davri falsafasi ham xalqimizning taraqqiyot tarixida muhim
o‘rin tutgan. Manbalarda Aleksandr qo‘shini mahalliy xalqlarning qattiq qarshiligiga
uchragani, u «Avesto»ning ko‘pgina qismini yondirib yuborgani haqida ma’lumotlar
bor. U «Avesto»ni o‘tda kuydirgan bo‘lishi mumkin. Lekin buni kitobning qadrini

tushunmagani uchun emas, balki yerli xalqlarni birlashishga da’vat etib turuvchi, ular
e’tiqod qo‘ygan milliy g‘oyalar timsoli bo‘lgan va o‘z saltanatiga qarshi muttasil
kurash olib boruvchi vatanparvarlarni tarbiyalaydigan manba ekanini nazarda tutib,
shu ishni amalga oshirgan.
VIII-XIII asrlarda O‘rta Osiyoda ijtimoiy-falsafiy fikrlar o‘z taraqqiyotining
gullab yashnagan davrini kechirdi. Bu jarayonga O‘rta va Yaqin Sharq
mamlakatlaridagi ilmiy, falsafiy, ijtimoiy-siyosiy, diniy ta’limotlar ham katta ta’sir
ko‘rsatdi. Unda «sof arab-musulmon falsafasi» - mashshoiyunlar (Kindiy, Yah’yo
ibn Adi, Nasriddin Tusiy, Ibn Bajja, Ibn Tufayl, Ibn Rushd), Demokritning empirik
tabiatshunoslik falsafasi yo‘nalishidagi tabiiyunlar (Jobir, Eronshahriy, Roziy,
Beruniy, Abu-l-Barakot), amaliy siyosat, davlat va axloq falsafasi (Abu Hanifa, Abu
Yusuf al-Hirojiy, Mavardiy, Forobiy, Ibn Miskavayh, Ibn Sino, Kaykovus, Nizomul-
Mulk, Nasriddin Tusiy, Sa’diy, Hofiz), mantiqshunoslik va hozirgi semantik
mantiq falsafasi yo‘nalishidagi falsafa (Matta ibn Yunus, Yuhanna binni Haylon,
Forobiy, Abu Sulaymon Mantiqiy as-Sijjistoniy, Ibn Sino, Nasriddin Tusiy,
hurufiylar, Mir Said SHarif Jurjoniy), fan, falsafiy va diniy ta’limotlarni qiyosiy
o‘rganuvchilar (Ibn an-Nadim, Abu Abdulloh Kotib Xorazmiy, Abdulkarim ash-
SHaharastoniy, Bayhaqiy, Ibn Hallikon, Ibn abi Usaybi’a, al-Forisiy al-Fahriy) kabi
oqimlar ta’siri katta bo‘ldi.
Abu al-Hasan al-Ash’ariy, Abu Mansur Moturidiy Samarqandiy, Boqilloniy,
Abu Homid al-G‘azzoliy, Faxruddin Roziy, Abdurahmon al-Ijjiy, Sa’duddin
Taftazoniy, Abu Hafs Umar an-Nasafiy va boshqa qator aqoidlar islomning ilohiyot
falsafasini - Kalomni ishlab chiqib, shariat aqidaviy - dunyoqarash asoslariga, shart-
sharoit, taraqqiyot sur’atlariga moslasha oladigan yo‘nalish berdilar.
O‘zining ensiklopedik (hamma tomonlama) bilimlari sharofati bilan «Sharq
Arastusi» va «Ikkinchi muallim» (Arastudan keyin) unvonlariga sazovor bo‘lgan
Abu Nasr ibn Muhammad Forobiy (873-950) buyuk faylasuf edi. Uning 160
jilddan ko‘proq asarlarining barchasini ikki guruhga bo‘lish mumkin: qadimgi yunon
olimlari risolalariga sharh shaklida yozilgan asarlar, va asl nusxadagi tadqiqotlar.
Forobiyning fikricha, yagona borliq olti bosqichdan iborat bo‘lib, ular ayni bir vaqtda
barcha mavjud narsalarning ibtidosi sifatida bir-birlari bilan sababiy
bog‘lanishdadirlar. Birinchi bosqich – birinchi sabab (Xudo); ikkinchisi – samoviy
jismlar borlig‘i; uchinchisi – faol aql, to‘rtinchisi – ruh; beshinchisi – shakl; oltinchisi
– modda. Shunday qilib, xudo va modda, yagona bir butunni tashkil etib, bir qator
bosqichlar orqali bir-birlari bilan sababiy bog‘lanishdadirlar.
O‘zlarining sababiy bog‘lanishlari tufayli ushbu ibtidolar ikki ko‘rinishga
ajratiladilar: «vojibul vujud» - shunday narsaki, mavjudligi o‘zidan kelib chiqadi;
«mumkinul vujud» - shunday narsaki, uning mavjudligi boshqa narsadan kelib
chiqadi. Forobiy o‘rta asrlar davrida birinchi bo‘lib fanlar tasnifini vujudga keltirdiki,
u o‘sha vaqtdagi ilmiy bilimlarning ensiklopediyasi hisoblanar edi. Forobiy tabiatni
bilish jarayonining cheksizligini qayd etib, uni bilmaslikdan bilish tomon ko‘tarilishi,
oqibatdan sababga, hodisadan mohiyatga, orazdan (aksidensiya) javhar (substansiya)
tomon boradi, deb hisoblaydi. Forobiy bilishning ikki bosqichini – hissiy va fikriyni
bir-biridan farqlab ko‘rsatadi. Hissiy bilimning o‘rniga to‘xtalib, Forobiy insonni

tashqi dunyo bilan bog‘laydigan besh xil sezgining har biriga alohida e’tibor qaratadi.
Forobiy sezgining har bir turini uni muayyan his qiluvchi badan a’zosi bilan bog‘liq
ravishda ko‘rib chiqadi. Forobiy fikricha, har qanday sezgi badanning his qiluvchi
a’zolariga hech kimga bog‘liq bo‘lmagan (ob’ektiv) holda mavjud bo‘lgan
narsalarning muayyan xususiyatlarining tashqi jismoniy ta’siri natijasidir.
Forobiy falsafasining inkor etib bo‘lmaydigan joyi shundaki, u nazariy falsafani
haqiqiy va asosiy ilm, deb bilib, qolgan barcha fanlarni unga tobe bo‘lgan ikkinchi
darajali sohalar maqomiga qo‘ydi. Falsafalar o‘rtasidagi umumiy dunyoqarashlar
bilan kifoyalanmay, din bilan falsafani ham ayrim bir qismga joyladi. Uning fikricha,
falsafadagi masalalar isbotini payg‘ambarlar ramzlar shaklida bayon qilganlar, zero,
mohiyat jihatidan falsafa bilan din o‘rtasida hech qanday tafovut yo‘q. Bunday qarash
o‘z davrida nihoyat darajada muvaffaqiyat qozonib, islomiy falsafaning asosi va
usulini belgilab beruvchi fikrlash tarziga aylandi.
Abu Rayhon Beruniy (973-1048) deyarli barcha fan sohalarida ijod etgan
buyuk q omusiy alloma va mashhur mutafakkirdir. U yaratgan 152 ta asardan 28 tasi
bizgacha yetib kelgan. Uning tabiatni o‘ rganishdagi xizmati kattadir. Alloma
jismlarning o‘zaro tortishuvi, Q uyosh va Oyning tutilishi, zarra, inersiya va sun’iy
tanlanish, rivojlanish anomaliyasi, Yer q a’rida ruy beradigan g eotektonik siljishlar,
Yer q iyofasining tadrijiy tarzda o‘z g arib turishi, xilma - xil olamlar t o‘ grisida ilmiy
bashoratlarni ilgari surgan. Uning falsafiy qarashlari tabiiy-ilmiy qarashlari ta’sirida
shakllandi. U modda va zamon, qonuniyat, zaruriyat va tasodifiyat, harakat va
rivojlanish, ziddiyat, sabab va o q ibat kabi falsafiy muammolar q a katta e’tibor bergan.
Beruniyning asarlarida bilish masalalari mu h im ma q om g a egadir. Bilish g a bo‘lgan
qiziqishning ikkita sababi bor. Birinchidan, bu o‘ziga xos lazzatdir. Ikkinchidan,
bilishdan ma q sad odamlar e h tiyojlarini q ondirishdir. Bilish sez g ilar yetkazib bergan
ma’lumotlardan boshlanadi.
Abu Ali ibn Sino (980-1037) buyuk alloma va mutafakkir. Ibn Sino 260 nomdan
ko‘proq boy adabiy va ilmiy meros qoldirdi. Bizgacha uning 160 asari yetib kelgan.
Ular ichida eng yirigi 22 jilddan iborat «Kitob ash-shifo» («Ruhni davolash kitobi»)
bo‘lib, o‘z ichiga mantiq, fizika, riyoziyot va metafizikani qamrab oladi. Ibn Sinoning
boshqa asarlari: «Risola at-tayr»,«Donishnoma» («Bilimlar kitobi»), «Solomon va
Ibsol», «Hay ibn Yaqzon» kabilar. Ibn Sino fikricha, borliq vojibul vujud (zarur
bo‘lgan vujud), ya’ni birinchi sabab, Xudo, barcha ashyolarning ibtidosi va mumkinul
vujud (bo‘lishi mumkin bo‘lgan vujud), ya’ni qolgan barcha narsalardan iboratdir.
Vojibul vujud o‘z-o‘zicha bor bo‘lib, yagonadir. Mumkinul vujud (mumkin bo‘lgan
vujud) birinchi sababdan kelib chiqib, ayni vaqtda ko‘plikdir, ya’ni o‘zida ko‘p
ashyolarning paydo bo‘lish imkoniyatini sig‘diradi. Shunday qilib, borliq
bo‘linmaydigan yagona va bo‘linadigan ko‘plikdan tashkil topgandir. Ko‘plik darhol
paydo bo‘lmaydi, balki asta-sekin, sabab va oqibat shaklida namoyon bo‘ladi. Ibn
Sino harakat tahliliga katta e’tibor qaratib, uni mexanik tarzda o‘rin almashtirish deb
qaramaydi: «Harakat deb odatda shunday narsaga aytiladiki, u makonda sodir
bo‘ladi, ammo hozirgi vaqtda bu tushunchaning ma’nosi boshqacha bo‘lib, makoniy
harakatdan ko‘ra umumiyroq bo‘lib qoldi».

3. Tasavvuf (so‘fizm) falsafiy o q im va diniy-ma’naviy h odisa sifatida islom
dini doirasida (ko‘p g ina ichki sabablar va ba’zi tash q i unsurlar – buddaviylik va
h indiylikning ilk diniy tasavvurlari, Sharqiy xristian tarkidunyochili g i, neoplatonizm
kabilarning ta’siri ostida) paydo bo‘ldi. Tasavvuf uchun va h doniyat – Ollohning
birli g i, Ollo h va olamning porlab turishi, fano bo‘lish, orif shaxsining Tan g ri taolo
bilan ru h an birlashib ketishi kabi musho h adalar mu h im ahamiyat kasb etadi. Bu o q im
namoyandalari va tarafdorlarini sufiylar, deb ataganlar va «sufizm» atamasi shundan
paydo bo‘lgan. Ilk sufiylar aholining kambagal toifasi orasida sha k llangan. Ularning
qarashlari istilochilar zulmi, adolatsizlik, ijtimoiy tengsizlikka qarshi norozilik belgisi
sifatida ham yuzaga kelgan. Tasavvufning muhim ji h atlari yirik musulmon
ilohiyotchisi Abu Homid Muhammad ibn Muhammad al-G‘azzoliyning (1059-1111)
«Diniy ilmlarning tiriltirilishi» asarida bayon etilgan. Ul zot dunyo qonuniyatlarini aql
or q ali bilishni e’tirof etgan, lekin Ollo h ni aql bilan an g lash mumkin emasli g ini
ta’kidlaganlar. U fa q at qalb, maxsus ru h iy harakatlar – iltijo-ibodatlar kuma g ida bilib
boriladi. Manti q , tabiatni bilish Ollo h ni tanish g a h alal bermasa, ular ahamiyatlidir, agar
aksincha bo‘lsa, ularning ma q omi chegaralanadi.
Rasmiyatchilik, a q idachilikni tasavvuf a h li q ab u l q ilmagan. Ularning fikricha,
iymon-e’ti q odning mo h iyati Ollo h dan boshqa narsa g a mu h toj bo‘lmaslik, h ech
q anday mulkning qu li g a aylanmaslik, bori g a sabr-ganoat qilib yashashdir. Ollo hg a
yetishish uchun q albni poklash, nafs balosidan ozod bo‘lish darkor. Ana shundagina
inson dili nur bilan tuladi, nuqsonlarni boshqalardan emas, o‘zidan izlaydigan
daraja g a ko‘tariladi, H a q sari ya q inlashadi, bema’ni qarash va tushunchalarning
q ullik kishanidan o‘zini ozod qiladi, chunki inson q albi h urdir. Tasavvufda
Kubraviya, Yassaviya, Na q shbandiya tari q at-suluklari keng tarqalgan.
Bahovuddin Muhammad Burhoniddin Muhammad al-Buhoriy Naqshband
(1318-1389) – XIV asr Markaziy Osiyo tasavvufining eng yirik vakili edi.
Naqshbandiya tariqatining ma’naviy asoschisi Xoja Yusuf al-Xamadoniy (vaf. 1140)
hisoblanadi. Naqshband Buxoro yaqinida tug‘ildi. U vafotidan keyin muqaddas shaxs
hisoblanib, Xudo oldida vositachi, karomat ko‘rsatuvchi va Buxoroning homiysi
sifatlariga ega bo‘ldi. Qabri ustiga o‘rnatilgan maqbara ziyorat qilinadigan joyga
aylandi.
Naqshband o‘z ta’limotida tasavvufning ikki maktabi – Ahmad Yassaviy va
Abdulholiq al-G‘ijduvoniy (vaf. 1180) qoidalarini bir-birlariga qo‘shdi. Naqshband
ta’limoti Markaziy Osiyoning turkiy qabilalari orasida islomning sunniy oqimini
yoydi va mustahkamladi.
Naqshband haqiqiy solihni chalg‘ituvchi zohiriy taqvodorlik va
marosimchilikni rad qildi: 40 kunlik ro‘za tutish, daydilik, gadoylik, ko‘pchilik oldida
musiqa, ashula va raqs ijro etishni, baland ovoz bilan zikr aytishni ma’qullamadi. U
silot al-baraka ning («sharofat zanjiri»), ya’ni go‘yo muqaddaslik sharofati
tariqatning rahbariga uning asoschisi tomonidan berilishini foydasiz, deb hisobladi.
Chunki baraka har qanday solikka bevosita Xudo tomonidan beriladi. Shuning uchun
u jazava vaqtida «pirni ko‘rish» (mushohada) zarurligini ham rad etdi. Ruhiy poklik,
manfaatparastlikdan yuz o‘girish, ko‘ngilli ravishda faqirlikda yashash, hokimiyat я

vakillari bilan hech qanday aloqada bo‘lmaslik va honaqohda yashash – uning asosiy
talablari edi.
Islom tarqalib, mustahkamlangan VII-VIII asrlarda musulmon madaniyati
asosan Qur’onni yod olish, o‘rganish, sharhlash, uni vo‘izlik, xotiblik orqali targ‘ib
va tashviq etish, Muhammad salollohu alayhi vasallamning hayoti va hatti-
harakatlari, eng muhim ko‘rsatmalari to‘g‘risidagi Hadislarni to‘plash,
sistemalashtirish, sharhlash, ularning ishonchli (sohib isnodlarini topish, tarixlar (Ibn
Hishom, Ibn Ishok, Ibn Sa’d, Al-Vohidiy Sira va Tarixlari) o‘qish etakchi bo‘lgan,
tafsirlar tuzishga kirishilgan. Madina, Makka, Kufa, Basra, Damashq, Bag‘dod va
boshqa shaharlarda dastlabki musulmonchilik diniy-madaniy va me’morchilik
obidalari (Baytul-Hikma, payg‘ambar qabri, Ka’ba ibodatxonasini ya’ni Baytullohni
ta’mirlash, masjid, maqbaralar, shahidlar quyilgan muqaddas joylar) vujudga kela
boshlagan edi.
IX-X asrlarda esa imomlar Abu Hanifa, Ibn Anas, Abu Yusuf, Muhammad ash-
Shaybon, Shofe’iy, Ibn Hanballar mujtahidlik ko‘rsatib, islom va shariatdagi asosiy
to‘rt mazhablarni tuzdilar. Imomlar Ibn Moja, Abu Dovud, Abu Iso at-Termiziy,
Ismoil Buxoriy, Nasa’iy va boshqa mo‘’tabar siymolar payg‘ambar hadislarini yig‘ib,
sistemalashtirib, ularning isnodlarini, sahihlarini aniqlab, ilmiy tadqiq qildilar. Ayni
paytda Tabariy, Sa’olibiy, Faxriddin Roziy, Zamaxshariy, Bayzoviy, Abdurahmon
al-Ijjiy va boshqalar Qur’on tafsirchiligini san’at darajasiga ko‘tardilar.
Bundan tashqari, Abu al-Hasan al-Ash’ariy, Abu Mansur Moturidiy
Samarqandiy, Boqilloniy, Abu Homid al-G‘azzoliy, Faxruddin Roziy, Abdurahmon
al-Ijjiy, Sa’duddin Taftazoniy, Abu Hafs Umar an-Nasafiy va boshqa qator aqoidlar
islomning ilohiyot falsafasini - Kalomni ishlab chiqib, shariat aqidaviy - dunyoqarash
asoslariga, shart-sharoit, taraqqiyot sur’atlariga moslasha oladigan yo‘nalish berdilar.
Bu esa Islom, Kalom «hukmronlik qilgan» O‘rta asr musulmon madaniyati, ma’naviy
hayoti, ayniqsa diniy mafkurasi o‘z davri uchun misli ko‘rilmagan g‘oya va qarashlar,
e’tiqodlarning teng mavqe’ligi (mafkuraviy plyuralizmi), e’tiqodiy bag‘ri kenglik va
sabr-toqatlilik, hurfikrlilikni tug‘dirdi.
Shu davrdan boshlab «kalom» (arabcha-«ta’limot») nomini olgan ilk islom
falsafasi ishlab chiqila boshlandi. Bu ta’limot tarafdorlarni mutakallimlar deb
atadilar. Mutakallimlar an’anadan ko‘ra, aqlga tayanishning afzalligini ta’kidlar,
«taqlid»ni rad etar va biror-bir nuqtai nazar va ta’limotni qabul qilishdan oldin
ehtiyotkorlik jihatidan unga shubha bilan qarashni nasihat qilar edilar.
Mavoraunnahrda X asrdan keyin, Samarqand yaqinidagi Moturid qishlog‘ida
tavallud topib, Mutakallim as-Samarqandiy nomi bilan mashhur bo‘lgan Abu Mansur
al-Moturidiy (944 yil vafot etgan)ning izdoshlari bo‘lgan moturidiya oqimining juda
ko‘p maktablari mavjud edi. Moturidiy o‘zining kalom tizimini Ashariydan mustaqil
ravishda ishlab chiqqan edi. Umuman, ularning qarashlari va tizimlari bir-biriga
o‘xshaydi.
3. Mavoraunnahr mo‘g‘ullardan ozod bo‘lgandan keyin, 1370 yildan boshlab
mamlakatda Amir Temur (1336-1405) hukmron bo‘ladi. Buyuk Temur kuchli
markazlashgan davlat barpo qildi. Feodal tarqoqlikka chek qo‘yildi, ishlab chiqarish
kuchlari, qo‘shni mamlakatlar bilan tashqi savdo aloqalari rivojlandi, er ishlari va

shahar hunarmandchiligida yuqoriga ko‘tarilish kuzatildi. Qadimgi dunyo
madaniyati, Mavoraunnah r , Hindiston, arab mamlakatlari xalqlarining ilk o‘rta
asrdagi falsafiy merosiga qiziqish ortib bordi. Bu davrning falsafiy fikri uchun xos
narsa dunyoviy va diniy fanlarga murojaat, tabiatni o‘rganishga intilish, inson aqli va
qobiliyatlarining ko‘tarilishi, insonning axloqiy sifatlarini qadrlash, insonparvalik,
milliy va umuminsoniy qadriyatlarni targ‘ib qilish edi.
Sa’duddin Ma’sud binni Umar Taftazoniy (1322-1392) islom falsafasi bo‘lgan
kalomning yirik vakili edi. U Niso (Ashxobod) shahri yaqinidagi Taftazon
qishlog‘ida tug‘ildi. Taftazoniy o‘zining «Tahzib al-mantiq va al-kalom» asarida
insonning xulq-atvoridagi iroda erkinligi masalasiga kengroq to‘xtaladi. Uning
fikricha, har qanday olijanoblik va xayrli ishlar o‘z tabiatiga ko‘ra xudoning
mohiyatidan kelib chiqadi va u hamma narsaning xoliqi sifatida xayr-sharofatning
yaratganligi sababidan insonlarni yomon xulq-atvordan tiyilib turishga chorlaydi.
Yomon xulqlar, gunohlar insonga xos narsalar bo‘lmasdan, ular faqat kishilarni
sinash uchun yaratilgandir. Shunday qilib, uning fikricha, xudo o‘z bandalariga ikki
yo‘lni «taklif» etadi, ya’ni sharafli, xayrli faoliyat ko‘rsatishni yoki nomatlub
mashg‘ulotlar bilan gunohga botishni, gunohga botish esa jazoga tortilishni keltirib
chiqaradi.
XV olimlaridan biri Amir Temurning nevarasi Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek
(1394-1449) edi. Movaraunnahr hukmdori bo‘lgan sulton Ulug‘bek, Fan va
madaniyat taraqqiyotiga kata e’tibor qaratdi. Uning ilmiy qiziqishlari riyoziyot,
astronomiya, geometriya, kimyo, tarix va boshqa fan sohalarini qamrab olgan edi.
Mutafakkir dunyoqarashining shakllanishida Aflotun, Arastu, Ptolemey, Xorazmiy,
Farg‘oniy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Mir Sayyid SHarif Jurjoniy va boshqa
olimlarning asarlari katta o‘rin tutdi.1428 yilda Ulug‘bek boshchiligida Samarqandda
o‘sha zamondagi eng katta rasadxona qurildi. U 1437 yilda o‘zining astronomiya
sohasidagi asari bo‘lgan «Zije Ko‘ragoniy» («Ko‘ragoniyning yulduzlar jadvali»)
risolasini yozib tugatdi. Ushbu risolada yil hisobi, sayyoralar nazariyasi, astronomiya
muammolari bayon etilgan bo‘lib, 1018 yulduzning jadvali ham berilgan edi.
Ulug‘bekning «To‘rt ulus tarixi» nomli asari ham borki, unda mo‘g‘ullar
imperiyasining tarixi bayon etilgan. Bundan tashqari, Ulug‘bek mantiq, fiqh, musiqa
nazariyasi va adabiy uslub nazariyasini yaxshi bilar edi.
U lug‘ mutafakkir va gumanist Abdurahmon Jomiy (1414-1492) qomusiy olim
edi. U borliqni vahdati vujud ta’limoti asosida talqin qiladi. Uning tushuntirishicha,
Xudo butun mavjudotlarning bosh sbaabchisi, ijodkoridir. U abadiy. Qolgan hamma
narsa va hodisalar o‘tkinchi va vaqtinchadir. Uning e’tiqodicha, Xudo yagona
bo‘lmaganda edi, dunyoda tartibsizlik hukm surar edi. Unda dunyo qonun asosida
faoliyat ko‘rsatmagan, tinchlik eshiklari ochilmagan bulur edi. Butun dunyo
yo‘qlikka aylanib, balki bu yo‘qlikdan chiqaolmagan bo‘lur edimi 1
.
Ulug‘ o‘zbek shoiri, davlat arbobi, buyuk mutafakkir Alisher Navoiy (1441-
1501) Hirotda tavallud topadi. Navoiy vazirlik davrida shoiru olimlarga homiylik
qiladi, jamg‘argan boyligini ilm-fan, madaniyat va obodonchilik ishlariga sarflaydi,
1
Жомий. Ћафт авранг. –Т., 1914 . 81-б.

beva -bechora va muhtojlarga xayr-ehson qiladi, rabotlar, suv inshootlari,
kasalxonalar qurdiradi, kanallar o‘tkazadi.
Navoiy falsafiy qarashlari vahdati-vujud va tasavvuf ta’limotiga asoslangan.
Mutafakkir o‘zining dunyoqarashida Olloh, tabiat va inson birligidan kelib chiqadi.
Uning e’tiqodiga ko‘ra, inson baxt-saodatiga bu dunyoda erishishi mumkin. Buning
uchun u tinmay mehnat qilishi, kasb-hunar egallashi, tabiatning siru asrorini idrok
qilishi, uning noz-ne’matlaridan foydalanishi darkor. Xudo, allomaning fikricha,
borliqning, shu jumladan insonning yaratuvchisidir. Mavjudotlarning eng yaxshisi,
a’losi va gultojisi insondir.
Navoiy o‘zining ijtimoiy-siyosiy qarashlarida hukmdorning faoliyatiga katta
e’tibor berdi. U mamlakatni odil va ma’rifatli shoh boshkarishi lozim, deb hisoblaydi.
Bunday hukmdor o‘z qul ostidagilarga odilona munosabatda bo‘lishi, ularga
g‘amxo‘rlik qilishi lozim. Mutafakkirning gumanistik va umuminsoniy qarashlari
tinchlik va urush masalasiga munosabatida yorqin namoyon bo‘ladi. U butun umri
davomida bosqinchilik urushlari va zo‘ravonlikka qarshi kurashdi, xalqlarni tinch-
totuv yashashga, do‘stlikka da’vat etdi:
4. Turkistonda ma’rifatparvarlik uzoq tarixiy ildizga ega. XIX asrda
ma’rifatparvarlik falsafasining kuchayishi XVI asrda Buyuk ipak yo‘lining o‘z
faoliyatini to‘xtatishi, dengiz yo‘llarining ochilishi hamda XVIII-XIX asrlarda
Yevropa mamlakatlarida sodir bo‘lgan shiddatli texnologik rivojlanish natijasida
O‘rta Osiyo xonliklarining ob’ektiv sabablarga ko‘ra taraqqiyotdan orqada qolishi
bilan bog‘liqligi hech kimga sir emas. Xalq xo‘jaligi va umumiy taraqqiyotga katta
zarar yetkazgan ichki o‘zaro urushlar esa bu qoloqlikning sub’ektiv sabablari
hisoblanadi. Shunday sharoitda ilg‘or ziyolilar mazkur qoloqlik sabablarini teran
tahlil qilib, taraqqiyotga erishish yo‘llarini izlay boshladilar va keng xalq ommasini
ma’rifatli qilishni bu yo‘ldagi birlamchi vazifa deb bildilar.
Islohotchilik va ma’rifatparvarlik yangi falsafasining shakllanishida qomusiy
bilim sohibi, tabiiy va aniq fanlarni chuqur bilishi tufayli muhandis deb ulug‘langan
Ahmad Donish (1827-1897) alohida o‘rin tutadi. U astronomiya va kosmologiya
sohalaridagina tadqiqotlar olib borib qolmay, falsafa, tarix, adabiyot, musiqa san’ati
va xattotlik fanlarida ham yetuk edi. Donishning siyosiy, ijtimoiy va falsafiy
qarashlari uning «Navodir ul-vaqoe» («Nodir voqealar») kitobida o‘zining nisbatan
to‘liq ifodasini topgan. Risolada u falsafa, axloq, ijtimoiy hayotning turli masalalari,
davlat qurilishi va odamlarning o‘zaro munosabatlari to‘g‘risida mulohaza yuritadi,
mavjud idora usulini tanqid qilib, Buxoro xonligining davlat boshqaruvini isloh
qilishni taklif etadi. O‘sha davr Misr islohotchilari kabi Ahmad Donish fatalizmga
qarshi chiqdi. U inson hamma narsa faqat yaratgandan deb o‘tirmay, o‘z ahvolini
yaxshilash uchun faol harakat qilishi kerakligi g‘oyasini ilgari surib, har bir kishi o‘z
taqdirini o‘zi hal qilish mumkinligini va Alloh tomonidan bunga katta imkoniyat
berilishini uqtirdi. Uning fikricha, davlat bir to‘da kishilarning emas, balki xalqning
manfaatlarini qondirishga xizmat qilishi kerak, davlat rahbarlari esa, mamlakat va
jamiyat farovonligi to‘g‘risida qayg‘urishi lozim.
Jadidchilik - XIX asr oxiri - XX asr boshidagi ko‘plab SHarq mamlakatlaridagi
milliy-taraqqiyparvar ziyolilarning islohotchilik harakati. Bu harakat O‘rta Osiyo

xalqlarining madaniy, milliy-siyosiy jihatdan rivojlanishi uchun alohida ahamiyatga
ega bo‘ldi. " Jadidlar " degan nomning o‘zi " usuli jadid " ("Yangi usullar")
tushunchasi asosida kelib chiqqan. Bu ata m a ostida o‘qitishning yangi usullari
tushunilar, yangi usuldagi maktablar shu asos d a qurilgan edi. Jadidchilik harakatining
vazifalari kengayishiga muvofiq ravishda keyinchalik mazkur a t a m a ning mazmuni
ham kengaydi. Ma’rifatparvarlik bilan bir qatorda, jadidlar ijtimoiy va siyosiy
huquqiy holatlarning eski tizimini taraqqiyotning ilg‘or usullari bilan
almashtirmoqchi bo‘ldilar. Jadidlar harakati XIX asr oxiri - XX asr boshlaridagi
siyosiy kuchlar murakkab bir tarzda chigallashib ketgan Turkiston jamiyatining eng
ilg‘or yo‘nalishi qarashlarini o‘zida aks ettirdi. U dunyo ahamiyatiga molik
insonparvarlik va milliy qadriyatlarga asoslanib, jamiyat taraqqiyotining etilgan
ehtiyojlari va o‘lkaning tub aholisi manfaatlariga javob berdi. M.Behbudiy, A.Fitrat,
U.Asadullaxo‘jaev, Munavvar Qori, A.Avloniy, S.Ayniy, F.Xo‘jaev,
T.Norbo‘taev va boshqa mashhur nomlar ushbu harakat bilan bog‘liq. Jadidlar islom
falsafasi nuqtai nazari asosida ish tutganlar. Mavzuning hozirgi tadqiqotchilari
yozganidek: «Islom va fan, islom va ilg‘or taraqqiyot - XIX asr ikkinchi yarmida
musulmon mamlakatlaridagi intellektual va ijtimoiy-siyosiy islohotlar o‘tkazish
yo‘lidagi izlanishlarning falsafiy asosi hisoblanadi» 2
. SHuning uchun ham jadidlar
faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biri islomni modernizatsiyalash, uni
bid’atlardan tozalash, fan yutuqlari va ilg‘or texnologiyalarni egallashdan iborat edi.
Birinchi navbatda, ular islomning mohiyatini o‘z manfaatlariga moslab olgan din
namoyandalarini qattiq tanqid ostiga oldilar hamda dinni qurol qilib olgan siyosiy
o‘yinlar qanday og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatib berdilar.
XX asrda O‘zbekistonda falsafiy fikrlarning rivojlanishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
O‘zbekiston jamiyati: a) Chor Rossiyasi tarkibidagi, b) SSSR tarkibidagi va v)
mustaqil O‘zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy hodisalar bilan bog‘liq. Chor Rossiyasi
tarkibidagi O‘zbekiston hududida falsafiy mafkuraning uchta kurashayotgan turini
ajratish mumkin: an’anaviy kalom negizidagi, islohiy modernizm va ma’rifat
negizida (jadidizm) hamda tub o‘zgarishlar va jangovar ateizm negizidagi
(bolshevizm va boshqa revolyusion oqimlar). Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi bilan
marksizmning sovet varianti hukmron mafkuraga aylandi. Sovet falsafasining hozirgi
mahalliy va xorijiy tadqiqotchilarining stalinizmni leninizmdan, 70-yillar falsafa sini
«qayta qurish» davri falsafasidan, avtoritar va apologetik yo‘nalishdagi ishlarni jiddiy
ilmiy tadqiqotlardan farqlashi bejiz emas. 1954 yilgacha respublikada O‘rta Osiyo
(keyinchalik Toshkent) universitetidagina faqat bitta falsafa kafedrasi bo‘lgan. 1955
yildan boshqa oliy o‘quv yurtlarida ham falsafa kafedralari tashkil topa boshladi,
1963 yilda esa Toshkent davlat universiteti tarix fakultetida falsafa bo‘limi ochildi va
u keyinchalik falsafa-iqtisodiyot fakultetiga aylantirildi. 1956 yili ochilgan O‘zSSR
FA falsafa va huquq bo‘limi negizida Falsafa va huquq instituti tashkil topdi. 2000
yildan Toshkent davlat shar q shunoslik institutida «Sharq falsafasi va madaniyati»
ixtisosligi b o‘ yicha talabalar tayyorlash boshlandi.
2
Прилуцкий Е.А. Запад и Восток в философских и теоретических концепциях джадидов //
Жадидчилик: исло қ от, янгиланиш, муста қ иллик ва тара ққ иёт учун кураш. Тошкент, 1999. 58-бет.

O‘zbekistonning mustaqillikni qo‘lga kiritganligi, mamlakatda olib
borilayotgan islohotlar faylasuflar oldiga zaruriy ravishda yangi muammolarni
qo‘ymoqda. Milliy mustaqillik g‘oyasini va yangi mafkurani shakllantirish bilan
bog‘liq ravishda O‘zbekiston faylasuflari oldida muhim vazifalar ko‘ndalang
bo‘lmoqda. Jamiyatda mafkuraning tutgan o‘rni va mavqei, uning ma’naviy-axloqiy
yangilanishi, yangi ijtimoiy eng yuksak orzu va qadriyatlarning qaror topishi, uyg‘un
barkamol avlod tarbiyasi haqidagi ijtimoiy ongni shakllantirish g‘oyasi o‘z aksini
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezienti I.A.Karimov hamda Prezident
Sh.Mirziyoyevning asarlarida, rasmiy nashrlarda 3
, olimlarning tadqiqotlarida,
ijtimoiy-siyosiy masalalarga doir adabiyotlarda topmoqda 4
. Shakllanayotgan milliy
istiqlol mafkurasining «mustaqillik», «bozor», «huquqiy davlat», «demokratik
jamiyat», «ma’rifatli jamiyat», «umuminsoniy qadriyatlar», «uyg‘onish», «davlat
islohotchi sifatida» kabi tushunchalarimizni ochib berishga qaratilgan birinchi
qadamlar qo‘yildi. O‘zbekiston taraqqiyotining hozirgi jihatlarini tadqiq qilishni
davom ettirish hozirgi zamon talabidir.
NAZORAT UCHUN SAVOLLAR:
1. Misr va Bobildagi dastlabki diniy-falsafiy fikrlarda o‘xshashliklar bormi va ular
qaysiar?
2. Yurtimizdagi qadimgi falsafiy qarashlarda umumiylik jihatlari nimada?
3. Mutakallimlar kimlar?
4. F o robiyning falsafiy va jamiyatshunoslikka doir qarashlari haqida nimalarni
bilasiz?
5. Tasavvufning y i rik namoyondalaridan kimlarni bilasiz ?
6. «Dil ba yoru, dast ba kor» shiori ning mazmun-mohiyatini tushuntirib bering
7. Ahmad Donishning qarashlari haqida ninalarni bilasiz?
8. Jadidlar qanday g‘oyalarni ilgari surdilar?
TAVSIYA ETILADIGAN ADABIYOTLAR:
1. Davronov Z., Shermuhamedova N., Qahharova M., Nurmatova M., Husanov B.,
Sultonova A. Falsafa. – Toshkent: TMU, 2019
2. Madaeva Sh. Shermuhamedova N. va boshqalar. Falsafa – o‘quv qo‘llanmasi. –
Toshkent: 2019
3. Saifnazarov I. Muxtorov A., Sultanov T., Usmonov F. Falsafa. Darslik. – T.:
Innovatsion rivojlanish nashriyot – matbaa uyi, 2021.-424 b.
4. Shermuhamedova N. Falsafa. – Toshkent: Idris Abdurauf Nashr, 2021. 667-b
5. Rumiy J. Yetti majlis. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019
6. Rumiy J. Masnaviy. 40 rivoyatga sharx. –Toshkent: Navruz, 2019
7. O‘zbekiston falsafasi tarixi. Aliqulov X. mas’ul muharrir, mualliflar
3
Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунчалар ва қоидалар. –Т., 2000.
4
Ҳ.Пўлатов. Ўзбек мафкураси: ўзбек миллий уйғониш мафкураси ҳақида. Т., Мулоқот, 1991, №6,7. У.Абилов.
Миллий ғоя: маънавий омиллар. –Т., Маънавият, 1999.

jamoasi. -Toshkent: Noshir, 2013
AXBOROT MANBALARI :
1. www.ziyonet.uz .
2. www.edu.uz .
3. www.google.uz .
4. www.gov.uz .

Falsafiy tafakkur taraqqiyot bosqichlari sharq falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)