Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.4MB
Покупки 21
Дата загрузки 30 Апрель 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Farobiyning Fozil odamlar shahri asarining ta'limiy axloqiy ahamiyati

Купить
4O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI URGANCH INNOVATSION UNIVERSITETI ___________________ fakulteti ___________________yo‘nalishi _____________________________________ning ______________________________________ fanidan K URS ISHI M avzu: Farobiyning Fozil odamlar shahri asarining ta'limiy axloqiy ahamiyati Bajardi: ____________________ Qabul qildi: _____________________ ______________ 2024 MUNDARIJA: 4KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. ABU NASR FOROBIYNING “FOZIL ODAMLAR SHAHRI” ASARIDA TA’LIM-TARBIYA MASALALARI……………………………….7 1.1. Abu Nasr Farobiyning "fozil odamlar shahri" asarining ijtimoiy hayotimizdagi ahamiyati…………………………………………………………………………... 7 1.2. Abu Nasr Forobiy ma’naviy-axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyalari……….16 II BOB. ABU NASR FAROBIYNING “FOZIL ODAMLAR SHAHRI” ASARI -BUGUNGI KUN YOSHLARINING MA’NAVIYAT MAKTABI SIFATIDA………………………………………………………………………..22 2.1. Abu Nasr Forobiyning «fozil odamlar shahri» asaridagi falsafiy g‘oyalarning o‘ziga xos jihatlari………………………………………………………………… 22 2.2. Abu Nasr Farobiyning ‘’fozil odamlar shahri asari’’da tarbiya masalalari…… 28 XULOSA................................................................................................................ 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................35 ILOVALAR………………………………………………………………………38 4KIRISH. Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda jamiyatimizda ajdodlar merosini ulug’lash bo’yicha bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda.Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev yoshlarni komil inson qilib tarbiyalash g‘oyasini ilgari surib kelmoqda.”Yoshlar tarixni bilmasa kelajakka qadam qo’ya olmaydi”degan fikrni bildirgan. Ajdodlar merosi va ularni qayta tiklash.Prezidentimiz, Shavkat Mirziyoyev rahnamoligida milliy urf - odat va qadriyatlarimizni tiklash, muqaddas dinimizni, aziz avliyo va ulamolarimizning boy merosini teran o‘rganish, ularning qadamjolarini obod qilish, tarixiy obidalarni asrab-avaylash yo‘lida beqiyos ishlar amalga oshirilmoqda. Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Ahmad Farg‘oniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy kabi allomalarning o‘lmas asarlari jahon ilm fani rivojiga ulkan hissa bo‘lib qo‘shildi. Yusuf Hamadoniy, Ahmad Yassaviy, Abdulxoliq o‘ijduvoniy, Bahouddin Naqshband, Najmiddin Kubro singari dunyoga dong taratgan buyuk siymolar insoniyatga komillik yo‘lini ko‘rsatdi. Muhaddislar Imom Buxoriy, Imom Termiziyning ta’limotida aks etgan komil inson g‘oyalari, adolat haqidagi qarashlar jamiyatni ma’naviy-axloqiy jihatdan yuksaltirishga, mustahkamlashga xizmat qildi. Ayniqsa, Imom Buxoriy, Imom Termiziydek yetuk muhaddislar dunyoda Qur’oni karimdan keyingi eng mo‘’tabar manba hisoblangan hadis to‘plamlarini yaratishda benihoya fidoyilik ko‘rsatishdi. Kurs ishning maqsadi. ’’ Fozil odamlar shahri asari‘‘ orqali komil insonni tarbiyalash Kurs ishning vazifalari: – Farobiyning Fozil odamlar shahri asarining ta'limiy axloqiy ahamiyati haqida ma’lumotlar yig‘ish; – Farobiyning Fozil odamlar shahri asarining ta'limiy axloqiy ahamiyati va ularni hosil qilish bilan tanishish; – Farobiyning Fozil odamlar shahri asarining ta'limiy axloqiy ahamiyatini o‘rganish samaradorligini o‘rganish. Kurs ishining ob’ekti: Farobiyning Fozil odamlar shahri asari,pedagogikaga oid asarlar to‘plami . 4Kurs ishning predmedi: Farobiyning “Fozil odamlar shahri asari” orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyani tarbiyani tarbiyalash jarayoni. Kurs ishi tuzilishi : Kirish, ikkita bob, rejalar, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat. 4I BOB. ABU NASR FOROBIYNING “FOZIL ODAMLAR SHAHRI” ASARIDA TA’LIM-TARBIYA MASALALARI 1.1. Abu Nasr Farobiyning "fozil odamlar shahri" asarining ijtimoiy hayotimizdagi ahamiyati Biz yashayotgan zamin qadim-qadimdan madaniyat va ziyo maskani bo‘lib, xalqimiz boy madaniy merosga, yuksak qadriyatlarga ega xalqdir. Buyuk bobomiz Amir Temur, jahonga mashhur mutafakkirlarimiz Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr Forobiy, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al- Buxoriy, а l-Marg‘inoniy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Abduxoliq G‘ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband, Ahmad alFarg‘oniy, Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek, Zahiriddin Muhammad Bobur, Pahlavon Mahmud va yurtimizda yashab ijod etgan boshqa ko‘plab siymolar jahon fani, madaniyati va sivilizatsiyasiga ulkan hissa qo‘shganlar. Shu sababli mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev o‘z nutqlarida doimo xalqimiz boy madaniy merosini izchillik bilan o‘rganishga, undan yoshlar ma‘naviyatini shakllantirish va rivojlantirishda foydalanishga da‘vat etib kelmoqdalar. ―Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma‘naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun ajdodlarimizning madaniy-ma‘naviy boyligini chuqur va har tomonlama o‘rganishimiz darkor[1. 22]. Jamiyatimizga har tomonlama barkamol, mustaqillik ma‘naviyatiga ega bo‘lgan insonlar zarur. Zero, “zaminimizda yashab o‘tgan buyuk allomalarimiz, mutafakkir bobolarimizning ibratli hayoti va faoliyati, bemisl ilmiy-ijodiy kashfiyotlari bugun ham jahon ahlini hayratga solayotganini g‘urur bilan ta‘kidlash lozim”.[2. 28]. Shunday ulug‘ allomalardan biri Abu Nasr Forobiy (873-950 yillar)dir. O‘rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari, umuman, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlaridagi taraqqiyparvar ijtimoiyfalsafiy tafakkur taraqqiyoti uning nomi bilan bog‘liq. U hayotlik vaqtidayoq «Ikkinchi Aristotel», «Sharq Aristoteli», «Muallimin as-soniy» («Birinchi muallim», birinchi ustoz Aristotel bo‘lgan) degan faxriy nom olgan edi. Bu uning ilmi va xizmatlariga 4berilgan yuksak bahodir[5. 31]. Forobiy asarlari Sharq va G‘arb olimlarini haligacha bilim doirasining kengligi bilan hayratga solib kelmoqda. U fanning turli sohalari bo‘yicha 160 dan ortiq asar yozgan, lekin ko‘plari bizgacha yetib kelmagan. Uning «Fozil odamlar shahri», «Baxt saodatga erishuv yo‘llari haqida risola», «Davlat arbobining hikmatlari» kabi asarlarida O‘rta Sharqda birinchi bo‘lib, jamiyatning kelib chiqishi, maqsad va vazifalari haqida ta’limot yaratgan. Bu ta’limotda ijtimoiy hayotning ko‘p masalalari – davlatga birlashish xususiyatlari, davlatni boshqarish, davlatning vazifalari, insonning jamiyatdagi o‘rni va burchi, umumiy baxt-saodatga erishish yo‘llari, ta`limtarbiya, axloq, ma`rifat, diniy e`tiqod, urush va tinchlik, mehnat va boshqalar qamrab olingan. Shuningdek, shaxsning rivojlanish muammolarini bayon qiladi. Forobiy asarlari orasida “Fozil odamlar shahri» asari alohida ahamiyatga ega. Unda jamiyatning (insonlar jamoasi) kelib chiqishi, adolatli jamiyatga erishish yo‘llari, fozil shahar hokimi va aholisining fazilatlari, davlat hokimiyati va boshqaruvchi kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish kabi masalalar bayon etilgan. Bundan ming yilcha muqaddam yaratilganiga qaramasdan, bugungi o‘quvchi hozirgi hayotning ko‘proq yomonlashadi va oxiri mayib-majruh bo‘lib qoladi. Shu tufayli ular o‘zlariga yoqadigan yomon ishlardan huzur-halovat oladilar”, - deydi Forobiy[5. 35]. Mutaffakkirning ta‘kidlashicha, johillar nodon, ilmsiz, ma‘naviyatsiz, ma'rifatsiz kimsalar, shuning uchun ular baxt-saodat, yuksak kamolot nimaligini tushunmaydi, ular haqida hech qanday tasavvurga ega emaslar, shu sababdan ular bunga intilmaydilar ham. “Ular, - deydi Forobiy, - baxtu-davlat bo‘lib ko‘rinadigan o‘tkinchi, yuzaki narsalarni, mol-dunyoni, jismoniy lazzatni, hirsu-havasni, obro‘, amal, shon-shuhratni haqiqiy baxt, farovonlik deb o‘ylaydilar. Shu ne‘matlardan har biri jaholatdagi odamlar nazarida hayotdan maqsad, baxt-saodat bo‘lib ko‘rinadi”. Forobiy ma‘naviy-axloqiy, jihatdan nosog‘lom, har qanday pastkashlik yo‘li bilan o‘z maqsadiga erishuvchi bunday odamlarga nisbatan salbiy munosabatda bo‘ldi. Donishmandning fikricha, agar bu illatlarning oldi olinmasa, ular yildan-yilga, avloddan-avlodga o‘tib, yanada chuqur ildiz otadi. Natijada johil ota-onalardan noqobil murakkab muammolarini hal qilishda asqotadigan muhim 4fikr va yo‘l-yo‘riqlarini topa oladi[6 .21b]. Forobiy inson boshqa jonzotlardan sifat jihatidan tubdan farq qiladi, deb ko‘rsatadi. Birinchidan, deydi u inson aqlli mavjudot bo‘lib, aql va jon insonning tabiiy ibtidosidir. Ikkinchidan, insonning tili va nutqi bor. Uchinchidan, inson kasb-hunarga ega. Bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan bu barcha xususiyatlar insonning rivojlanishi va takomillashuviga imkon beradi. Forobiy inson kamolotida ta’lim-tarbiyaning muhimligini ta‘kidlab: Munosib inson bo‘lish uchun odamda ikki imkoniyat, ta’lim va tarbiya olish imkoniyati bor. Ta’lim olish orqali nazariy kamolotga erishiladi, tarbiya esa bu kishilar bilan muloqotda axloqiy qadr-qimmatni va amaliy faoliyatni yaratishga olib boradigan yo‘ldir , deydi. Forobiy ta’lim, tarbiyaga birinchi marta ta‘rif berib,ta’lim - degan so‘z insonga o‘qitish, tushuntirish asosida nazariy bilim berish, tarbiya - nazariy fazilatlarni, mas‘ul hunarni egallash uchun zarur bo‘lgan xulq normalarini va amaliy malakalarni o‘rgatishdir,- deydi olim. Ta’lim faqat so‘z va o‘rgatish bilangina bo‘ladi. Tarbiya esa amaliy ish, tajriba orqali o‘rganishdir. Shuningdek, buyuk insonshunos olim Abu Nasr Forobiy «fozil», ya‘ni adolatli jamiyat bilan birga “johil” insonlar va jaholatdagi jamiyatlar haqida qimmatli fikrlarni bildirgan. U johil jamiyatning juda ko‘p turlarini sanab, axloqiy sifat va fazilatlardan mahrum bo‘lgan o‘z hayoti va faoliyati davomida ularga rioya qilmaydigan kishilar jamoasini johillar jamoasi deb ataydi. Bunday jamoa a`zolari yaramas axloqli, xulq-atvorli kishilardir. “Fazilatsiz shahar odamlari yomon fe`llari, tabiati tufayli ko‘ngillari, ruhlari ham yomonlashib boraveradi. Mabodo, ular ana shu yomon ishlarida izchil sa‘y-harakat, tobora kuch-g‘ayrat ko‘rsatsa, ularning ruhlari yanada bolalar dunyoga keladi, bu esa jamiyat va davlatning kelajagini xavf ostida qoldiradi. “Ammo, - deydi alloma, - jaholat, yovuzlik, haqsizlik, abadiy hodisalar emas, bu illatlarga albatta barham beriladi. Jamiyatda ezgulik, hamkorlik, hamjihatlik, do‘stlik, adolat albatta tantana qiladi, shunday zamonlar keladiki, insoniyat albatta yuksak kamolotga oliy baxt-saodatga erishadi”[7 . 28]. Forobiy insonni baxt-saodatli qilish jamiyatning asosiy maqsadi ekanligini ta‘kidlaydi va bunga barcha vositalar bilan erishish zarur, bu baxt-saodat insonlar jamoasida amalga oshirilishi mumkin, deb ko‘rsatadi. Forobiyning fikricha, insonning taqdiri 4avvaldan belgilangan emas, har bir shaxs o‘z ixtiyori bilan faoliyat ko‘rsatib, o‘z baxtini o‘zi yaratadi, taqdirini o‘zi hal etadi. Alloma butun jahon miqiyosida urushsiz tinchlikka, adolatga, o‘zaro hurmat va yordamga, hamjihatlikka asoslangan, har tomonlama yetuk, barcha aholini baxt-saodatga, ilm-ma‘rifatga olib boruvchi yagona ideal insoniyat jamoasining barpo etilishini orzu qiladi, barcha insonlarni o‘zaro hamkorlikka chaqiradi. Forobiy jamiyat (insonlar jamoasi)ning kelib chiqish sabablarini odamlarning jamoa bo‘lib yashash ehtiyojlaridan izlagan. “Har bir inson tabiatan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi, u bir o‘zi bunday narsalarni qo‘lga kirita olmaydi, ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug‘iladi... Bunday jamoa a‘zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga yashash va yetuklikka erishuv uchun zarur bo‘lgan narsalarni yetkazib beradi. Shuning uchun inson shaxslari ko‘paydilar va yerning aholi yashaydigan qismiga o‘rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi”[7.12]. Forobiy insonlarning eng takomillashgan jamoasi deb shahar jamoasini ko‘rsatadi va uni fazilatli hamda fazilatsiz shahar jamoasiga ajratadi. Razolat va badbaxtlik, obro‘parast, amalparast, hokimiyatparastlar shaharlari haqida to‘xtalib o‘tadi. Fazilatli shahar odamlari o‘zaro birlikda, totuvlikda, ittifoqda yashaydilar, bir- birlariga yordam beradilar, deb hisoblaydi. Forobiy demokratik boshqaruv shaklini yetuk boshqaruv shakli, bunday boshqaruvga asoslangan shaharlarni esa yetuk fozil shahar deb bilmaydi, balki, yomonlikni targ‘ib qiluvchi shaharlardan farq qilib, fozil shaharlarga erishuv yo‘lidagi muhim bosqich deb tushunadi. Forobiy o‘zining ideal jamoasida odamlarni turli belgilariga qarab guruhlarga bo‘ladi. Bunda ularning diniy mazhabiga emas, balki tabiiy xususiyatlariga, qobiliyatlariga, avvalo, aqliy iqtidoriga hamda ilmlarni o‘rganish va hayotiy tajriba to‘plash jarayonida orttirgan bilim va ko‘nikmalariga katta ahamiyat beradi. Bu jamoada insonlar ilm va yaxshi axloq yordamida baxt-saodatga erishadi. Forobiy davlatni boshqarishning turli shakllari haqida fikr yuritib, davlatni yetuk shaxs (monarxiya), yetuk xislatlarga ega bo‘lgan bir necha shaxslar (aristokratiya) va saylangan shaxslar (demokratiya) boshqarishi mumkin, deb ko‘rsatgan. Forobiyning 4jamiyatni boshqarish haqida fikr yuritib, jamiyatni boshqarish alohida san‘at, deb hisoblaydi. Axloq va faoliyatda izchil, bir normada, ya‘ni bir me‘yorda ish olib boruvchi kishi jamiyat va mulkda faol ishtirok etadi. Faoliyatda topish san‘ati rahbarlik qilish san‘atidir. Allomaning fikricha, davlat rahbari shunday san‘atga ega bo‘lishi kerakki, u biron narsaga xizmat qilish vositasi ham boshqa san‘at tomonidan boshqarilish obyekti ham bo‘lishi mumkin emas. Hokimlik san‘atiga boshqa barcha san‘atlar bo‘ysunadi. Bunday san`atga ega insonni boshqa hech kim boshqarmaydi, u komillikka erishgan hamda amaldagi aql va tushunchaga aylangan. Bunday inson yuksak darajadagi komillikka erishgan bo‘lishi va saodatning cho‘qqisida bo‘lishi kerak. Unga baxtga erishishga yordam beradigan har qanday harakat ma‘lum. U o‘z bilimini so‘zlar orqali yaqqol ifodalashni va odamlarni eng yaxshi usullar bilan baxtga yo‘naltirishni bilishi kerak. Bunday xislatlarga esa komil faylasuflargina ega. Baxt-saodatga erishuv va tug‘ma qobiliyatlarning rivojlanishi o‘z-o‘zicha bo‘lavermaydi, balki bu masalada qandaydir bir muallim yoki rahbarga muhtojlik tug‘iladi. Boshqalarga rahbarlik qilish, ularni baxt-saodatga erishuv darajasiga ko‘tarish ham har kimning qo‘lidan kelavermaydi. Kimda birovni baxt-saodatga erishtirish, zarur bo‘lgan ish harakatga ruhlantira olish qobiliyati bo‘lmasa va bu ish-harakatni bajara olishga qudratsiz bo‘lsa, bunday odam aslo rahbar bo‘la olmaydi. Fozil jamiyat hokimi, alloma fikricha, qator tug‘ma tabiiy xislatlarga ega bo‘lishi lozim: tabiatan nozik, farosatli bo‘lishi; komil a`zolarga ega bo‘lishi; yaxshi xotiraga ega bo‘lishi, ko‘rgan, eshitgan va idrok etgan narsalarining tafsilotlari bilan yodda tutishi; o‘tkir zehnli, zukko bo‘lishi; ifodali nutqqa ega bo‘lishi; ta’lim olishga, bilim va ma‘rifatga havasli bo‘lish, o‘qish va o‘rganishda sira charchamaydigan, mashaqqatidan qochmaydigan bo‘lishi; badnafslik, ichkilik va shahvoniy hislardan o‘zini tiya oladigan bo‘lishi; haqiqatni va uning uchun kurashuvchilarni yaxshi ko‘rish, yolg‘ondan va yolg‘onchilardan nafratlanishi; o‘z qadrini biluvchi va or-nomusli odam bo‘lishi, tug‘ma oliy himmat bo‘lish va ulug‘ ishlarga intilishi; mol-dunyo ketidan quvmaydigan bo‘lish; tabiatan adolatparvar bo‘lishi; zarur beb bilgan harakatni amalga oshirishda qat‘iyatli, sabotli, jur‘atli, jasur, mard bo‘lishi, 4qo‘rqoqlik va hadiksirashlarga yo‘l qo‘ymasligi lozim[7.11b]. Forobiy bir hokimning o‘rniga keladigan boshqa shaxsning ham yuqorida keltirilgan fazilatlarga ega bo‘lishi zarurligini shu bilan birga, o‘zidan avvalgi hokimning yaxshi ishlarini davom ettirishi, jamiyatning barqarorligi va qonunlarning vorisliligini ta‘minlash uchun bo‘lg‘usi rahbarda quyidagi olti xislatni tarbiyalash kerakligini ta‘kidlaydi. Birinchidan, donishmand bo‘lish; ikkinchidan, avvalgi hokimlar o‘rnatgan qonun-qoidalarni va odatlarni biluvchi va yodda tutuvchi bo‘lish; uchinchidan, ajdodlardan tegishli qonun saqlanib qolmagan sohada bunday qonunni o‘ylab topish uchun ijod va ishtirokchilikni namoyon etish; to‘rtinchidan, mavjud voqelikni tez payqab olish va kelgusida yuz beradigan, avvalgi hokimlar ko‘zda tutmagan voqealarni oldindan ko‘ra bilish uchun bashoratgo‘ylik xislatiga ega bo‘lish; beshinchidan, avvalgi hokimlar o‘rnatgan qonunlarga, shuningdek avvalgilaridan ibrat olib, o‘zi chiqargan qonunlarga xalq amal qilishi uchun notiqlik xislatiga ega bo‘lish; oltinchidan, zarur hollarda lashkarga qo‘mondonlik qilish uchun jismonan baquvvat bo‘lish va harbiy san‘atni yaxshi bilish. Forobiy ushbu xislatlarning bir odamda birlashishi qiyin ekanligiga, shu sababli bunday kishilar juda kamdan-kam uchrashiga ishonadi. Shu boisdan u ikkinchi rahbarga qo‘yiladigan shartlarni dastlab oltitagacha, so‘ngra esa bittaga kamaytiradi. Ammo, bunda har biri belgilangan normalardan biriga javob beradigan oltita rahbar bo‘lishi shart qilib qo‘yadi. Agar shunday kishi topilmasa, - deb yozadi Forobiy, - yuqoridagi xislatlarni o‘zida jamlagan bir guruh ham podshoning o‘rnini bosishlari mumkin. Ya‘ni biri bu guruhning g‘oyalarini ilgari suradi, ikkinchisi bu g‘oyalarni qanday qilib amalga oshirish yo‘llarini ko‘rsatib beradi, ya‘ni biri ishontiradi va tushuntiradi. Oxirgisi esa lashkarboshilik qiladi, shunday qilib, bularning hammasi yig‘ilib, podsholik rolini o‘taydilar va ahil boshliqlar deb nomlanadilar va ular tashkil etgan hay’at, fozillar hay‘ati deb ataladi. Agar bunday kishilar bo‘lmasa, bu vaqtda shahar boshlig‘i, sharoit va sunnalarni yaxshi biladigan, har qanday sharoitda ahvolni tushuna oladigan, o‘qigan payti kelganda sunnada yozilmagan narsalarni ham topib qo‘llay biladigan, yaxshi fikrli shaharni tashkil qiladigan ustaroq bo‘lgan, notiqlik qobiliyati bor jangchi ham boshliq bo‘lsa bo‘ladi. Bunday 4boshliq tajribali boshqaruvchi deb nom oladi. Agar bunday kishi ham topilmasa, uning o‘rnini yuqoridagi xislatlarga ega bir guruh shaxslar ham bajarishi mumkin. Bu jamoa tajribali kishilar deb nomlanadi. Forobiy kasb-hunar egalarining, savdogar va tijoratchilarni, o‘z kasbi va faoliyatini chin dildan halol bajaradigan insonlarni va ularning o‘zaro munosabatlarini sharaflaydi hamda ularni jamiyatni mustahkamlaydigan toifa deb hisoblaydi. Bu bilan Forobiy jamiyat qanday bo‘lsa, odamlarning ham shunday turini tarbiyalaydi, aksincha odamlar qanday bo‘lsalar jamiyatning ham shunday turini yaratadilar, demoqchi. Albatta, Forobiy ijtimoiy turmushdagi barcha voqea va hodisalarga o‘z davri sharoitidan, feodal tuzum mohiyatidan kelib chiqib baho bergan, shu sababli o sha davr jamiyatlarini o zʻ ʻ maqsad va vazifasiga,tutgan yo‘liga qarab axloqsizlar jamoasi, bosqinchilar jamoasi, jabr-zulmga asoslangan jamoa, boylik to‘plashni, kayfu-safoni maqsad qilib olgan jamiyatlarga ajratgan. Ming afsuski, bunday salbiy illatlar bizning davrimizda ham uchraydi. Shu bois, deydi alloma, ta’limtarbiya yo‘li bilan bunday salbiy illatlarni va kishilardagi jirkanch fe‘l-atvorlarni tuzatish mumkin. Uning uqtirishicha, rahbarlar mansabdan o‘z shaxsiy manfaatini ta‘minlash, iflos mayllarini qondirish, mol-dunyo to‘plash, nafs balosiga erk berish, o‘zgalarni o‘ziga bo‘ysundirish, xalqni ezish, aldash, haqoratlash, unga har qanday yo‘llar bilan zulm o‘tkazish vositasi sifatida emas, balki barcha fuqarolarini teng huquqliligini kafolatlash, adolatni qaror toptirish, xalqni erkin va ozod, tinch va osoyishta hayot kechirishni ta‘minlash vositasi sifatida foydalanishi lozim. Ba‘zi rahbarlar, bir shaharning sohibkori, shahar xalqi hayotiga tegishli ishlarda tadbirkor bo‘ladilar. Ular bu yo‘l-yo‘riq, normalarni o‘tmishda kechgan boshliqlardan o‘rgandilar, lekin shu bilan birga, rahbar kelajak uchun o‘tmishdagi rasm-rusm, yo‘l-yo‘riq normalarni isloh qilishi lozim va foydali topsa, turmush sharoiti taqozosiga qarab, ularni o‘zgartiradi. Shuningdek, yomon odatlarni o‘zida ifodalovchi o‘tmishni ham o‘zgartirmog‘i kerak. Buyuk donishmandning ushbu so‘zlari xuddi bugungi kun haqida aytilgandek. ―Oldimizda mustaqil buyuk davlat qurishdek murakkab va sharafli vazifa turgan bir paytda bu ma‘naviy qadriyatlarning ahamiyati ming karra ortadi. Nega deganda har qanday ulug‘ 4maqsadlarga yetishish, yangi jamiyat, farovon turmush qurish, inson zotiga munosib go‘zal hayot barpo etish, avvalo shu jamiyat a‘zolari bo‘lgan komil odamlarga, kelajak barkamol avlodga bog‘liqdir [4.10b]. Zero, mamlakatimizda kechayotgan islohotlarning bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgani o‘tmish merosimizdagi barcha ilg‘or qadriyatlar, axloqiy normalar, huquqiy tamoyillarni o‘ziga singdirib, eski, o‘z umrini yashab bo‘lgan, bugungi kun talablariga aslo javob bermaydigan jihatlardan esa qat‘iyan voz kechayotgan davlatimiz siyosatining aynan Forobiy, Amir Temur kabi donishmand ajdodlarimiz tafakkuri, erishgan yutuqlari davlat siyosatidan tobora mustahkam o rin olayotganidanʻ dalolat bermoqda. Hokimning qiladigan ishidan maqsadi shu bo‘lishi kerakki, deb yozadi Forobiy, u xalqqa ham, o‘ziga ham foyda keltirsin, bu rahbar mehnatining g‘oyasi va mazmunidir. Agar jamiyat rahbari xalq baxtining sababchisi bo‘lsa, u o‘z xalqi orasidagi eng baxtli kishi bo‘lishi kerak. Odamlar uyushmasining yana boshqa bir boshqa shakli ayriboshlovchilar shahri haqida gapirib, Forobiy bu shahar aholisi to‘qchilik va mol-dunyoga erishuvda bir-birlariga yordam berishni o‘z maqsadi deb biladilar, deydi. Shuhratparastlar shahri aholisi esa o‘zaro bir-birlarini maqtashni yoqtiradilar, ularni birovlar ulug‘lashini, ko‘klarga ko‘tarishini xohlaydilar. Amalparastlar va hokimiyatparastlar shahri aholisi bo‘lsa hamma xalqlar ularga bo‘ysunishini istaydilar. Yana bunday shaharlarga benomuslar shahri ham kiradiki, uning aholisi fozillar bilgan hamma narsani biladi, tushunadi, ammo amal qilishni xohlamaydi. Beqaror va adashgan shaharlar ham bo‘lib, bu shaharlarning aholisi avvalroq o‘z g‘oya va tushunchalariga ega bo‘ladilar, keyinroq esa bu yurtga begona, yot g‘oyalar kirib qolsa, o‘sha g‘oyalarga berilib ketadilar va o‘z qarashlarini butunlay o‘zgartiradilar. Bizning zamonamizda xuddi vahobiylar, ekstremistlar, terroristlar guruhiga kirib qolgan kimsalar singari, ular o‘z otaonalariga qo‘l ko‘taradilar, ustozlarining yuziga tik qaraydilar, farzandlarini o‘ldiradilar. Chunki ular johillar, ko‘rlar, ularning mafkurasi yo‘q manqurt kimsalardir. Abu Nasr Forobiy bundaylarni o‘z davridayoq juda qattiq qoralagan va ularga qarshi kurashish o‘zini insonman deb hisoblagan har bir kishining 4muhim vazifasi, muqaddas burchi, deb ta‘kidlagan. Jamiyatda bunday kishilar ko‘paysa, jamiyat halokatga yuz tutadi, aksincha, jamiyat ulardan xoli bo‘lsa, yuksak farovonlik va taraqqiyotga erishadi. [13. 120b] 1.2. Abu Nasr Forobiy ma’naviy-axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyalari Jamiyat ijtimoiy-ma’naviy hayotini rivojlantirish, shaxs ruhiy kamolotini ta’minlash insoniyatning azaliy maqsadi, ezgu-intilishlari majmui sanaladi. Ilm- fan, ma’rifat peshvolari, taraqqiyot tarafdorlari faoliyatining asosiy y о ‘nalishi ayni shu masalalarni qamrab olganligi bilan xarakterlidir. Xususan, buyuk Sharq mutafakkirlari butun hayotida davomida olib borgan ilmiy, ijodiy, amaliy faoliyati qaysi soha yoki y о ‘nalishda b о ‘lmasin, birlamchi maqsadi inson ruhiy-ma’naviy kamolotini yuksaltirish, shu orqali butun jamiyatni sog‘lomlashtirish, rivojlantirish, taraqqiyotning yangi-yangi ch о ‘qqilarini zabt etishdan iborat b о ‘lgan. Qomusiy ilm sohiblari bor iste’dod va imkoniyatlarini ushbu masadlarga erishish y о ‘lida sarflaganlar. Buni biz Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy, Forobiy, Rumiy, Rudakiy Farg‘oniy kabi ulug‘ allomalar foliyatida ham keng kuzatamiz. Binobarin, yosh avlodni tarbiyalash va о ‘qitish nazariyasi bilan amaliyotning qanday taraqqiy qilib kelganligini bilmay turib, yoshlarni har tomonlama komil inson etib tarbiyalash masalalarini ilmiy ravishda hal qilib b о ‘lmaydi.Bu ajdodlarimiz tomonidan isbot qilingan ilmiy-nazariy, falsafiy-tarbiyaviy haqiqatdir. Axloqan pok va yetuk insonlarni tarbiyalash masalasini muvafaqiyatli hal etishda xalqimizning tarixiy an’analari, ma’naviy boyliklari, ajdodlarimizning bizga qoldirgan ilmiy me’roslari va tarixiy-tarbiyaviy tajribalarini о ‘rganib chiqish, ularning yutuqlarini hayotga, ta’lim-tarbiya ishlariga tatbiq etishning ahamiyati kattadir. Barkamol avlod tarbiyasi ijtimoiy hodisa b о ‘lib, shaxsning shakllanishini ta’minlaydigan eng qadimiy va abadiy qadriyat, inson va jamiyatning mavjudligini belgilovchi asosiy mezon sifatida avloddan-avlodga о ‘tib boraveradi. Jumladan, butun jahonga Aristoteldan keyin “Ikkinchi muallim” nomi bilan shuhrat qozongan Abu Nasr Forobiyning boy ilmiy-falsafiy, ma’naviy-tarbiyaviy merosi bu borada alohida qimmatga ega. Allomaning ma’naviy-axloqiy tarbiyaga oid ta’limotidan bugungi 4kunda umumiy о ‘rta va oliy ta’lim tizimidagi о ‘qitish jarayonlarida foydalanish nihoyatda samarador ahamiyatga molik. Abu Nasr Forobiy izlanishlarining asosiy y о ‘nalishi insonning tuzilishini, ruhiyatini, moddiy va ma’naviy olamini о ‘rganish qamrab oladi. Forobiy yetuk faylasuf sifatida ruhiy jarayonlarni insonning aqliy, axloqiy, ma’naviy rivojiga bog‘liq xolda о ‘rganishga va talqin etishga harakat qiladi. Shuning uchun ham u о ‘z asarlarida sezgilar va aqliy bilish fikrlash kabi jarayonlarga juda katta e’tibor beradi va ular haqida boshqa ruhiy jarayonlar, masalan, xotira, tasavvur, diqqat, his-tuyg‘u, iroda, qobiliyat, malaka kabi shaxsiy xislatlarni bilish jarayoni bilan bog‘liq holda s о ‘z yuritadi. Ma’lumki, insonga xos b о ‘lgan va uning ma’naviy yuksalishida muhim ahamiyat kasb etuvchi taffakkur va nutqning rivojlanishi ta’lim-tarbiyaning asosini tashkil qiluvchi muhim jarayon sanaladi. Forobiy inson tafakkuri va nutqining fazilatlarini chuqur о ‘rganadi, grammatika va mantiq fanining rivojiga, uning ayrim masalalarini tahlil etishga, juda katta e’tibor beradi. U Aristotelning mantiqqa oid barcha asarlarini chuqur о ‘rganadi hamda ularga sharhlar yozadi va mantiqning turli b о ‘limlari: tushuncha, hukm, diduksiya, isbotlash kabilarga bag‘ishlangan risolalar yozib, qoldiradi. Olimning ruhiyat va mantiqqa oid fikrlari ta’lim-tarbiya sohasidagi ta’limotning tabiiy, ilmiy, nazariy asoslari b о ‘lib xizmat qiladi. Komil ma’naviyat va axloq, inson tarbiyasi masalasi Qadimgi Sharqda G‘arbda, xususan, Qadimgi Yunonistonda har doim mutaffakkir olimlarning diqqat markazida b о ‘lib kelganligi t о ‘g‘risida bir qancha qimmatli manbalar mavjud. Shu jihatdan, Forobiy Qadimgi Yunoniston faylasuf olimlarining merosini о ‘rganar ekan Aristotel, Platon, Suqrot, Pifagor kabi mutafakkirlar asarlari bilan yaqindan tanishib, ularga sharhlar yozadi. О ‘zlashtirgan bilimlariga tayangan holda ta’lim- tarbiya jarayonlarida insonning ma’naviy yuksalishi eng asosiy va birlamchi maqsad b о ‘lishi kerak, degan g‘oyani ilgari suradi. Forobiy talqinicha, inson dunyo taraqiyotining eng mukammal va yetuk yakuni. Shu sabab u о ‘z ilmiy-amaliy faoliyati davomida yaratgan asarlarida insonga tarbiya va ta’lim berish zaruriyati va buning uchun nimaga asoslanish lozimligi, ta’lim-tarbiya usullari, undan qutilgan maqsad masalalariga yechim k о ‘rsatishga asosiy e’tibor qaratadi. 4Xususan, uning “Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga erishuv haqida”, “Ixso al ulum”, “Aql ma’nolari xaqida” nomli, shuningdek, yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlar keng tadqiqu-targ‘ib etilgan asarlarida bu kabi muammolar atroflicha tahlil qilinadi, muhim tavsiyalar ilgari suriladi. Jumladan, alloma “Baxt saodatga erishuv xaqida” nomli risolasida bilim mohiyati, mazmuni, ularni о ‘rganish tketma-ketligini birma bir sanab о ‘tadi. Olimning ta’kidicha “Bilish zarur b о ‘lgan ilm bu olam asoslari xaqidagi ilmdir. Uni о ‘rgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar tuzilishini, shaklini, osmon xaqidagi ilmlarni о ‘rganish lozim. Undan s о ‘ng, umuman, jonli tabiat о ‘simlik va hayvonlar xaqidagi ilm о ‘rganiladi”. “Bundan keyin- deb davom etadi Forobiy, – insonni о ‘rganishga kirishamiz hamda insonning bilishidan kutilgan maqsad-muddaoni о ‘rganamiz va shuning natijasida nima, qanday narsa ekanligini bilib olamiz. Shundan s о ‘ng biz insonning hozirgi kamolotiga erishuvi sabab b о ‘lgan narsalarni о ‘rgana boshlaymiz. Bu narsalar esa xayr-ehsonli ishlar, g о ‘zal insoniy fazilatlar b о ‘lib, ushbu fazilatlarni, insonni kamolotga erishuvidan mahrum qiladigan salbiy xislatlarni ajratib о ‘tamiz. Bu salbiy xislatlar, yomon odatlar xatti-harakatlarning kelib chiqish sabablarini о ‘rganishdan avval shu xulq-atvor xatti-harakatning о ‘zi bilan tanishib chiqamiz. Bu ilm shunday narsalar о ‘rgatuvchi ilmki, uning yordamida shahar xalqlari va shaharlik b о ‘lmagan xalqlarni о ‘z ichiga olgan ya’ni inson olamiga xos b о ‘lgan barcha xislatlarni о ‘zida umumlashtirgan odamzod jismga har turli a’zolar kabi kishiga ma’lum b о ‘ladi”. Inson ma’naviy axloqi t о ‘g‘risidagi ta’limot – etika Forobiyning ijtimoiy ta’limotida eng muhim va asosiy о ‘rinlardan birini egalaydi. Forobiy axloq t о ‘g‘risidagi ilmini an’anaga asoslanibgina belgilamaydi. Subyektiv ravishda kelib chiqishni k о ‘rsatadi va uni keltirib, chiqargan omillar ya’ni insonning ijtimoiy mohiyatini ham asoslashga harakat qiladi, insonga bilim va tarbiya berish ijtimoiy zarurat ekanligini nazariy asoslaydi. U inson “aqlli mavjudot” deyilganda, uning aqlli b о ‘lishiga layoqatliligi, lekin yomon xatti- harakatlarga ham qobilligi tushunilishini ham uqtirib о ‘tadi. Alloma ta’limotiga k о ‘ra, ta’lim-tarbiya jarayonida nazariy bilim bilan amaliy harakat va odat-malaka, faoliyat birlashib boradi, yetuklik shu birlashuvning darajasiga qarab yuzaga 4keladi. Forobiy ta’lim-tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchi yoki ta’lim oluvchi shaxsga yakka xolda yondashuvni, uning tabiiy, ruhiy va jismoniy xislatlarini nazarga olish zarurligini ta’kidlab shunday deydi: “Bu barcha tabiiy xislatlarni oliy kamolot sari yoki kamolotga yaqin b о ‘lgan darajaga k о ‘tarishga xizmat qiluvchi vosita yordamida tarbiyalashga muhtojdir. Insonlar turli ilm, hunar faoliyatga moyilligi va qobiliyatliligi bilan tabiatan farqlanadilar. Teng tabiiy xislatlarga ega b о ‘lgan odamlar esa, о ‘z tarbiyasi ( malakalari) bilan tafovut qiladi. Tarbiyasi jihatidan teng b о ‘lganlar esa, bu tarbiya natijalarining turlichaligi bilan bir-biri bilan farq qiladilar”. Tarbiya jarayoni, Forobiyning fikricha, tajribali pedagog о ‘qituvchi tomonidan tashkil etilishi, boshqarilib turilishi va ma’lum maqsadlarga y о ‘naltirishi lozim, chunki “har bir odam ham baxtni va narsa hodisalarni о ‘zicha bila olmaydi. Unga buning uchun о ‘qituvchi lozim”. Forobiy insonga xos b о ‘lgan va uning ma’naviy yuksalishida muhim ahamiyat kasb etuvchi, tafakkur va nutqning rivojlanishini ta’lim-tarbiyaning asosini tashkil etuvchi muhim jarayon hisoblaydi. Olim bolalarning fe’l-atvoriga karab tarbiya jarayonida “qattiq” yoki “yumshoq” usullardan foydalanish kerak, deb hisoblaydi: “tarbiyalanuvchilar о ‘qish va о ‘rganishga moyil b о ‘lsa, ta’lim-tarbiya jarayonida yumshoq usul q о ‘llaniladi; tarbiyalanuvchilar о ‘zboshimcha, itoatsiz b о ‘lishsa, qattiq usul q о ‘llanishi lozim”. Allomaning axloqiy-ta’limiy g‘oyalari, avvalo, buyuk yaratuvchi – Ollohni bilishga , insoniyat yaratgan ilmu bilimlarni о ‘zlashtirishga qaratilgan, ta’lim-tarbiya jarayonining muhim vosita va usullarini asoslab bergan. Forobiy insonning ma’naviy hayotida asosan, uning ikki tomoniga: aqli-ongiga va axloqiga (xulq-atvoriga) katta e’tibor beradi. Shuning uchun alloma fikricha, ta’lim-tarbiya, insonni aqliy tomondan ham, axloqiy tomondan ham yetuk, mukammal kishi qilib yetishtirishiga qaratilmog‘i lozim. Demak, ta’lim- tarbiyaning birdan-bir vazifasi – jamiyat talablariga t о ‘la t о ‘kis javob bera oladigan va uni bir butunlikda, tinchlikda, farovonlikda saqlab turish uchun xizmat qiladigan ideal inson tayyorlashdir. Forobiy ta’lim-tarbiya jarayonini y о ‘lga q о ‘yish, uni boshlashdan avval odamlarning shaxsiy xislatlarini bilish lozimligini aytadi. Uning fikricha, insoning xohish, ixtiyor, iroda, yaxshilik va yomonlik kabi 4xislatlarini, nimaga qobiliyati borligini aniqlamay turib ishga kirishish kutilgan natijani bermaydi. Forobiy о ‘z ma’naviy-axloqiy ta’limotida insoniy xislat- fazilatlarni t о ‘rtga b о ‘ladi: nazariy fazilatlar, tafakkur, yaralma fazilatlar, amaliy san’at fazilati (kasb-hunar). “Baxt-saodatga erishuv haqida”gi risolasida mutafakkir inson g о ‘zallikni samarali idrok etishi uchun unda nozik tabiat va aqliy mukammallik zamini b о ‘lishi kerak, hissiy va aqliy qobiliyatga ega b о ‘lgan insongina dunyoning barcha sirlarini bila olishi mumkin, deb ta’kidlaydi. “Inson aql-idroki tufayli haqiqiy insonga aylanadi, bilim insonga baxt va shodlik keltiradi, inson bilish orqali о ‘zida g о ‘zallik va mukammallikni kashf etadi”,- deb uqtiradi. Forobiy insonlarrni ilm bilan, san’at bilan shug‘ullanishga da’vat etadi va shu tufayli g о ‘zal narsalar mohiyatini idrok etish teranlashadi, deb k о ‘rsatadi. Forobiy fikricha, shaxsni kamol toptirish jarayoni inson о ‘z hayoti davomida ilm-hunar о ‘rganishi, axloqiy normalarni egallashi va san’atni hayotiy tajriba bilan boyitishi orqali sodir b о ‘ladi. Insoniy fazilatlar inson atrofini qurshagan muhit ta’sirida shakllanadi. “Kamolotga bir kishining yolg‘iz erishuvi mumkin emas. Har bir inson, har qanday kamolotga erishuvda boshqalarning k о ‘magiga va ular bilan birlashishga muhtoj yoki majburdir”,- deydi mutafakkir. Forobiy axloq tushunchasini keng ma’noda talqin qilar ekan, butun insonlarni, ularning dini, e’tiqodi, irqi, tilidan qat’iy nazar, hamjihatlik va hamkorlikka chaqiradi. Dunyoda bir butun yagona inson jamoasini shakllantirishni va barcha fuqarolarning manfaatlarini birdek k о ‘zlab faoliyat k о ‘rsata olishini orzu qiladi. О ‘z davrida ajoyib orzu-istaklar va g‘oyalarni ilgari surgan Forobiyning dunyoda yagona jamiyat barpo qilish t о ‘g‘risidagi fikrlari ham keyinchalik dunyoning juda k о ‘p mutafakkirlari, jumladan, nemis faylasufi I.Kant tomonidan ham ilgari surilgan edi. Forobiy ilgari surgan, shuningdek, dunyo olimlari tomonidan ham maqsadga muvofiq deb topilgan “dunyoda yagona fuqarolik jamiyati”ni tarkib toptirish haqidagi g‘oyalari bugungi kunda nnihoyatda muhim ahamiyatga ega. Alloma fikricha, yuksak axloqiy fazilatlarga rioya qilgan holda rivojlanayotgan har qanday davlat о ‘z fuqarolarini, shak-shubhasiz, baxt-saodat y о ‘liga olib chiquvchi kuchli quroldir. Inson bilim va namunali axloq egasi b о ‘lgandagina yaxshi odat va 4harakatlarni о ‘zida mujassamlashtira oladi, u har qanday yovuz buzg‘unchiliklar k о ‘chasiga kirmaydi, aksincha, ularga nisbatan shafqatsiz jang olib boradi. Falsafa va mantiq, insonshunoslik, jamiyatshunoslik ilmining bu buyuk bilimdoni tomonidan ilgari surilgan ma’naviy-axloqiy tarbiya, о ‘qitishga doir ilg‘or g‘oyalari о ‘zidan keyingi ulamolar, pedagoglarning ta’lim-tarbiya va inson kamoloti xususidagi fikr-mulohazalari rivojlanishiga ijobiy ta’sir k о ‘rsatdi. Mutafakkirning axloq va uning asosida yosh avlodga tarbiya berish ta’limoti hozirgi kunda ham о ‘z ahamiyatini y о ‘qotgani y о ‘q, aksincha, axloqiy tarbiyaning yangi usul va qoidalarini ishlab chiqish va ularni rivojlantirishda juda katta ahamiyat kasb etib kelmoqda. Ma’naviy-axloqiy tarbiya jarayonlarini t о ‘g‘ri va tizimli y о ‘lga q о ‘yish, ilmiy-metodik ta’minotini takomillashtirishda muhim manba vazifasini о ‘tab qolmoqda. [13. 13b] 4II BOB. ABU NASR FAROBIYNING “FOZIL ODAMLAR SHAHRI” ASARI -BUGUNGI KUN YOSHLARINING MA’NAVIYAT MAKTABI SIFATIDA 2.1. Abu Nasr Forobiyning «fozil odamlar shahri» asaridagi falsafiy g‘oyalarning o‘ziga xos jihatlari Mamlakatimizda hozirgi kunda barcha sohalarda tubdan o‘zgarishlar bo‘lmoqda. Buning asosiy sababi Respublikamiz Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning davlatimizda barcha sohalarni rivojlantirishga katta e‘tibor qaratmoqda. Bu e‘tiborning amaliy ahamiyatini sohalardagi o‘zgarishlar orqali ko‘rishimiz mumkin. Mana shu sohalardan biri ta’lim yo‘nalishida ham Prezidentimiz tomonidan juda ko‘plab ishlar olib borilmoqda. Bu islohotlarning ko‘rinishini quyidagi asoslarda uchratishimiz mumkin. 2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida[1], 2020-yil 23- sentyabrdagi yangi tahriridagi ―Ta’lim to‘g‘risida gi qonunda va boshqa qarorlarda o‘z aksini topgan. Ta’lim to‘g‘risidagi qonunning 5- moddasida ta’lim tashkilotlarida, innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash va o‘quv dasturlarini innovatsion texnologiyalarini qo‘llagan holda amalga oshirish,ta’lim faoliyati sohasidagi ochiqlik va shaffoflikni ta‘minlash[2] haqidagi fikrlarni ta‘minlash haqidagi fikrlar berilgan. Demak, mana shu qaror va qonunlar mazmunidan shuni tushunish mumkunki, yoshlarimizning ham ta’limiy, ham ma‘naviy-axloqiy jihatdan yetuk bo‘lishlari muhim hisoblanadi. Ushbu qonunning 4 - moddasida quyidagi bandlari ham o‘quvchilarning ma‘naviy axloqiy jihatdan komil inson bo‘lib yetishishiga xizmat qiladigan fikrlar berilgan; - ta’lim va tarbiyaga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning singdirilganligi; -ta’lim va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik xususiyatlar[2] kabi asosiy prinsiplari ko‘rsatib o‘tilgan. Bugungi kunda o‘quvchilarning ma‘naviy-axloqiy sifatlarini buyuk adib va allomalarimizning pedagogik qarashlarida, asarlarida va asarlaridagi ko‘rsatilgan namunalar orqali shakllantrishini muhim hisoblanadi. Jumladan, buyuk pedagog 4olimimiz Abu Nasr Farobiyning pedagogik qarashlarida va aynan ―Fozil odamlar shahri asarida bugungi yoshlarimizning axloqiy jihatdan yetuk bo‘lishiga doir yetakchi fikrlar berilgan. Farobiyning asarlari bugungi kun o‘quvchilarimizning axloqan tarbiyali va odobli bo‘lishida bir qancha fikrlar, hikmatli iboralar, sheriy matnlar, hikoyalar hamda ibratli hayotiy tajribalarga asoslangan matnlar berilgan[4]. Ushbu fikrlarni tahlil etishimizdan oldin olimning hayoti va ijodi haqida qisqacha ma‘lumotga ega bo‘lishimiz lozim. Abu Farobiy (taxallusi; to‘liq nomi Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlug‘ Tarxon Farobiy)[3]. 873-yil Farob shahrida tug‘ilgan va 950-yil Damashqda vafot etgan. O‘rta Osiyoning mutaffakiri va qomusiy olimlaridan biri bo‘lgan. Abu Nasr Farobiy 77- yoshida vafot etgan bo‘lsada bir daqiqa ham ilm izlashdan to‘xtamagan. Farobiy 160dan ortiq asarlar yozgan. 70 dan ortiq tilni bilgan. Farobiy Yunon falsafasini chuqur bilgani,unga sharhlar bitganligi va jahonga targ‘ib qilgani hamda zamonasining ilmlarini puxta o‘zlashtrib, fanlar rivojiga ulkan hissa qo‘shgani uchun –al Muallim assoniy , (Ikkinchi muallim ), Aristoteldan keyin), Sharq Arastusi nomlariga sazovor bo‘lgan[3]. Aynan ta’lim sifatini oshirishga jiddiy e‘tibor berilayotgan hozirgi davrda o‘quvchilarni dunyoqarashini shakllantrishda Abu Nasr Farobiyning ma‘naviy me‘rosida foydalanish maqsadga muvofiqdir. Farobiyning Fozil odamlar shahri asari axloqiy va ta’limiy xarakterga ega. Yusuf Xos Hojibning Qutadg‘u bilig , Kaykoviskining Qobusnoma , Amir Temurning Temur tuzuklari , Alisher Navoiyning Mahbub-ul qulub kabi asarlari tarzida o‘ziga hos asarlaridan biri hisoblanadi. Har kimki ilm hikmatini o‘rganmagan desa, uni yoshligidan boshlasin, sog‘- salomatligi yaxshi bo‘lsin, yaxshi ahloq va odobi bo‘lsin, so‘zining uddasidan chiqsin, yomon ishlardan saqlangan bo‘lsin, barcha qonunqoidalrni bilsin, bilimdon va notiq bo‘lsin, ilmli va dono kishilarini hurmat qilsin, ilm va ahli ilmdan mol-dunyosini ayamasin, barcha aniq moddiy narsalar to‘g‘risida bilimga ega bo‘lsin. Farobiy qalamiga oid ushbu fikrni biz pedagoglar o‘quvchilarga to‘g‘ri yetkaza olishimiz kerak. Bundan tashqari Farobiy ta’lim va tarbiya tushunchalariga birinchi 4ta‘rif bergan pedagog olimdir: Ta’lim – so‘z va o‘rganish bilangina amalga oshiriladi. Tarbiya – esa amaliyot, ishtajriba bilan amalga oshiriladi. Ta’lim-tarbiya ikki yo‘l bilan amalga oshiriladi: qanoatbaxsh, ilxomlantiruvchi so‘zlar va majbur etish. Ushbu berilgan ta‘rifni ayni vaqtda ham o‘qituvchilarimiz amal qilsa bo‘ladi. O‘quvchini yaxshi bilim olishi uchun avval unga ilxomlantiruvchi so‘zlar bilan murojaat qilishimiz va undan so‘ng ilm o‘rgatishimiz muhim hisoblanadi. Tarbiya berishimizda ham avval o‘zimiz namuna bo‘lishimiz va keyin o‘rgatishimiz kerak. Quyida Fozil odamlar shahri asaridan namunalar ko‘rib o‘tamiz va tahlil qilamiz. Har bir inson yaxshi odob va axloqqa ega bo‘lishi, aytgan so‘zini bajarishi, yomon ishlarni qilmasligi,axloq qonun-qoidalarini bilishi va ularga qarshi chiqmasligi lozimligi haqida ham ta‘kidlagan. ―Ilmi va o‘zidan katta insonlarni doimo hurmat qilishi o‘zi bilgan ilmini yon atrofdagilarga o‘rgatishi kerakligini uqtrib borish kerak degan fikrlar bayon etilgan. Aqlli deb shunday kishilarga aytiladiki, ular fazilatli, o‘tkir mulohazali, foydali ishlarga berilgan zarur narsalarni kashf va ixtiro etishda zo‘r iste‘molga ega: yomon ishlardan o‘zini chetga olib yuradilar. Bunday kishilarni oqil deydilar. Yomon ishlarni o‘ylab topish uchun zexn idrokka ega bo‘lganlarni aqlli deb bo‘lmaydi, ularni ayyor, aldoqchi degan nomlar bilan atamoq lozim. Aqlli bola o‘z fazilatlari bilan ahloq-odobi bilan ajralib turadi. Aqlli bola har ishda otaonalariga va barcha yaqinlariga hurmatda bo‘ladi. Ustozlarini aytgan gaplarini va berilgan vazifalarini vaqtida bajarib a‘lo baholar olishga intiladigan bolalarni axloqli o‘quvchilar deyishimiz mumkin[3. 18]. Aqlsiz bola yomon harakatlarni qilishi, ota-onalarini, ustozlari va yaqinlarini hurmat qilmaydigan ularni aytganlarini berilgan vazifalarini bajarmaslik bu odobsiz bolalarga tegishli. Farobiy mehr-shafqatlilik va axloqlilik tushunchalari haqida gapirib, sohibi qonun inson tabiatidagi bu xislatlarni alohida inobatga olishi zarurligini va shu xislatlarning ta‘sir kuchiga qarab ish yuritish joizligini eslatib o‘tadi, toki qonun chiqaruvchi qonunni qullarcha itoatkorlikni talab qilish yo‘li bilan emas, balki erkin ravishda qabul qildira olsin. Yuqoridagi fikrlarni o‘quvchilarga singdirish, aqlli va aqlsiz bolalarni qanday bo‘lishini o‘rgatishimiz va ulardan o‘zlariga ibrat 4olishlariga va barcha yaqinlariga nisbatan hurmatda bo‘lishga undashimiz mumkin. Farobiy o‘z hikoyalarida eslatib o‘tgan forslar misolida, hokimiyatni hokimdan o‘g‘liga o‘tishi misolida va dengizdagi urushdan qanday o‘ljalar olingani misolida qullarcha itoatkorlikning illatli ekanligini ko‘rsatadi. Bu yerda bir shahardagi dushman qanday qilib do‘st bo‘lib qolgani haqidagi voqeani eslatib o‘tish o‘rinlidir. Qonun chiqaruvchi qo‘l ostidagilarning do‘stlik tuyg‘ulari mavjudligini kuzatgan holda qonunning kamchilik va illatlardan xoli bo‘lishini ta‘minlashi uchun joriy etilgan qonunlarini chuqur ishonch va bilim bilan barkamol etishi zarur. Farobiy axloqiy fazilatlarni qanday o‘zlashtirish mumkinligini tushuntiradi. Bunday yaxshi odatlar vaqtincha o‘zgargan bo‘ladi, chunki jamiyatlar va barcha odamlarda odatlar uzoq muddat o‘tib o‘zgartiriladi. Adolatli, pok, jasur bo‘lishga odat qilish, shu bilan birga, yomon qiliqlardan qutulish uchun ham ma‘lum muddat o‘tishi kerak. Bu vaqt davomida inson o‘zining yomon qiliqlaridan voz kecha oladi. Agar odamda tug‘ma, kuchli g‘urur tuyg‘ulari bo‘lmasa, u holda o‘sha odam o‘z ruhini mashq ila tarbiyalashi zarur, chunki o‘zi sevgan insonning ko‘p jinoyatlarini sezmaslik odamning tug‘ma xislatidir. Zero shunday ekan, shahvoniy xohishlarga erk bermaslik uchun albatta, kuchli g‘urur bo‘lishi kerak. Insonni halokatga olib boradigan narsalarni ruhiga ravo ko‘rmaslik uchun bunday hollarda g‘azabdan ham ijobiy foydalana bilish va ruhni doimo o‘zidan ko‘ngli to‘lmaslikka o‘rgatish kerak. Aflotun aytadiki, tarbiyali odamlar o‘z ruhlarini doimo quvonish, ortiqcha kulish, qattiq xafa bo‘lish, ortiqcha kayg‘urish kabi holatlarda mo‘tadillik doirasidan chiqmaslikka majbur qila olishlari kerak. Aflotunning aytishicha, odamlar ma‘naviy fazilatlarga erishishni istab, iltijo qilib, ularni o‘zlashtirishga e‘tibor berishlari kerak, toki axloq qonuniy, maqtovlarga sazovor va ilohiy bo‘lib qolsin. Mutafakkir olim ―xulq-atvori, axloqi ham o‘z kasbiga loyiq bo‘lishi kerak. Shuningdek, o‘z xalqining ra‘yini va o‘z xalqida bo‘lgan eng yaxshi urf-odatlarni qattiq tutgan bo‘lishi kerak ligini alohida ta‘kidlab o‘tadi. O‘zida o‘n ikki tug‘ma xislatni birlashtirgan kishigina axloqli odam bo‘la oladi: (birinchidan), bunday odamning barcha a‘zolari shu darajada mukammal taraqqiy etgan bo‘lishi zarurki, 4u bu a‘zolari bilan bajarmoqchi bo‘lgan barcha ishlarini osonlik bilan amalga oshira olsin; (ikkinchidan), barcha masalani, muhokama va mulohazani tezdan va to‘g‘ri tushuna oladigan, uning ma‘nosini anglay oladigan, so‘zlovchining maqsadi, aytilgan fikrining chinligini tezda payqay oladigan bo‘lsin[3.37]; (uchinchidan), xotirasi juda baquvvat bo‘lsin, ko‘rgan, eshitgan, sezgan narsalarining birortasini ham esidan chiqarmay, yodida saqlab qoladigan bo‘lsin; (to‘rtinchidan), zehni shu darajada tez va o‘tkir bo‘lsinki, biror narsaning alomatini sezishi bilan bu alomat nimani bildirishligini tezdan bilib olsin; (beshinchidan), so‘zlari aniq bo‘lsin, fikrini va aytmoqchi bo‘lgan mulohazalarini ravon va ravshan bayon eta olsin; (oltinchidan), bilish va o‘qishga muhabbati bo‘lsin, o‘rganmoqchi bo‘lgan bilimini charchashni sezmasdan osonlik bilan o‘zlashtira olsin; (yettinchidan), ovqatlanishda, ichimlik iste‘mol etishda ochko‘z bo‘lmasin, tabiati qimor o‘yinlarini o‘ynashdan uzoq bo‘lsin va ular keltiradigan xursandlikdan jirkanadigan bo‘lsin; (sakkizinchidan), haqiqatni va haqiqat tarafdorlarini sevadigan bo‘lsin, yolg‘on va yolg‘onchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin; (to‘qqizinchidan) ruhining g‘ururi va vijdonini qadrlaydigan bo‘lsin, uning ruhi o‘z tabiati bilan past ishlardan yuqori va olijanob ishlarga ishlatiladigan bo‘lsin; o‘ninchidan), dirham, dinor va shu kabi turmush buyumlariga jirkanish bilan qarasin; (o‘n birinchidan), o‘z tabiati bilan adolatni sevadigan va adolat uchun kurashuvchilarga, adolatsizlikka, jabr-zulm o‘tkazuvchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin, o‘z odamlari va boshqalarga adolatli bo‘lsin, go‘zal va yaxshi hisoblangan narsalarni barchaga taqdim etgan holda odamlarni adolatga targ‘ib etadigan, adolatsiz oqibatlarini yo‘qotadigan, ularga yo‘l qo‘ymaydigan bo‘lsin; (o‘n ikkinchidan), adolatli bo‘lsin, ammo qaysar bo‘lmasin, adolat oldida qaysarlik qilib, o‘zbilarmonlikka berilmasin, lekin har qanday adolatsizlik, pastkashlik oldida lafzli bo‘lsin, o‘zi zarur deb bilgan narsasini amalga oshirishda qat‘iylik ko‘rsatsin, qo‘rqmas, jasur bo‘lsin, qo‘rqish va ojizlikni bilmasin. Haqiqiy baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam qiluvchi kishilarni birlashtirgan shahar – fazilatli shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi – fazilatli jamoadir. Baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam bergan xalq – fazilatli xalqdir. 4Shu tartibda barcha xalqlar baxtga erishish uchun bir-birlariga yordam bersalar, butun yer yuzi fazilatli bo‘ladi. Pedagog olimning fikrlarida insonlar bir-biriga nisbatan yordam berishi, og‘ir kunlarda yordamini ayamasligini ta‘kidlab o‘tgan. Biz esa bo‘lajak pedagog sifatida boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bu kabi sog‘lom, to‘g‘ri va xatosiz fikrlarni singdirishimiz lozim. Tinchlik, saodat, mehribonlik, sadoqat, mehr-muruvvat ulashish, rostlik, qanoat, sabr tushunchalarini o‘quvchilarga tushuntirish va bu tushunchalarni qadriga yetish kabi tuyg‘ularni singdirish biz bo‘lajak pedagoglarning asosiy vazifalari hisoblanadi. Tinchlik nimaligini bilgan o‘quvchilar Vatanni qadriga yetadi va uni doim asrab avaylaydi. [8. 15] 42.2. Abu Nasr Farobiyning ‘’fozil odamlar shahri asari’’da tarbiya masalalari Abu Nasr Forobiy O‘tror shahrida (hozirgi Qozog‘istonning Chimkent viloyati hududida joylashgan shahar) 256-257 hijriy sanada tug‘ilgan. Yosh va zehni o‘tkir Abu Nasr ilmga erta qiziqdi, arab, fors tilarini mukammal darajada o‘zlashtirdi. Forobiy sanskrit (qadimiy hind tili) tilini o‘rgandi va uni yaxshi bilardi. O‘zi turkiy xalqlarga mansub bo‘lib ona tilini yaxshi bilar va yoshligida turli tillarni va ilmlarni puhta egallagan edi. U ko‘proq Bag‘dodda yashagan. Arab tilini juda ham yaxshi bilar edi. Xususan, ushbu davrning yetuk tabiatshunos faylasuflaridan biri sifatida Farobiyni alohida tilga olish lozim. Jumladan, S.Andaluziyning yozishicha: ‘‘Barcha ilmlarni quyidagi sakkiz nom ostida tasnif kiladi: ilmu lug‘at (filologiya), mantiqiyot (logika), riyoziyot (matematika), tabiat (tabiatshunoslik), ilohiyot, siyosat (siyosatshunoslik), fiqh (islom huquqi) va kalom’’.[10.41] Shu bilan bir qatorda, uning tabiatshunoslikka oid qarashlari matematikaga oid qarashlari asosida ochib berilganligini ta’kidlash mumkin. U ko‘proq falsafa, mantiq va diniy ilmlarga qiziqar edi. Forbiy turli ilmlarni ya’ni falsafa, mantiq, ilohiyot, axloq, siyosat, falakiyot, kimyo, musiqa va boshqa ilimlarga oid o‘nlab kitoblarni yozgan. Forbiyning musiqa bo‘yicha yozgan kitobi islom madaniyatida yozilgan eng asosiy arabcha kitob bo‘lib hozirgacha asosiy manbalardan bo‘lib kelmoqda. U ‘‘Qonun’’ nomli musiqa asbobini ixtiro qilgan. Forbiyning kitoblari ikki turga taqsimlanadi. Birinchisi talim, tarbiya, falsafa va boshqa sohalarda yozgan kitoblari. Ikkinchisi Aflotun, Arastu va ularga ergashganlarning kitoblariga yozgan sharhlari. Ba'zi tadqiqotchilar mazkur kitoblarning soni qirq donaga etganini aytadilar. Forbiy o'zining ta’lim tarbiya faoliyatida Aflotun va Arastu hamda yunon falsafasi va Islom dini orasida muvofiqlashtirishga qattiq uringan. Uning o'zi dinini mahkam tutadigan musulmon bo'lgan. Shu bilan birga, u Aflotun va Arastu mazhabiga o'xshash falsafiy mazhabga asos solgan birinchi musulmon faylasufdir. O'sha paytda Aflotunning ‘‘at-Tosu’ot’’ nomli kitobi tarjima qilinib hato tariqasida Arastuning kitobi deb bilingan edi. Arabchada ‘‘Rububiyat’’nomi bilan mashhur bo‘lgan bu kitobni o‘qigan Forobiy Arastuning fikrlari xuddi 4Aflotunnikiga o‘xshash ekanligiga hujjat va dalil topilganidan hursand bo‘lgan va mazkur ikki faylasufning boshqa kitoblarini ham muvofiqlashtish uchun harakat qilgan. Forbiy ham Aflotunni, ham Arastuni bir hilda yaxshi ko‘rar va qadrlar edi. Shu bilan birga bu ikki shaxsning fikrlari bir biriga zid bo‘lishini tasavvur qila olmas edi. Forbiy o‘zining bu ishi ila birinchi bo‘lib Islom olamida Aflotun ta’lim tarbiya va axloqiy qarashlari tarqalishiga sabab bo'ldi. Shu bilan birga huddi shu ishning o'zi musulmon faylasuflarga yunon falsafasini diniy masalalarda tap tortmay ishlatishga yo‘l ochib berdi. Forobiyning “Fozil odamlar shahri” asari bugungi kun o‘quvchilarini axloqan tarbiyali va odobli bo‘lishida bir qancha fikrlar, hikmatli iboralar, she’riy matnlar va hikoyalar hamda ibratli hayotiy tajribalarga asoslangan matnlar berilgan.[11.52] Forbiy o‘zining “Fozil odamlar shahri” asarida birinchi bo‘lib Alloh taoloning borligiga olamni dalil qilib ketirmaydi. U zotning borligini yolg‘iz aqliy dalil bilan isbot qilishning yangi uslubini keltirdi. U bor narsalarni ikkiga - vujudi mumkin va vujudi vojibga taqsimlaydi. Mumkinul vujud dunyodagi mavjudotlar bo‘lib ularning bo‘lishi mumkin bo‘lganidek, bo‘lmasligi ham mumkin. Ularga qarasak ba’zilari yo‘qolib, o‘rniga boshqalari paydo bo‘lib turganini ko‘ramiz. Ana o‘shalar o‘zidan boshqa narsaning ta’siri tufayli o‘zgaradi va almashadi. Ularning har biriga alohida nazar solsak ham shu holni ko‘ramiz. Bu silsilaning ohirgi nuqtasi bo‘lishi kerak. Ana o‘sha ohirgi nuqta, hamma mumkinul vujudlarning borib taqaladigan nuqtasi vojibul vujud - vujudi vojib bo‘lgan, u bo‘lmasa boshqa narsalar bo‘lmaydigan zotdir. Shu jihatdan, Forbiyning falsafasida va ta’lim to‘g‘risidagi axloqida Alloh - vojibul vujuddir.Forbiyning Islom aqiydasiga to‘g‘ri kelmaydigan falsafasidan biri “Alloh juz'iy narsalarni bilmaydi” deyishidir. Shuningdek, Forbiy e’tiqodga tegishli olamning yaratilishi, nafs, aql, nubuvvat va boshqa mavzularda ham falsafa yuritgan. Bilish jarayonini aql va sizgilar orqali yuzaga keladi. Bilish jarayoni cheksiz bo‘lib, u inson jonli mushohada va tafakkurining noaniq narsani bilmaslikdan bilishgacha bo‘lgan murakkab yo‘lni bosib o‘tadi. Bu yo‘nalish hodislar oqibatini bilishdan ularning sababini anglash, aksidensiyaadan substansiyaga yetib borishni maqsad qilib qo‘yadi. Bilishda aql va 4mantiq, ilmining maqomi beqiyosdir. Mutafakkur talqinida aqliy bilish ikki jihatga ega: birinchidan, u aniqlikdan uzoqlashish va undan umumiy tamon va jihatlarni ajratib olishni, ikkinchi tamondan esa, ushbu umumiylik ko‘magida konkret jihatlarning mohiyatiga chuqurlashishni taqozo etadi. Aql vositasida inson ilm- fanni yaratadi. Fan tufayli hodisalar mohiyatini ochib beriladi. Har bir fan insonning muayyan ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, ushbu asarda Forobiy bilish ta’limotining boshqa jihatlarini ham o‘rgangan. U ilmiy tadqiqotda kuzatuv, bilish metodlari, jonli mushohadaning cheklanganligi to‘risida qiziqarli g‘oyalarni ilgari surgan. Forobiy tufayli musulmon Sharqiy ta’lim tarbiya axloqiy va falsafiy tafakkurida mantiq ilmi chuqur iz qoldirdi. Birinchi sabab Sabab (Sababchisi)dan Ikkinchi borliq; (Aqli kull, Olamiy Aql) vujudga keladi va u dam mutlaqo nomoddiy modiyat (substansiya)dir, u dam moddada urinlashmaydi. Olamiy Aql uzining modiyatini tushunish orqali Birinchi Sababning modiyatini dam tushunadi. U (Birinchi Sababning modiyatini) o‘z modiyatini tushunish yo‘li bilangina tushuna oladi (boshqacha yo‘l bilan uni tushuna olmaydi). Birinchi Mavjudodning moddiyatini Ikkinchi borlik; tushunib yetishidan Uchinchi borliq vujudga keladi va u dam nomoddiy javhar (substansiya)dir, u dam modda urinlashmaydi. Uchinchi borliqning javhari Aqldir. Uchinchi borliq o‘z mohiyatini va (aql yordamida) tushunish orqali Birinchi Sababni ham tushunib yetadi. Uchinchi borliq javharida uning mohiyati bo lganiʻ sababli undan, zaruriy ravishda o z o rnida sabot yulduz olami vujudga keladi va ʻ ʻ bu u to‘rtinchi borliqni tashkil etadi. Bu borliqlarning mohiyati ham moddiy emasdir (Inson vujudi moddiy, vujudni boshqaruvchi rux). Biz yuqorida aytib o tgan borliq olamlardan to qqiztasi azaliy javhariy komillikka egadir. Bulardan ʻ ʻ ikkitasi (Oy osmoni va Yer osmoni) so‘nggi qatorda turadi va avvalgi borliq - olamlarga nisbatan komilligi kamroqdir, chunki ular azaliy javhariy komillik qudratiga ega emas. (Yerdan va Oydan) yuqorilashgan sari borliq - olamlarning komillik qudrati ortib boradi, javharlari va arazlari (o‘zgaruvchi sifatlari) Birinchi Sababda avj martabasiga yetadi. Oy ostidagi (ya’ni, Yerdagi) mavjudotlar tabiatan 4(samodagi) mavjudotlarga ta’sir kursatolmaydi va o zlaricha yo tabiiy, yo irodaviyʻ xolatda bo ladilar.[12.50] ʻ Xususan, bularning borlari, mavjudligi tabiiy zotda bo lganlari tabiatdagi (to‘rt ʻ unsur - suv, havo, olov, tuproq) irodaviy holatda bo luvchilarga (ya’ni, bu ʻ unsurlarning turli tarkiblarda aralashuvlariga) xomashyo sifatida xizmat qiladilar. Tabiiy unsurlar bo‘lmasa, irodaviy unsurlarning ham bo lishi mumkin emas. ʻ Tabiiy mavjudotlarga: olov, suv, havo, tuproq, hamda shularga taalluqli hovur, alanga va boshqalar; ma’danlar, ya’ni turli toshlar, o simliklar, aqlsiz jonivorlar va ʻ aqlli jonivorlar kiradi. (Samoviy) jismlarning umumiy tabiatidan zaruriyat sababli Oy ostidagi barcha jismlar uchun umumiy bo lgan Birlamchi suvrat (shakl) ʻ vujudga keladi. Turli jismlarning javharlari mohiyatan turlicha ekanligi sababli jismlar ko payib ketadi. Jismlarning (tarkibi va) aloqalari ziddiyatli bo lgani ʻ ʻ sababli ularning suvratlari, shakllari ham ziddiyatlidir (bu erda turt unsur Birinchi modda - unsurlar uzaro qo shilganida paydo bo lgan ziddiyatli alok;alar sababli ʻ ʻ avvalgi unsur ham (sof bo lmay) o zgarib ketadi. Bu unsurlar ko shilishidan ʻ ʻ ʻ vujudga kelgan narsalar, jismlar turli-tuman suvratlarga, shakllarga kiradi13. Unsurlarning turlituman tarkiblarda birikuvidan turli-tuman jismlar paydo bo ladi. ʻ Turli-tuman jismlarning o‘zaro aloqaga kirishidan (bir-biriga ta’siridan) turli vaqtlarda va turli masofalarda (ba’zan yaqin vaqtda, ba’zan uzoq vaqtda) takrorlanib turadigan, jismlar turiladi. M.M.Xayrullayev fikricha: “Forobiy avvalambor Aristotel ta’limotini tiklash, asoslash va ilg‘or tomonlarini so‘nggi ilmiy yutuqlar asosida rivojlantirishga harakat qilib, Sharq aristotelizm oqimini vujudga keltirdi”. Bizning fikrimizcha, uning tibbiyot, kimyo va kosmologiyaga oid qarashlari tasirida keyingi davrlarda dunyoning tabiiy-ilmiy manzarasining dialektik tomondan shakllanilishiga turtki bergan. Xususan, uning ingliz tabiatshunos olimi Charlz Darvindan ancha yillar oldin organik dunyoning evolyutsiyasi haqidagi ilmiy qarashlarni asoslab berishi fan olami uchun ulkan yutuq bo„lgan. Xususan, u barcha mavjudotlarni ilmi ilohiyda mavjudligini, nimaiki ilohiy qazoda bor bo„lgan bo„lsa, u qadar darajasiga tushib kolishini 4e’tirof etadi. Farobiyni ma’lum ma’noda islom falsafasining asoschisi, deb xulosa qilish mumkin. [12.7] 4XULOSA Xulosa qilib shuni aytish lozimki, Farobiy o‘z asarlarida axloqiy fazilatlarga, odob -axloq masalasiga alohida to‘xtalib o‘z fikrlarini bayon etadi .Axloqiy fazilatlar deganda bilimdonlik , donolik va mulohazalik bo‘lish, vijdonlilik, kamtarlik , kopchilk ma`rifatini yuqori qo‘yish , haqiqat ma`naviy yuksaklikka intilish , adolatlilik kabi xislatlarni tushuniladi.Ammo bu xislatlarning eng muhimi har bir insonning bilimli ma`rifatli bo‘lishidir. Farobiyning ta`lim -tarbiya yo‘llari usullari, vositalari haqidagi fikrlari bugungi kunda ham o‘z ahamyatini yo‘qotgani yo‘q. U insonda go‘zal fazilatlar ikki yo‘l -ta`lim va tarbiya yo‘li bilan hosil qilinadi.Ta`lim nazariy fazilatlarni birlashtirsa tarbiya nazariy va amaliy fazilatlarni birlashtiradi, deya uqtiradi. Har ikkalasi birlashsa ,yetuklik namoyon bo‘ladi. Farobiy ta`limda barcha fanlarni nazariy asoslari o‘rgatilsa , tarbiyada ma`naviy axloqiy qoidalar odob normalari o‘rgatiladi. Farobiy ta`lim tarbiyada ikki usuldan foydalanish kerakligini aytadi.Bular birinchisi rag`batlantirishdir, ikkinchisi majbur etish metodlari. Bolani rag`batlantirib borilsa bola qiziqqanidan ham bilimni egallashga intilishi oshib borveradi. Rag`batlantirish bolani o‘zini erkin tutishga undaydi. Bolarni rag`batlantirib borilsa, bola qiziqanidan ham bilimniegalashga intilishi oshishi yaxshilanadi .O‘ziga bolgan ishonch yana oshadi. Majbur etish metodidan foydalanayotganda odatlantrish yolidan foydalangan ma`qul deptushuntiradi. Bunday usul gapga ko‘nmovchi, qaysar bolarga nisbatan qo‘llaniladi.Chunki ular o‘z istaklaricha so‘z bilan g`ayratga kiradiganlardan emas.Ulardan birortasi nazariy bilimlarni o‘rganishga kirishsa ularning fazilati yaxshi bo‘ladi. Ammo ularda kasb-hunarni ,ilmni, ta`lim-tarbiyani egakashga intilish bo‘lmasa, bunday insonlarni majbur qilmaslik kerak deydi Farobiy. Chunki insonlarga ta`lim-tarbiya berishdan maqsad ularni go‘zal fazilatlar egasi va san`at ahillariga aylantirishdir. Bu usul ham insonni har tomonlama kamolga yetkazish maqsadini ko‘zlaydi. “Bolarni nazoat qilib turadigan odam muallim bo‘lib, u bolarga tarbiya berishda turli tarbiya usularidan foydalinadi’’ deya ta`kidlaydi.Farobiyning ta`lim – tarbiya haqidagi qarashlari hozirgacha o‘z 4ahamiyatini saqlab kelmoqda. Ming yillik tajribadan o‘tgan Farobiyning qarashlarini yaxshilab o‘rganib uni sayqallab uni kelajak avlodga yetqazish bizning asosiy maqsadimiz bo‘lmog`i darkori deb o‘ylaymiz. 4 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI: 1.Abu Nasr Farobiy ” Fozil odamlar shahri ‘‘tarjimonlar Abdusodiq Irisov, Mahkam Mahmudov, Urfon Otajon. mas'ul muharrirlar M.Xayrullaev, M.Jakbarov. -Toshkent: Yangi asr avlo Abu Nasr Forobiy. Fazilat, baxt-saodat va kamolot haqida.- Toshkent, Yozuvchi, 2001. 1. 2.Abu Nasr Farobiy “ Fozil odamlar shahri”. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti. 1993. -268 b. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. - Toshkent, Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993. December 2020, 16-19. 5.Abdukhamidov I. PROCESSES OF POPULATION MIGRATION IN FERGANA REGION // INTERNATIONAL CONFERENCE. "THE HISTORY OF THE FERGANA VALLEY IN NEW RESEARCHES". Section 4. 2021, 3- 10. 3.Abdukhamidov I., Tojiboyev U. OBJECTIVE REASONS OF THE MIGRATION PROCESS IN THE FERGHANA ECONOMIC REGION. EPRA International Journal of Economic Growth and Environmental Issues ISSN: 2321- 6247. Volume: 8. Issue: 4.December 2020, 16-19. 5.Abdukhamidov I. PROCESSES OF POPULATION MIGRATION IN FERGANA REGION // INTERNATIONAL CONFERENCE. ’’ THE HISTORY OF THE FERGANA VALLEY IN NEW RESEARCHES”. Section 4. 2021, 3- 10. 5.Shavkat Mirziyoyev ‘‘Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi’’ T: “O‘zbekiston”nashriyoti, 20222. 6.Islom Karimov “Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch” T: “Ma’naviyat” 20083. 7.S.To‘ychiyeva, A.Sh.Norbekov. ―Ijtimoiy siyosat fanidan o‘quv qo‘llanma. Toshkent –2010. 8.F.X.Nabiyev, S.X.Tadjiyeva. Ijtimoiy ish etikasi. Darslik T:Fan va texnologiyalar. 2015 y. 9.O‘zbekiston Milliy Ensklopediyasi T.: “Davlat ilmiy nashriyoti” 2007 10.Xayrullayev M. Uyg onish davri va Sharq mutafakkiri. ʻ 1971. 4 Qo‘shimcha adabiyotlar: 1.R.A.Mavlonova, D.Abdurahimova “Pedagogik mahorat” O‘quv qo‘llanma. T. Fan va texnologiya. 2012 yil 2.R.A.Mavlonova, D.Abdurahimova. Pedagogik mahorat. O‘quv qo‘llanma T:. Fan va texnologiya 2012- yil 3.R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, Ijtimoiy pedagogika. O‘quv qoilanma. Т.:Noshir 2009-yil 4.R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, N.H.Raxmonqulova. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Darslik T:. Fan va texnologiyalar. 2010-yil 5.R.A.Mavlonova, O.To‘rayeva, K.M.Xoliqberdiyev. Pedagogika. Darslik. T:. O‘qituvchi 2008-yil 6.R.A.Mavlonova,B.Normurotova. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. O‘quv qo‘llanma.Toshkent. “Fan” 2008 y. 7.S.Nishonova, M.Imomova, R.Hasanov. Pedagogika tarixi. Darslik. T. O‘qituvchi. 1996 yil. 8.S.Nishonova, M.Imomova, R.Xasanov. Pedagogika tarixi. Darslik Т.: O‘qituvchi 1996-yil 9.S.Nishonova. M.Imomova, R.Hasanov. Pedagogika tarixi. Do‘stlik T. O‘qituvchi 1996 yil. 10.Tarbiya jarayonining asosiy qonuniyatlari Gulruh Zaynitdinovna Mirzayeva Navoiy viloyati Navbahor tumani 27-umumiy o‘rta ta’lim maktabining boshlang ich sinf o‘qituvchisi ʻ https://doi.org/10.5281/zenodo.6954504 11.TEACHING AND LEARNING Pedagogy, Curriculum and Culture by Alex Moore 2012. 12.Xalq pedagogikasi. O‘quv qo‘llanma. M.Mutalipova. –Toshkent, 2015 13. Z. K. Ismailova. Pedagogikadan amaliy mashg‘ulotlar. — T.: “Fan”, 2001. Internet saytlar www.ziyouz.com . www.tdpu.uz . 4www.pedagog.uz . www.Ziyonet.uz . www.arxiv.uz www.zamin.uz 4ILOVA. 4

Farobiyning Fozil odamlar shahri asarining ta'limiy axloqiy ahamiyati

Купить