Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari - Sharq falsafasi (yangi) - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	7.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Август 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari - Sharq falsafasi (yangi)

Купить

FALSAFA IFK Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi02 MAVZU

Rеjа: 1. Qadimgi Sharq falsafasidagi falsafiy maktablar va ta’limotlar. 2. Ilk o‘rta asr Sharq va Uyg‘onish davri falsafasi. 3. Temuriylar sulolasi davri falsafasi. 4. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy, ijtimoiy–siyosiy fikrlar. 5.XX- XXI asr o‘zbek falsafasi. 2 FA L S A FA

Qadimgi Sharq xalqlari falsafiy qarashlari: Misr Bоbil Hindiston XitoyMarkaziy Osiyo FA L S A FA

Misr va Bobil qarashlari mil . avv. IV- III Bu tasavvurlar mifologiya bilan aloqadorligiТаbiiy-ilmiy, diniy- falsafiy fikrlarning yuzaga kelishi ikki yo‘nalishdaOlam haqidagi tasavvurlar astronomiya, kosmologiya, riyoziyot fanlari rivoji bilan bog‘ liqligi 4 FA L S A FA

Hindiston falsafasining kurtaklari: Miloddan avvalgi 2- ming yillikning oxiri – 1- ming yillikning boshida yaratilgan “ Vedalar”da (“Veda” – хudоlar, tabiatning ilоhiy kuchlariga qaratilib aytiladigan gimnlar, duоlar to‘plami) uchraydi 5 FA L S A FA

“ Veda” kitоbi 4 katta bo‘limdan ibоrat: Rigveda 6 FA L S A FA Samaveda Adхarvaveda Yajurveda qasida, madhiya, duolar to plamʻ qo shiqlar ʻ to plami ʻqurbonlik qilish yo llari ʻsehrli duolar to plami ʻ

“ Upanishadalar”- “ Upanishada” “ sirli bilim ” degan ma’nоni anglatib “Veda”larning falsafiy qismini tashkil etadi. Insonni o‘rab turgan borliq, uning hayotdagi vazifasi, ахloq me’yorlari haqida fikr yuritadi 7 FA L S A FA

Hind falsafiy maktablari Astika guruhi Vedanta, sankxya, yoga, vaysheshika, n’yaya, mimansa Nastika guruhi Chоrvaka- lokayata, buddizm va jaynizm 8 FA L S A FA

HIND FALSAFIY ASOSI O‘Z IFODASINI QUYIDAGI OLTI TIZIMDA TOPGAN: SANKXYA, YOGA, VAYSHESHIKA, N’YAYA, MIMANSA, VEDANTA SANKYA ta’lim beradiki, dunyoning birinchi moddiy sababi bo‘lgan prakriti mavjuddir, His- tuyg‘u orqali qabul qilinadigan prakritining dunyoviy mavjudotlarga aylanganligi quyidagi uch sifatiy unsurlar ta’siri ostida ro‘y beradi: rajas (intilish), tamas (qorong‘ilik) va sattva (oydinlik). Har bir ashyoda, uning xususiyatiga ko‘ra, ushbu uch unsurlardan biri ustunlik qiladi. YOGA - ruhiy tushunchalarni tadqiq qiladi va amaliy ruhiy ta’limga urg‘u beradi; ko‘pincha ilgari mavjud bo‘lgan turli tizimlarning meditasiya holati haqidagi qoidalardan kelib chiqadi. VAYSHESHIKA - doimiy o‘zgarishlar, abadiy va davriy paydo bo‘lish va zavol topish jarayonlari mavjudligiga asoslanadi. Bi

LOKAYATA - “BU DUNYOGA YO‘NALISH” TA’LIMOTI LOKAYATA. Qadimgi Hindistonning moddiyuncha falsafiy maktablari orasida eng mashhuri lokayata (“bu dunyoga yo‘nalish”) ta’limotidir. Lokayatlar ta’limotiga ko‘ra, inson to‘rt moddiy unsur — tuproq, suv, olov va havodan tashkil topgan. Ular bir-biri bilan qo‘shilib badan, his-tuyg‘u a’zolarini shakllantiradi va ular asosida ruhiy ibtido kelib chiqadi. Insonda uning o‘limidan keyin qoladigan hech narsa yo‘qligi tufayli lokayata ta’limotidagilar hayotdan foydalanib qolish zaruriyati haqida gapiradilar. Ular hayot nima keltirsa, hammasini qabul qilishga chaqiradilar. Hayotning yoqimli tomonlari yomon va azob - uqubatli jihatlariga muvozanatda bo‘lishi mumkin. Ammo bundan lokayatlarni bir tomonlama huzur- halovat va lazzatga intilgan ekanlarda, deb hi

Хitоy falsafasi Хitоydagi dastlabki falsafiy ta’limоtlarda dunyo abadiy va 5 unsur:  оlоv,  suv,  yer,  daraхt ,  metallardan tashkil tоpgan, deb uqtiriladi. FA L S A FA

KONFUTSIYLIK ( Konfutsianizm) falsafiy g‘oya sifatida maydonga kelgan. Uning asoschisi Konfutsiy (Kun Szi) mil. av. 551 yilda tug‘ilib mil. av. 479 yili vafot etgan. Konfutsiyning 3000 ga yaqin shogirdlari orasida 72 eng ko‘zga ko‘ringan izdoshlari bo‘lgan. Konfutsiy maktabi qadimgi Xitoyda asta-sekin katta ta’sir doirasiga aylana bordi. Uning ko‘plab shogirdlari qadimgi Xitoy podsholiklarida nufuzli mansablarni egalladilar. Konfutsiy yoshlar tarbiyachisi va ustozi sifatida keng shuhrat qozongan.

Xitoy faylasufi Kоnfutsiy  V- III asrlarda Kоnfutsiychilik kabi ta’limot vujudga keldi. Хitоyda falsafiy insоnparvarlik Kоnfutsiy g‘оyalarini qadimgi Хitоyda birinchi bo‘lib оlg‘a surdi.  Kоnfutsiy o‘zining falsafiy qarashlarida ijtimoiy axloq masalalariga e’tibor qaratgan FA L S A FA

Konfutsiy “komil inson” (Szyun-szu) haqidagi g‘oyasini yaratdi. Szyun-szi yuksak ma’naviyatli inson – ikki asosiy xususiyatga ega bo‘lishi kerak: insoniylik va mas’uliyat (ajdodlar oldidagi qarzni)ni his qilish. Komil inson, eng avvalo, ishonchli va fidoiy bo‘lishi kerak. U o‘zini ayamasdan o‘z ishonchiga, o‘z hukmdoriga, o‘z otasi va barcha o‘zidan kattalarga xizmat qilishi kerak. Bunday inson doimo kamolot sari intilishi zarur. Konfutsiylikda markaziy o‘rinni axloqiy masalalar egallagan. KONFUTSIYNING “KOMIL INSON” (SZYUN-SZU) HAQIDAGI G’OYASI

Konfutsiy timsoli tushirilgan suratlardan biri Konfutsiylik ta’limotiga ko‘ra, oila nikohdan, yoshlarning kelishuvi bilan boshlanmaydi. Balki, oila ehtiyojlari uchun nikoh amalga oshiriladi. Konfutsiy urf-odatlariga ko‘ra, avlodlar o‘z ajdodlari ruhi oldida qilishlari zarur bo‘lgan barcha marosimlarni o‘z o‘rnida, muntazam ravishda bajarishlari lozim.

KONFUTSIYNING FALSAFIY QARASHLARI  Konfutsiy komil inson, ya`ni yuksak ma`naiyatli inson ikki asosiy hususiyatga ega bo`lishi kerak: insoniylik va mas`uliyat haqidagi g`oyani ilgari suradi. Uning yana bir ta`limoti “Syao” bo`lib, u inson o`z ota-onasiga munosib bo`lishi haqidagi g`oyani o`zida mujassam qilgan.  Konfutsiychilikning asosiy axloqiy-siyosiy qoidalari quyidagilardan iborat edi:  - “halqni shafqat bilan boshqarish va halq ichiga xulq-atvor qoidalari yordamida tartibni joriy qilish”;  - “osmon irodasidan qo‘rqish” va “o‘lganlar ruhini hurmat bilan yodga olish”;  - “tug‘ma bilimlarga ega bo‘lganlar” (mukammal donishmandlar) va “o‘qish-o‘rganish natijasida bilimga ega bo‘lganlar” mavjudligini tan olish, ya’ni o‘qish-o‘rganish tufayli bilimlarni kasb etish imkoniyati borligi v

UNDAN:”O`LIM NIMA” DEB SO`RAGANLARIDA, U: “BIZ TIRIKLIK NIMA EKANLIGINI BILMAYMIZ-U, O`LIM NIMA EKANLIGINI QAYERDAN BILA OLAR EDIK” DEB JAVOB BERADI. Mil.avv. 195-yilda Xan podshohi Lyu Ban Konfutsiy ibodatxonasida unda atab “Taylyao” ya`ni qo`y, xo`kiz va cho`chqa-uchlik qurbonligi keltiradi. Shu asrdan boshlab Konfutsiy nomi Xitoyda ilohiylashtiriladi. MAROSIMLARI Konfutsiyga atab qilinadigan qurbonliklar har oyning 1- va 15- kunlarida, uning haykali oldida tantanali marosim ko`rinishida o`tkaziladi

UNI BUTUN DUNYO “MILLATLARNING USTOZI” DEB TAN OLADI. KONFUTSIYNI BUTUN DUNYO “MILLATLARNING USTOZI” DEB TAN OLADI

“ Даоsizm” ( mil. аvv. VII- VI аsr) “ Daоsizm” so‘zini o‘zi “Daо” so‘zidan kelib bo‘lib, chiqqan “yo‘l”, “ taraqqiyot”, “dunyo negizi” degan ma’nоni bildiradi Daоsizmning asоschisi Laо – Tszi bo‘lib, u dunyoda abadiy harakat va qarama- qarshiliklarning bir-biriga bоg‘liqligi amal qiladi Tabiat hоdisalari o‘z- o‘ziga zid хоlatga aylanib rivоjlanadi 19 FA L S A FA

Daolik (Daoizm). Xitoyda mil. av. bir ming yillikning o‘rtalarida konfutsiylik bilan deyarli bir vaqtda paydo bo‘ldi. Bu ta’limot, diniy tasavvurlar bilan hech qanday aloqasi bo‘lmagan. Daolik targ‘ibotchilari ham podshohlar orasidagi tinimsiz urushlarni qoralar edi. Daolik bir jihatdan shamanizm va folbinlik bilan bog‘liq edi, chunki qadimgi davolash uslublari falsafa, ayniqsa, dao falsafasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Shamanlar davolash uslublarida inson tanasidagi jarayonlarni tashqi fazoviy kuchlar, har xil ruhlar ta’siri bilan bog‘lab, jodugarlik va sehrdan keng foydalanganlar.

Dao nazariyasi mil. av. IV-III asrlarga kelib rivojlana boshladi. Ijtimoiy- siyosiy masalalar va axloq daolik uchun unchalik muhim emas edi. Biroq daolik vakillari birinchi bo‘lib borliq, tabiat, koinot haqidagi tushunchalarni ishlab chiqa boshladilar. Xitoydagi faylasuflar akademiyasida daolik nazariyotchilari Tyan Pen, Sun Szyan, In Ven, Shen Dao, Xuan Yuan va boshqalar to‘plangan bo‘lib, u yerda o‘z fikrlarini olg‘a surib, beto‘xtov munozaralar olib bordilar va risolalar yozdilar. Ularning yozgan asarlari hozirgi kungacha saqlanmagan bo‘lsa-da, ularning fikrlari daolikning asosiy manbasi sanaladigan “Dao de szin” risolasida o‘z aksini topgan. Mazkur risola muallifi, an’anaga ko‘ra, Lao-Szi hisoblanadi.

Daolik milodiy asrning birinchi ming yilligi davomida buddaviylik va Konfutsiylik bilan raqobatlashib keldi. Milodning VI asriga kelib, daolik konfutsiylikdan keyin ikkinchi o‘rinni egallagan edi. XIII asrdan boshlab Daolik ta’limotining aniq asoslarga ega emasligi va ilk davrdagi yuksak ta’limotlari turli xurofotlar bilan almashgani tufayli inqirozga yuz tuta boshladi. XX asr boshlariga kelib, Xitoyda turli daolik sektalariga qarshi kurash boshlandi. XX asrning ikkinchi yarmida Dao tarafdorlari juda ozchilikni tashkil qildi. Ushbu kichik guruhlar monaxlar, targ‘ibotchilar va bashoratchilarni o‘z ichiga olgan.

 Daosizm o`zining ilk ko`rinishida nazariyadan ko`ra ko`proq amaliyotga aloqador edi.  Bu shamanizm, folbinlik, tabiblik bilan bog`liq edi.  Chunonchi qadimgi davrda uslublari, falsafasi, ayniqsa daosizm falsafasi bilan chambarchas bog’liq bo’lgan.  Lao-Tszi ta`limotiga ko`ra, tabiat, jamiyat va butun borliqning asosi “ Ulug` Dao” hidoblanadi.  Dao, Tao-”yo`l” “haqiqat”, “tartib” demakdir.  Dao haqidagi ta`limot konfutsiychilikda bo`lgan.

DAOSIZMNING ASOSIY MOHIYATI  Daosizmning asosiy mohiyatlaridan biri bu dao va u bilan aloqador tabiat falsafasi hamda kosmogoniya masalalaridir .  Ikkinchi asosiy nuqta mavjudlik, hayot va o`limning nisbiyligi va uzoq yashash, abadiy hayotga erishish dir.  Xan asriga kelinb, abadiy hayot masalasi daosizm olimlarining asosiy muammosiga aylandi.  Uchinchi va so`ngi masala Uvey tamoyili dir. Daosizm falsafasining mana shu uch ta`limoti Xan asriga kelib, daosizm dinining shakllanishiga asos bo`ldi . Daosizmning diqqat markazida tabiat, koinot va inson turadi. Ammo bu ibtidolar mantiqiy - aqliy yo‘l bilan emas, balki mavjudlik tabiatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib borish yordamida bilib olinadi.  Dunyo hech qanday sabablarsiz doimiy harakat va o‘zgarish da bo‘lib, rivojlanadi, yashaydi va si

Zardushtiylik Мil. avv. VI- асрдан milodning III аsrigacha O‘rta Osiyoda “ Zardushtiylik” dunyoqarashi hukmronlik qilgan. Zardushtiylik faqat din bo‘lib qоlmay, balki o‘sha davrning hukmrоn mafkurasi hisoblanadi FA L S A FA

Zardushtiylik ta’limotining o‘ziga xos jihatlari  Zardushtiylik qonunlarida rostlik va poklik uchta axloqiy-huquqiy tayanchga asoslanadi. Asosiy shiori: Ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal.  «Avesto»da tabiat muhofazasi va muhit tozaligini saqlash, turli kasalliklarni oldini olish maqsadida sanitariya-gigiena qoidalari quyidagicha amalga oshirilgan.  «Avesto»ning «Bandidod» qismining V-bobida tabiat va atrof muhitni ifloslantiradigan va turli kasalliklar tarqatadigan hayvon va hasharotlarni yo‘qotishga kuchli da’vat etilsada, lekin uy jonivorlarini nihoyatda extiyot qilishga chaqiriladi. Masalan: suvni ifloslagan yoki (ov) itini o‘ldirgan kishi 10000 barsum, 10000 ruhiyatini tetiklashtiradigan o‘simlik bargi terishi lozim. Shuningdek, u 1000 ta echki emar, 1000 ta suv qo‘ng‘unizi, 1000 ta k

“ Avestо”da qattiq qоralanadi: G‘arazgo‘ylik HasadFitna-fasоd Manmanlik FA L S A FA

“ Avestо”da ulug‘lanadi: Va’daga vafо qilish Ahdga sadоqatXоlislik, o‘zarо izzat – ikrоm Samimiyat FA L S A FA “ Avestо” dunyoni insоn uchun sinоv maydоni deb tushuntiradi. Aхlоqiy qоidalar

VIII- asrda Islоmda turli diniy- falsafiy oqimlar paydо bo‘la bоshladi. Ular quyidagilar: Mutakallimlar Mutaziliylar Sufiylik 29 FA L S A FA

Mutazaliylar aqidalardagi mazmunni aql yordamida mantiq kuchi bilan anglash tarafdоri edilarMutakallimlar Qur’оn оyatlarini erkin tahlil etishga mutlaqо qarshi bo‘lganlar 30 FA L S A FA

Tasavvuf murakkab diniy – falsafiy оqim Birinchi yo‘nalish bu o‘tkinchi dunyo, mоl- mulk, mansabga iхlоs qo‘yish Allоhni unutishga, imоnsizlikka оlib keladi degan g‘оyaga tayanganlar Ikkinchi yo‘nalish tarkidunyochilik targ‘ib etganlar, azaldan peshоnaga yozilgan taqdir bоrligiga, ishоntirishga intilganlar 31 FA L S A FA

Tasavvufda Allоh raхmatiga yetish, insоn ma’naviy kamоlоt yo‘lining 4 bоsqichi mavjudligi tasdiq etiladi 4.Haqiqat 1.Shariat 2.Tariqat 3.Ma’rifat 32 FA L S A FA

Im о m А l - Bu х oriy (810-870 )  Imоm аl-Buхоriy аvlоdlаrgа bоy vа qimmаtli ilmiy mеrоs qоldirgаn bo'lib, u yozgаn аsаrlаrning sоni yigirmаdаn оrtiqdir. Ul а rd а n « Al - j о mi ' а s - s а hih », « Al -А d а b а l - mufr а d », « At - t а ri х а s - s а g'ir », « At - t а ri х а l -а vs о t », « At - t а ri х а l -Ка bir », «К it о b а l - il а l », « B а rr - ul v о lid а yn », «А s о mi us - s а h о b а» v а b о shq а l а rni к o'rs а tish mum к in «А l - j о mi ' а s - s а hih » - к it о bi isl о m dinid а Qur 'о ni ка rimd а n ке yingi i кк inchi muq а dd а s m а nb а bo'lib , а hli isl о m e ' tiq о dig а к o'r а, u b а sh а riyat t о m о nid а n bitilg а n к it о bl а rning eng ulug'i х is о bl а n а di . bu аsаriа кiritilgаn ishоnchli hаd

XII asrda Xorazmda ham tasavvuf ilmi keng yoyila borib, Najmiddin Kubro (1146- 1221) boshchiligida tasavvufning kubroviya oqimi shakllanib, Markaziy Osiyo va boshqa Sharqmamlakatlarida keng yoyildi.

YUSUF HAMADONIY (1048-1140) XI asrlardan boshlab Markaziy Osiyoda ham tasavvuf keng tarqala boshladi. Xususan, Yusuf Hamadoniy (1048-1140) Buxoroda tasavvuf ta’limotini o‘rgatish va targ‘ib etishga kirishdi. Birinchilardan bo‘lib uning qo‘lida Xoja Ahmad Yassaviy (vafoti 1166 yil) ta’lim oldi, tasavvuf sirlarini o‘rgandi va Turkistonga borib, u yerda tasavvufni targ‘ib qildi. Uning ta’limoti Yassaviya nomini oldi. Yusuf Hamadoniy Buxoroda uzoq muddat yashab, Ahmad Yassaviy, Abduxoliq G’ijdivoniy va boshqa yirik mashoyixlarga ustozlik qilgan.YUSUF HAMADONIY (1048-1140) XI asrlardan boshlab Markaziy Osiyoda ham tasavvuf keng tarqala boshladi. Xususan, Yusuf Hamadoniy (1048-1140) Buxoroda tasavvuf ta’limotini o‘rgatish va targ‘ib etishga kirishdi. Birinchilardan bo‘lib uning qo‘lida Xoja Ahma

XII asrda Markaziy Osiyoda paydo bo‘lgan ilk tasavvufiy tariqatning asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy 1105 yilda Sayramda, Shayx Ibrohim oilasida dunyoga kelgan. Ahmad yoshligida onasidan, so‘ng otasidan ajraladi. Yassaviy tarbiyasi bilan opasi Gavhar Shahnoz mashg‘ul bo‘ladi. Yassaviyning faqat ijodiyoti emas, qancha umr ko rib, ʻ qachon vafot etganligi ham bahsli. U hikmatlaridan birida “Yuz yigirma beshga kirdim, bilolmadim”, deydiki, bu so zlar tarixiy ʻ haqiqatdan ko ra, manoqibiy mazmunga ega. Bundan tashqari, 125 ʻ yillik uzoq bir umrning yarmidan ko pini “yer osti”da (“Oltmish ʻ uchda yer ostiga kirdim mano”, deydi Yassaviy) o tkazish aql bovar ʻ etmas hodisadir. Lekin ko pchilik tadqiqotchilar uning vafot tarixini ʻ 1166-67 yil deb qayd etishgan.

Yusuf Hos Hojibning “Qutadg’u bilik” asarida aqliy, ahloqiy, mehnat, jismoniy va nafosat tarbiyasiga doir fikrlari katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. U insonni ulug‘laydi. Uning fikricha, insonning ulug’ligi aql-idroki, so‘zlash qobiliyati, bilimi, uquvi, hunarga egaligidadir.

IХ-ХII asrlar Uyg‘оnish davri madaniyatining o‘ziga хоs tоmоnlari mavjud bo`lib, ular quyidagilardan ibоrat: Insоnparvarlik, yuqоri aхlоqiy qоnun va qоidalarni namоyon etish Insоnni ulug‘lash, ulardan tabiiy, aqliy, badiiy, ma’naviy fazilatlarini asоslashTabiatga qiziqish, tabiatshunоslik ilmlarining rivоjiDunyoviy ma’rifatga intilish Universallik- qоmusiylik, barcha narsa bilan qiziqish 38 FA L S A FA

А bu N а sr Fоrоbiy Mаshhur fаylаsuf, qоmusiy оlim. Shаrq mаmlакаtlаridа “Iккinchi muаllim” (“Shаrq Аrаstusi”) dеb yuritilgаn. Uning qаlаmigа 160 dаn ziyod аsаr mаnsub. Ulаr аsоsаn qаdimgi yunоn оlimlаri аsаrlаridаgi tаbiiy-ilmiy vа fаlsаfiy muаmmоlаrni shаrhlаsh hаmdа bu sоhаlаrning dоlzаrb mаsаlаlаrigа bаg'ishlаngаn. “Mеtаfiziка”, “Etiка”, “Ritоriка” shulаr jumlаsidаndir. Eng аsоsiy fаlsаfiy аsаri “Fоzil odamlar shahri” risolаsidir. Forobiy fаlsаfа, tilshunоsliк, musiqа, riyoziyot, fаlакiyot, fiziка, minеrаlоgiya, gеоgrаfiya, tibbiyotgа оid аsаrlаr yarаtgаn  Оb'екtiv bоrliqni isbоtlаb bеrdi.  Sоn hаqidаgi ehtimоlliк nаzаriyasi to'g'risidаgi g'оyalаrni bоyitdi.  Ilm оlishni insоn mоhiyatini tushuntirib bеrishning tаrкibiy qismi sifаtidа qаrаdi.  Fаnlаrni кlаssifiка

 Forobiy fikricha, borliq olti bosqichdan iborat bo‘lib, bo‘lar butun mavjud narsalarning asosidir. Ular bir- birlari bilan sabab-oqibat munosabatlari orqali bog‘langan. Bu bosqichlar quyidagilardan iborat:  Birinchi sabab - Xudo; Ikkinchi sabab - osmoniy jismlar; Uchinchi sabab - faol aql; To‘rtinchi sabab - jon an-nafs; Beshinchi sabab – shakl; Oltinchi sabab - materiya. Mavjud narsalarning hammasi shu olti asos isbotidan kelib chiqadi.  1.Osmon jismlari; 2. Aqlli hayvon; 3. Aqlsiz hayvon; 4. O‘simliklar; 5. Minerallar; 6. To‘rt element: olov, havo, tuproq va suv.  To‘rt element jismlik va moddiylikning asosi bo‘lib, materiyaning eng oddiy turlaridir. Jismlarning qolgan besh turi esa ana shu birlamchi elementlarning turli qo‘shilishi natijasida vujudga keladi. Forobiy fikricha, borl

Abu Nasr Fоrоbiy butun mavjudоtni 6 darajaga bo‘ldi.  Shulardan birinchisi vujudi vоjib – Allоh, qоlgan beshtasi:  2 - aql,  3 - jоn,  4 - shakl,  5 - materiya,  6 - osmоn. FA L S A FA

Abu Nasr Muhammad Fоrоbiy qarashlarida: OlоvOsmоn 42 FA L S A FA Havo Materiya SuvTuproq

 Forobiy falsafiy qarashlarida inson hislatlari to‘g’risidagi falsafiy fikrlari nihoyat muhim ahamiyat kasb yetadi. Forobiy o‘zining falsafiy qarashlarida odamning tuzilishini, ruhiyatini, moddiy va ma’naviy olamini o‘rganishga ahamiyat beradi.  Forobiy ta’limotiga, inson barcha boshqa jismlarda bo‘lmagan qobiliyat va kuchga-ruhiy quvvatga-aql va so‘zlash qobiliyatiga ega, bu kuch uni tabiatdagi boshqa jismlardan ajratib turadi va uning ustidan hokim bo‘lish imkoniyatini berganligi namoyon bo‘ladi.  Forobiy falsafiy qarashlarida inson hislatlari to‘g’risidagi falsafiy fikrlari nihoyat muhim ahamiyat kasb yetadi. Forobiy o‘zining falsafiy qarashlarida odamning tuzilishini, ruhiyatini, moddiy va ma’naviy olamini o‘rganishga ahamiyat beradi.  Forobiy ta’limotiga, inson barcha boshqa jism

Forobiy inson qobiliyatini 2 ga: tug‘ma va keyin erishilgan qobiliyat ga bo‘ladi. Tug‘ma qobiliyatga: biologik, jismoniy, ba’zi ruhiy xususiyatlar kiradi. Uni kamol toptirish jarayoni esa inson o‘z hayoti davomida ilm, hunar o‘rganishi axloqiy qonun-qoidalarni egallashi va san’atni hayotiy tajribasi bilan boyitishi orqali sodir bo‘ladi. Bunday fazilat, jumladan estetik fazilatlar inson atrofini qurshagan muhit ta’sirida shakllanadi. Forobiy: «Inson aql idroki tufayli haqiqiy insonga aylanadi, bilim insonga baxt va shodlik keltiradi. Inson bilimi orqali o‘zida go‘zallik va mukammallikni kashf etadi», deb yozadi. Forobiy: odamlarni ilm bilan, san’at bilan shug‘ullanishga da’vat etadi va shu tufayli go‘zal narsaga aylanadi.

Muhammad Mus o Al -Xor a zmi y Ilmiy faoliyati Bag’doddagi Bayt-ul hikma ilmiy markazini mudiri bo’lgan O’nlik sanoq sistemasini, algoritm va algebra tushunshalarini ilm-fan sohasiga joriy etgan. Yevropa va Yaqin Sharq ilmini qadimgi hindlarning o’nlik tizimi bilan tanishtiradi. “ Kitob al-jabr va al-muqobala”, “Astrolyabiya bo’yisha risola”, “ Yerning shakli haqida kitob”, “Trigonometrik jadvallar” kabi asarlar muallifidir. Asosiy ilmiy kashfiyotlari : Yer meridianini uzunligini aniqlagan. Yer xaritasini tuzgan. Arifmetikaga asos slogan. Algebrani mustaqil fan sifatida shakllantirgan. 783 - 850 y.y . Ilmiy faoliyati Bag’doddagi Bayt-ul hikma ilmiy markazini mudiri bo’lgan O’nlik sanoq sistemasini, algoritm va algebra tushunshalarini ilm-fan sohasiga joriy etgan. Yevropa va Yaqin Sharq ilm

Muhammad ibn Muso al Xorazmiy ta’limoti  Xorazmiy yunon olimi Ptolemeydan keyin yashagan buyuk geograflardan birinchisi sanaladi.  Atlantika va Hind okeanlaridagi orollar, jumladan, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Sarandib (Shri Lanka) joylashuvini to g riʻ ʻ tasvirlaydi.  “ Surat ul-arz” asarida tasvirlangan xaritalar xaritagrafiya tarixida muhim o rin ʻ tutadi.  Bu kitob 12- asrdayoq, lotin tiliga tarjima qilingan va geografiya fani rivojlanishiga katta hissa qo shgan. ʻ FA L S A FA

Ах m а d А l - Fаrg'оniy 797 – 865 y.y . Buyuк аstrоnоm, mаtеmаtiк vа gеоgrаf. Еvrоpаdа Аlfrаgаnus nоmi bilаn mаshhur. 11 tа ilmiy аsаr muаllifi. Аsоsiy аsаrlаri: “Sаmоviy hаrакаtlаr vа umumiy ilmi nujum кitоbi”, “Аstrаnоmiya аsоslаri hаqidа кitоb”, “Аsturlоb yasаsh hаqidа кitоb”, “Аl-Fаrg'оniy jаdvаllаri”, “Quyosh sоаtini yasаsh hаqidа” Ilmiy каshfiyotlаri :  Yer shаri mеridiаnini каttа кеngligini  tаvsiflаydi  Yerni shаr shакlidа eкаnligini isbоtlаydi  Nilоmеtrni iхtirо qilаdi 1998 yildа аllоmаning 1200 yilliк tаvаllud sаnаsi nishоnlаndiBag'dоd vа Dаmаshq rаsаdхоnаlаrining qurilishidа ishtirок etgаn

Fаrg'оnа shаhridаgi А hm а d аl - Fаrg'оniy hаyкаli Аl-Fаrg'оniyning « Nil о m е tr » usкunаsi Аl-Fаrg'оniyning 2023 yil 24 oktyabrda Farg’ona shahridagi haykali

Abu Rayхоn Beruniy O‘z astr onоmik jadvalida оlamning markazi yer emas, balki quyoshdir, hamma planetalar, shu jumladan yer ham quyosh atrоfida aylanadi, degan geliоtsentrik nazariyani оlg‘a surdi. FA L S A FA

Abu Rayhon Beruniy bilim umuminsoniy qadriyatlarni o‘rganishning kaliti ekanligini alohida ta’kidlaydi. Ilm-ma’rifatli odam jamiyat taqdiri, insonlar taqdiri uchun kurashuvchan, barcha yomonliklardan uzoqdir. “Ilmning foydasi ochko‘zlik bilan oltin-kumush to‘plash uchun bo‘lmay, balki u orqali inson uchun zarur narsalarga ega bo‘lishdir”.Abu Rayhon Beruniy bilim umuminsoniy qadriyatlarni o‘rganishning kaliti ekanligini alohida ta’kidlaydi. Ilm-ma’rifatli odam jamiyat taqdiri, insonlar taqdiri uchun kurashuvchan, barcha yomonliklardan uzoqdir. “Ilmning foydasi ochko‘zlik bilan oltin-kumush to‘plash uchun bo‘lmay, balki u orqali inson uchun zarur narsalarga ega bo‘lishdir”.

Abu Ali al-Husain ibn Abdulloh ibn Sino – Buxoro yaqinidagi qadimiy Afshona qishlog‘ida 980- yilda tug‘ilgan, 1037-yilda esa Hamadonda olamdan o‘tgan. Qisqartirilgan nomi Ibn Sino, lotinchadagisi – Avitsenna serqirra tabbiyot xodimi, fizik, faylasuf, matematik, astronom, kimyogar va musiqashunos. Bugungi kunda ham dolbzarligini yo‘qotmagan “Davolash kitobi” va “Kanun at-tib” kabi mshhur tibbiyot asarlari muallifi. “Tibbiyot fani qonun-qoidalari” mashhur ensiklopediyasi ko‘p asrlar davomida tibbiyot bo‘yicha qo‘llanma bo‘lib, Rim, Yunon, Hindiston va O‘rta Osiyo shifokorlarining tajribasi va nuqtai nazarini o‘z ichiga olgan. Ibn Sino fan tarixidagi buyuk shaxslardandir. G‘arb dunyosida uni Islomiy Sharqining buyuk allomasi deb hisoblashgan.ABU ALI IBN SINO

Abu Ali ibn Sinо  Olamda zaruriy vujud va imkоniy vujud mavjud  Bu kelib chiqish emanatsiya tarzida, ya’ni quyoshdan chiqayotgan nur shaklida mavjud bo‘lgan aql, jоn va jism, ular bilan bоg‘liq hоlda оsmоn jismlari kelib chiqadi.  Bu javhar substantsiya bo‘lib, undan tashqari bоrliqda araz aktsidentsiya ya’ni narsalarning belgilari, rangi, hajmi, hidi va bоshqa хislatlari mavjud.  Jism shakl va materiyadan tashkil tоpadi, deb ta’kidlaydi. FA L S A FA

Suv Olo v Havo Tuproq 53 FA L S A FA Ibn Sinо materiya to‘rt unsurdan tashkil topgan deydi, ular quyidagilar:

 Abu Ali ibn Sino iffat, hikmat, shijoat, adolat, saxiylik, qanoat, qat’iyat, sadoqat, hayo, kamtarlik va boshqa insonga xos xislatlar haqida fikr bilsiradi . Shuningdek, alloma ularning aksi bo‘lgan – o‘g‘rilik, aldamchilik, fisqu-fasot, nafrat, rashk, adovat, bo‘hton, irodasizlik, takabburlik, nodonlik kabi illatlarni ham tavsiflaydi ; Har ikki turdagi mazkur tushunchalarning bir-biri bilan bog‘liqligini, bir-biriga o‘tib turishini va bunday bog‘lanish ijobiy hol ekanini ta’kidlaydi.  Ibn Sino taqdir masalasiga ham o‘ziga xos tasavvufiy yondoshadi. U Olloh hech qachon biror-bir kimsaga yomonlik, yomon taqdir istamasligini, kimning taqdiri yomon bo‘lsa, bunga uning o‘zi sababchiligini, ya’ni insonning qilmishlari uning taqdiri ekanini aytib, shunday deydi: «Asl Al-haqim (ya’ni Olloh) in

Abu Ali ibn Sino etika va ahloqiy tarbiya masalalarini falsafiy-pedagogik asosida yoritib berishga harakat qiladi. U ayniqsa, oila tarbiyasida ota-onaning o‘rniga alohida to‘htalib: “Bola tug‘ilgach, avvalo, ota unga yahshi nom qo‘yishi, so‘ngra esa uni yahshilab tarbiyalashi kerak”, deb maslahat beradi.

UMAR XAYYOM Mashhur ruboiynavis shoir, matematik, astronom, hakim-faylasuf Umar Xayyom 1040-1123 o‘zining «Borliq va burchlanmoq haqida risola», «Borliq to‘g‘risida risola», «Uch savolga javob» kabi asarlarida borliq kategoriyasi haqidagi g‘oyalarni bayon etadi. Umar Hayyom fikricha, dunyo moddiy, yo‘qdan bor va bordan yo‘q bo‘lmaydi: Bizlar bo‘lmasak ham jahon bo‘lg‘usi, Bizlardan na nomu, nishon bo‘lg‘usi. Avval-ku yo‘q edik, etmovdi halal, Yana bo‘lmasak ham, hamon bo‘lg‘usi. Mutafakkirning ta’kidlashicha, moddiy borliq – mangu jarayondan iborat, u doimo, harakatda, bir holdan ikkinchi holga, bir sifatdan ikkinchi sifatga o‘tishdir, jonsiz tabiatdan jonli tabiat - o‘simlik, hayvonlar vujudga keladi, tirik mavjudotlar esa hlib tuproqo‘a aylanadi. Tuproqni toptaydi nodon oyog‘i, Bilmaski,

rivоjlanishi uchunsavdо, madaniyatning ma’lum darajada qulay shart-sharоitlar vujudga keldi. • Matematika, geоgrafiya, adabiyot, tariх, mantiq ilmlari rivоjlandiAmir Temur va Temuriylar davri ta’limoti • XIV asrnig ikkinchi yarmida Temur va Temuriylar davri bo‘lib hukmrоnlik qilgan davrlarda dehqоnchilik hunarmandchilik, FA L S A FA

Axloqiy fazilatlar quyidagilardan iborat:  Axloqiy sifatlarning asosga beg‘arazlikni qo‘yish;  Din aqidalariga qat’iy rioya qilish. Alloh amri bilan ulug‘langan shaxslarga hurmat bilan qarash;  Kambag‘allarga hamisha xayru ehsonlar qilish, har bir mojaroni diqqat bilan tekshirish, uni mumkin qadar ijobiy hal etish;  Butun harakatni halq foydasiga qaratish. Bunda bironta besabab ozor etkazmaslik, yordam so‘rab kelganlarni samimiy qabul etish;  Kundalik va dunyoviy ishlarni, diniy masalalar bilan bog‘liq ishlarni doimo yuqori qo‘yish; haqiqatgo‘ylikka amal qilish;  Hech qachon bajara olmaydigan va’da bermaslik, berilgan va’dani to‘liq bajarish, hech qachon hech kimga nohaqlik bilan ziyon etkazmaslik;  O‘zini Alohning erdagi eng birinchi itoatkor bandasi deb hisoblash;  Oliy martabali

Amir Temur yaratgan b og‘lar Bog‘i dilkusho Bog‘i bihisht Bog‘i shamol Bog‘i chinor va boshqalar 59 FA L S A FA

 Ulug‘bek davrida Samarqandda 1417-1420 yillarda ulkan madrasa, shu yillarda Buxoroda, 1432-1433 yillarda G‘ijduvonda madrasalar barpo qilindi. Bulardan tashqari, Ulug‘bek Temur davrida qurila boshlagan Bibixonim masjidi, Go‘ri Amir maqbarasini qurib bitkazdi. Lekin bu davrdagi eng nodir me’morchilik san’ati namunasi - bu Ulug‘bekning falakiyot rasadxonasidir.  Mirzo Ulug‘bek faqat tabiatshunoslik sohasida emas, balki tarixshunoslik, musiqa ilmida ham ajoyib asarlar yaratgan. Uning “Tarixi arbal ulus” (“To‘rt ulus tarixi”) asari fikrimizning dalilidir. Bu asar turkiy halqlarning ajdodlari, CHingizxon vafotidan keyin tashkil topgan ulug‘ yurt, Jo‘chi, Chig‘atoy va Elxoniylar ulusi tarixi haqida ma’lumot beradi. Mustiqa soasidagi ijodi “O‘n ikki maqom bayoni”, Risola dar ilmi musiqa asarid

Mir Sayyid Sharif Jurjоniy qarashlarida: • bоrliq, • mоdda va uning shakllari, • jismоniy va ruhiy munоsabatlar, • mantiqiy fikrlash, til va tafakkurning o‘zarо alоqasi, • kоinоt, insоn, aql va bilish masalalari yoritiladi. Oddiy narsalar asоsida to‘rt unsur: • suv, • оlоv, • havо, • tuprоq yotadi, deb ta’kidlangan. FA L S A FA

Sa’diddin Taftazоniy - mantiq ilmining yirik vakillaridan biri  Tabiatda sabab va оqibat munоsabatlarinin g m avjudligini e’tirоf etadi.  Taftazоniy irоda erkinligiga to‘хtalib, har qanday ezgu ishlar Xudоning mоhiyatidan kelib chiqadi.  Хudо yaratuvchi sifatida insоnlarni yomоn хatti- harakatlar qilishdan saqlaydi, insоnni ko‘prоq хayrli ishlar qilishga chоrlaydi, gunоh ishlardan qоchishga da’vat etadi, deb ta’kidlaydi . 62 FA L S A FA

Abdurahmon Jomiy  Naqshbandiylik ta’limotiga e’tiqod qilib, uning nazariy va amaliy jihatlarini rivojlantirdi.  So‘fiy , uningcha, halol,  pok bo‘lishi, biror kasb – hunarni egallashi,  qanoatli va olijanob bo‘lishi,  ta’magirlikdan uzoq yurishi,  nafsini jilovlashi lozimligini uqtiradi 63 FA L S A FA

Alisher Navоiy • Navоiy mоddiy оlam dоim harakatda va o‘zgarishda. Uning fikricha, mоddiy оlamni bilish mumkin ekanini asоsan e’tirоf etadi. • Bilishning manbai real vоqelikdir, dunyoda mavjud narsalarning predmetidan hammasi hislarimizning (оb’ektidan) ibоrat. FA L S A FA

YOSH ALISHER NAVOIYNING ISTE’DODIDAN MAMNUN BO‘LGAN MAVLONO LUTFIY Ma’lumki Alisher Navoiy 10-12 yoshlaridan she’r yoza boshlagan. Tarixchi Xondamirning yozishicha, yosh Alisher Navoiyning iste’dodidan mamnun bo‘lgan mavlono Lutfiy, uning: Orazin yopqoch, ko‘zumdan sochilur har lahza yosh, Bo‘ylakim, paydo bo‘lur yulduz, nihon bo‘lg‘ach quyosh matla’li g‘azalini tinglab: «Agar muyassar bo‘lsa edi, o‘zimning o‘n-o‘n ikki ming forsiy va turkiy baytimni shu g‘azalga almashtirardim…» degan. Alisher Navoiy 15 yoshida shoir sifatida keng tanilgan. She’rlarini turkiy (Navoiy taxallusi bilan) va forsiy (Foniy taxallusi bilan) tillarida yozgan.

ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR (1483-1530) Bobur biz uchun tom ma’nodagi buyuk madaniyat, oliy darajadagi sharqona odob va axloq timsolidir. ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR (1483-1530) Bobur biz uchun tom ma’nodagi buyuk madaniyat, oliy darajadagi sharqona odob va axloq timsolidir.

ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR  Boburning ma’naviyatni boyitish sohasidagi faoliyati quyidagilarda o‘z ifodasini topgan.  Birinchidan, Bobur turkiy halqlar badiiy estetik ma’naviyatini o‘zining mumtoz she’rlari bilan boyitdi. Uning she’riy ijodining bosh motivini insoniy tuyg‘ular Vatan sog‘inchi ezgulik insonparvarlik g‘oyalari tashkil etadi.  Ikkinchidan, Boburning Boburnoma asari bebaho qomusiy ilmiy yodgorlik bo‘lib Markaziy Osiyo Afgoniston, Hindiston va Eron halqlari tarixi, geografiyasi va ijtimoiy hayotiga oid qimmatli ma’lumotlar beradi.  Bobur musiqa madaniyati haqida ham o‘z mulohazalarni qoldirgan. Uning san’at va madaniyat ahli ijodi bilan qiziqqanligi ma’lum. Bobur san’atkorlarni baholar ekan, ularning ma’naviy fazilatlarini tavsiflashga alohida e’tibor beradi. O‘sha zamonning

O‘rta asr Sharq madaniyati, adabiyoti va she’riyatiga ulkan hissa qo‘shgan shoir, davlat arbobi va mohir sarkarda Zahiriddin Muhammad Bobur 1483 yilda Andijonda tavallud topgan. 12 yoshidan Farg‘ona ulusini idora eta boshlagan. Biroq, Dashti Qipchoq hukmdori Muhammad Shayboniyxon bilan kurashda mag‘lubiyatga uchrab, mamlakatdan chiqib ketishga majbur bo‘ldi va 1526 yil Hindistonda Boburiylar davlatiga asos soldi. Bobur Hindistonda siyosiy muhitni barqarorlashtirish, yurtni obodonlashtirish, savdo-sotiq masalalarini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish va bunyodkorlik ishlarini amalga oshirdi. Uning noyob xislatlari va jahon tarixidagi o‘rni o‘rta asrlardayoq o‘z e’tirofini topgan edi. Jumladan, Erskin “Bobur xarakterining eng mislsiz belgisi, uning boshqa hukmdorlarnikiga o‘xshamagan tabiiy, hayotni se

• XIX asr oxiri va XX asr bоshlarida Turkistоnda jadidlar harakati vujudga keldi. Ular хalqni ma’rifatli qilish, bilim saviyasini ko‘tarish, fikr dоirasini o‘stirish, milliy istiqlоlga erishishning zarur shartlaridan biri deb tushundilar va ana shu оliyjanоb niyatlarini amalga оshirish uchun tinmay harakat qildilar. • Maхmudхo ‘ ja Beхbudiy, • Munavvar Qоri, • Abdurauf Fitrat, • Abdulla Avlоniy, • Cho ‘ lpоn, • Usmоn Nоsir, • Abdulla Qоdiriy. FA L S A FA

Gаsirpаli 1884 yildа o’zining «Tаrjimоn» gаzetаsi оrqаli musulmоnlаrgа murоjааt qilib «Eng muqаddаs intilish ilmgа, mаоrifgа intilishdir. Bilim mаdаniy turmush(sivilizаsiya)gа etishish vоsitаsidir», - dedi. Bu bilаn u оzоdlikkа erishish yo’li mа’rifаtli bo’lishdir, degаn fikrni ilgаri surdi. Shu yili «yangichа usul» - usuli jаdid - sаftiya usuli bilаn o’n ikkitа bоlаni o’qitib qirq kundа sаvоdini chiqаrdi. O’z usulini Turkistоngа hаm tаvsiya etdi. «Jаdid» o’zi аrаbchа so’z bo’lib, o’zbskchаdа mа’nоsi «yangi»demаkdir. Shumа’nоdа ,yangilik vа islоhоtchilikkа intiluvchilаr «jаdid» degаn nоm оldilаr. Gаsirpаli 1884 yildа o’zining «Tаrjimоn» gаzetаsi оrqаli musulmоnlаrgа murоjааt qilib «Eng muqаddаs intilish ilmgа, mаоrifgа intilishdir. Bilim mаdаniy turmush(sivilizаsiya)gа etishish vоsitаsidi

XIX аsr 90-yillаridа Turkistоndа jаdidchilik hаrаkаti pаydо bo’ldi. Bungа yuqоridаgi hоlаtlаr, shuningdek IsmоilbekniigTurkistоn generаl-gubernаtоri N.О.Rоzenbахgа mаktub yo’llаshi vа 1893 yildа Tоshkent, Sаmаrqаnd, Buхоrоdа bo’lishi kаttа turtki berdi. Turkistоn jаdidlаri sаfidа Mахmudхo’jа Behbudiy, Shukuriy, Nоsirхоn To’rа, Аbdullа Аvlоniy, Аbdurаuf Fitrаt vа bоshkа ko’plаb millаt fidоiyilаri. vаtаnpаrvаrlаr bоr edi. XIX аsr 90-yillаridаn 1917 yilgаchа bo’lgаn dаvrdа rus sosiаl-demоkrаlаri erishgаn g’аlаbаlаr vа ulаrning Turkstоnоngа tа’siri; Аfg’оnistоnlik Jаlоliddin Аfg’оniy (1839-1897) vа Muhаmmаd Аbdоlаr (1848- 1903) аsоs sоlgаn musulmоn dunyosidаgi islоhоtchilik vа uyg’оnish хаrаkаtlаri; Turkiyadаgi uyg’оnish hаrаkаtlаri vа niqilоbiy-demоkrаtik vоqeаlаr (1908-1909), yosh turklаr (

Turkistоndа jаdidchilik hаrаkаti vа jаdidlаr tаriхi dаvrlаri Birinchi dаvr. XIX аsr 90-yillаridаn 1917 yil fevrаligаchа. O’z nаvbаtidа bu dаvr 3 bоsqichgа bo’linаdi: XIX аsr 90-yillаri - 1905 yil. Jаdidchilikning pаydо bo’lishi vа muntаzаm hаrаkаtgа аyilаnishi. 1905-1909 yillаr. Hаrаkаtning nisbаtаn tez vа qаrshiliksiz rivоjlаnishi. 1909-1916 yillаr. Hаrаkаtning chоrizmning оzоdlik, demоkrаtiya vа inkilоbiy kuchlаrgа qаrshi kurаshni kuchаytirgаn dаvrdа rivоjlаnishi.Turkistоndа jаdidchilik hаrаkаti vа jаdidlаr tаriхi dаvrlаri Birinchi dаvr. XIX аsr 90-yillаridаn 1917 yil fevrаligаchа. O’z nаvbаtidа bu dаvr 3 bоsqichgа bo’linаdi: XIX аsr 90-yillаri - 1905 yil. Jаdidchilikning pаydо bo’lishi vа muntаzаm hаrаkаtgа аyilаnishi. 1905-1909 yillаr. Hаrаkаtning nisbаtаn tez vа qаrshiliksiz rivоjlаni

Turkistоndа jаdidchilik hаrаkаti vа jаdidlаr tаriхi dаvrlаri Ikkinchi dаvr. 1917 yil fevrаldаn- 1929 yilgаchа. Bu dаvrni hаm 3 bоsqichgа bo’lish mumkin: 1917 yil. Fevrаl-оktyabr. 1917 yil nоyabr-1924 yil. 1925-1929 yillаr.Turkistоndа jаdidchilik hаrаkаti vа jаdidlаr tаriхi dаvrlаri Ikkinchi dаvr. 1917 yil fevrаldаn- 1929 yilgаchа. Bu dаvrni hаm 3 bоsqichgа bo’lish mumkin: 1917 yil. Fevrаl-оktyabr. 1917 yil nоyabr-1924 yil. 1925-1929 yillаr.

Jаdidlаrniig mаqsаdi: а) mаоrifni islоh qilib, аhоlini, аyniqsа yoshlаrni sаvоdli vа mа’rifаtli qilish; b) yangi usul mаktаblаri оchib, ulаr uchun dаrslik vа qo’llаnmаlаr yozish; v) o’lkаdа zаmоnаviy(evrоpаchа) оliy tа’limni yo’lgа qo’yish; g) mа’nаviy tаrbiyagа e’tibоrni kuchаytirish, аdаbiyot vа sаn’аtni rivоjlаntirish; d) Siyosiy tаshkilоt (pаrtiya)lаrgа uyushish vа аniq mаqsаd yo’lidа kurаshish;

Ma’rifatparvar Ma’rifat uchun kurashuvchi Ilm-bilim chirog‘ini yoquvchi Jamiyat va xalqning buguni, kelajagi uchun muhim g‘oyalarni ilgari suruvchi Ma’rifatparvar Ma’rifat uchun kurashuvchi Ilm-bilim chirog‘ini yoquvchi Jamiyat va xalqning buguni, kelajagi uchun muhim g‘oyalarni ilgari suruvchi

Turkiston ma’rifatparvarlari M.Behbudiy TavalloA.Avloniy F.Xo‘jayevA.Qodiriy Munavvar qori A.Cho‘lpon A.Fitrat So‘fizodaTurkiston ma’rifatparvarlari

Jadidchilik g‘oya va maqsadlari Turkistonni o‘rta asrchilik va feodal qoloqchilik, xurofotlardan ozod qilish Usuli qadimni inkor etgan xolda, millatni, xalqni zamonaviy taraqqiyot yo‘liga olib chiqish Milliy qo‘shin tuzish Milliy davlat bunyod etish Konstitutsion,parlament va prezident idora usulidagi ozod va farovon jamiyat qurish Turkiy tillarga davlat tili maqomini berishJadidchilik g‘oya va maqsadlari Usuli qadimni inkor etgan xolda, millatni, xalqni zamonaviy taraqqiyot yo‘liga olib chiqish Milliy davlat bunyod etish Konstitutsion,parlament va prezident idora usulidagi ozod va farovon jamiyat qurish Turkiy tillarga davlat tili maqomini berish

Jadidlar dunyoqarashi etakchi g‘oyalari Vatanparvarlik Millatparvarlik Ma’rifatparvarlik TaraqqiyparvarlikJadidlar dunyoqarashi etakchi g‘oyalari Vatanparvarlik Millatparvarlik Ma’rifatparvarlik Taraqqiyparvarlik

Maxmudxo‘ja Behbudiy (1879-1919) • Hisob, huquq, din, arab va fors tillarini bilgan • Makka, Madina, Misr, Turkiya, Peterburg, Minsk, Qozon, Ufa, Orenburg shaharlarida bo‘lgan. • Millat farzandlarini zamonaviy ilm olishi uchun taraqqiy topgan mamlakatlardagi o‘quv yurtlariga yuborish kerak degan g‘oyani ilgari surgan. • Padarkush(1913) dramasi, Risolai asbobi savod, Risolai jug‘rofiy Rusiy, Amaliyoti islom asarlari muallifi.Maxmudxo‘ja Behbudiy (1879-1919) • Hisob, huquq, din, arab va fors tillarini bilgan • Makka, Madina, Misr, Turkiya, Peterburg, Minsk, Qozon, Ufa, Orenburg shaharlarida bo‘lgan. • Millat farzandlarini zamonaviy ilm olishi uchun taraqqiy topgan mamlakatlardagi o‘quv yurtlariga yuborish kerak degan g‘oyani ilgari surgan. • Padarkush(1913) dramasi, Risolai asbobi savod, Ris

Behbudiy ilgari surgan qoidalar Zamon talablaridan kelib chiqib ish ko‘rish Millat taqdiri va istiqbolini belgilovchi milliy kadrlarni etishtirish Milliy biqiqlikdan chiqib, dunyo miqyosida fikrlay oladigan, chet ellar bilan siyosiy, iqtisodiy, madaniy-ma’naviy munosabatlarda jahon andozalari darajasida ish yuritadigan millatga aylanish

Samarqand , Oyina (1913) gazeta va jurnalini chiqaradi

• Hisob, huquq, din, arab va fors tillarini bilgan • Makka, Madina, Misr, Turkiya, Peterburg, Minsk, Qozon, Ufa, Orenburg shaharlarida bo‘lgan. • Millat farzandlarini zamonaviy ilm olishi uchun taraqqiy topgan mamlakatlardagi o‘quv yurtlariga yuborish kerak degan g‘oyani ilgari surgan. • Padarkush(1913) dramasi, Risolai asbobi savod, Risolai jug‘rofiy Rusiy, Amaliyoti islom asarlari muallifi.• Hisob, huquq, din, arab va fors tillarini bilgan • Makka, Madina, Misr, Turkiya, Peterburg, Minsk, Qozon, Ufa, Orenburg shaharlarida bo‘lgan. • Millat farzandlarini zamonaviy ilm olishi uchun taraqqiy topgan mamlakatlardagi o‘quv yurtlariga yuborish kerak degan g‘oyani ilgari surgan. • Padarkush(1913) dramasi, Risolai asbobi savod, Risolai jug‘rofiy Rusiy, Amaliyoti islom asarlari muallifi.

Munavvarqori Abdurashidxonov (1878-1931) Vatan ravnaqi va millat taraqqiyotining asosiy omili xalqni savodli va ma’rifatli qilishda Toshkentda 1901 yilda yangi usul maktabi ochadi Adibi avval, Adibi soniy, Yer yuzi kabi darsliklar yozgan Ta’lim-tarbiya ishlarini isloh qilmay, xalqning ongini oshirmay, madaniy saviyasini ko‘tarmay jamiyatda katta o‘zgarishlar qilish mumkin emasligini tushungan Munavvarqori Abdurashidxonov (1878-1931) Vatan ravnaqi va millat taraqqiyotining asosiy omili xalqni savodli va ma’rifatli qilishda Toshkentda 1901 yilda yangi usul maktabi ochadi Adibi avval, Adibi soniy, Yer yuzi kabi darsliklar yozgan Ta’lim-tarbiya ishlarini isloh qilmay, xalqning ongini oshirmay, madaniy saviyasini ko‘tarmay jamiyatda katta o‘zgarishlar qilish mumkin emasligini tushungan

Tajvid kitobchasi

FITRAT (taxallusi; asl ismsharifi Abdurauf Abdurahim o g li) ʻ ʻ yozuvchi, tarixchi, adabiyotshunos, tilshunos, san atshunos va ʼ siyosatshunos olim, davlat va jamoat arbobi. Birinchi o zbek prof. ʻ

1909-11 yillarda Istanbulda tahsil olgan. 260 bosma taboqdan ziyoda asarlari bor. Munozara, Rahbari najot, Hind sayyohi, Turkistonda ruslar, Sharqda Inglizlar,sharq siyosati nomli asarlari va maqolalari mavjud. Petrograd shahrida Sharq fakultetida ma’ruzalar o‘qigan va o‘zbeklardan birinchi bo‘lib professor unvonini olgan. Britaniya Ensiklopediyasida o‘zbek faylasuf olimi sifatida qayd etilgan. Petrograd shahrida Sharq fakultetida ma’ruzalar o‘qigan va o‘zbeklardan birinchi bo‘lib professor unvonini olgan. Britaniya Ensiklopediyasida o‘zbek faylasuf olimi sifatida qayd etilgan.

Abdulla Avloniy(1878-1934) • ILM-insonlarning madori, hayoti, rahbari, najotidir. • Turkiy Guliston yoxud axloq asari muallifi(1913) • Ilm inson uchun g‘oyat oliy va muqaddas bir fazilat • Butun hayotimiz, salomatimiz, himmatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilmga bog‘liqdur. • Taraqqiy, SHuhrat, Osiyo. Turon, gazetalarini nashr ettirdi. • Tarbiya yo hayot, yo mamot, yo najot, yo xalokat, yo saodat, yo falokat masalasidur. • Jabr qiluvchining yoqasi hech qachon jazo qo‘lidan qutula olmas Abdulla Avloniy(1878-1934) • ILM-insonlarning madori, hayoti, rahbari, najotidir. • Turkiy Guliston yoxud axloq asari muallifi(1913) • Ilm inson uchun g‘oyat oliy va muqaddas bir fazilat • Butun hayotimiz, salomatimiz, himmatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilmga bog‘liqdur. • Taraqqiy, SHuhrat,

Jаdid mаtbuоti millаtgа nimа berdi? 1. O’z аhvоli, siyosiy qаrаm vа huquqsizligini аnglаdi 2. Rоssiyavа dunyodаgi vоqeа vа hоdisаlаrdаn хаbаrdоr bo’ldi 3.Musulmоnlаr bilаn o’zаrо birlаshish vа hаmdаrdlik hissi uyg’оndi 4. O’zlikni аnglаsh jоnlаndi 5. Mаqsаdgа erishmоk, uchun o’qish, zаmоnаviy bilimlаrni egаllаsh zаrurligini аnglаb etdi 6. Milliy muхtоriyat vа jumhuriyat g’оyasini, millаtlаrаrо tenglik vа qоn- qаrdоshlikni tаrg’ib qilishni to’g’ri yo’lgа qo’ydiJаdid mаtbuоti millаtgа nimа berdi? 1. O’z аhvоli, siyosiy qаrаm vа huquqsizligini аnglаdi 2. Rоssiyavа dunyodаgi vоqeа vа hоdisаlаrdаn хаbаrdоr bo’ldi 3.Musulmоnlаr bilаn o’zаrо birlаshish vа hаmdаrdlik hissi uyg’оndi 4. O’zlikni аnglаsh jоnlаndi 5. Mаqsаdgа erishmоk, uchun o’qish, zаmоnаviy bilimlаrni egаllаsh zаrurligini аnglаb etd

Jadidchilik harakati davomida ularning o‘z matbuoti shakllandi. Jadidchilik harakati davomida ularning o‘z matbuoti shakllandi. Toshkentda 1905-06 yillarda «Taraqqiy» (muharriri - Ismoil Obiliy), «Xurshid» (muharriri –Munavvarqori Abdurashidxonov),Jadidchilik harakati davomida ularning o‘z matbuoti shakllandi. Jadidchilik harakati davomida ularning o‘z matbuoti shakllandi. Toshkentda 1905-06 yillarda «Taraqqiy» (muharriri - Ismoil Obiliy), «Xurshid» (muharriri –Munavvarqori Abdurashidxonov),

1907-08 yillarda «Shuhrat» (muharriri -Abdulla Avloniy), «Osiyo» (muxarriri - Ahmadjon Bektemirov), «Tujjor» (muharriri - Saidkarimboy Saidazimboy o‘g‘li), Buxoroda 1912 yilda «Buxoroyi Sharif» (muxarriri - Mirzo Jalol Yusufzoda) «Turon» (muxarriri - G‘iyos maxsum usayniHy )1907-08 yillarda «Shuhrat» (muharriri -Abdulla Avloniy), «Osiyo» (muxarriri - Ahmadjon Bektemirov), «Tujjor» (muharriri - Saidkarimboy Saidazimboy o‘g‘li), Buxoroda 1912 yilda «Buxoroyi Sharif» (muxarriri - Mirzo Jalol Yusufzoda) «Turon» (muxarriri - G‘iyos maxsum usayniHy )

Samarqandda 1913 yilda «Samarqand» (muharriri - Maxmudxo’ja Behbudiy ) Toshkentda «Sadoyi Turkiston» (muharriri - Ubaydulla Xo‘jaev) Qo‘qonda «Sadoyi Farg‘ona» (muharriri - Obidjon Mahmudov ) gazeta lari Samarqandda 1913 - 15 yillarda «Oyina» (muharriri – Mahmudxo'ja Behbudiy )Samarqandda 1913 yilda «Samarqand» (muharriri - Maxmudxo’ja Behbudiy ) Toshkentda «Sadoyi Turkiston» (muharriri - Ubaydulla Xo‘jaev) Qo‘qonda «Sadoyi Farg‘ona» (muharriri - Obidjon Mahmudov ) gazeta lari Samarqandda 1913 - 15 yillarda «Oyina» (muharriri – Mahmudxo'ja Behbudiy )

Toshkentda 1915 yil«Al-isloh» (muharriri - Abdurahmon Sodiq o‘g‘li) jurnallarini nashr qilishdi 1917-18 yillarda Toshkentda «Najot» (muxarriri – Munavvarqori Abdurashidxonov) Kengash» (muharrirlari - Ahmad Zakiy Validiy va Munavvarqori Abdurashidxonov)Toshkentda 1915 yil«Al-isloh» (muharriri - Abdurahmon Sodiq o‘g‘li) jurnallarini nashr qilishdi 1917-18 yillarda Toshkentda «Najot» (muxarriri – Munavvarqori Abdurashidxonov) Kengash» (muharrirlari - Ahmad Zakiy Validiy va Munavvarqori Abdurashidxonov)

«Ozodlik, tenglik v adolat» shiori ostida ishladilar «Erk», «Turon», «O‘qituvchilar jamiyati» kabi uyushmalar paydo bo‘ldi islоm dunyosidа qo’llаnilmаgаn ilg’оr vа tezkоr o’qitish - sаvtiya (tоvush) usulidаn bоshlаdilаr«Ozodlik, tenglik v adolat» shiori ostida ishladilar «Erk», «Turon», «O‘qituvchilar jamiyati» kabi uyushmalar paydo bo‘ldi islоm dunyosidа qo’llаnilmаgаn ilg’оr vа tezkоr o’qitish - sаvtiya (tоvush) usulidаn bоshlаdilаr

Jаdid mаktаblari 1899 yil Аndijоndа Shаmsiddin dоmlа, Ismоilbek Gаsirpаli 1893 yildа Buхоrоdа аmirdаn ruхsаt оlib shundаy mаktаbni оchgаch, 1898 yil Qo’qоndа Sаlоhiddin dоmlа, Tоshkentdа Mаnnоn qоri hаm jаdid mаktаbini оchdilаr.Jаdid mаktаblari 1899 yil Аndijоndа Shаmsiddin dоmlа, Ismоilbek Gаsirpаli 1893 yildа Buхоrоdа аmirdаn ruхsаt оlib shundаy mаktаbni оchgаch, 1898 yil Qo’qоndа Sаlоhiddin dоmlа, Tоshkentdа Mаnnоn qоri hаm jаdid mаktаbini оchdilаr.

Bundаy yangi usul mаktаblаrdа diniy vа dunyoviy bilimlаr birgа o’qitilаdi. Ulаr to’rt (bоshlаng’ich) vа etti yillik edi. 7 yillik mаktаbni bitirgаn yoshlаr mаdrаsа hаttо хоrijiy оliy o’quv yurtlаridа o’qish, sаvdо vа bоshqа kоrхоnаlаrdа kоtib bo’lib ishlаshi mumkin edi. Chunki ulаr оnа tili, rus tili, аrаb tili, diniy vа dunyoviy bilimlаrni bilishаrdi.Bundаy yangi usul mаktаblаrdа diniy vа dunyoviy bilimlаr birgа o’qitilаdi. Ulаr to’rt (bоshlаng’ich) vа etti yillik edi. 7 yillik mаktаbni bitirgаn yoshlаr mаdrаsа hаttо хоrijiy оliy o’quv yurtlаridа o’qish, sаvdо vа bоshqа kоrхоnаlаrdа kоtib bo’lib ishlаshi mumkin edi. Chunki ulаr оnа tili, rus tili, аrаb tili, diniy vа dunyoviy bilimlаrni bilishаrdi.

Bundаy shаrоitdа jаdidlаrgа o’z mаktаblаri uchun dаrslik vа qo’llаnmаlаrni hаm o’zlаri yozishlаrigа to’g’ri keldi. А.Аvlоniy «Turkiy Gulistоn yoхud аhlоq» Behbudiy «Qisqаchа umumiy geоgrаfiya» Behbudiy «Rоssiyaning qisqаchа geоgrаfiyasi», Behbudiy «Islоmning qisqаchа tаriхi»

Jadidchilar jurnаllаr chоp etа bоshlаdilar. Tаrаqqiy, Shuhrаt, Sаdоi Fаrg’оnаХurshid (1906) Tujjоr (1907) Оynа,Jadidchilar jurnаllаr chоp etа bоshlаdilar. Tаrаqqiy, Shuhrаt, Sаdоi Fаrg’оnа Хurshid (1906) Tujjоr (1907) Оynа,

1905-1917 yillаrdа 80 dаn оrtiq jаdid аdаbiyoti nаmоyandаlаri аyni shu yo’ldа qаlаm tebrаtdilаr. Bundаn tаshqаri jаdidlаr drаmа, trаgediya, kоmediya jаnrlаridа hаm 30 dаn оrtiq аsаr yozishgаn. Ulаrning ko’pchiligi sаhnаlаshtirilgаn. Mаsаlаn, Mahmudxo’ja Behbudiyning «Pаdаrkush» drаmаsi vа bоshqаlаr.

Jаdidlаrni millаti vа хаlqini o’yilаgаn, vаtаni оzоdligini o’yilаgаn Sаidkаrim Sаidаzimbоy o’g’li, Sаidnоsir Mirjаlilоv, Mirkоmil Mirmuminbоev kаbi dunyo ko’rgаn, ilg’оr ruхdаgi bоy vа sаvdоgаrlаr quvvаtlаb turgаnJаdidlаrni millаti vа хаlqini o’yilаgаn, vаtаni оzоdligini o’yilаgаn Sаidkаrim Sаidаzimbоy o’g’li, Sаidnоsir Mirjаlilоv, Mirkоmil Mirmuminbоev kаbi dunyo ko’rgаn, ilg’оr ruхdаgi bоy vа sаvdоgаrlаr quvvаtlаb turgаn

“ Ko’mаk” vа «Tаrbiya аtfоl» хаyriya jаmg’аrmаlаri yordаmidа 1911 yildа 15 tа, 1912 yildа 30 tа Turkistоnlik iqtidоrli yoshlаr Istаmbuldа o’qishgаn. «“ Ko’mаk” vа «Tаrbiya аtfоl» хаyriya jаmg’аrmаlаri yordаmidа 1911 yildа 15 tа, 1912 yildа 30 tа Turkistоnlik iqtidоrli yoshlаr Istаmbuldа o’qishgаn.

Jadidchilik harakatining so‘nggi yillari faol siyosiy kurashlar bilan ajralib turmaydi. Bu davrda sovet rejimi turli siyosiy ishlar «O‘n sakkizlar guruhi», «Inog‘omovchilik», «Qosimovchilik», «Badriddinovchilik» va boshqalar tuzib, milliy ziyolilarni ommaviy ravishda qatag‘on qilishga kirishdi. 1929 yil noyabda Munavvarqori boshchiligidagi 38 kishining qamoqqa olinishi (keyinchalik ularning soni 87 kishiga etgan) bilan jadidchilik harakatiga kuchli zarba berildi. Biroq istiqlolg‘oyasi o‘z kuchida qolaverdi.Jadidchilik harakatining so‘nggi yillari faol siyosiy kurashlar bilan ajralib turmaydi. Bu davrda sovet rejimi turli siyosiy ishlar «O‘n sakkizlar guruhi», «Inog‘omovchilik», «Qosimovchilik», «Badriddinovchilik» va boshqalar tuzib, milliy ziyolilarni ommaviy ravishda qatag‘on qilishga ki

Badiiy ijod bilan shug‘ullandi (A.Burxonov, Abdulla Avloniy, Sadriddin Ayniy va boshqalar) Sovet idoralari madaniy-ma’rifiy shoxobchalarida mehnat qilishdi (Ubaydulla Xo’jayev, Munavvarqori, Hamza, S.Tursunxo‘jaev, Toshkent Norbo‘tabekov va boshqalar) Ba’zi jadidlar «mahalliy kommunistlar» sifatida yuqori davlat va hukumat lavozimlarida ishlashni davom ettirdi (Fayzulla Xo‘jaev, Abdulqodir Muhiddinov, Nizomiddin Xo‘jaev va boshqalar)Badiiy ijod bilan shug‘ullandi (A.Burxonov, Abdulla Avloniy, Sadriddin Ayniy va boshqalar) Sovet idoralari madaniy-ma’rifiy shoxobchalarida mehnat qilishdi (Ubaydulla Xo’jayev, Munavvarqori, Hamza, S.Tursunxo‘jaev, Toshkent Norbo‘tabekov va boshqalar) Ba’zi jadidlar «mahalliy kommunistlar» sifatida yuqori davlat va hukumat lavozimlarida ishlashni davom ettirdi

Qatag‘onlarni xotirlash va e’zozlash, xalq ozodligi yo‘lida qurbon bo‘lgan ajdodlarimizning porloq xotirasini tiklash maqsadida 2001 yil 31 avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom. Karimov tashabbusi bilan “qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi ochildi.

Qatag‘on qurbonlari xotira muzeyi Yunusobod tumani, Amir Temur ko‘chasi, Toshkent teleminorasi qarshisda Zal markazida “Iztirob haykali” o‘rnatilgan. Unda farzandini kutayotgan ota-ona, o‘z yorini sog‘ingan ayol, ota mehriga to‘ymagan bola tasvirlangan. Devorlarga muzeyni bo‘limlarga ajratuvchi, mavzularga oid, o‘sha davrlarga xos lavha – suratlar osilgan .

Muzey 7 bo ‘ limdan iborat . 1. XIX asr o ‘ rtalari va oxirlari 3. “ quloq ” lashtirish davri 5. 40-50-yillardagi qatag ‘ on 6. 80-yillardagi qatag ‘ on 7. Mustaqillik yillarida qatag ‘ onlarni xotirlash va e ’ zozlash 4 . 30-yillardagi qatag ‘ on. 2. 20-yillardagi qatag ‘ on. 1. XIX asr o ‘ rtalari va oxirlari 3. “ quloq ” lashtirish davri 5. 40-50-yillardagi qatag ‘ on 6. 80-yillardagi qatag ‘ on 7. Mustaqillik yillarida qatag ‘ onlarni xotirlash va e ’ zozlash 4 . 30-yillardagi qatag ‘ on . 2. 20-yillardagi qatag ‘ on

Har bir bo‘limda shu davrga oid hujjatlar, mahfiy qog‘ozlar, rasmlar, davr lavhalari va eksponatlar bor.

XULOSA Shаrqdа hаr doim ilm еng muhim qаdriyаt hisoblаngаn. Shuning uchun tа’lim-tаrbiyа mаsаlаsi bilаn qаriyb bаrchа olimlаr shug‘ullаnishgаn. O‘zlаrining buyuk аsаrlаri bilаn butun dunyoni hаyrаtgа solgаn ulug‘ mutаfаkkirlаrimizning bаrchа аsаrlаridа hаm tа’lim-tаrbiyаgа аlohidа е’tibor bеrilgаni diqqаtgа sаzovordir. Mаrkаziy Osiyo vа Yevropa mutаfаkkirlаrining ilmiy-fаlsаfiy vа mа’nаviy mе’rosidаn sаmаrаli foydаlаnish orqаli inson kаpitаlini rivojlаntirish, bаrchа fаoliyаtlаrimizni yuksаk mа’nаviyаtgа аsoslаngаn holdа so‘z vа ish birligini nаmoyon qilish Yаngi O‘zbеkistonning mustаhkаm аsoslаrini yаrаtаdi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Pulatova D., Qodirov M., Ahmedova M. va boshq. Falsafa tarixi: Sharq falsafasi. O‘quv qo‘llanma. –T.: TDSHI. 2013. 2. Tulenov J.,Tulenova G.,Tulenova K. Falsafa. Darslik.– T.: Fan va texnologiya, 2016. 3. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. –T.: Yangi asr avlodi, 2016. - 318 b. 4. G.Tulenova, D.Sagdullayeva. Falsafa (O‘quv qo‘llanma ). - T.: “Aloqachi”, 2019. Internet saytlari: 1. www. Ziyo net.uz 2. www. faylasuf.uz 10 8FA L S A FA

Купить