Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 31.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Fan madaniyat tizimida

Sotib olish
Fan madaniyat tizimida
1. Fan madaniyat tizimida. 
2. Fan va madaniyat. 
3. Fanning ma’naviy madaniyat taraqqiyotidagi roli. 
4. O’zbekistonda fan va madaniyat ravnaqi istiqbollari. Bilish   -   in’ikos   etish   va     ijodiy   o’zlashtirishdan   iboratdir.   Voqyelikni
ijodiy   o’zlashtirish   jarayonida   inson   tabiatda   uchramaydigan,   subyektiv
shaklga   ega   bo’lgan   ma’naviy   qadriyatlarni   yaratadi.   Madaniyat   –   bu
qadriyatlarni   yaratishga   qaratilgan   faoliyat,   shu   faoliyatni   darajasi   va   usuli   ,
yaratilgan   qadriyatli   predmetlar   majmuasi,   ijtimoiy   hayotga   tartib   va   ma’no
beradigan qoidalar, an’analar va tuzilmalardir.
Mazkur ta’rifda madaniy hodisani asosiy belgilari ko’rsatilgan: faoliyat,
qadriyat,   tartib   –   qoida   va   ma’no   (ma’naviy   mazmun).   Bu   belgilar
madaniyatni   bir   ko’rinishi   bo’lgan   fanda   ham   mavjuddir.   Fanda   qadriyatilar
yaratiladigan faoliyat ilmiy tadqiqotlar. Qadriyatlar ishlab chiqilgan, g’oyalar,
nazariyalar   va   ta’limotlardir   faoliyat   darajasi   va   usuli   tadqiqot   olib   borish
darajasi, tarzi, uslubiy mahoratdir.
Tartib   qoida   ilmiy   tadqiqot   faoliyatini   tartiblashtiradigan   nizom   va
axloqiy   normalardir   (fan   etikasi).   Ma’no   –   ilmiy   nazariya   va   g’oyalarda
ifodalangan   tasavvurlar,   tushunchalardir.   Fanda   ishlab   chiqariladigan
qadriyatlar   o’ziga   xos   xususiyatga   egadir.   Bu   xususiyat   bilimni   mohiyati   va
funksiyalari   bilan   belgilanadi.   Bilishni   mohiyati   borlikni   o’rganish,   in’ikos
etish va  ijodiy o’zlashtirishdan iboratdir. 
Voqyelikni   ijodiy   o’zlashtirish   jarayonida   inson   tabiatda
uchramaydigan,   subyektiv   shaklga   ega   bo’lgan   ma’naviy   qadriyatlarni
yaratadi.
Mana   shu   ma’naviya   qadriyatlarni   (tushunchalarni,   g’oyalarni,
ta’limotlarni)   yaratish   fanda   sodir   bo’ladigan   madaniy   jarayondir.   Fanda
ishlab   chiqiladigan   bilimlar,   usullar,   modellar   va   hokazolar   uning   madaniy
tomonini bildiradi.
Fan qadriyatlarini ikki jihati mavjud: 1. Gnoseologik   –   bilish   shakllari   borlikni   in’ikos   etadi,   modelni   tashkil
qiladi;
2. Aksiologik bilish  shakllari (tushunchalar, tamoyillar, g’oyalar) faoliyat
dasturini   unsuriga   aylanadilar,   ijtimoiy   hayotni   shartiga   aylanadilar,
ahamiyatga   qadr-qimmatga   ega   bo’ladilar   tajriba   almashish   vositasiga
aylanadilar.
Fanda   madaniyat   birligi   faoliyat   dasturini   tuzish   uchun   kerak   bo’lgan,
ijtimoiy   faollikni   amalga   oshirish   vositasi   bo’lgan,   ijtimoiy   va   ma’naviy
ehtiyojlarni   qondirish   imkoniyatiga   ega,   shu   bois,   qar-qimmati   bo’lgan
bilimdir.
Bilim esa tushunchalar, tamoyillar  va nazariyalarda ifodalanadi.
Bilimni madaniy xodisa qiladigan xislatlar:
1. Ma’naviy ma’no, mazmunga ega bo’lish;
2. Faoliyat dasturini unsuri, qismi;
3. Inson yaratgan sun’iy belgilar tizimida ifodalanadi, mujassamlanadi;
4. Borlikni o’zlashtirish uchun, tashqi va ichki olamni tasvirlash uchun,
avlodlar   vorisligini   ta’minlanganligi   uchun   qadriyatga   ega   bo’lishi,
ma’naviy qadriyat sifatida ishlab chiqilishi va mavjud bo’lishi.
    Bilishni boshqa tipdagi madaniy-ma’naviy xodisalardan farq qiluvchi
bir qator xossalari bor.
1.   Bilishni   o’zidan   ma’ngaviy   va   moddiy   qadriyatlarni   yaratish,
amaliyotga bevosita tatbiq qilish uchun bevosita foydalanish mumkin, mazkur
xislati bilan  fan   diniy yoki estetik qadryaitlardan farq qiladi.
2. Ilmiy bilishni qadr-qimmatini oshiradigan va faqat unga xos bo’lgan
bir qancha belgilar bor;
a) Mantiq qonunlariga qattiq amal qilish; b) bilishni unsurlarni tizimli tashkil etilganligi;
v) asoslanganligi;
g) isbotlanganligi
d)   maxsus   ifoda     qilish,   faoliyatni   amalga   oshirish   vositalarini   sun’iy
tilni, usulni mavjud bo’lishi.
Fan     bilim   ijtimoiy   borliqni,   inson   yaratadigan   madaniy   olamni
shakllanishida katta rol uynaydi.
Shunday   qilib,   fan,   bilan   o’ziga   xos   madaniy   hodisa   bo’lib   ularni
madaniy   jixatlari   madaniy   hayotni   ko’rish   vositalari   bo’laganligidan   kelib
chiqadi.
Fan madaniy olamni bir jabhasidir.
Bu olamga fan faqat o’ziga xos qadriyatlar va ko’nikmalar bilan kiradi,
o’zini madaniy mikroolamni tuzib beradi.
2 .Fan madaniyat tizimida
Oldingi   savolni  ko’rib  chiqishimizdan  shu  narsa  ma’lum     bo’ldiki,  fan
ijtimoiy   institut   sifatida   xam     maadaniy   jarayonlar   xosilasi   ,   xam   madaniy
ma’naviy qadriyatlar yaratiladigan muassasa ekan.
Jamiyatda bunday madaniy jarayonlar xosilasi va ayni  vaqtda ma’naviy
qadriyatlar   yaratadigan   tuzilmalar   ijtimoiy     hayotni     turli   jabxalarida
mavjuddir. Bularga asosan din,  huquq, san’at afalsafa kabi ma’naviy sohalar
va tuzilmalar kiradi.
Fan   evolyusiyasini   dastlabki   paytlarida   uning   madaniyatini   boshqa
tuzilmalari bilan munosabati va aloqadorligi ta’sirchan bo’lmagan. Nazariy   bilim   tizimi   sifatidla   fan   antiq   davrda   ancha   rivojlangan
bo’lsada, u amaliyot bilan kam bog’langan edi.
Jamiyat miqyosida fanni ma’naviy hayotdagi o’rni salmoqli emas edi.
O’rta   asrda   fang   e’tibor   jaiyat,   davlat   tomonidan   birmuncha   kuchaydi.
Turli akademiyalar, universitetlar, o’quv yurtlar paydo bo’ldi.
Lekin ma’naviy hayotda hukmdor mavqyeini din, diniy ong egallagan.
Fan  va  filosofiya  predmetlari  va  muammolari  diniy  ong  tamoyillari  va
paradigmasiga buysundirilgan edi.
Yangi   dafrida   fanni   mohiyati   va   kuchini   faylasuflar   va   olimlar   anglay
boshladilar.
Fan falsafaga katta ta’sir ko’rsata boshladi.
Keyinchalik   fan   ijtimoiy   ong   shakllarini   nazariy   darajalariga   xam,
jumladan,   axloqshunoslik,   san’atshunoslikka,   madaniyatshunoslikka     ta’sir
ko’rsatib, ularni ilmiy salohiyatlarini ko’tardi.
XX asrda bergan fan – texnika inqilobi madaniyatni barcha jabhalariga
ta’sir ko’rsatadi.
Fanni   ijtimoiy   hayotdagi   roli   ko’tarilib   ketdi.   Fan   ishlab   chiqarish
kuchiga aylandi.
Madaniyatni   mag’zini   ma’naviylik   tashkil   qiladi.   Ma’naviyat   esa   bir
qancha qatlamlardan iborat.
a) nazariy ong qatlami:
b)   ma’naviy   qadriyatlarni   ishlab   chiqarish   va   ulardan   foydalanish
qoidalari udumlari, an’anlari, qatlami.
v)   qadriyatlarni   amaliy   ishlab   chiqarish   qatlami   fan   san’at
hunarmandchilik, loyixalashtirish (dizayn) konstruktorlik va boshqalar. Fan o’zini ta’sirini ma’naviyati barcha qatlamiga o’tkazib turibdi.
Bir vaqtlar cherkov fanni chuvgin ostiga olgan edi. 
Ilmiy dunyoqarash deb D.Bruno jonini qurbon qilgan edi.
Fan XU1-XUP asrdan boshlab g’olibona zafar yuritishni boshladi. XX
asrda fan madaniyati boshqa sohalariga nisbatan xukmdor mavqyeini egalladi.
1900   nchi   yilda   dunyoda   100   ming   olim   bor   edi.   Hozir   ularni   soni   5
mlnga   yetdi,   ya’ni   yerda   yashayotgan   har   ming   kishini   bittasi   olim,   nazariy
tadqiqot bilan shug’ullanadi.
K.Popperni   fikricha   fan   ijtimoiy   ishlab   chiqarish   va   kishilar
farovonligiga   bevosita   foyda   keltiradi,   fikrlashga   o’rgatadi,   tafakkurni
ruvojlantiradi, aqliy energiyani tejamlaydi.
Fanning   xislatlari   uning   imkoniyatlarini   bo’rttirib   yuborish,   unga
ortiqcha baho berish kayfiyatga, tasavvurlarga  olib keladi.
Bunday   tasavvurlar   Ssiyentizm   deb   atalgan   fanni   baholashga   doir
yo’nalish   vujudga   keltirdi.   Ssentizm   uchun   ilmiy   bilish   usuli   va   tarzini
bo’rttirish, mutlaqlashtirish xarakterlidir. Ssentizimga moyil olimlar ijtimoi –
gumanitar   tafakkur   va     muammoni   salohiyatini   inkor   qiladilar.   Fan   va
ma’anviyat   o’rtasidagi   farqni   haddan   tashqari   oshirib   yuborish   “Ikki
madaniyat” konsepsiyasini vujudga keltiradi. Ingliz yozuvchisi Ch.Snouni bir
kitobi “Ikki madaniyat” deb  atalgan  ham.
Ssiyentizm   doirasida   fan   madaniyatni   birdan   bir   saloxiyatli   sohasi,
kelajakda   fan   ma’naviy   madaniyatni   barcha   jabxalarini   o’zida   buysundirib
oladi degan fikr paydo bo’ldi.
Antiasiyentizm   esa   keskin   tanqid   qilib,   ilmiy   bilishni   inson
muammolarini xal qila bilish imkoniyatlarini inkor qiladi. Antissiyentizm   tarafdorlari   fikricha   fan   ma’anviy   madaniyat
taraqqiyotiga   salbiy   ta’sir   ko’rsatadi.   Fan   insonlarni   farovonligini
yuksaltirishda   rol   uynagan  bo’lsa     ham   lekin  u   yangidan   yangi   kirgan  urush
qurollarini   ishlab   chiqishga   qo’l   urgan   fan   aqlik   tafakkurni   bir   tomonlama
rivojlantirgani bois, insonlarda iymon, qalb nafosat sifatlar kamayib bormoqd.
Ekologik   halokatni   paydo   bo’lishida   fan   –   texnikani   roli   katta   degan   fikr
bildirilmoqda.
Fanning ma’naviy madaniyatni taraqqiyotidagi roli.
Ssiyentizm   va   antissiyentizm   fanning   ma’naviy   madaniyat   tizimidagi
roli va ahamiyatiga bir tomonlama baho beradilar.
To’g’ri   iqtisodiy   va   siyosiy   manfaatlar,   buyurtmalar   fanini   ijtimoiy
hayotidagi   salohiyatini   yuksaltirib   yubordilar.   Bu   ayniqsa   X1X   va   XX
asrlarga xosdir.
XX1   asrni   arafasida   fanni   ma’naviy   madaniyat   tizimidagi   roli   qayta
baholanmoqda.   Uchinchi   ming   yillikni   birinchi   asri   insonparvarlik     asri
bo’lish kerak degan fikr bildirilmoqda. Fan ma’naviy hayotda birinchi o’rinni
egallamasdan,   ma’naviyatni   boshqa   sohalari   bilan   uzviy   bog’langan   holda
jamiyatni insonparvarlik jihatini yuksaltirishda ishtirok qilmog’i  lozim.
Fanning   ma’naviy   madaniyatiga     ko’rsatadigan   ta’siri   katta,   lekin,   bu
ta’sirni oqibati turlicha bo’lishi mumkin. Fan siyosiy munosabatlar manfaatlar
va   mafkuralar   chorraxasiga   kirib   qolganda   ijobiy   yoki   salbiy   rol   uynashi
mumkin   .   Aytaylik   ,   totalitar   tuzumlarda   fan   inson   erkinligini   cheklaydigan
ijtimoiy   munosabatlar   va   mafkuralarni   asoslashga,   mustaxkamlashga   xizmat
qilgan.
Fanning ijobiy roli avvalmbor fan – texnika yutuqlarini inson  hayoti va
farovonligiga,   inson   erkinligi   muammolarini   hal   etishga   xizmat   qilishda
namoyon bo’ladi. Fanning   ma’naviy   madaniyatga   ta’siri   bevosita   va     bilvosita   bo’lishi
mumkin.   Masalan, san’atni ayrim (dizayn san’at sohasidagi ta’lim – tarbiya
va hokazoo), mafkuraga, siyosiy va iqtisodiy tafakkurga bevosita ta’siri katta.
Bu hodisa falsafaga  ham xosdir.
Axloqiy va diniy ongga fanni ta’siri bilvosita xarakterga ega.
4.O’zbekistonda fan va madaniyat ravnaqi istiqbollari 
O’zbekistonda fan va madaniyat taraqqiyotiga katta e’tibor berilmoqda.
Bu   narsa   davlat   siyosati   darajasiga   ko’tarilgan.   Bu   siyosatni   mazmuni
shundan   iboratki,   ilmiy   tadqiqot   sohasida   xalqaro   miqyosda   mavjud   bo’lgan
mehnat   taqsimoti   hisobga   olingan   holda   ustivor   fundamental   ilmiy
yo’nalishlarni har tomonlama rivojlantirishdir.
Hozirgi   zamon   sivilizasiyasi   fan-texnika   taraqqiyotisiz   rivojlanmaydi.
Bizni  diyorimizda   buyuk     olimlar  va  allomalar  yetishib   chiqqan.  Demak  biz
an’anaviy   ilmiy   merosga,   maktablarga   egamiz.   Hozirgi   paytda   shu   an’anani
rivojlantirish uchun xar tomonlama sharoit yaratilmoqda. Ilm-fanni e’zozlash,
uni ahamiyatini tushunishg ham xalqimizga xosdir.
Shu   bilan   birga   iqtisodiyotimizni   imkoniyati   shunday-ki   fanni   barcha
tarmoqlarini bab-baravar rivojlantirolmaymiz. Shu bois ustivor yo’nalishlarni
belgilashga to’g’ri keladi. Bular
Biotexnologiya,
Hisoblash matematikasi,
Paxtachilik,
Geliotexnika
va boshqalar
ularni rivojlantirish uchun yetarli potensialga egamiz. Mustaqil ishlash uchun savollar:
1. Fanning madaniyatiga xos tomonlari mavjudmi?
Fanda ishlab chiqariladigan qadriyatlar qanday xislatga ega?
Fan,   qadriyat,   madaniyat   bilish,   mohiyat,   funksiya,   g’oya,   uslub,   tarzi,
in’ikos, ijod
3. Bilimni qanday xislatlar madaniy xidisaga aylantiradilar?
Bilim, tushuncha, tamoyil, ma’naviy ma’no, mazmun, faoliyat, dastur, unsur.
4.Fan madaniyat tizimida  qandpy urinni egallaydi?
Fan, madaniyat, muassasa, din,   huquq, san’at, axloq, falsafa, ma’naviy
hayot.
5. Ssiyentizm nima?
Fan, baho berish, bilish usuli, burttirish, “ikki madaniyat”, ma’naviyat,
tasavvur.
6. Antissiyentizm nima?
Fan,   baholash,   qadriyat,   munosabat,   inson   muammosi,   antissiyentizm,
tanqid, ma’naviy madaniyat.
7. Fanning ma’naviy madaniyatni taraqqiyotidagi rolini izohlab bering.
Fan,     jamiyat,   ma’naviy   madaniyat,   taraqqiyot,   ijtimoiy   munosabat,
siyosat.
8. O’zbekistonda fan ravnaqi istiqbollari.
Fan,   davlat   siyosati,   taraqqiyot,   qivilizasiya,   an’ana,   yangilanish,
yo’nalish, biotexnologiya.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR  RO‘YXATI : 1. O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasi.   –   Toshkent:
O‘zbekiston NMIU, 2017. – B. 74.
2. 2017 – 2021   yillarda   O‘zbekiston   Respublikasini   rivojlantirishning
beshta   ustuvor   yo‘nalishi   bo‘yicha   Harakatlar   strategiyasi .2017.   yil   7   fevral
(PF4947) .
3. To‘raev B.O. Tabiatshunoslik falsafasi.-T.:Tafakkur, 2010
4. T o‘ raev B.O. Abu Rayhon Beruniy. – T.: Tafakkur, 2010. – B. 96
5. To‘raev B.O. Ontologiya, gnoseologiya, logika va fan falsafasi 
muammolari. Tanlangan asarlar: I jild. O‘zMK nashriyoti, 2015. –B. 376.
6. To‘raev   B.   Hozirgi   zamon   tabiatshunoslik   konsepsiyasi.   –   T.:
Tafakkur. 2009. –B. 208
7. Turaev   B.O.   Sinergetika:   mohiyati,   qonuniyatlari   va   amaliyotda
namoyon bo‘lishi. Jamoaviy monografiya. – T.: Navro‘z, 2017. –B. 36 4 .
8. Qo‘shoqov Sh. Tabiatshunoslik falsafasi. S.:Samarqand; 2004.
9. Qo‘shoqov Sh.S. Tabiiy, texnik va ijtimoiy – gumanitar fanlarning
falsafiy muammolari.S.:SamDU, 2000.
10. Shermuxamedova  N.  Falsafa va  fan metodologiyasi.-T.: 
Universitet,  2005.
11.   Shermuxamedova   N.   Falsafa   va   fan   metodologiyasi    –   T.:   
Axborot texnologiyalari, 2008.
12. Shermuxamedova  N.A. Gnoseologiya –  bilish falsafasi. -
T.:“Noshir”,   2011.

Fan madaniyat tizimida

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский