Fan falsafasi va metodologiyasini predmeti - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	25.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Fan falsafasi va metodologiyasini predmeti

Sotib olish

Fan falsafasi va metodologiyasini predmeti
Reja:
1. Fan ilmiy tadqiqot obyekti va falsafiy tahlil predmeti sifatida.
2. Fanning metodologik va falsafiy muammolari: xarakteri va tasnifi.
3. Fan falsafasi va metodologiyasi: yo’nalish va nazariy bilish tarmog’i
sifatida.
4. Fan falsafasi va metodologiyasini dolzarb muammolari.

Fan inson faoliyatini shunday bir jabhasidirki, unda insonni taraqqiy
etishiga qaratilgan ma’naviy-ilmiy, nazariy, uslubiy qadriyatlar yaratildi. Fan
yaratiladigan ma’naviy qadriyatlar insonni bilishga, ijtimoiy va texnologik
o’zgarishga, olam tasviri va dunyoqarashini shakillantirishga qaratilgan
ehtiyojlarini qondirdi.
Mana shunday muhim ijtimoiy vazifani bajargani bois: fanni
xususiyati, taraqqiy etish qonuniyatlarini, ijtimoiy taraqqiyotga
ko’rsatayotgan ta’sirini o’rganish ehtiyoji va talabi kuchayadi.
Gnoseologik ehtiyoj orbitasiga kirib kelgan fan bilish obyektiga
aylanadi.
Fanni obyekti sifatida olib qarashni anatologik asosi bu uni jamiyatda
ijtimoiy institut sifatida mavjul bo’lishdir. Tadqiqot obyekti bo’lgan fan ko’p
jihatlarga – obyektiv subyektiv, ijtimoiy, ma’naviy, gnoseologik
xususiyatlariga ega. Shu bois fanni o’rgatishga qaratilgan yondoshuvlar ham
xilma-xil bo’ladi, predmet sifatida o’nlab fan tarmoqlarida tomonidan
o’rganiladi. Bunda fan tarixi, fan sosiologiyasi, falsafasi va metodologiyasi,
fan etikasi va boshqa fan tarmoqlarini ko’rsatish mumkin.
Fanni fan o’rganar ekan, demak fan o’zini-o’zi o’rganishi mumkin,
o’rganadi ham.
Fanni o’rganishni shakllari va darajalari ko’p xildir:
Nazariy, uslubiy, tarixiy, falsafiy, madaniy, sosiologik, psixologik va
boshqalar.
Fan falsafiy tahlil predmeti sifatida o’ziga xos tomonlariga,
xususiyatlariga ega.
Falsafiy tahlil fanni mohiyati, uni borligi, taraqqiyti qonunlari, inson
muammosi bilan aloqadorligini tadqiqot qilishga qaratilgan.
Fanni falsafiy tahlil faktlarga, boshqa fanni o’rganuvchi yo’nalishlarini
natijalariga tayanadi.

Lekin eng muxim fan falsafasi va metodologiyasi fanni falsafiy
muammolarini inson va jamiyat bilan bog’lab tadqiqot qiladi.
Fanning metodologik va falsafiy muammolari.
Xarakteri va tasnifi.
Falsafa, olam, inson, insonni olamga bo’lgan munosabati va ularni
masalalari bilan qiziqadi. Fan muammosi bilan falsafa qiziqar ekan, uni
mohiyatini, inson faoliyati tizimidagi o’rni, olamni bilish va o’rganishdan
fanning miqiyosi va xususiyati, inson muammolarini hal qilishda fanni o’rni
va xissasi, fanni ma’naviyatini boshqa sohalari bilan aloqasi va o’zaro ta’siri
fanni genezisi va taraqqiyoti muammolarini tadqiqot qiladi.
Fanni bu xislatlarini fanni o’rganuvchi boshqa bilim tarmoqlari chuqur
tadqiqot qila olmaydi.
Fanni o’rganuvchi maxsus fanlar uni juz’iy xususiyatlarini ma’lum
tarixiy intervalda namoyon bo’ladigan xislatlarini konkret ilmiy usullarga
tayanib o’rganadi, fan tarmoqlarini evolyusiyasini, taraqqiyotini ichki va
tashqi omillarini, harakatlantiruvchi kuchlarini ma’lum sivilizasiya va
madaniyat darajasida tahlil qiladilar.
Falsafa esa fanni borligi va mohiyatini insonni olamga bo’lgan
munosabati va inson muammosi nuqtai nazarda tutib* tadqiqot qiladi.
Fan metodologiyasi va metodologiya tushunchalari.
Metodologiya borliqni bilish va o’zlashtirish usullari haqidagi falsafiy
ta’limotdir.
Fan metodologiyasi ilmiy bilishda qilinadigan usullar, tamoyillar va
yondashuvlarni mohiyatini, turlari va ko’rinishlarini, bilish jarayonini
darajalari va bosqichlarini, fanlarda sodir bo’layotgan uslubiy o’zgarishlarni,
paradigmalarni almashinuvini o’rganadi.
Bu nima uchun kerak?

Shu tadqiqotlar tufayli ham o’zini o’zi o’rganadi, o’zini holatiga baho
beradi, mohiyatini tahlil qiladi, shu jumladan diagnoz qo’yib boradi.
Bu ishni metodologiya ko’rinishidagi nazariy tafakkur bajaradi. Estetik
ong, diniy, huquqiy ong va boshqalar fanga baho berishlari mumkin, lekin bu
baholar uni mohiyati va istiqbolini ochib bera olmaydi.
Ekkleziast mnogo znaniy prinosit mnogi pecheri
(ko’p bilim g’am-g’ussani ko’paytiradi)
fan metodologiyasi ser sh a hobchali va ko’p bosqichli nazariy faoliyat sohasi
bo’lib, u - konkret tadqiqot olib borish metodologiyasi.
- alohida fan tarmog’i, metodologiyasi, - ayrim ilmiy bilish sohasi
(tabiiy, texnik va ijtimoiy - gumanitar fanlar) metodologiyasi,
- umumiy fan metodologiyasi jabhalaridan iboratdir.
Miqyosi va predmeti jihatidan turli bosqichda turgan metodologik
tadqiqot sohalarini birlashtiruvchi umumiy tomon bu ilmiy bilish uslublari,
qoidalari va tamoyillarini aniqlash, ilmiy faoliyatning yo’nalishi va amalga
oshirish vositalarini tahlil qilishdir.
Juz’iy metodologik tekshirish sohasidan fan metodologiyasi
muammolari darajasiga ko’tarilganda falsafiy refleksiya va dunyoqarashning
roli, ta’siri kuchayadi.
Bu esa metodologiya va dunyoqarashning o’zaro munosabati
muammosini keltirib chiqaradi.
Albatta, bular, o’rtasidagi aloqadorlik bor, buni ko’pchilik olimlar va
faylasuflar tan oladilar. Lekin gap, nazipiy* - g’oyaviy va falsafiy qadriyatlar
qayta ko’rib chiqilayotgan bir davrda, bunday aloqadorlikning me’yori va
xususiyatini aniqlashdir.
Sho’rolar zamonida fan metodologiyasi dunyoqarashga bo’ysunishi
kerak, metodologiya dunyoqarashning bir qismi degan fikr uqtirilgan. Ilmiy –

falsafiy, ma’orif va ma’rifat tizimlari orqali bu fikr afkori omma ongiga
singdirildi.
Natijada fan metodologiyasi bilim tarmog’i sifatida dialektiv,
materializm tamoyillariga bo’ysundirildi, uning predmeti va vazifalari
maksistik dunyoqarash tushunchalari bilan chegaralandi.
Bu hol fan metodologiyasining ijodiy imkoniyatlarini ma’lum jihatdan
cheklab qo’ydi, aqidaparastlik xislatini kuchaytirib yubordi.
To’g’ri, fan metodologiyasi bilan dunyoqarash o’rtasidagi
aloqadorlikni inkor qilib bo’lmaydi.
Falsafiy dunyoqarash metodologik tafakkurga umumiy yo’nalish
beradi, uning qoida va tamoyillarini tahlil qilish uchun zarur bo’lgan
tushunchalarni shakllantiradi.
Ayni paytda metodologik tamoyillar dunyoqarashning elementlari
bo’lgan falsafiy tasavvurlarning sintezini amalga oshirishda, ilmiy bilish
sohasida qo’lga kiritilgan yutuqlarni umumlashtirishda, ularning falsafiy
ahamiyati va jihatlarini ochib berishda muhim rol’ o’ynaydilar.
Fan metodologiyasi va dunyoqarash o’rtasidagi munosabat har doim
mutanosib xarakterga ega bo’lavermaydi.
"Aslida metodologiya va dunyoqarash o’rtasidagi munosabat, - deb yozadi
M.N. Abdullayeva ularni bir-biriga nisbatan ta’siri murakkab va ziddiyatli
jarayondir.
Qayd qilingan ziddiyatning ko’rinishlaridan biri bu fan
metodologiyasida sodir bo’layotgan o’zgarishlar bilan fan va amaliyot
talablariga javob bermay qolgan, aqidaparastlik xislati saqlangan
dunyoqarash o’rtasidagi qarama-qarshilikdir.
Bunday holatning aksi ham bo’lishi mumkin. Ya’ni, dogmatik andaza
shaklini olgan nazariy tafakkur tamoyillari dunyoqarashining o’zini

aqidaparastlik mazmuniga ega bo’lgan nazariy g’oyaviy xosilaga aylantirishi
mumkin.
Fan falsafasi metodologiyasi: yo’nalish va nazariy bilish tarmog’i
sifatida
Fan falsafasi va metodologiyasi - falsafiy tadqiqotlar yo’nalishiga
kiradi. Maqomi jihatidan fan falsafasi va metodologiyasi falsafiy bilim
tarmog’i, falsafiy fandir.
Bu fan asrni oxiri XX asr boshlarida metodologik tadqiqotlarni
salohiyat va miqyosi oshib borishi sharoitida shakllanadi.
Bu esa o’z navbatida ijtimoiy hayotda fanni roli va ta’sirini kuchayib
borganligini aksidir.
Fan falsafasi va metodologiyasi tadqiqotlar yo’nalishi sifatida F.
Bekonni, R.Dekartni ijodlari davridan boshlab shakllana bordi.
Yangi zamonda fan va falsafa o’rtasidagi farqni, anglash metodologik
muammolarni o’rtaga tashlashni kuchaytirdi.
Nazariy bilim tarmog’i sifatida fan falsafasi va metodologiyasi hozirgi
zamin fanida sodir bo’layotgan fan va o’zgarishlarni tahlil qiladi, yangi
paydo bo’layotgan fan va texnologiya sohalarini falsafiy va uslubiy
umumlashtirishga yordam beradi.
Ya’ni fan, nazariy tafakkurda o’zini o’zi tadqiqot qilish ehtiyoji
nihoyatda kuchayib ketdi.
Yana bir omil yoki sabab: asrga qadam tashlayotgan ko’pchilik fanlarni
paradigmalari o’zgarmoqda.
Ko’p ijtimoiy - gumanitar fanlar, shu jumladan bizdagi falsafada bir
paradigma bormoqda, boshqasi, yangisi istiqlol ruhi bilan oziqlanayotgan
paradigma shakllanmoqda.
Tabiiyki, paradigmalar almashayotgan davrda fan falsafasi va
metodologiyasini roli nihoyatda ortib boradi.

4.Fan falsafasi va metodologiyasini dolzarb muammolari
1. Ijtimoiy - gumanitar fanlar paradigmasi (ijtimoiy - iqtisodiy
o’zgarishlar ta’sirida) yangilanmoqda.
Masalan: falsafa, tarix, iqtisodiy nazariya va boshqalar. Fan falsafasi va
metodologiyasi mana shu jarayonni lozim qilishga yordam berishi lozim.
2. Fan falsafasi va metodologiyasi yo’nalishini o’zi ham, uni
tushunchalari va tamoyillari yangilanishi lozim.
3. Bizda bu yo’nalishni o’ziga xos xususiyatlari bor milliy istiqlol
g’oyasiga tayanish, bu g’oyasidan oziqa omili.
4. G’arb va Sharq fan falsafasi va metodologiyasi ishlab chiqqan
g’oyalarni o’zlashtirish, shu asosda o’zimizni original konsepsiyalarimizni,
yondashuvlarimizni yaratish.
Yana bir m u x im muammo - o’zini predmeti. Paradigmasi va
mazmunini o’zgartirayotgan ijtimoiy gumanitar fanlarga nazariy va uslubiy
zamin sifatida xizmat qila oladigan yangi tasavvurlar, g’oyalar va
tamoyillarga ishlab chiqish.
Buning uchun faylasuflar milliy g’oya va milliy istiqlol mafkurasini
ishlab chiqish faoliyatida bevosita qatnashishlari lozim. Xususan,
tariximizga, Islom Karimov aytganlaridek Bartol’dni (*** asrni II yarmida
faoliyat ko’rsatgan, ko’zga ko’ringan rus tarixchisi) ko’zi bilan emas, milliy
g’oya nuqtai nazarda turib qaytadan tahlil qilib chiqishimiz lozim. Bu ishni
metodologik tomonini bevosita faylasuflar bajarishi kerak.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2017. – B. 74.

2. 2017 – 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi .2017. yil 7 fevral
(PF4947) .
3. To‘raev B.O. Tabiatshunoslik falsafasi.-T.:Tafakkur, 2010
4. T o‘ raev B.O. Abu Rayhon Beruniy. – T.: Tafakkur, 2010. – B. 96
5. To‘raev B.O. Ontologiya, gnoseologiya, logika va fan falsafasi
muammolari. Tanlangan asarlar: I jild. O‘zMK nashriyoti, 2015. –B. 376.
6. To‘raev B. Hozirgi zamon tabiatshunoslik konsepsiyasi. – T.:
Tafakkur. 2009. –B. 208
7. Turaev B.O. Sinergetika: mohiyati, qonuniyatlari va amaliyotda
namoyon bo‘lishi. Jamoaviy monografiya. – T.: Navro‘z, 2017. –B. 36 4 .
8. Qo‘shoqov Sh. Tabiatshunoslik falsafasi. S.:Samarqand; 2004.
9. Qo‘shoqov Sh.S. Tabiiy, texnik va ijtimoiy – gumanitar fanlarning
falsafiy muammolari.S.:SamDU, 2000.
10. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi.-T.:
Universitet, 2005.
11. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi – T.:
Axborot texnologiyalari, 2008.
12. Shermuxamedova N.A. Gnoseologiya – bilish falsafasi. -
T.:“Noshir”, 2011.

Fan falsafasi va metodologiyasini predmeti

Sotib olish