Fan falsafasining vujudga kelishi. Fan falsafasining predmeti - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	27.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Fan falsafasining vujudga kelishi. Fan falsafasining predmeti

Sotib olish

Fan falsafasining vujudga kelishi. Fan falsafasining predmeti
REJA:
1. Falsafa va fan: umumiylik va farq
2. Fan va falsafa: ularni o‘zaro munosabati: tarix va zamon
3. " Fan falsaf asi " kursining predmeti va vazifalari

1. Falsafa va fan: umumiylik va farq
Inson hayotini muhim jihatini bilish faoliyati tashkil qiladi. Inson hayot
kechirish uchun tabiatni o‘zlashtiradi, voqelikni o‘rganadi. U yashab turgan
muhitini bunyod etadi, moddiy va ma’naviy qadriyatlarni yaratadi, ijtimoiy
tuzilmalar va texnika olamini quradi. Bularni amalga oshirish uchun esa
bilim kerak, shu bois kishilar bilish faoliyati bilan shug‘ullanadilar.
Predmeti, mazmuni va sohasiga qarab, bilimlar turlarga bo‘linadi.
Bilimlar kundalik hayot bilimlari va ixtisoslashgan bilimlarga bo‘linishi
mumkin. O‘z navbatida ixtisoslashgan bilimlar ham turlicha bo‘ladi: diniy,
badiiy, ilmiy, falsafiy, huquqiy va boshqalar.
Miloddan oldin VII-VI asrlarda aqliy bilim va mantiqqa asoslangan
falsafa va fan vujudga keldi, rivojlandi. Falsafani vujudga kelishi o‘ziga xos
intellekiual, ya’ni insonlar tafakkurida sodir bo‘lgan inqilobiy o‘zgarish
ifodasi bo‘ldi. Bunday inqilobni xususiyati - falsafiy aql bir xil andazada
fikrlash, aqidaviy ishonchga asoslangan tushuntirishni emas, balki erkin
fikrlashga, akl tamoyillariga tayangan tanqidiy mulohaza yuritishni uslubiy
qurol qilib oldi. Bu esa falsafiy bilimni nazariy bilimga aylantiradi.
Nazariy tafakkur faqat falsafa uchun emas, balki fan uchun ham xosdir.
Olam, tabiatdagi narsa va hodisalarni, ularni boshqaradigan qonuniyatlarni
chuqur bilib olishga qaratilgan faoliyat ilmiy bilimlarni hosil bo‘lishiga olib
keladi. Bu bilimlar aniqligi, mantiqiyligi, tajribaga tayanchanligi bilan ajralib
turadi.
SHunday qilib, falsafa va fan uchun umumiy bo‘lgan xislat -bu mantiqqa
asoslangan nazariy tafakkurdir.
Falsafa olam, inson, borliq, insonni tabiatga bo‘lgan munosabatini asosi
va eng umumiy jihatlari haqida bilim berar ekan, o‘zi olg‘a surgan
mulohazalarni shunchaki da’vat qilmaydi,balki aklni kuchi bilan asoslaydi,

fan va amaliyotdan olingan ma’lumotlarga tayanadi, mantiq qonunlariga
rioya qilib fikrlaydi, dunyoqarashni shakllantirishga qaratilgan tasavvurlar,
goyalar va ta’limotlrni ishlab chiqadi.
Bundan tashqari falsafiy bilim tarkibiga fan, Tabiatshunoslik ilmida
ishlab chiqilgan nazariy tushunchalar, tamoyillar ("atom", "modda",
"harakat", "tizim", "evolyusiya", "struktura" va hokazolar) kiradi. Bu falsafa
va fanni yaqinlashtiradigan jihatdir.
Falsafa va fan (nofalsafiy ilmiy bilim) o‘rtasida o‘xshashlik,
umumiylikni namoyish etadigan muhim belgi -ilmiylik mezonidir. Ilmiylik
mezoniga quyidagilar kiradi:
1) Obektivlik, yoki obektivlik tamoyili. Bu tamoyilga ko‘ra tabiat,
olamdagi narsalar, tizimlar qanday bo‘lsa, xuddi shu holicha, ular
insonga bog‘liq bo‘lmagan mavjudligicha o‘rganiladi. Agar bilish
jarayonida hosil bo‘lgan tasavvurlar, tushunchalar va g‘oyalar
insonni, subektni hohishi, holat, maqsadlariga oid tasavvurlar bilan
buzilgan shaklda ko‘rinadi, ular noto‘g‘ri (yanglish) hisoblanadi.
2) Ratsionallik, oqilonalik, asoslanganlik. Ilmiylik mezoniga, talabiga
ko‘ra har bir fikr, mulohaza fan yoki amaliyotdan olingan faktlar
bilan asoslangan bo‘lishi kerak.
3) Bilish narsa va hodisalarni mohiyati, qonuniyatlarini ochishga,
tushuntirishga qaratilgan bo‘lishi lozim.
4) Bilim tartiblan, tizimli ko‘rinishga ega bo‘lishi darkor. Bilimni
tizimli bo‘lishi mantiq qoidalariga rioya qilishdan hosil bo‘ladi.
5) Tekshirish, anikdash talabi. Ilmiy bilish xulosalari kuzatish,
amaliyot, takqoslash, faktlarga murojat qilish orqali tasdiqlanadi.
Qayd etilgan ilmiylik mezonlari falsafiy bilimga ham, ayniqsa,
ontologiya (tabiat, borliq haqidagi ta’limot), gnoseologiya va epistemologiya,

ilmiy bilish metodologiyasi kabi qismlariga nisbatan tatbiq qilinadi, falsafiy
mulohazalar va muloqotlarda ular (mezonlar) hisobga olinadi.
Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, falsafa (yoki uning ayrim
sohalari, qismlari) ilmiy bilish tarkibiga kiradi, shu jihatdan u nazariy
tafakkur, ilmiy bilish turini hosil qiladi.
To‘g‘ri, falsafa tarixi shundan dalolat beradiki, falsafa, undagi ta’limot
noilmiy, badiiy - simvolik, diniy - ilohiyotli mazmun va shaklda ishlab
chiqilgan bo‘lishi mumkin. Aytaylik, Ibn Arabiy, Abdurahmon Jomiy,
Kerkegor, Nitsshe kabi mutafakkirlar ilmiylik mezoniga tayanmagan holda
falsafiy g‘oyalarni ishlab chiqishgan.
Agar faylasuf o‘z oldiga qo‘ygan muammolarni ilmiy bilish usullari va
mezonlari, mantiqiy asoslash qoidalari yordamida tadqiq esa, unda izlanish
ilmiy xarakterga ega bo‘ladi. aristotel, Ibn Sino, Leybnits, Kant, Gegel,
V.Rassel, K.Popper kabi mutafakkirlar ishlab chikqan falsafiy ta’limotlar
shaklan va mazmunan ilmiy - nazariy ko‘rinishga egadir.
Farq. Falsafa va fan o‘rtasidagi muhim farkdar ham bor. Barcha fanlarni
bevosita funksiyasi (vazifasi) olam, tabiat va jamiyatdagi predmetlarning
konkret xossalarini obekt sifatida o‘rganish, olingan xulosalarni amaliyotga,
ishlab chiqarishga loyiha tuzish orqali bevosita tatbiq qilishdir.
Fanda ishlab chiqilgan tushuncha yoki nazariya tabiat, jamiyat yoki
insonni biron - bir tomonini aks ettiradi, konkret, isbotlasa bo‘ladigan
mazmuncha, soxaviy (konkret predmetga yo‘naltirilgan) xarakterga ega.
Falsafiy bilimda bunday xislat yo‘q, u biron - bir narsa yoki predmetni
tadqiqot obekti sifatida olib qaramaydi, o‘lchamaydi, mikroskop yoki
teleskop orqali kuzatmaydi, eksperiment, dala tajribasini o‘tkazmaydi va
hokazo.
Falsafa o‘zini g‘oyasini ilmiylik mezoni asosida ishlab chiqadi, lekin
uning mulohazalari boshqa narsaga qaratilgan. Falsafani mulohaza predmeti -

insonni borlikqa, olamga munosabati, bu munosabatda nima asos bo‘lib
xizmat qiladi, nima o‘tkinchi, nima mangu, inson borliqni qanaqa jabhasini
tashkil qiladi, borliqda ma’no va harakat yo‘nalishi bormi, hayotni ma’nosi
nima, insonni ezgu - niyati, maqsadi nimaga borib taqaladi, fan - texnikani
yutuqlari nimadan dalolat beradi kabi masalalardir. Bu masalalar bilan
bironta fan bevosita shug‘ullanmaydi.
Falsafani asosiy vazifasi dunyoqarashni shakllantirish, inson hayoti va
bilimi ufqlarini ko‘rsatish, tafakkur madaniyatini, ma’naviy madaniyatni
yuksaltirish, insonlarga borliq, olam, tabiat, jamiyat va inson haqida bir -
butun, yaxlit tasavvurni berishdir.
Falsafada muloqot, tanqidiy va erkin fikrlash, hurfikrlilik belgilovchi
rolni o‘ynaydi. SHu xislatlari bilan falsafa odamlarni, fan bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislarni ongi, dunyoqarashi va ma’naviyatiga katta
ta’sir ko‘rsatad.
Dunyoqarashni shakllantirish borasida falsafa fanlarning yutukdarini
umumlashtiradi, ularga tayanadi, ulardan falsafiy xulosalar chiqaradi. Bu esa
falsafa va fan o‘rtasida munosabat, o‘zaro aloqadorlik borligidan dalolat
beradi.
2. Fan va falsafa: ularning o‘zaro munosabati: tarix va
zamon
Falsafa va fan o‘ratsidagi munosabat tarix va zamon nuqtai nazarda olib
qaralishi mumkin. Darhaqiqat, fan tabiat, jamiyat va inson haqidagi nazariy
bilimlar tizimi sifatida yunon sivilizatsiyasida vujudga kelgan, rivojlangan. O‘sha
davrdayoq fan va falsafa o‘rtasidagi munosabat turli shakl va mazmunda namoyon
bo‘lgan.
Pifagorning ijodida matematika va falsafani sintezi amalga oshgan.
Mutafakkir son va mikdoriy nisbatni olamni asosi, narsalarni mohiyatini tashkil

qiladi, deb hisoblagan. Gippokratning tibbiy qarashlarini shakllanishida
Geraklitning olov haqidagi ta’limoti ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatgan, lekin,
olim falsafaga, ayniqsa medisina ilmini "insonni tabiati (mohiyati)" haqidagi
naturfalsafiy g‘oyalar asosida ishlab chiqishga qaratilgan urunishlarga shubha
bilan qaragan.
Rus olimi I.Rojanskiyning ta’kidlashicha, matematik Evdoks
Knidskiyning falsafiy qarashlari uning ilmiy izganishlariga hech qanday ta’sir
ko‘rsatmagan (Rojanskiy I.D. Antichnaya nauka. M.: Nauka, 1980. -s. 98).
Fanlarni tadqiqot predmeti bo‘yicha tarmoqlanishini Aristotel kuzatar
ekan, "umumiy fan" va "maxsus fan" tushunchalarini ishlab chikdi. Ayrim
asarlarida mutafakkir umumiy fanni "birinchi fan", "birinchi falsafa" deb ham
atagan. Bu fan, uning fikricha borliqning umumiy mohiyatini o‘rganadi. Ayrim
predmetlarni esa maxsus fanlar o‘rganadi. SHunday qilib, Aristotel inson bilimini
ikki sohaga - falsafa va maxsus bilimlarga bo‘ldi. Falsafa maxsus fanlarga
umumiy tushunchalar, tamoyillar va goyalar beradi, fanlar esa falsafiy tushunchalar
mazmunini boyitadilar, konkretlashtvddadi.
YAngi davrda Aristotelning fikrlari Kant va Gegel tomonidan
rivojlantirildi. Gegel falsafa va maxsus fanlar o‘rtasidagi munosabatni dialektik
jarayon deb tushuntirdi. Falsafa maxsus bilim materialiga umumiy mazmun
beradi, ilmiy tushunchalarni mavhum bir tomonlamaligini bartaraf etadi,
ularning umumiy va sababiy jihatlarini ochib beradi, falsafa esa maxsus fanlar
ishlab chiqan tasavvurlar va goyalarni qabul qilib, o‘zini mazmunini boyitadi.
Markscha - lenincha falsafada fan va falsafa o‘rtasidagi munosabat
mafkuralashtiriladi, fanlar faqat dialektik materializm ta’sirida rivojlanishlari
lozim degan tamoyil nazariy va amaliy ko‘rsatma kuchiga ega bo‘ladi.
"Materialistik dialektika" deb atalgan ta’limotga kommunistik dunyoqarashni,
partiyaviy falsafa, sinfiy kurash kabi g‘oyalarni targ‘ib qilishga qaratilgan
mafkuraviy vazifa yuklatilgandn.

Istiklolga erishganimizdan keyin yurtimizda aqidaparastlik illatlaridan
ozod bo‘layotgan falsafa shakllanmokda. Falsafiy fikr istiqlol g‘oyasidan
ijodiy impulslar olib, yangi tushunchalar va konsepsiyalarni ishlab chiqmokda,
o‘zining predmeti va muammolari doirasini kengaytirib bormokda,
rivojlanayotgan yangi, xususan, postnoklassik fanlar metodologiyasi va
umumlashmalarini yaratmokda.
Bunday sharoitda falsafa va fan o‘rtasidagi aloqadorlik va hamkorlikni
kuchaytirishni yangi imkoniyatlari va ufqlari ochilmokda. Hozirgi zamon fan
falsafa uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan yangi ekologik, globalistik,
evolyusion, kosmologik, sinergetik tasavvurlar va g‘oyalarni ishlab chiqmokda.
Ularni umumlashtirish falsafa fanini yangi goyalar bilan boyitish imkoniyatini
beradi.
3. "Fan falsafasi " kursini predmeti va vazifalari
"Fan falsafasi" kursi falsafaning tarkibiy qismi sifatida o‘zini predmeti va
funksiyalariga (bajaradigan vazifalarga) egadir.
Avvalambor, "Fan falsafasi" kursini bir qator oldinroq vujudga kelgan
falsafiy yo‘nalishlardan - "fan falsafasi", "Tabiatshunoslik falsafasi",
"insonshunoslik falsafasi", "jamiyatshunoslik falsafalaridan" farqlash kerak.
Fan falsafasi ilmiy bilishni strukturasi, nazariya va uning funksiyalari,
ilmiy bilishni tarakqiyoti, fan paradigmasi, nazariya va tajriba nisbati kabi
masalalar bilan shug‘ullanadi. XX asrning 2 -yarmidan boshlab fan falsafasida
fan tarakqiyotini qonuniyatlari, fanning strukturaviy birliklari falsafiy tahlil
predmeti bo‘lib qoldi. Bu yo‘nalish doirasida T.Kun, Dj.Agassi, Tulmin,
Lakatoslarni konsepsiyalari ishlab chiqilib, hozirgacha ular muhokama
qilinmokda.
Tabiatshunoslik falsafasi, insonshunoslik falsafasi, texnikashunoslik
falsafasi, jamiyatshunoslik falsafasi kabi yo‘nalishlarda tabiat, jamiyat va

texnikani mohiyati, qonuniyatlari aks etiladigan tasavvurlar, nazariyalar, tadqiqot
usullari tahlil qilinadi.
"Fan falsafasi" fani yuqorida qayd etilgan yo‘nalishlarning muammolarini
o‘zini tarkibiga olishi bilan birga fan, jamiyat va texnologiyalar taraqqiyotini
bilish va amaliyotga, ko‘rsatadigan ta’sirini inson sivilizatsiyasining rivojlanishini,
ziddiyatlarini belgilaydigan masalalarni tadqiq qiladi. Ayniqsa, hozirgi zamon
fanlar ishlab chikqan nazariyalar va g‘oyalarni falsafiy mazmuni, ularning falsafiy
dunyoqarashga, ilmiy tafakkur tarziga, metodologiyaga, falsafa faniga ko‘rsatgan
ta’siri tahlil qilinadi. Shulardan kelib chiqib "Fan falsafasi" kursi predmetini
quyidagicha ta’riflash mumkin: "Fan falsafasi" kursining predmetini hozirgi
zamon fanlarning falsafiy dunyoqarash darajasiga ko‘tarilgan goyalarini
o‘rganish, falsafa va fanlarning o‘zaro aloqadorligi oralig‘ida paydo
bo‘layotgan umum falsafiy, gnoseologik va metodologik muammolarni
tadqiq qilish, tabiiy, texnik va ijtimoiy - gumanitar fanlar tomonidan ishlab
chiqilgan va falsafani o‘zini mazmunan rivojlantirishga qodir bo‘lgan eng
yangi tushunchalari, tamoyillari va konsepsiyalarin tahlil qilish va
umumlashtirish tashkil qiladi. Kursning predmetida u bajaradigan eng muhim
vazifalarni mohiyati va yo‘nalishi belgilangan.
" Fan falsaf asi " kursini asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:
- magistrantlar va mutaxassislar ongida hozirgi zamon ilmiy
dunyoqarashni shakllantirish, insonni o‘rab turgan dunyoga
munosabatda bo‘lish tamoyillari haqida bir butun tasavvurlarni hosil
qilish;
- tabiat, jamiyat, inson va hozirgi zamon texnologiyalar, ularning mohiyati
va taraqqiyoti yo‘nalishlari xususida falsafiy tahlil qilish va
umumlashtirish qobiliyatini o‘stirish;
- magistrant larda tanqidiy fikrlash qobiliyatini takomillashtirish orqali har
qanday aqidaparastlikni keltirib chiqaradigan gnoseologik va uslubiy

omillarni ko‘rsatish, sabablarni bartaraf qilish imkoniyatini beradigan
bilimlarni hosil qilish;
- fan paradigmalari va qadriyatlarini almashinuvi jarayoni qonuniyatlarini
tahlil qilib berish, uning oqibatlarini o‘rganish va tushuntirish;
- fan - texnika tarakqiyotida insonparvarlik qadriyatlarini ustuvorligini,
fan, va axdoqni (etikani, ahloqiy ongni) o‘zaro orqali kursning tarbiyavii
vazifalarini amalga oshirish va hokazo.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2017. – B. 74.
2. 2017 – 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi .2017. yil 7 fevral
(PF4947) .
3. To‘raev B.O. Tabiatshunoslik falsafasi.-T.:Tafakkur, 2010
4. T o‘ raev B.O. Abu Rayhon Beruniy. – T.: Tafakkur, 2010. – B. 96
5. To‘raev B.O. Ontologiya, gnoseologiya, logika va fan falsafasi
muammolari. Tanlangan asarlar: I jild. O‘zMK nashriyoti, 2015. –B. 376.
6. To‘raev B. Hozirgi zamon tabiatshunoslik konsepsiyasi. – T.:
Tafakkur. 2009. –B. 208
7. Turaev B.O. Sinergetika: mohiyati, qonuniyatlari va amaliyotda
namoyon bo‘lishi. Jamoaviy monografiya. – T.: Navro‘z, 2017. –B. 36 4 .
8. Qo‘shoqov Sh. Tabiatshunoslik falsafasi. S.:Samarqand; 2004.
9. Qo‘shoqov Sh.S. Tabiiy, texnik va ijtimoiy – gumanitar fanlarning
falsafiy muammolari.S.:SamDU, 2000.
10. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi.-T.:
Universitet, 2005.

11. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi – T.:
Axborot texnologiyalari, 2008.
12. Shermuxamedova N.A. Gnoseologiya – bilish falsafasi. -
T.:“Noshir”, 2011.

Fan falsafasining vujudga kelishi. Fan falsafasining predmeti

Sotib olish