Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 133.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Fanda ijod qilish va ilmiy tadqiqot tushunchasi

Sotib olish
Fanda ijod qilish va ilmiy tadqiqot tushunchasi
Reja
1. Ijodiy tafakkur va ijtimoiy-ijodiy faoliyat 
2. Ilmiy ijodiyotning rasional va norasional tomonlari 
3. Ilmiy bilish va tadqiqot tushunchalari 
4. Ilmiy tadqiqot: turlari, strukturasi 
5. Ilmiy bilish darajalari va shakllari 
 
  1.  Ijodiy tafakkur va ijtimoiy-ijodiy faoliyat 
  Magistratura   ta’limi   haqida   gapirganimizda,   bu   bosqichda   magistrantlar   hal
etilmagan,   hali   ochilmagan   yoki   yetarli   ma’lum   bo’lmagan   narsa   va   hodisalarga
tegishli muammolarni o’rganishga kirishishlari haqida malohaza yuritdik. Demak,
magistrantlar   tadqiqotchi   sifatida   izlanish   olib   borganlarida   yangi   tushuncha,
xulosa yoki tavsiya ishlab chiqish shaklida ijod qilish bilan shug’ullanadilar. Ular
chop   etadigan   maqolalarda,   yozadigan   dissertasiyalarida   yangicha   yondashuv,
faktlarni   yangicha   talqini,   yangi   mazmunga   ega   bo’lgan   xulosa   va   tavsiyalar
berilishi   lozim.   Bu   esa   ilmiy   ijodiyot   jarayonini   anglatadi.   Fanda   ijodiyot   o’ziga
xos xususiyatlarga ega. Shu bois, ijodiyot tushunchasiga, ilmiy ijodiyot mohiyatini
tushunish masalasiga  to’xtalib o’tamiz.  
Ijodiyot   inson   faoliyatining   yangi   narsalar   yoki   qadriyatlar   yaratishga
qaratilgan   xislatini   bildiradi.   Inson,   jamoa,   kishilar   va   tashkilotlar   uyushmasini
ijodiyot subyekti,deb atash mumkin. 
Ijodiyotga   aniqroq   qilib   quyidagi   ta’rifni   berish   mumkin:   ijodiyot   –   bu
insonni   tobora   takomillashib   borayotgan   xilma-xil   ehtiyojlarini   qondiradigan
yangidanyangi   moddiy,   ijtimoiy   va   ma’naviy   qadriyatlar   yaratish   faoliyatidir.
Fanda   yaratiladigan   yangi   g’oyalar,nazariyalar   va   texnologik   loyihalar   ma’naviy
qadriyatlar turiga kiradi. 
Ijodiyot xususida so’z yuritganda ijodiy tafakkur va ijtimoiy-ijodiy faoliyatni
farqlash   lozim.   Birinchisi   ma’naviyat,   san’at,   fan   sohasida   yaqqol   namoyon
bo’ladi.   Islohotlarni   amalga   oshirish,   yangi   ijtimoiy   tuzilmalarni   bunyod   etish
ijtimoiy-ijodiy faoliyatni bildiradi. 
Fanda   ijodiy   tafakkur   va   ijtimoiy-ijodiy   faoliyat   birlashadi.   Bunday
birlashishni   natijasi   sifatida   xalqaro   ilmiy   hamkorlik,   fanning   tashkiliy
strukturalarini   takomillashtirish,   fan   sohasida   islohotlarni   joriy   qilish   kabi
jarayonlarni ko’rsatish mumkin. 
Endi   ilmiy   ijodiyot   tushunchasi   ta’rifini   beramiz:   ilmiy   ijodiyot-bu   bilish
shakllari   va   unsurlarini   tafakkurda   rasional   va   norasional   tarzda
harakatlantirib ,yangi ilmiy va texnologik qadriyatlar yaratish faoliyatidir.  Bu   yerda   bilish   shakllari   va   unsurlari
deganda,tasavvur,tushuncha,g’oya,nazariy   qoidalar   va   turli   uslubiy   vositalar
ko’zda   tutiladi.Bularni   hammasi   tafkkurda   anglash,mulohaza   yuritish,tahlil   qilish
va   taqqoslash   jarayonida   rasional   fikrlash   tarzida,ya’ni,aqliy,mantiqiy   izchillik
bilan harakatga keltiriladi,obyekt o’rganiladi.Ayni paytda ruhiyatimizning ong osti
qatlamida murakkab muammoli vaziyatda intuitiv va nogahon fahmlash yo’li bilan
ham norasional      bilish va ijod qilishni amalga oshirish mumkin. 
Yangilikni   ochish,   yaratish   xarakteriga   qarab   kashfiyot   va   ixtironi
farqlaydilar.   Biror   narsa   kashf   qilinganda   oldin   ma’lum   bo’lmagan   obyektlar,
xossalar ochiladi. Agarda fanda nazariy g’oyalar va tasavvurlar rivojlangan holatda
bo’lsa,   unda   yangi   ochilgan   hodisa   tadqiqot   obyektiga   aylanadi   va   ma’lum   vaqt
oralig’ida   uning mohiyati tushuntiriladi. Lekin, har doim shunday bo’lavermaydi. 
Niderlandiya   olimi   Levenguk   (1632-1723)   birnchi   marta   o’zi   ixtiro   qilgan
mikroskopda   hujayralarni   kuzatdi.   Vaholanki,   hujayrani   biologik   mohiyatini
tushuntiradigan   nazariya   faqat   XIX   asrda   nemis   biologi   T.Shvann   tomonidan
ishlab   chiqildi.   Shu   o’rinda   aytish   kerakki,   Shvanni   o’zi   ham   1836   yilda   me’da
shirasi   tarkibida   pepsin   moddasi   borligini   kashf   qildi.Bu   moddaning   kimyoviy
strukturasi va funksiyasi XX asrda aniqlandi va tushuntirib berildi.  
Ixtiro   bevosita   bunyodkorlikka   olib   keladigan   ijoddir.   Insoniyat   yaratgan
sun’iy   (madaniy)   muhitdagi   barcha   narsalar   o’z   vaqtida   qilingan   ixtirolarning
natijasidir. 
Ixtiro shunday ijodki, unda mavjud bilimlar, nazariyalar asosida tabiiy narsa
va   hodisalardagi   modda,   energiya   va   shaklni   maqsadga   muvofiq   ravishda
o’zgartirish   yo’li   bilan   u   yoki   bu   funksiyani   bajaradigan   buyumlar,   asbob
uskunalar, moslamalar va texnologiyalar yaratiladi. 
Ilmiy   tadqiqot   sohasida   ixtiro   yangi   eksperimental   uskunalar,   izlanish
vositalari va usullar, modellar va laboratoriyalarni yaratishda namoyon bo’ladi.   
Hozirgi   fanda,   ayniqsa   mikro   va   makroolamni   tub   asoslarini   o’rganishga
kirishgan   tabiiy   fanlarda   tadqiqot   olib   borish   uchun   katta   xarajat   va   vaqt   talab
qiladigan   eksperimental   uskunalarni   ishlab   chiqish   zarurati   tug’ilmoqda.   Bunga Yer orbitasida aylanayotgan kosmik stansiyalarda joylashtirilgan teleskoplar, fizik
eksperimentlarda   foydalanilayotgan   siklotron   va   kollayderlarni   misol   qilib
ko’rsatish mumkin.  
Xo’sh,   ilmiy   tadqiqotda   ijodiy   jarayon   qanday   kechadi?   Ilmiy   tadqiqotni
o’tkazishdan   maqsad   obyektni   kuzatish   davomida   olingan   faktlarni   tahlil   qilish,
unga   oid   xossa   va   qonuniyatlarni   tushuntirib   beradigan   gipoteza,   g’oya   va
nazariyalarni ishlab chiqishdan iborat. 
Maqsadni amalga oshirish ilmiy muammoni qo’yishdan boshlanadi. Bu bilan
ilmiy ijod tomon dastlabki qadam qo’yiladi. 
Muammo   tadqiqot   obyektiga   berilgan   savoldir.   Motivasiyaga   asoslangan
ruhiy ko’rsatma tadqiqot energiyasini kashf qilish ufqi tomon yo’naltiradi. Izlanish
jarayonida   ijod   qilinadi,   muammo   hal   etiladi,   yangi   tasavvur,   tushuncha   yoki
nazariy xulosa hosil bo’ladi. 
Muammo bilan tanishishdan oldin izlanuvchi tadqiqot yo’nalishi va mavzuni
tanlaydi.   Mavzuda   muammoning   mazmuni   mujassamlangan   («shifrlangan»)
bo’ladi. Muammoning mazmuni esa tadqiqot predmetini tashkil qiladi. 
Tabiiy-ki,   tanlangan   yo’nalish   va   mavzu   bo’yicha   tadqiqotchi   zamon
darajasidagi   bilimga   ega   bo’lishi   kerak.   Bu   ilmiy   ijod   qilish   uchun   zarur   bo’lgan
minumum va ayni paytda, metodologik talabdir. 
Yana  bir   muhim  talab,   tadqiqotchida  ijodiy  qobiliyatni  o’stirish,  uni  doimo
ishlaydigan   kreativ   xislatga   aylantirishdir.   Mazkur   xislat   tadqiqotni   barcha
bosqichlarida   yangilik   ochish   impulsini   hosil   qiladi,   yechim   yoki   olingan
natijaning   nazariy   mazmuni   va   amaliy   ahamiyatini   chuqur   va   yangicha   anglash
imkoniyatini beradi. 
Psixologlarni   ta’kidlashlaricha   tadqiqotda   ijod   qilish   potensiyalini
oshiradigan   muhim   xislat   tafakkur   teranligidir.   Teranlik   tadqiqotchi   tomonidan
turli   izlanish   usullar   va   yondashuvlarni,   analitik   va   sintetik   (umumlashtiruvchi)
fikrlash   qobiliyatlarini   birlashtirib   ishlay   bilishda,   tafakkurda   verbal,   obrazli,
modelli   va   mavhumlashtirilgan   shakllarda   mushohadali   (fikrda)   eskperimentni
qo’ya bilishda namoyon bo’ladi.  Bundan   tashqari   tadqiqotda  ijod   qilish   potensialini   to’la  ro’yobga   chiqarish
uchun shart-sharoitlar, vositalar va uskunalar zarurdir. 
Tadqiqotning har bir bosqichida o’ziga xos yondashuvlar, bilish shakllari va
usullardan   foydalaniladi.   Muammo   qo’yilgandan   keyin   ijod   qilish   yangi   faktlarni
ochish va talqin qilishda namoyon bo’ladi. 
Tadqiqotda   eng   mas’uliyatli   daqiqa   muammo   yechimi   topilgandan   keyin
izlanish   obyektini   har   tomonlama   tushuntirib   beradigan,   uning   keyingi   holati   va
funksiyalarini bashorat qila oladigan bir-butun nazariyani ishlab chiqishdir. 
Ko’rinib   turibdiki,   ilmiy   tadqiqotdagi   ijodiyot   avtomatik   tarzda   sodir
bo’ladigan hodisa emas, balki bir qator obyektiv va subyektiv shart-sharoitlar, ko’p
bosqichli, murakkab izlanish jarayonlarni amalga oshirilishi  bilan belgilanadi. Eng
muhimi   tadqiqotchining   ijodiy   intellekti.   Uning   o’rnini   hyech   narsa,   hatto   eng
mukammal sun’iy intellekt ham egallay olmaydi. 
Ijodiy   jarayon   bosqichlari. Izlanish   jarayonida   ijod   qilinadi,   muammo   hal
etiladi,   yangi   tasavvur,   tushuncha   yoki   nazariy   xulosa   hosil   bo’ladi.   Muammo
qo’yilgandan   keyin   ijod   qilish   yangi   faktlarni   ochish   va   talqin   qilishda   namoyon
bo’ladi.   Ijod   deganda   keng   ma’noda   shaxs   yoki   jamiyatning   tabiiy,   ijtimoiy   va
ma’naviy  olamni  insonning  maqsad   va vazifalariga, uning  ehtiyojlari,  istaklari  va
imkoniyatlariga   muvofiq   ravishda   o’zgartirish   borasidagi   bunyodkor   faolligi
tushuniladi.   Shaxs   erkinligi,   ijodiy   izlanishlar   va   ijod   natijalarining   tanqid   uchun
ochiqligi,   ijod   atrofida   fikrlar   va   g’oyalar   kurashi   ilmiy,   badiiy,   texnikaviy   ijod
rivojlanishining zarur shartidir. Ijod - bu shakllangan stereotiplar, odatlar, an’analar
va   shartliliklar   doirasidan   ongli   ravishda   chiqish   demakdir,   zero,   subyekt   ijod
jarayonida   taraqqiyot   yo’lida   to’g’anoq   bo’lgan   eski   narsalarni   ongli   ravishda
chetga   uloqtiradi.   Ijodiy   faoliyat   tufayli   yangi   g’oyalar,   qarashlar,   nazariyalar
odamlarning   qalbi   va   aqlida   hukm     sura   boshlaydi,   bu   esa   ijtimoiy   taraqqiyotga
olib   keladi.   A.M.   Seleznyov   ijodiy   jarayonda   quyidagi   fazilatlarni   ajratib
ko’rsatadi:   1)   ilmiy   muammoni   aniqlash,   tadqiqot   predmetini   tanlash,   uning
maqsad va vazifalarini ifodalash; 2) axborot to’plash va tadqiqot metodologiyasini
tanlash; 3) ilmiy muammoning yechimi yo’llarini izlash; 4) ilmiy kashfiyot, ilmiy g’oyaning   paydo   bo’lishi,   olim   tomonidan   ochilgan   hodisaning   ideal   modelini
yaratish;   5)   olingan   ilmiy   ma’lumotlarni   qat’iy   mantiqiy   tizimiga   joylashtirish.   I.
Teylor   (Kanada)   fikriga   ko’ra   ijodiy   jarayon   quyidagi   bosqichlardan   iborat:   1)
muammoni qo’yish; 2) metaforalar, analogiyalar yordamida muammoni o’rganish,
uni   yechish;   3)   ijodiy   mahsulotdan   foydalanish   va   tatbiq   etish,   ya’ni   atrof-
muhitning   ma’lum   qismini   o’zgartirish.   Ijodiy   jarayonning   tuzilishi   to’g’risidagi
yuqorida keltirilgan fikrlar masalani ijodning boshlanishi sifatida qayd etadi. Ular
bir   tomondan,   bu   masalaning   munozaraliligi,   boshqa   tomondan   esa   hodisaning
murakkabligi bilan bir-biridan farq qiladi.  
Ijodga oid adabiyotlarda ko’pincha «Gordon sinektikasi» degan tushunchaga
murojaat   qilinadi.   Gordonning   o’zi   sinektika   nazariyasini   ijod   jarayonida   faoliyat
ko’rsatuvchi   ongosti   psixologik   mexanizmlaridan   ongli   foydalanishga
bag’ishlangan   nazariya   deb   ataydi.   Gordon   kuzatishlariga   ko’ra,   vazifani   yechish
yuklatilgan   ba’zi   olimlar   guruhi   to’rt   turdagi   analogiyalardan   foydalanar   ekan:
to’g’ri analogiya, masalan, texnik obyekt biologik obyekt bilan (samolyot — qush
bilan)   taqqoslanadi;   ramziy   analogiya,   ya’ni   bunda   taqdim   etilgan   muammoga
umumiy   ta’rif   berish   mumkin   bo’ladi;   fantastik   analogiya,   bunda   muammo   oson
yechilishi   uchun,   hattoki,   tabiat   qonunlariga   zid   bo’lgan   holda   ham   fikran   ideal
vaziyat   yuzaga   keltiriladi;   va   nihoyat,   shaxsiy   analogiya,   bunda   guruh   a’zolari
o’zlarini   masala   yechimiga   oid   vaziyatning   elementlari,   deb   tasavvur   qiladilar.
Ba’zan   ijodni   ijobiy,   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   bo’lgan,   insoniyatning   taraqqiyot
rivojiga   xizmat   qiluvchi   yangilikning   paydo   bo’lishi,   deb   hisoblashadi.   Bu   fikr
yuzasidan quyidagi haqli e’tiroz ilgari suriladi: avvalo, har qanday ijod yangilikni
keltirib   chiqaravermaydi,   masalan,   bolalar   ijodi   ijtimoiy   ahamiyatga   ega
bo’lmaydi. Tarixda ko’plab misollar borki, kishilarning ajoyib ijodiy fikrlari uzoq
davr   mobaynida   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   bo’lmasdan   kelgan.   Bunga   shuni
qo’shimcha   qilish   kerakki,   agar   ijtimoiylik   va   individuallik   farqlanar   ekan,
individual   qiziqishlar   va   individual   ijodni   inkor   qilish   uchun   hyech   qanday   asos
yo’q.    Ijodni   taraqqiyotga   «tiqishtirish»   ham   ijodga   taalluqli   tor   doiradagi
hodisalarni tasvirlash uchun bahona bo’ladi. Hattoki, reaksion-sosial  guruhlarning
manfaatlari   uchun   yangiliklar   qilgan   fan   va   madaniyat   xodimlarini   ham   ijodkor
shaxslar emas, deb bo’lmasa kerak.  
Ijod   shakllarining   tavsifi.   Albatta,   ijod   va   uning   shakllari   inson
faoliyatining   barcha   sohalarida   namoyon   bo’ladi.   Ular   o’z   mohiyati   va   mazmuni
bilan birbirlaridan farqlanadilar. Shu bilan ular umumiy jihatlarga ham egadir. 
Fanda yangilik  bo’lmasa,   u ilmiy bilim  hisoblanmaydi  (tadqiqotchi   uchun).
Yangilikni   yaratish   sohalari   va   xarakteriga   qarab   ijodiyot   bir   qancha     turlarga
bo’linadi.   Sohalar   bo’yicha:   1.Badiiy   ijodiyot;   2.   Ijtimoiy   ijodiyot   (islohotlar,
ijtimoiy loyihalar); 3.Texnik ijodiyot; 4.Ilmiy ijodiyot; 5. Muhandislik ijodiyoti; 6.
Dizayn va boshqalar. 
Ijodiyotning   asosi   va   harakatlantiruvchi   kuchi   tafakkurdir.   Tafakkur   oliy
ruhiy   jarayon   bo’lib,bunda   so’z,   obraz,   tasavvur   va   tushunchalar   harakati
ma’nolarining   bog’lanishi   orqali   voqyelik   obrazi,   tasviri,   g’oyasi   (ongda)   hosil
bo’ladi.   Tafakkurda   hukm,   tushuncha   va   xulosa   hosil   qilish,   mulohaza   yuritish
jarayonida fikrlash operasiyasi (amali) sodir bo’ladi. 
       Insonning faoliyati bir qolipga tushib qolgan, biryoqlama xususiyat kasb
etgan   joyda   ijodga   o’rin   ham   bo’lmaydi.   Inson   o’z   ishi,   o’z   kasbiga   butun   qalbi,
iste’dodi,   qobiliyatini   baxsh   etgan,   odamlarga   imkon   qadar   ko’proq   foyda
keltirishga   intilgan   joyda   esa,   aksincha,   ijodiy,   norasmiy,   ilhom   bilan   yondashish
hollariga   duch   kelish   mumkin.   Bilish   jarayonidagi   ijodda   insonning   barcha
ma’naviy kuchlari: ong, aql-idrok, tasavvur, fantaziyalar, xotira, intuisiya, sog’lom
fikr va hayotiy tajriba bevosita faol ishtirok etadi. 
Borliqning   sirini   bilishga   intilishda   insonning   mahorati,   topqirligi,
ustomonligi   va   uddaburonligi   bilish   jarayonidagi   ijodning   ko’rinishlarini
tavsiflaydi. Odamlar obyektning u yoki bu jihatlari va xossalari haqida yangi bilim
olib,   bilish   jarayonidan   va   uning   natijalaridan   behad   lazzatlanadilar,   ularda   bilish
jarayonining   natijalarini   ijodiy   tahlildan   o’tkazib,   tushunib   va   ulardan   o’z   amaliy
faoliyatida faol foydalanib, olg’a harakatlanish istagi tug’iladi. Subyektning bilish qobiliyatining ijodiy salohiyati cheksiz, ijodiy bilish jarayonining o’zi esa ko’pgina
odamlar, ayniqsa, ijodkor uchun behad qiziqarlidir. 
Ijod   usuli-voqyelikni   badiiy   baholosh   va   umumlashtirish   qoidalari,   badiiy
uslub esa shakl yaratish qoidalari yig’indisi bo’lib, badiiy uslub mohiyatini anglash
uchun ijodiy usul xususiyatlarini tushunib olish zaruriyati paydo bo’ladi. Tashqi va
ichki nafosat  hamohangligi, me’yor  tuyg’usining bexatoligi, qismlar  o’zaro qat’iy
mutanosibligi,   yaxlitlikning   tugalligi   kabilar     badiiy   usulning   tub   belgilari
hisoblanadi.  
  2.   Ilmiy ijodiyotning rasional va norasional tomonlari 
Ijodiyotning asosi va harakatlantiruvchi kuchi tafakkurdir. Tadqiqot olamiga
qadam   quygan   magistrant   izlanishning   bunyodkori   bo’lgan   tafakkur   faoliyati   va
qonuniyatlarini yaxshi bilsa, o’zini o’rganish, ijod qilish potensialini boyitadi. 
Tafakkur   oliy   ruhiy   jarayon   bo’lib,bunda   so’z,   obraz,   tasavvur   va
tushunchalar   harakati,   ma’nolarini   bog’lanishi   orqali   voqyelik   obrazi,   tasviri,
g’oyasi (ongda) hosil bo’ladi. Tafakkurda hukm, tushuncha va xulosa hosil qilish,
mulohaza yuritish jarayonida fikrlash operasiyasi (amali) sodir bo’ladi. 
Ilmiy   tadqiqotda   tafakkur   faoliyati   aqliy   bilish   sifatida   namoyon   bo’ladi.
Analiz   va   sintez,   umumlashtirish   va   farqlash,   mavhumlashtirish,   gipotezani   olg’a
surish, isbotlash,  nazariya ishlab chiqish-bularni hammasi  tafakkur tufayli  amalga
oshadigan aqliy bilishdir.  
Aqliy bilish tafakkurning rasionallik (lot.aqliy,oqilonalik) xislatini namoyon
etadi. Rasionallikning asosiy belgisi mantiq qonun qoidalariga rioya qilib fikrlash,
anglash, ilmiylik normalariga asoslanib mulohaza yuritishdir.  Bu qanday normalar?
Bular quyidagilardir: 
1. Isbotlanganlik. 
2. Mantiq qonun qoidalariga asoslanib fikrlash. 
3. Asoslanganlik. 
4. Tushuntirish va bashorat qilishga qobil bo’lish. 
5. Olingan natijalarni tajribada tasdiqlanishi.  6. Eksperimental ma’lumotlarga, faktlarga tayanish. 
Asoslanganlik   normasiga   (talabiga)   misol   keltiraylik.   Mantiqda   zarur   va
yetarli   asosni   farqlaydilar.   Hukmni   haqiqat   ekanligi   asosga   bog’liq   bo’lsa,   unda
asos   zarur   hisoblanadi.   Asosni   birligidan   boshqa   hukmni   haqiqat   ekanligi   kelib
chiqadi, unda bunday asos yetarli bo’ladi. Masalan, to’rt burchakni kvadrat bo’lishi
uchun, uning tomonlari teng  bo’lishi zarurdir. Lekin, bu yetarli asos emas, chunki
har qanday rombning 
tomonlari ham teng bo’ladi. 
To’rt   burchakni   kvadrat,   deb   hisoblash   uchun   qaysi   belgilar   yetarli   asos
bo’ladi? To’rt burchakni kvadrat deb hisoblash uchun, unda to’g’ri turtburchaklar
va teng tomonlarni mavjud bo’lishini aniqlash lozim, shuni qayd qilinishi zarur va
yetarli   asos   bo’ladi.   Bu   yerda   biz   ilmiy   rasionallik   normalariga   (qoida   va
talablariga) mos ravishda fikrlashni namoyish qildik. 
Tadqiqot   jarayonida   olingan   faktlar   va   ma’lumotlarni   rasionallik   normalari
asosida   tahlil   qilish   va   umumlashtirish   yangi   xulosa,   g’oya   yoki   tasavvurni   hosil
bo’lishiga   olib   keladi.   Izlanishda   asoslash,   isbot   qilish,   tushuntirish,   yetarli   asos
keltirish   orqali   ham   yangi   bilimga   kelish   mumkin.   Bu   yerda   ilmiy   ijodiyotning
rasionallik xislatlari namoyon bo’ladi. 
Tadqiqot   amaliyotida   shunday   vaziyatlar   ham   bo’lib   turadiki,   rasionallik
normalari   (masalan,mantiq   qonun-qoidalari)   nihoyatda   murakkab,   ziddiyatli
muammolarni   xal   qilishda,obyektni   yangicha   tushuntiradigan   g’oyani   olg’a
surishda   yetarli   bo’lmay   qoladi.   Buni   atom   fizikasi   tarixidan   misol   keltirib
ko’rsatish mumkin. 
XX   asrni   boshlarida   atom   strukturasini   o’rganish   boshlanganida   uni   o’zi
qanday shaklga ega ekanligi noma’lum edi. 1897 yilda ingliz olimi Djozef Tomsen
elektronni   kashf   etdi.   Atom   tarkibida   elektron   bor   ekanmi,   demak   u   qandaydir
strukturaga   ega   bo’lishi   kerak.   Konkret   xulosaga   kelish   uchun   esa   faktlar   ham
yetarli   emas   edi.   Bunday   sharoitda   tasavvur   qilish,   ong   osti   bilish   kuchi
faollashadi.  O’zini   intuisiyasiga   asoslanib,   Tomson   atomni   olxo’ridan   pishirilgan
pudingga   (tovada   tayyorlanadigan   ovqat)   o’xshatdi.   Bu   mushohadali   model
bo’yicha   atom   elektronlar   singdirilgan   (o’rnashgan)   va   musbat   zaryadlangan
moddani   tashkil   qiladi.   Mazkur   mushohadali   modelni   ishlab   chiqilishi   shuni
ko’rsatadiki,   aqliy   (mantiqiy)   bilishni   kuchi   yetmagan   hollarda   tadqiqotchilar
norasional  bilish shakllaridan,ya’ni, tasavvur  yoki g’oyani bir muammoli sohadan
boshqa tarmoqdagi muammoli sohaga ko’chirish, fantaziya qilish yoki intuisiyadan
foydalanadilar. 
Norasionallikka misol keltirishni davom ettiramiz. Tomson bilan bir vaqtda
tadqiqot olib borgan yapon fizigi Xanataro Nagaoka (1865-1950) atomni tuzilishini
Quyosh   sistemasi   tuzilishiga   o’xshatdi.   Bunda   olim   atom   fizikasidan   yiroqda
bo’lgan   Maksvellning   Saturn   planetasi   xalqalarining   barqarorligi   haqidagi
ta’limotidan   foydalandi.   Bu   astronomik   ta’limotdan   to’g’ridan-to’g’ri   atom
strukturasiga   oid     g’oya   kelib   chiqmaydi.   X.Nagaoka   noodatiy     yondashuvni
(norasional   tasavvur   qilishni)   amalga   oshirib,   atomda   markaz   bo’lishi   va   u   bilan
ta’sirda   bo’lgan   elektron   haqidagi   gipotezani   intuitiv,   nogohon   payqash   tarzida
planetar tizim g’oyasi bilan bog’ladi. 
Shunday   qilib,   rasionallik   aql   bilan   bog’langan   mantiq   va   ilmiylik
normalariga, qoida va talablarga bo’ysunadigan onglilikdik. 
Norasionallik esa  aql nazorat  qilmaydigan, mantiq, ilmiylik normalari  amal
qilmaydigan   ruhiy   holatdir,   anglash   jarayonidir.   Norasionallikka   nogahon
fahmlash,   muammoni   to’satdan   yechilishi,   ong   tafakkur,   ijodiy   tush   ko’rish,
g’oyibona (qalban) bilish va boshqalar kiradi. 
Biz   ikki   ruhiy   olamni-onglilik   va   noonglilik   (ong   osti)   jabxalarini
mavjudligini   aniqladik.   Bu   ikki   olam   rasional   (iqliy-mantiqiy)     va   norasional
(nogahon,   intuitiv)   bilish   darajalarini   tashkil   qiladi.   Norasional   bilish,   ong   osti
qatlamdagi   jarayonlar   xususiyati   va   mohiyati   hali   kam   o’rganilgan.   Har   ikkala
jabxada kechadigan ijodiy bilish jarayonini strukturaviy modeli 1-rasmda berilgan.  Ong   osti   qatlamida   sodir   bo’ladigan   ijodiy   jarayon   ko’lami   va   dinamikasi
tadqiqotchi   izlanish   faoliyatini   katta   qiziqish   va   muttasil   olib   borishi   bilan
belgilanadi. 
Tadqiqotchilar   faoliyatida   muammoni   intuitiv   yechimi   ko’p   hollarda
kutilmagan paytda topiladi. 
Fransuz olimi A.Puankare matematik funksiyalar ustida olib borgan tadqiqot
ishlari samara bermay turdi . Xuddi shu paytda geologik ekspidisiyaga qatnashishi
uchun Kutans shahriga borishga to’g’ri keladi. Yo’l mashaqqatlari bois olib borgan
tadqiqoti   uning   xayoliga   ham   kelmaydi.   Poyezddan   tushib,   belgilangan   manzilga
borish uchun izvoshning zinasiga qadamini qo’yayotganida tafakkurida muammoni
topa olmagan yechimi to’satdan paydo bo’ladi. 
Shunisi qiziqki, Puankare suhbatdoshi bilan gapni buzmaslik uchun 
«topilgan» yechimni tahlil qilib ham o’tirmaydi. Manzilga yetib borganidan keyin
favqulotda paydo bo’lgan yechimni tegishli matematik vositalar bilan tekshiradi va
uning to’g’riligiga ishonch hosil qiladi. 
   Rasional va norasional ijod qilish modeli    ў
рг
а
н
и
ш
д
а
н 
ҳ
о
с
и
л K as hf   e t il g a n  x o s sa l arni 
o ‘ rgan i s h d a n   h os i l  b o ‘ l g a n 
y a n g i  t a s av v u r l a r ,  
t u sh u n c h a l ar  F ak t l a r ni y i g ‘ i s h va  t ah l il  
q il i s h  
O li ng a n   n a t ij a l arni 
m a v j ud   naza r i y a   bi l a n 
s o li s h t i r i s h 
Ya n g i   t a s av v ur   v a g ‘ o y a l a r ni
t a j r i bada  s i na s h T ad q i q o t   uc h un   s h ar o i t  
v a  v os i ta l arni   ta y y o r l as h 
Muammo qo’yiladi 
manbalar o’rganiladi     Ilmiy ratsionallik normalari 
va mantiq qoidalarini  amal 
qilinishi  
ratsional ( aqliy -
mantiqiy) bilish
darajasi    Ohg osti jabhadan kelgan
yechimlarni  mantiqiy asoslash  Ҳосил бўлган янги ечим ёки ғояни интуиция 	
ёрдамида онг сатҳига ногаҳон қалқиб чиқиши 
 
Оng
xotiraga) tushadigan(
faktlar  
Faktlarni obrazli, 
Ideal  modellarga
aylanishi Ong osti, 
anglanilmaydigan
noratsional tafakkur 
qatlami   Ijodiy  tush
ko’rish   
Turli obrazlar, g'oyalar
Kvantlarni  o’zaro 
To' qnashuvi, obrazlarni
«broun»  harakati   Obrazlar  va tasavvurlar 
kombinatsiyasidan yechimning
turli varianlarini  hosil
bo' lishi   1-rasm 
Muammo   ustida   tinmay   ish   olib   borish   ong   osti   ruhiy   jarayonlarni
jadallashtiradi,   xattoki   tush   ko’rish   mexanizmi   ham   bu   jarayondan   chetda
qolmaydi.Uyqudagi   ruhiy   noaqliy   faoliyat   (ijodiy   tush   ko’rish)   ba’zida
uyg’oqlikdagi   aqliy   faoliyatdan   farq   qilib,   sifat   jihatidan   samaraliroq   bo’lishi
mumkin.   Bizga   yetib   kelgan   manbalarga   ko’ra   Ibn   Sino   va   Al-Xorazmiy   kabi
allomalar ko’p muammolar javobini tush ko’rish paytida olishar ekan. 
Ibn Sino o’zini tarjimai holida shunday deydi: «Agar bir oz uyquga ketsam,
tushimda,   o’ngimdagi   masalalarni   ko’rar   edim   va   ko’p   masalalar   tushumda   ayon
bo’lardi» 1
.   Xuddi   shuningdek,     D.I.Mendeleyev   ham   kimyo   asoslarini   yetuk
darajada   bilmaganida   davriy   sistema   jadvalining   to’g’ri   varianti   tushida   aniq
namoyon   bo’lmas   edi.   Ko’plab   rasional-mantiqiy   urinishlar   natijasiz   bo’lgan   bir
sharoitda,   intellektning   faoliyat   energiyasi   passayganida,   uyquda   miya   yarim
shartlarining   tormozlanmagan   hujayralari   ong   osti   tafakkurni   faollashtiradi   va   bu
noongli ruhiy faoliyat oqibatida D.I. Mendeleyev tushida kimyo elementlari davriy
tizimining to’g’ri varianti «ko’rinadi», hosil bo’ladi.  
Shu o’rinda tadqiqotda yangilik yaratish bosqichlari ko’rib chiqsak.  
Fan   bilan   shug’ullanishda   ikki   turdagi   bosqichni   –   tadqiqot   rejasida
belgilangan bosqich va ilmiy ijodning davriy bosqichlarini farqlash lozim. 
Birinchi turga quyidagilar kiradi: 
1. Muammoni   belgilash   yoki   tanlash.   Shundan   keyin   tadqiqot   rejasi
tuziladi.   Muammo   masalalarga   ajratiladi,   uning   nazariy   va   amaliy   ahamiyati
aniqlanadi. 
2. Ilmiy tadqiqotda muammoni qo’yishdan boshlab to yangi natijalarni
rasmiylashtirishgacha bo’lgan izlanish bosqichlari. 
3. Yangi   g’oya,   xulosa   yoki   kashfiyotni   talqin   qilib,   nazariy   tizim
holatiga keltirish. 
1  Абу Али ибн Сино. Избранным философисия произведения. Душанбе: «Дониш», 1980, 
551 б.  4. Ilmiy   yutuqni   qabul   qilingan   talab   va   qoidalar   asosida
rasmiylashtirish va informasion kanallar orqali ilmiy jamoatchilikka yetkazish. 
Ikkinchi turdagi ilmiy ijodiyot bosqichlarida kashfiyot qilinadi, yangi g’oya
va   tasavvur   asoslanadi,   ular   nazariy   tizim   shakliga   keltiriladi.   Bu   yerda   qayd
etilgan bosqichlar «ilmiy ijodiyot sikllari» deb ham ataladi. 
Birinchi sikl: Muammoni ijodiy istiqbolini o’ylab ko’rish, yangilik jihatlarini
tahlil qilish va asoslash. 
Ikkinchi   sikl:   muammo   yechimini   rasional   va   norasional   tafakkur   faoliyati
orqali   izlash.   Intensiv   izlanish   jarayonida   yechim   yoki   uning   unsurlari   ong   osti
qatlamda   «tug’iladi»,   paydo   bo’ladi.   Bu   ijodiyotning   inkubasion   davri   bo’lib,
uning   ichida   vaqti-vaqti   bilan   qizg’in   mantiqiy-tahliliy   fikrlash   va   norasional
yorishish chaqnoqlari o’rin almashib turadi. 
Uchinchi   sikl:   muammo   yechimini   nogahon   topishi,   ya’ni   bilish   insayti
(birbutun,   o’la   yorishish)   bosqichi.   Bu   bosqichda   oldin   sodir   bo’lgan   nogohon
yorishish   chatqnoqlari   yechim   matrisasiga,   ya’ni,   g’oya,   kashfiyot   yoki   ixtiroga
aylanadi. 
To’rtinchi sikl: yangi g’oya,yechimni mantiqiy-normativ qoidalar va talablar
asosida   isbotlash,tizimga   keltirish   va   rasmiylashtirish.Yangi   natijaga   muqobil
nazariy   shakl   beriladi,xulosa   qilinadi,imkoniyat   bo’lgan   taqdirda   ilmiy   bashorat
amalga oshiriladi. 
Shunday   qilib,yangi   g’oyani   tug’ilishi,ya’ni   ilmiy   ijodiyot   siklik   (davriy)
qonuniyatlarga   bo’ysunadigan   murakkab   ruhiy   jarayon   ekan.Bu   jarayonni   u   yoki
bu   darajada   namoyon   bo’lishi   tadqiqotchining   qobiliyati,bilimi   va   tajribasiga
bog’liq. 
 
3.   Ilmiy bilish va tadqiqot tushunchalari 
Inson   qanday   faoliyat   ko’rsatmasin,   birinchi   navbatda   u   tevarak-atrofdan
axborot   oladi.   Axborot   tafakkurda   obraz   va   tasavvur   shaklini   oladi,   fikrlash
jarayonida hukmlar tuziladi, mulohaza yuritiladi. Shu yo’l bilan hosil bo’lgan bilim
insonning har qanday xarakati yoki faoliyatini intellektual zaminini tashkil qiladi.  Xosil   bo’lgan   bilim   voqyelikni   inson   ongida   u   yoki   bu   aniqlik   darajada
in’ikos   etadi.   Bu   yerda   «voqyelik»   tushunchasi   keng   ma’noda   olingan   bo’lib,
moddiy,   madaniy   va   ma’naviy   olamlardagi   xolatlar,   jarayonlar   va   jabxalarni
ifodalaydi. 
Shunday   qilib,   bilish   inson   faoliyatini   tarkibiy   qismi   bo’lib,   tushunchalar,
g’oyalar   va   nazariyalar   ishlab   chiqish   orqali   voqyelikni   ongda   in’ikos   etish
jarayonini bildiradi. 
Soha   va   faoliyatni   xususiyatiga   qarab,   bilish   mifologik,   diniy,   badiiy,
falsafiy, maxsus ilmiy va boshqa turlarga bo’linadi. 
Tabiiyki-ki, murakkab faoliyatni amalga oshirish uchun maxsus bilim kerak.
Shunga   muvofiq   bilish   jarayoni   ham   murakkablashadi.   Bunday   bilish
o’rganilayotgan   va   uzlashtirilayotgan   obyektning   har   tomonlama   va   chuqur
in’ikosini (tasvirini, modelini) beradi.  
Aniqlik,   chuqur   va   har   tomonlama   asoslanganlik   mezonlaridan   kelib
chiqadigan bo’lsak, ixtisoslashmagan va ixtisoslashgan bilishni farqlash mumkin. 
1. Ixtisoslashmagan   bilish   asosan   kundalik   hayot   va   muloqot
ehtiyojlarini   qondiradi,   aniqlik   va   mantiqan   asoslanganlik   nuqtai   nazaridan
ilmiylik mezonlariga javob bera olmaydi. 
2. Ixtisoslashgan   bilish   faoliyatida   narsa   va   xodisalarning   xossalari,
xarakat   va   o’zgarish   qonuniyatlari   maxsus   til,   vosita   va   usullar   yordamida
o’rganiladi,   obyekt   mohiyatini   tushuntirib   beradigan   g’oyalar,   ta’limotlar   va
nazariyalar ishlab chiqiladi.  
Ijtimoiy   ishlab   chiqarishning   turli   sohalarida,xususan,   madaniyat,   san’at,
menedjment,   texnologiya,   fan   va   boshqa   jabxalarda   mehnat   qilayotgan
mutaxassislar ixtisoslashgan bilimga ega bo’ladilar. 
Ixtisoslashgan     ilmiy   bilish–   bu     o’rganilayotgan   obyektning   xossasalari,
tuzilishi,   xarakati   va   o’zgarishi   qonuniyatlarini   ilmiylik   mezonlariga   asoslangan
holda tushuntirib beradigan g’oyalar, tasavvurlar va nazariyalarni ishlab chiqarish
faoliyatidir.   Ilmiy   bilishni   muntazam   asosda   tashkil   qilish   tadqiqot   faoliyatini   namoyon
etadi. Demak, ilmiy bilish olib borilayotgan tadqiqotning mazmuni  va mohiyatini
anglatadi.  
Tadqiqot   va   ilmiy   bilish   tushunchalarini   umumlashtirib   ilmiy   tadqiqot
tushunchasini   hosil   qilamiz.   Ilmiy   tadqiqot-bu   inson   va   jamiyat   ehtiyojlarini
qondirish   uchun   zarur   bo’lgan,sohalar   bo’yicha   ixtisoslashgan   yangi   bilim   va
texnologiyalarni ishlab chiqish faoliyatidir. 
Ilmiy tadqiqot tushunchasini tarix va zamon nuqtai nazarida turib ham talqin
qilish   mumkin.   Bunday   tadqiqot   intellektual   faoliyatning   bir   ko’rinishi   bo’lib,
tarixan  ijtimoiy taraqqiyotning ma’lum  bosqichida,  ya’ni  birinchidan, yangi  bilim
va   texnologiyalarga   katta   ehtiyoj   tug’ilganda,   ikkinchidan   fanning   institusional
tuzilmalari   (olimlar   hamjamiyati,   ilmiy   to’garaklar,   oliy   o’quv   yurtlari   va
akademiyalar   qoshidagi   tadqiqot   bo’limlari,   laboratoriyalar   va   hokazolar)
shakllanganda vujudga keladi. 
Ilk   bor   tom   ma’nodagi   ilmiy   tadqiqotlar   Pifagor   maktabi,   Platon
akademiyasi, Aristotel liseoni,hamda,   Aleksandriya shahridagi  Muzeon   kabi ilm
maskanlarida   olib   borilgan.   O’rta   asr   musulmon   Sharqida   Ma’mun   akademiyasi,
Bog’doddagi   «Bayt   ul   hikma»   deb   atalgan   ilm   dargohi   va         Ulug’bek
akademiyasida   muntazam   ilmiy   tadqiqotlar   olib   borilgan.Yangi   zamonda   Galileo
Galiley faoliyatidan boshlab eksperimental tabiiy-ilmiy tadqiqotlarga asos solindi. 
XVIII   asrdan   boshlab   fan   bevosita   ishlab   chiqarish   kuchiga   aylanadi.
Tadqiqotchi   kasbi   ommaviy   kasblar   qatoridan   o’rin   ola   boshlaydi.   Bunday
sharoitda tadqiqot asosini tashkil qilgan ilmiylik tamoyillari va mezonlarini ishlab
chiqish fan taraqqiyotini muhim sharti va omili bo’lib qoldi. 
Ilmiylik   mezonlarini   amal   qilishi   ilmiy   bilishni   boshqa   turdagi   bilimlardan
farq qiluvchi xislatlarga ega bo’lishni taqazo etadi. Bular quyidagilardan iboratdir:
-obyektivlik; 
-aniqlik; 
-isbotlanganlik; 
-mantiqan asoslanganlik;  -doimo yangi bilimga yo’naltirilganlik; 
-olingan   natijalarni   (shu   jumladan   usuli,   yo’li   va   mazmunini)   boshqa
muassasa yoki laboratoriyada qayta tiklash mumkinligi. 
Hozirgi   paytda   ilmiy   tadqiqot,   uninig   nazariy   va   texnologik   natijalari
globallashuv jarayonlar tarkibiga kiradi. Fan jamiyatda ma’lum darajada oqibatini
bashorat   qilsa   bo’ladigan   ilmiy,   ma’naviy,   madaniy   va   texnologik   qadriyatlar
yaratadigan muhim va salohiyati infratuzilmaga aylangan. 
 
  4. Ilmiy tadqiqot: turlari, strukturasi 
Ilmiy   tadqiqot   maqsadi,   amalga   oshirish   xususiyati   va   tatbiq   qilish
sohalariga qarab bir qator turlarga bo’linadi. 
Aytaylik,   hozirgi   texnologiyalar   ko’p   bosqichli   jarayon   va   ko’p   parametrli
tizimlardan   iborat   bo’lib,   ularni   loyihalashtirish   va   kompyuterli   modellashtirish
uchun chuqur nazariy va texnik bilimga ega bo’lish kerak.  
Fundamental-nazariy   teoremalar,   aksiomalar   va   yondashuvlarga   asoslangan
holda texnologik loyihalar  ishlab chiqish rejalashtiriladi. Ko’p turdagi  funksional,
texnik   moslamalar   loyihalarini   tayyorlash   maqsadida   texnologik   tadqiqotlar
o’tkaziladi.   Tadqiqotlar   texnologik   modellarni   yaratish   bilash   yakunlanadi.
Modellarni sinash eksperimental tadqiqotlarni amalga oshirishni taqozo etadi. 
Muhitni   ekologik   holatini   tadqiq   qilish   uchun   bir   qancha   fan   yo’nalishlari
mutaxassislari faoliyat ko’rsatishlariga to’g’ri keladi. Bunda nazariy, tajribaviy va
eksperimental   tadqiqotlar   birlashtiriladi.   Bu   esa   kompleks   (ko’p   tomonlama)
tadqiqotlar guruhiga kiradi.   
Xuddi   shunday   holat   global   muammolarni   tadqiqot   qilish   sohasida
kuzatiladi.   Global   muammolar   tarkibiga   kosmik,   ekologik,   xalqaro   iqtisodiy,
texnologik, geosiyosiy vaziyatlar, holatlar va masalalar kiradi. Mashhur Rim klubi,
AQShda   Forrester   guruhi,   Rossiyadagi   Globalistika   yo’nalishi   mutaxassislari   bir
necha   yildan   beri   sivilizasiyamiz   taraqqiyoti   dinamikasining   ijobiy   va   salbiy
oqibatlari, ularni bashorat qilish masalalari bo’yicha tadqiqotlar olib borishgan.  Shunday qilib, o’ziga xos xususiyatiga ega bo’lgan quyidagi  ilmiy tadqiqot
turlarini farqlash mumkin: 
-fundamental-nazariy tadqiqotlar; 
-empirik tadqiqotlar; 
-eksperimental tadqiqotlar; 
-amaliy-tajribaviy tadqiqotlar; 
-texnologik tadqiqotlar; 
-texnik-loyihalashtirish   tadqiqotlari;   -
kompleks tadqiqotlar va boshqalar. 
Fanda tadqiqotlar qanchalik xilma-xil bo’lmasin, ularning nazariy, amaliy va
ijtimoiy ahamiyati olingan natijalarni ishlab chiqarishga tatbiq qilish miqyosi bilan
belgilanadi. 
Ilmiy   faoliyat   obyektlar,   hodisa   (jarayonlar)ning   xususiyatlari,   o’ziga
xosliklari   va   qonuniyatlarini   aniqlash   maqsadida   borliqni   o’rganish   va   olingan
bilimlarni amaliyotda qo’llashga yo’naltirilgan faoliyat hisoblanib, fundamental va
amaliy tadqiqotlardan iboratdir. 
Fundamental   tadqiqotlar   tabiat,   jamiyat   va   insonning   tuzilishi,   shakllanishi
va   rivojlanishiga   oid   asosiy   qonuniyatlar   haqida   yangi   bilimlar   olish,   ular
o’rtasidagi  o’zaro aloqadorlik, shuningdek, muayyan faoliyat  natijasida yaratilgan
obyektlarni   o’rganishga   yo’naltirilgan   nazariy   va   (yoki)   tajribaga   yo’naltirilgan
faoliyat   hisoblanadi.   Fundamental   tadqiqotlar   -   jarayonlarning   qonuniyatlarini
ilmiy-nazariy ochib beradigan, ilmiy bilimlarni  chu-   qurlashtirishga,   fan
metodologiyasini rivojlantirishga, uning yangi sohala- rini ochishga yo’naltirilgan
va bevosita amaliy maqsadlarni ko’zlamaydigan tadqiqotlardir. 
Amaliy   tadqiqotlar   amaliy   maqsadlarga   erishish   va   aniq   vazifalarni   hal   etish
uchun,   asosan,   yangi   bilimlar   va   fundamental   tadqiqotlar   natijalarini   qo’llashga
yo’naltirilgan   faoliyat   hisoblanadi.   Amaliy   tadqiqotlar   –   ishlb   chiqarish
texnologiyalari bilan bog’liq ayrim nazariy va amaliy muammolarni hal qiladigan
tadqiqotlardir.   Amaliy   tadqiqotlar   fan   va   amaliyotni,   fundamental   va   tadqiqotlar
hamda ishlanmalarni bir-biriga bog’laydi.  Ilmiy   tadqiqot   tarkibi   va   jarayonlar   ketma-ketligi   jihatidan   murakkab   strukturaga
ega.   Har   bir   strukturaviy   unsur   yoki   daraja   o’ziga   xos   tuzulish,   funksiya   va
mazmun bilan ajralib turadi. 
Fundamental   va   amaliy   tadqiqotlar   —   bu   o’zining   ijtimoiymadaniy
yo’nalishlari,   bilimlarni   shakllantirish   va   yetkazish   shaklida   va   shunga   mos
ravishda   har   bir   turga   xos   bo’lgan   tadqiqotchilar   va   ularning   birlashmalari
o’rtasidagi o’zaro ta’sir shakllari bilan farq qiluvchi tadqiqot turlari. Biroq barcha
farqlar tadqiqotchi ishlaydigan muhit bilan bog’liq bo’lib, haqiqiy tadqiqot jarayoni
(ilmiy faoliyatning asosi sifatida yangi bilimlarni egallash) tadqiqotning har ikkala
turida bir xil tarzda kechadi. 
Fundamental   tadqiqotlar   jamiyatning   intellektual   salohiyatini   yangi
bilimlarni egallash va undan foydalanish hamda deyarli barcha zamonaviy kasblar
bo’yicha   mutaxassislar   tayyorlash   orqali   rivojlantirishga   qaratilgan.   Insoniyat
qo’lga   kiritgan   tajribaning   hyech   bir   shakli   madaniyatning   muhim   tarkibiy   qismi
bo’lgan fan o’rnini bosa olmaydi. 
Amaliy tadqiqotlar zamonaviy sivilizasiya ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosi
sifatida innovasion  jarayonni   intellektual  qo’llab-quvvatlashga   qaratilgan.  Amaliy
tadqiqotlarda   olingan   bilimlar   faoliyatning   boshqa   sohalari   (texnologiya,
iqtisodiyot,   ijtimoiy   menejment   va   boshqalar)da   bevosita   foydalanishga
yo’naltirilgan. 
Fundamental   va   amaliy   tadqiqotlar   —   mutaxassislarni   tayyorlashning
yagona tizimi va asosiy bilimlarning yagona to’plami bilan ajralib turadigan, kasb
sifatida fanni  amalga oshirishning ikki  shaklidir. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot
turlari bo’yicha bilimlarni tashkil qilishdagi farqlar har ikkala tadqiqot yo’nalishini
intellektual   boyitishga   to’sqinlik   qiluvchi   omillarni   keltirib   chiqarmaydi.
Fundamental   tadqiqotlarda   faoliyat   va   bilimlarni   tashkil   etish   ilm-fan   tizimi   va
mexanizmlari   bilan   belgilanadi,   ularning   harakati   tadqiqot   jarayonini   maksimal
darajada   intensivlashtirishga   qaratilgan   bo’ladi.   Mazkur   holatda   ilmiy   bilimga
da’vo   qiluvchi   tadqiqotlar   natijalari   ekspertizasiga   ilmiy   jamoatchilik   ishtirokini
ta’minlash eng muhim vosita hisoblanadi.  Innovasion tadqiqotlar —   fanning aloqa mexanizmlari ma’lum natijalarga
erishgan   tadqiqotlardan   qat’i   nazar,   ushbu   turdagi   ekspertizaga   yangi   natijalarni
kiritish   imkonini   beradi.   Shu   bilan   birga,   fundamental   fanlar   qatoriga   kiritilgan
ilmiy natijalarning muhim qismi amaliy tadqiqotlar davomida olingan bilimlardan
iborat. 
Amaliy   tadqiqotlarning   ilmiy   faoliyatning   tashkiliy   jihatdan   o’ziga   xos
sohasi   sifatida   shakllanishi,   uning   maqsadli-tizimli   rivojlanishi   XIX   asrning
oxirlariga   to’g’ri   keladi   va   Germaniyadagi   J.   Liebig   laboratoriyasining   yaratilishi
va faoliyati bilan bog’liq. 
  Birinchi   jahon   urushidan   oldin   yangi   texnologiyalar   turini   (birinchi
navbatda   harbiy)   rivojlantirish   uchun   asos   bo’lgan   amaliy   tadqiqotlar   umumiy
ilmiy   va   texnologik   rivojlanishning   ajralmas   qismiga   aylandi.   XX   asr   o’rtalarida
ular   asta-sekin   milliy   iqtisodiyot   va   boshqaruvning   barcha   tarmoqlarini   ilmiy-
texnik jihatdan ta’minlashning muhim elementiga aylanadi. 
Amaliy tadqiqotlarning ijtimoiy funksiyasi, oxir-oqibat, ilmiy, texnikaviy va
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga yangiliklarni yetkazib berishga qaratilgan bo’lsa-da,
har   qanday   tadqiqot   guruhi   va   muassasasining   bevosita   vazifasi   ushbu   tashkiliy
tuzilma (alohida olingan davlat firmasi, korporasiyasi)ning raqobatdosh ustunligini
ta’minlashdir.   Ushbu   vazifa   tadqiqotchilar   faoliyatidagi   ustuvor   yo’nalishlarni
belgilaydi:   muammolarni   tanlash,   tadqiqot   guruhlari   tarkibi   (odatda,   fanlararo),
tashqi   aloqalarni   cheklash,   oraliq   natijalarning   maxfiyligini   ta’minlash   hamda
tadqiqot   natijalari,   shuningdek,   intellektual   mahsulotlar   (patentlar,   lisenziyalar   va
boshqalar)ning yuridik himoyasini amalga oshirish. 
Amaliy   tadqiqotlarning   tashqi   ustuvor   yo’nalishlarga   yo’naltirilganligi   va
olimlar   jamiyatidagi   aloqalarning   cheklanganligi   ichki   axborot   jarayonlarining
samaradorligini keskin pasaytiradi (xususan, ilmiy tanqid ilmiy bilimlarning asosiy
harakatlantiruvchi kuchi sifatida). 
Tadqiqot   maqsadlarini   izlash   ilmiy-texnik   prognoz   qilish   tizimiga
asoslangan   bo’lib,   u   bozorning   rivojlanishi,   ehtiyojlarning   shakllanishi   va   u   yoki
bu   yangiliklarning   istiqbollari   to’g’risida   ma’lumot   beradi.   Ilmiytexnik ma’lumotlar   tizimi   amaliy   tadqiqotlarni   fundamental   fanning   turli   sohalaridagi
yutuqlari hamda lisenziyalangan darajaga yetgan so’nggi amaliy ishlanmalar bilan
boyitib boradi. 
Amaliy   tadqiqotlar   natijasida   olingan   bilimlar   (oraliq   natijalar   to’g’risidagi
vaqtincha   maxfiy   ma’lumotlar   bundan   mustasno)   ilm-fan   (texnika,   tibbiyot,
qishloq   xo’jaligi   va   boshqa   fanlar)   uchun   universal   bo’lgan   ilmiy   fanlar   shaklida
tashkil  etilib,  mutaxassislarni  tayyorlash  va   asosiy   qonuniyatlarni  izlash   imkonini
beradi.   Ilm-fanning   birligi   har   xil   turdagi   tadqiqotlarning   mavjudligi   bilan
buzilmaydi,   aksincha   hozirgi   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanish   bosqichiga   mos
keladigan yangi shaklga ega bo’ladi. 
Fundamental   (nazariy)   tadqiqotlar   atrof-borliqdagi   yangi   qonunlarni
ochishga,   hodisalararo   aloqalarni   aniqlashga,   yangi   nazariya   va   tamoyillar
yaratishga   yo’naltiriladi.   Ular   ijtimoiy   bilimni   kengaytirishga,   tabiat   qonunlarini
yanada   chuqurroq   anglashga   imkon   beradi.   Bu   tadqiqotlar   fanning   ichida   ham,
ijtimoiy ishlab chiqarishda poydevor va asos (fundament) hisoblanadi. 
Amaliy tadqiqotlarning ilmiy negizi  (bazasi)  ishlab chiqishga yo’naltiriladi.
Mazkur   negiz   ishlab   chiqarishning   yangi   vositalari   (uskunalar,   mashinalar,
materiallar   va   texnologiyasi)ni   yaratish   yoki   mavjudlarini   takomillashtirish   bilan
bevosita bog’liq. Bu tadqiqotlar jamiyatning muayyan ishlab chiqarish tarmoqlarini
rivojlantirishga bo’lgan talablarini qondirish maqsadida bajariladi.    
Rossiyalik   olim   V.P.Branskiyni   fikricha   tadqiqot   strukturasi   3   ta   o’zaro
bog’langan qismlardan iborat: 
-subyekt; 
-tadqiqot qurollari va sharoitlari; 
-obyekt  
Subyekt va obyektning izlanish jarayonida sodir bo’ladigan o’zaro ta’sirlari
tadqiqot qurollari va sharoitlari orqali amalga oshadi. 
Tadqiqot   qurollari   –   bu   turli   asboblar,   o’lchagichlar,   eksperimental
uskunalar,   kompyuterlar   va   hokazo.   Sharoitlar-moddiy   va   instrumental   ta’minot, bino,   ish   joyi,   adabiyotlar,   kuzatish   va   axborot   yig’ish   vositalari   bo’lib,   tadqiqot
obyektlari murakkablashib borar ekan, ularni roli ham tobora ortib boradi.  
Tadqiqot   obyekti   –   o’rganilishi   lozim   bo’lgan   narsa,   xossa,   jarayon   yoki
tabiiy va sun’iy xarakterdagi tizim. Izlanish obyekti tanlangan muammo va ishlab
chiqilgan ilmiy-tadqiqot dasturi asosida belgilanadi. Klassik va noklassik fanlarda
obyekt sifatida alohida olingan xossalar,  munosabatlar  va strukturalar  o’rganilgan
bo’lsa,   hozirgi   postnoklassik   ilmiy   izlanishlarda   ko’p   sifatli   xislatga   ega   bo’lgan,
o’zida   nomuvozanat   holat   va   kooperativ   (jamoaviy)   harakatni   namoyon   etadigan
obyektlar tadqiq qilinmoqda. 
Subyekt   faol   izlanish   olib   boradigan   tadqiqotchi,   u   maxsus   tadqiqot
usullaridan,   mavjud   bilim   va   axborot   bazasidan   foydalanib   ilmiy-nazariy   va
amaliytajribaviy muammolar ustida ish olib boradi. 
Demak,   ilmiy   tadqiqotning   asosiy   tarkibiy   qismlari:   Ilmiy   tadqiqotning
asosiy tarkibiy qismlari: 
1)   tadqiqot   mavzusi   –   o’rganilayotgan   sohaning   qisqa   va   aniq   cheklangan   jihati.
Mavzu   dolzarb   bo’lishi,   ya’ni   uni   shakllantirish   davrning   obyektiv   talablari   bilan
belgilanishi   va   o’rganilayotgan   masala   bo’yicha   fan   oldin   ish-   lab   chiqilgan
javobga   ega  bo’lmasligi   kerak.   2)   tadqiqot   obyekti   -   izlanish   doirasi   (sohasi).   Bu
obyektlar tizimlar, hodisalar, jarayonlar ularning xususiyatlari bo’lishi mumkin. 
3) tadqiqot predmeti – obyekt ichidagi izlanish sohasining cheklan- gan jihati;
o’rganilayotgan   hodisalar,   tarkibiy   qismlar,   aloqalar   va   munosa-   batlar
majmuining   kechishi   yoki   amalga   oshishi   jarayonlari;   obyektning   yechim   talab
qilayotgan   muammosi   sohasidagi   tarkibiy   qismlar   va   munosabatlar   majmui  
hisoblanadi; 
4) tadqiqot   muammosi   –   javob   berilishi   kerak   bo’lgan   savol   (masala);
o’rganilayotgan   hodisada   noma’lum   bo’lgan   narsani   aniq   ifoda   qilish   (ta’rif-
lash); 
5) tadqiqotning   maqsadi   –   tadqiqotning   asosiy   g’oyasi   (rejasi,   mo’l-   jali);
tadqiqot yakunida olinishi kerak bo’lgan ilmiy natija. Sabab-oqibat bog’lanishlari
va   qonuniyatlarni   ochish,   nazariyalar   va   metodikalar   yaratish;   6)   tadqiqotning vazifalari  – tadqiqotning oldindan mo’ljallangan, cheklangan natijasi  (o’rganish,
aniqlash,   ochish,   umumlashtirish,   tajriba-si-   nov   ishida   tekshirish   va   baholash
kabilar).Ilmiy   tadqiqotni   ko’p   bosqichli   jarayon   ekanligini   ko’zda   tutib,uning
boshqa turdagi strukturaviy modelini ko’rsatish mumkin: 
        -yo’nalish va mavzuni tanlash,uning dolzarbligini asoslash;         -
tadqiqot maqsadi,vazifalari va masalalarini  belgilash; 
                -tadqiqot   rejasini   tuzish,zarur   usul,vositalar   va   ta’minot
masalalarini aniqlash; 
        -tadqiqotni o’tkazish; 
        -tadqiqot jarayonini tavsiflash; 
        -tadqiqot natijalarini muhokama qilish; 
        -xulosa chiqarish,olingan natijalarni baholash. 
Izlanishning   qayd   etilgan   strukturaviy   darajalari   tadqiqotni
bosqichmabosqich   amalga   oshiriladigan,izchil   va   ko’p   tomonlama   xislatga   ega
bo’lgan faoliyat ekanligini ko’rsatadi. 
 
5.Ilmiy bilish darajalari va shakllari 
Ilmiy tadqiqotning asosan ikki-empirik va nazariy izlanish darajalari mavjud.
Empirik   yoki   xissiy-tajribaviy   bilish   darajasida   jonli   mushohada,   xissiy   bilish
birlamchi  rol  o’ynaydi. Shu bilan birga xissiy bilish darajasidagi  empirik izlanish
faoliyati   nazariy   ko’rsatma   yoki   dasturiy   tamoyillar   tomonidan   yo’naltiriladi,
olingan ma’lumotlar qayta ishlanadi.   
  Demak,   tadqiqotchi   xissiy   bilish   obyekti   va   jarayoniga   «aql   ko’zi»   bilan
qaraydi, faktlarni nazariy bilish doirasiga kiritadi. Shunday bo’lsada, tadqiqotning
boshlang’ich bosqichida xissiy-tajribaviy bilish ustuvor vazifa va muammo bo’lib
qolaveradi. 
  Faktlarni   yig’ish,   ularni   tafsilotini   berish   va   birlamchi   umumlashtirish,
kuzatish   va   eksperimentdan   olingan   materiallarni   tartibga   solish,   tasniflash   va
tavfislash empirik bilishning assiy belgilari hisoblanadi.  Empirik   bilish   darajasida   tadqiq   qilinayotgan   obyektning   tashqi   belgilari,
o’zgaruvchan   xossalari,   xissiy   qabullash   va   jonli   mushohada   qilsa   bo’ladigan
xossalari   va   tomonlari   in’ikos   etiladi.   Bunda   foydalaniladigan   turli   priborlar   va
o’lchagichlar   tadqiqotchining xissiy   qabullash  qobiliyatini   kuchaytirgichlari   rolini
o’ynaydilar.   Masalan,   mikroskop   tadqiqotchining   ko’rish,   analizator   esa   sezish
qobiliyatini 10,100 karra kuchaytirib ma’lumot beradi.  
Empirik   bilish   darajasida   qo’llaniladigan   usullar   qatoriga   asosan   kuzatish,
o’lchash, taqqoslash, tajriba va eksperiment o’tkazish, tasniflash kiradi. 
Nazariy   bilish   darajasi.   Bu   darajada   tushuncha,   tamoyil,   aksioma,   nazariya
kabi tafakkur shakllari bilan ishlash ustuvor tadqiqot faoliyatiga aylanadi. Empirik
bilish   darajasida   olingan   faktlar,   ma’lumotlar   tahlil   qilinadi,   umumlashtiriladi,
obyektdagi   kuzatilmagan   xossalar   tushuntiriladi,   qonun   yoki   qonuniyat   kashf
etiladi. 
Shu   yo’sinda   mexanika,   elektr   xodisalari   qonunlari   ochilgan,   mohiyati
tushuntirilgan. 
Ilmiy bilish shakllari: muammo, g’oya, gipoteza va nazariya. 
Ilmiy   tadqiqotning   ijodiy   tomoni   muammo,   undan   kelib   chiqadigan
masalalar   va   savollarni   qo’yish   qobiliyatida   namoyon   bo’ladi.   Ilmiy   tadqiqot
muammoni belgilashdan boshlanadi.  
Muammo   hal   qilinishi   kerak   bo’lgan   murakkab   nazariy   yoki
amaliytexnologik   masalalar   majmuasidir.   Muammo   belilanganda   biz   bilishimiz
kerak   bo’lgan   hodisa,   vaziyat   haqidagi   bilim   masalalar   shaklida   qo’yiladi   va
anglaniladi. 
Muammo savol yoki masala tarzda tuzilgan hukmlar ketma-ketligini tashkil
qilib,  ulardan  xosil   bo’lgan  mulohazalarda   biz   hozirgacha   bilmagan   narsa   (xossa,
hodisa, mohiyat), uni bilish yo’llari aniqlanadi. 
Ilmiy bilishning yana bir muhim shakli g’oyadir. G’oya – intuitiv (nogahon)
ravishda hosil bo’ladigan ilmiy faraz va nazariyaning konseptual asosini ifodalagan bilish  shakli   bo’lib,  u  masalani   qo’yish,   tajribaviy  ma’lumotlarni  umumlashtirish,
murakkab muammoli vaziyatni tushunish imkoniyatini beradi. 
G’oyaning asosiy vazifasi o’rganilayotgan narsa va hodisalarni tushunish va
tushuntirishga     yordam   berishdir.   G’oya   ruhiyatda   yangi   fikr   tarzida   vujudga
keladi. Paydo bo’lish shakliga ko’ra g’oya ijodiy tafakkur hosilasidir. Har qanday
yangi   fikr,   faraz,   muammoni   qo’yilishi   va   yechimi   dastlab   g’oya   shaklida   hosil
bo’ladi.  
Gipoteza.   Gipoteza   faraz   qilish   orqali   namoyon   bo’ladigan   ilmiy   bilish
shaklidir. 
Gipoteza   –isbotlash   kerak   bo’lgan,   o’rganilayotgan   predmet   xususida
cheklangan faktlar asosida qilingan faraz, taxminiy fikrdir.  Haqiqiy ilmiy gipoteza
bir qator talablarga javob berishi lozim.  
1. Fandagi oldin kashf etilgan qonunlarga zid kelmasligi kerak. 
2. Gipoteza   cheklangan   doirada   bo’lsa   ham   faktik   ma’lumotlarga   mos
kelishi lozim. 
3. Gipoteza shakliy mantiqiy ziddiyatlardan holi bo’lishi kerak. 
4. Gipoteza tasdiqlash yoki rad etilishi imkoniyatiga ega bo’lishi kerak. 
 
Keyingi   izlanishlarda   yangi   faktlar   yig’iladi,   umumlashtiriladi,   natijada
gipoteza   tasdiqlanadi   yoki   rad   etiladi.   Tasdiqlangan   gipoteza   ishlab   chiqiladigan
nazariyani tarkibiy qismiga aylanadi. 
Nazariya. Ilmiy tadqiqotning eng muhim natijasi nazariyadir. Nazariya ilmiy
bilishning eng murakkab, bir butun shaklidir. 
Mohiyatan   nazariya   obyektlarning   sababiy   aloqadorliklari,   xossalari   va
funksiyalarini   tushuntirib   beradigan   g’oyalar,   fan   qonunlari,   tamoyillari   va
tushunchalar tizimidir. 
Nazariya   darajasiga   erishgan   bilim   tushunish,   tushuntirish   va   va   bashorat
qilish qobiliyatiga ega bo’ladi. Ishlab chiqilgan nazariya asosida tadqiqotlar amalga oshiriladi,   texnologik   tuzilmalar   loyihalashtiriladi,   tadqiqot   qilingan   obyektning
keyingi   holati   yoki   o’zgarish   qonuniyati   bashorat   qilinadi.   Shu   bois,   nazariyani
bilish   va   amaliyotdagi   roli,   izlanishdagi   metodologik   ahamiyati   nihoyatda     katta
desak   mubolag’a   bo’lmaydi.   Bunda   nazariyaning   tarkibiy   unsurlari   –   tushuncha,
aksioma, tamoyil turli xarakterdagi metodologik vazifalarni bajaradi.  Xulosa
1. Fanda   ijodiyot   yangi   g’oyalar   va   nazariyalarni   ishlab   chiqishga,
texnika   va   texnologik   tizimlarni   loyihalashtirish   yaratish   va   tatbiq   qilishga
qaratilgan intellektual faoliyatdir. 
2. Sohalariga qarab yangilikni yaratish ijtimoiy, ilmiy, badiiy va boshqa
turlarga   bo’linadi.   Yangilik   ochilsa,u   birinchi   marta   kuzatish   obyektiga
aylansakashfiyot   hosil   bo’ladi,agarda   oldin   mavjud   bo’lmagan       tuzilma
yaratilsa,unda ixtiro iujudga keladi. 
3. Ilmiy   tadqiqotda   davriy,   muntazam   qaytariluvchi   va   betakror
yaratish,   yangi   tasavvurlarni   ishlab   chiqish   jarayonlari   mavjud.   Ijodiyot   ilmiy
tadqiqotni barcha bosqichlarida namoyon bo’lishi mumkin. Masalan, muammoni
yangicha qo’yish, natijalarni yangi usulda umumlashtirish va hokazo. 
4. Tafakkurni   ikkita-rasional   (aqliy-mantiqiy)   va   norasional   (noongli,
ong osti) turlari mavjud. 
Tafakkurni  o’zi  oliy ruhiy jarayon  bo’lib, voqyelikni  bilish, ya’ni, ifodalash,
tushunish va o’zlashtirishni ma’naviy (ideal) shaklidir. 
5. Tafakkurning   rasional,   aqliy-mantiqiy   jihatlari   tadqiqotda   mantiq
qoidalariga, ilmiylik normalari asosida izlanishlar olib borishda namoyon bo’ladi.
Qachonki,   ong   osti   jarayonlar,   intuisiya,   tasavvurlar   ishga   tushganida
tafakkurning   norasional,   noongli   xislatlari   harakatga   keladi.   Har   ikkila   xislat     -
aqliy   –   mantiqiy   va   noongli,   intuitiv   fikrlash   qizg’in   olib   boriladigan
tadqiqotlarda yaratuvchanlik funksiyalarni bajaradilar.  (1-rasm) 
6. Tadqiqotchilik faoliyatida izlanish samaradorligi, birinchidan, mantiq
va   metodologik   qoidalariga   qanchalik   rioya   qilinishiga   bog’liq   bo’lsa, ikkinchidan,   norasional   tafakkur   imkoniyatlaridan   foydalanish   ko’lami   bilan
belgilanadi. 
7. Tadqiqotda   ikkita   sikl-   1)   tadqiqot   rejasida   belgilangan   izlanish
bosqichlari; 2) ilmiy-ijodning davriy bosqichlari mavjud. 
8. Ilmiy   ijodiyotning   ikkinchi   (inkubasion   davr)   va   uchinchi   (insayt)
sikllari   hal   qiluvchi   bosqichlaridir.   Shu   bosqichlarda   kashfiyotning   chaqnoqlari,
yechim matrisalari hosil bo’ladi. 
9. Ham   aqliy-mantiqiy   fikrlash,   ham   norasional   tafakkur   faolligi
jarayonida   namoyon   bo’ladigan   ijod   qilish   dinamikasi   va   ko’lami   tadqiqotchi
tafakkuri teranligi, uning muntazam va jiddiy mehnat qilishi bilan belgilanadi. 
10. Bilish   inson   bajaradigan   har   qanday   faoliyatni   tarkibiy   qismini
tashkil  qiladi.  Soha  va  faoliyat   mazmuniga  qarab,  bilish  ko’p  turlarga  bo’linadi.
Aniqlik,   chuqur   va   har   tomonlama   asoslanganlik   xislatlarini   mavjud   bo’lishiga
qarab ixtisoslashmagan va ixtisoslashgan bilish turlarini farqlaydilar. 
11. Ilmiy   bilishni   hosil   qiladigan   tadqiqot   ilmiylik   mezonlariga   javob
beradigan   yangi   bilim   va   texnologiyalarni   ishlab   chiqarish   faoliyatidir.Tadqiqot
mezonlari   (obyektivlik,   aniqlik,   isbotlanganlik,   mantiqan   asoslanganlik,   yangi
bilimga   yo’naltirilganlik   va   boshqalar)   izlanishga   ilmiylik   sifatini   beradigan
xislatlardir. 
12. Maqsadi, predmeti, qo’llaniladigan usullari va tatbiq qilish sohalariga
qarab   fundamental-nazariy,   ,   empirik,   eksperimental,   texnologik,   kompleks,
amaliytajribaviy tadqiqot turlarini farqlaydilar. 
13. Ilmiy   bilishni   boshqa   turdagi   bilimlardan   farq   qiladigan   ilmiylik
mezonlari   (obyektivlik,   aniqlik,   isbotlanganlik   va   boshqalar)   mavjud.     Ilmiy
tadqiqot   tarkibi   va   bajariladigan   vazifalarni   ketma-ketligi   jihatidan   ma’lum
strukturaga ega. 
14. Tabiiy va ijtimoiy gumanitar fanlarda tadqiqotni birinchi bosqichida
empirik   izlanish   (kuzatish,   o’lchash,   taqqoslash   va   boshqalar)   olib   borilib, obyektning tashqi, o’zgaruvchan xossalari haqida birlamchi ma’lumot to’planadi,
tasniflanadi,   faktlar   qayta   ishlab   chiqiladi.   Nazariy   bilim   darajasida   olingan
ma’lumotlar   tahlil   qilinadi,   umumlashtiriladi,   obyektdagi   bevosita   kuzatilmagan
xossalar   (masalan,   atom   strukturasida   zarrachalarning   orbitalarini   mavjud
bo’lishi) va qonuniyatlar kashf etiladi. 
15. Tadqiqotda   materiallar,   faktlar,   konseptual   unsurlar   (tushunchalar,
aksiomalar,   tamoyillar   va   boshqalar)   bilish   shakllari   bo’lgan   muammo,   g’oya,
gipoteza   va   nazariyalar   doirajasida   tahlil   qilinadi   va   yangi   muammo   qo’yiladi,
yangi g’oyalar, gipotezalar olg’a suriladi, yangi nazariyalar ishlab chiqiladi.  Adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. -T.: “O’zbekiston”, 2019 
2. Karimov I.A. Yuqori malakali mutaxassislar taraqqiyot omili. T.: 1995. 
1. Mirziyoyev   Sh.M.   Buyuk   kelajagimizni   mard   va   olijanob   xalqimiz   bilan
birga quramiz. - Toshkent: ―O’zbekiston, 2017.-491 b. 
2. Alemasov V., Mamadaliyev Sh.O. «Ilmiy tadqiqot: metodologiya, metodika,
ijodiyot»   kursidan   katta   ilmiy   xodimlar-izlanuvchilar   va   mustaqil   izlanuvchilar
uchun   o’quv     qo’llanma.     –     T.:     O’zbekiston     Respublikasi     IIV     Akademiyasi,
2015. – 102 b.  
5.  Davronov Z., M.Primov “Ilmiy tadqiqot metodologiyasi” fanidan O’quv-uslubiy
majmua. – Toshkent: Moliya instituti. – 2014 y.
6.   Koxanovsiy V.P. Filosofiya i  metodologiya nauki. – Rostov  na Donu.:  Feniks,
1999.  – S 576.
7. Новиков А.М. Как работать над диссертацией / Пособие для аспирантов и
соискателей. – М.: Эгвес, 1-е изд. 1994, 2-е изд. 1997, 3-е изд. 1999.
8.   Новиков   А.М.,   Новиков   Д.А.   Методология   научного   исследования.   –   М.:
Либроком.2010. – 280 с.
9.Peregudov   L.V.,   Saidov   M.X.,   Aliqulov   D.Ye.   Ilmiy   ijod   metodologiyasi.   –
Toshkent: «Moliya» nashriyoti, 2002. 
10.   Saifnazarov   I.,   Muxtarov   A.,   Boboyev   A.   Iimiy   tadqiqot   metodologiyasi.
O’quv- uslubiy qo’llanma. -T.: TDIIJ, 2017. - 129 b.

Fanda ijod qilish va ilmiy tadqiqot tushunchasi

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский