Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 31.9KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Fitratning tilshunoslikga doir qarashlari

Sotib olish
Mavzu:Fitratning tilshunoslikga doir qarashlari.  
KIRISH.
 I.BOB. FITRAT VA ILMIY-NAZARIY QARASHLAR TARAQQIYOTI. 
I.1. Fitrat mumtoz adabiy asarlar xususida.
 I.2. Fitrat – adabiy portretlar ustasi. 
II.BOB. FITRAT VA MILLIY SHE`RIYAT TARAQQIYOTI. 
II.1. Abdurauf Fitrat – iste`dodli shoir.
 II.2. Milliy ong va milliy she`riyat. 
III.BOB. FITRAT DRAMALARI VA MILLIY TAFAKKUR
 III.1. Fitrat dramalirida milliy uyg’onish g’oyasi. 
III.2. Fitrat dramalarida milliy ozodlik masalasi.
 XULOSA.
 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI Fitrat hayoti va ijodining o`rganilish tarixi va taqdiri ham murakkab kechdi.
Fitrat ijodining u yoki bu qirrasiga oid dastlabki qaydlar 20-30-yillarda yaratilgan
turli  tarix, tazkira,  bayoz, maqola, risola vatadqiqotlarda uchraydi. Bular  qatorida
Cho`lponning   “Chin   sevish”   (“Ishtirokiyun”   gazetasi,   1920-   yil,   25-noyabr’),
Turg’unboy (Qayum Ramazonov)ning “Abo Muslim” (“Turkiston” gazetasi, 1921-
yil, 30-noyabr), Vadud Mahmudning “Chin sevish” (“Qizil O`zbekiston” gazetasi,
1921-yil),   “Fitrat   afandining   yangi   asarlari”   (“Turkiston”   gazetasi,   1923-yil   14-
noyabr’);   bundan   tashqari   N.G’anizoda,   K.Aliyev,   V.Xo`jaev   kabilarning
maqolalarini ko`rsatish mumkin. Bu maqolalarning ko`pchiligi Fitratning dramatik
asarlariga   bag’ishlangan.   Fitrat   ijodini   o`rganish   sho`ro   davridagi   siyosiy
qatag’onlar   bois   bir   muddat   to`xtab   qoldi.   XX   asrda,   asosan,   80-yillardan
boshlandi. Izzat Sulton, Salohiddin Mamajonov, Baxtiyor Nazarov, Erik Karimov,
Naim   Karimov,   Ozod   Sharafiddinov,   Begali   Qosimov,   Ahmad   Aliyev,   Sherali
Turdiyev,   Hamidulla   Boltaboyev,   Ilhom   G’aniyev   singari   olimlar   adib   ijodining
turli   qirralarini   o`rgandilar.   1988-yilda   birinchilardan   bo`lib   Izzat   Sulton   va
Salohiddin   Mamjonovning   “Madaniyatimizning   ikki   siymosi   (Fitrat   va   Cho`lpon
ijodi   haqida   ba`zi   mulohazalar)”   maqolasi   nufuzli   “O`zbekiston   adabiyoti   va
san`ati” gazetasida bosilib chiqdi.
1.1.   Fitrat   mumtoz   adabiy   asarlar   xususida   Fitratni   mumtozshunos   olim   sifatida
umuman   mumtoz   adabiyot,   biror   shoirning   umuman   ijodigina   emas,   balki   ayrim
olingan asarlar ham qiziqtirgan. Bu borada uning “Devoni lug’atit turk”, “Hibatul
haqoyiq”,   “Ming   bir   kecha”   haqida   yaratgan   tadqiqotlari,   “Qutadg’u   bilig”,
“Farhod   va   Shirin”   dostoni   to`g’risida”   nomli   maqolalari   e`tiborga   molikdir.
Hozirgi   adabiyotshunoslikda   «Qutadg’u   bilig”   asarining   uch   qo`lyozma   nusxasi
ma`lum:   Vena,   Qohira   va   Namangan   nusxalari.   Hozir   Toshkentda   saqlanayotgan
va   ilmda   Namangan   nusxasi   deb   nomlangan   uchinchi   nusxasi   XX   asrning
boshlariga   kelib   ma`lum   bo`ldi.   Bu   nusxaning   topilishida   buyuk   olim   Ahmad
Zakiy   Validiy   To`g’onning   roli   katta   bo`ldi.   U   1913-yilning   yozida   Farg’onaga
safar   qiladi   va   Muhammad   Xoja   Eshon   Lolaresh   degan   kishining   qo`lida
«Qutadg’u   bilig”ning   nodir   nusxasini   ko`rib   qoladi.   Ammo   asarni   qo`lga   kiritish Validiyga   nasib   etmaydi.   1914-yilda   Sankt-Peterburgda   ilmiy   jamoatchilikka
ma`lum   qilingan   bu   nusxani   qo`lga   kiritish   va   ilk   bora   tadqiq   etish   Abdurauf
Fitratga   nasib   etgan.   1924-yilda   Fitrat   Namanganga   boradi,   o`zining   muomalasi
bilan eshonni zabt etadi va «Qutadg’u bilig»ning nodir nusxasini olishga muvaffaq
bo`ladi.   Olim   asarni   chuqur   o`rganadi.   Ilmiy   jamoatchilik   va   adabiyot
ixlosmandlarini   mazkur   nodir   asar   bilan   tanishtirish   maqsadida   «Qutadg’u   bilig”
maqolasini   yozadi   va   “Maorif   va   o`qituvchi”   oynomasining   1925-yil   2-sonida
chop ettiradi. Fitrat «Qutadg’u bilig”ni zargarona bir injiqlik bilan o`qib chiqqan,
unga xolis baho berishga harakat qilgan. «Qutadg’u bilig” 9 maqolasi  ushbu asar
haqidagi dastlabki tadqiqotlardan biri bo`lib, asarning hamma jihatlarini (mavzu va
g’oyasi,   badiiyati,   vazni,   adabiyot   tarixida   tutgan   o`rni)   qamrab   olgan.   Ushbu
maqolada ham Fitrat o`zining asosiy prinsipi – adabiyotni ijtimoiy-siyosiy voqelik
bilan yaxlit holda olib tekshirish prinsipidan chekinmagan holda ish ko`rgan. Fitrat
“Qutadg’u   bilig”ni   turkiy   adabiyotning   ilk   yirik   namunasi   sifatida   yuqori
baholaydi. Asar  vaznining  «Shohnoma”  vaznida ekanligi  Fitrat   tomonidan to`g’ri
qayd   etilgan   va   keyingi   adabiyotshunoslik   ushbu   fikrni   qayta-qayta   takrorlab
kelmoqda.   Fitrat   asar   qo`liga   tushgach,   u   haqda   eski   fikr   o`zgarganligini   e`tirof
etishdan   ham   istihola   qilmaydi:   “Bir   to`p   olimlarning   aytganlariga   ishonib,   men
ham bu kitobning vaznida ancha kamchiliklar, to`lmog’on yerlar bor deb ishongan
edim.   Bukun   esa   bu   fikrda   emasman.   Vazn   juda   nozik   chiqqon.   Ba`zi   joylarida
“Shohnoma”   ohangining   hidi   kelib   turadir”   1   .   Fitratning   maqolasi   yana   shunisi
bilan   e`tiborliki,   u   faqat   o`zining   qo`lidagi   nusxa   haqida   fikr   yuritmaydi,   balki
asarning   boshqa   nusxalari   bilan   chog’ishtirib,   bir   xulosaga   kelishga   urinadi.
Uningcha,   “Qutadg’u   bilig”ning   to   o`sha   kungacha   ma`lum   bo`lgan   nusxalarida
nasriy muqaddima, mundarija ma`nosidagi “Fixrast” va keyin asosiy she`riy qism
keladi:   olim   qo`lidagi   nusxada   esa   nasriy   muqaddima   ancha   kam,   aniqrog’i,   bir
yarim sahifadan iborat.   1.2. Fitrat – adabiy portretlar ustasi Fitrat alohida shoirlar
ijodi   haqida   ham   bir   qancha   maqolalar,   risolalar   e`lon   qilgan.   “Fors   shoiri   Umar
Hayyom”,   “Bedil”,   “Mashrab”,   “Yassaviy   kim   edi?”   kabi   ishlarini   shu   jumlaga
kiritish   mumkin.   Ana   shunday   adabiy   portretlardan   biri   “Fors   shoiri   Umar Hayyom”   risolasidir.   Ushbu   kitobcha   1929-   yilda   O`zdavnashrning   Samarqand
bo`limida nashr  etilgan. Biz ushbu nashrning kserokopiyasidan foydalandik. Asar
“Bir-ikki   so`z”   deb   nomlangan   kirish   maqolachasi   bilan   ochiladi.   Unda
aytilishicha, Fitrat dastlab Umar Hayyom haqida kichik bir maqola yozadi va uni
“Qizil   qalam”   majmuasida   e`lon   qiladi.   Unda   Hayyomning   tarjimai   holini
mukammallashtirishga urinilgan. Bunda Fitrat g’arb olimlari tayangan manbalarni
asos   qilib   olgan.   Fitratning   yozishicha,   maqola   terishga   berilgandan   so`ng   bir
kitobcha   qo`liga   tushib   qoladi.   Bu   Xorazmda   arab   tilida   Imom   Zahiriddin   Abdul
Hasan   al-Bayhaqiy   tomonidan   yozilgan   “Tatimmatu   savvon   ul-hikma”   16
kitobchasidir. Kitob Hayyom zamonida yozilgani bilan qadrli edi. Kitobcha qo`liga
tushgach   Fitrat   maqolada   Hayyom   haqida   aytgan   ayrim   fikrlarini   o`zgartirish
maqsadida   nashriyotga   yuguradi.   Ammo   maqola   nashrga   berib   bo`lingan   edi.
Shundan so`ng Fitrat maqolani mana shu yangi manba asosida qayta ishlaydi va bu
ishdan   ko`zda   tutgan   maqsadini:   “Sharq   adabiyotini   tekshiruchi   G’arb   olimlarini
bu yangi ma`hazdan xabardor etmakdir” deb belgilaydi. 
1.2.   Fitrat   –   adabiy   portretlar   ustasi   Fitrat   alohida   shoirlar   ijodi   haqida   ham   bir
qancha   maqolalar,   risolalar   e`lon   qilgan.   “Fors   shoiri   Umar   Hayyom”,   “Bedil”,
“Mashrab”, “Yassaviy kim edi?” kabi ishlarini shu jumlaga kiritish mumkin. Ana
shunday   adabiy   portretlardan   biri   “Fors   shoiri   Umar   Hayyom”   risolasidir.   Ushbu
kitobcha   1929-   yilda   O`zdavnashrning   Samarqand   bo`limida   nashr   etilgan.   Biz
ushbu   nashrning   kserokopiyasidan   foydalandik.   Asar   “Bir-ikki   so`z”   deb
nomlangan   kirish   maqolachasi   bilan   ochiladi.   Unda   aytilishicha,   Fitrat   dastlab
Umar Hayyom haqida kichik bir maqola yozadi va uni “Qizil qalam” majmuasida
e`lon   qiladi.   Unda   Hayyomning   tarjimai   holini   mukammallashtirishga   urinilgan.
Bunda   Fitrat   g’arb   olimlari   tayangan   manbalarni   asos   qilib   olgan.   Fitratning
yozishicha,   maqola   terishga   berilgandan   so`ng   bir   kitobcha   qo`liga  tushib   qoladi.
Bu   Xorazmda   arab   tilida   Imom   Zahiriddin   Abdul   Hasan   al-Bayhaqiy   tomonidan
yozilgan “Tatimmatu savvon ul-hikma” 16 kitobchasidir. Kitob Hayyom zamonida
yozilgani   bilan   qadrli   edi.   Kitobcha   qo`liga   tushgach   Fitrat   maqolada   Hayyom
haqida aytgan ayrim fikrlarini o`zgartirish maqsadida nashriyotga yuguradi. Ammo maqola   nashrga   berib   bo`lingan   edi.   Shundan   so`ng   Fitrat   maqolani   mana   shu
yangi manba asosida qayta ishlaydi va bu ishdan ko`zda tutgan maqsadini: “Sharq
adabiyotini   tekshiruchi   G’arb   olimlarini   bu   yangi   ma`hazdan   xabardor   etmakdir”
deb belgilaydi. 
II.1.   Abdurauf   Fitrat   –   iste`dodli   shoir   Abdurauf   Fitrat   talabalik   yillaridayoq   “bir
devon bo`lishga  arzirli” (Sadriddin Ayniy)  she`rlar yozib ulgurgan. U dastlab  o`z
she`rlariga   “Mijmar”   (“mushk-anbar   kabi   turli   xushbo`y   narsalarni   solib
tutatiladigan idish (manqal)”) 3 taxallusini qo`yadi. Sadriddin Ayniyning yozishiga
ko`ra:   “Intiboh   (ogohlik,   g’aflatdan   uyg’onish4   )   davridan   oldin   ham   g’azal   va
qasidalar   yozgan  bo`lsa-da,  ammo ularda  bugungi  she`rlaridagi  sayqal,  yonish  va
kuyish   uchramas   edi”   5   .   Fitrat   jadid   sifatida   tanilgan,   o`z   asarlaridagi   g’oyalar
bilan   mavjud   tuzum   yuragiga   vahima   solar   edi.   Shuning   uchun   Said   Olimxon
uning   she`rlarini   Buxoroda   nashr   etishga   ruxsat   bermaydi.   Shuning   uchun
shoirning   “Sayxa”   (na`ra,   da`vat,   bongso`z)   to`plami   hijriy   1329,   melodiy   1911-
yilda   Istanbulda   talaba   shoirning   o`z   hisobidan   bosiladi.   Fitratshunos   olim
Hamidulla  Boltaboyevning   qayd   etishicha,   bu   to`plam   hozir   Istambul   dorilfununi
kutubxonasida   saqlanadi,   uning   muqovasiga   “Fitrat.   Sayha.   Milliy   she`rlar”   deb
yozilgan   bo`lib   fors   tilida   arab   alifbosida   chop   etilgan.   Undan   tanlab   olingan
o`ndan   ortiq   she`rlar   “Sadoi   Turkiston”   gazetasining   1914-yil   iyul   oyi   sonlarida
e`lon   qilingan.   To`plamda   bu   she`rlarning   har   bandidan   keyin   turk   tilida   uning
mazmuni ham bayon etilgan.
Mazmuni:   Boshimga   yig’lash   havasi   tushdi,   Qanot   urdi   yuragim   yig’i   osmonida.
Turk   olimi   Mehmed   Sarayning   ta`biriga   ko`ra,   “Istanbulga   kelib,   turkchi
millatparvar bo`lgan Fitrat” forsiy she`rlarini Turkiya aholisi ham tushunishi uchun
mana   shunday   yo`l   tanlagan.   Zamondoshlarining   yozishiga   qaraganda,
vatanparvarlik   she`rlari   to`plami   bo`lgan   “Sayxa”ni   o`qigan   kishilarni   Buxoro
hukumatigina emas, balki rus hukumati ham ta`qib qila boshladi. Turkiston general
gubernatori gazetaning bu sonlarini man` qilish bilan qanoatlanmay, tez orada uni yopib qo`ygan. Sabab shu ediki, “bu she`rlarda Vatan mustaqilligi g’oyasi birinchi
marta yorqin shaklda ifodalab berildi” 7 . Fitratning she`rlari taqiqlab qo`yilganiga
qaramay  Qrim  va  Qozon   turklari   orasida,  G’arbiy  Turkiston,   Eron  va  Germaniya
kabi mamlakatlarda keng tarqaldi, jamiyatning hamma tabaqalari orasida qiziqish
bilan o`qildi.
II.2.   Milliy   ong   va   milliy   she`riyat   Ma`lumki,   jadid   adabiyotining   eng   muhim
mavzularidan   biri   –   vatanparvarlik   mavzuidir.   Bu   –   keng   xalq   manfaatlariga
qaratilgan   tom   ma`nodagi   vatanparvarlikdir.   Davr   ijodkorlarining   bunday
hayotbaxsh   tuyg’ulari   xarobaga   aylangan   Turkistonning   iqtisodiy   taraqqiyotini,
xalqning   ozod,   teng   huquqli   bo`lishini,   istiqlol   kunlariga   yetishini   orzu   qilgan
tuyg’u   –   Vatanparvarlikdir.   Abdurauf   Fitrat   ham   o`z   ijodini   yoniq   vatanparvarlik
tuyg’ularini isyonkorona kuylashdan boshladi. 
Fitratning lirik ijodi “Sayxa” bilan boshlangani yuqorida aytib o`tildi. “Sayxa”ning
shoirning   o`z   Vatanida   emas,   balki   xorijda   dunyo   yuzini   ko`rishi,   shubhasiz,
undagi   o`tkir   isyonkorlik   ruhi   bilan   aloqador.   Undagi   deyarli   jami   she`rlar
vatanparvarlik mavzuida ekanligi, ularda shonli o`tmishga ega bo`lgan bir yurtning
tanazzulidan   bahs   etilganligi   adabiyotshunoslar   tomonidan   qayd   etilgan.   Undagi
barcha she`rlar Vatan haqida edi. Vatan haqida esa 37 osoyishta so`zlab bo`lmasdi.
Uning   dardi   nihoyasiz,   jarohatlari   halokatli   edi.   Shoir   uning   “holi   xarobligidan”,
“panjai   g’am”dan   piyrahani   –   libosi   chokligidan   dod   soldi.   Unga   mehru
muhabbatini hayqirib aytdi. U bilan iftixor etdi. Uni har narsadan muqaddas tutdi.
U  uchun   baxt   va  najot   axtardi:   Binmo   sahari   azmi   tavofi   vatani   man,   Oh-oh,   chi
vatan, sajdagohu jonu tani man. Ham mohi manu osoyishi, izzu sharafi man, Ham
Ka`bai   man,   qiblai   man,   ham   chamani   man.   “Sayxa”ga   kirgan   she`rlardan   biri-
“Mihani   mo”   mana   shunday   boshlanar   edi.   Buxorolik   yana   bir   vatanparvar   shoir
Isroil   Subhoniy  har   bir   satridan   ohu   fig’on,  o`tli   dard  silqib   turgan   ushbu   she`rni
o`zbek   tiliga   aruz   vaznida   tarjima   etib,   1992-yilda   “Navqiron   Buxoro”   jurnalida
nashr ettirdi: Tongla tavof aylagali chiq, Vatanimdur, Oh-oh, ne Vatan, sajdagohu jonu   tanimdir.   Izzat,   sharafim,   tinchimu   arshimda   to`lin   oy,   Ham   Qiblamu   ham
Ka`bamu va ham chamanimdur. 
III.1.   Fitrat   dramalirida   milliy   uyg’onish   g’oyasi   Fitrat   adabiyotga,   umuman,
ijtimoiy   faoliyatga   jadid   sifatida   kirib   keldi.   Ma`lumki,   jadidlar   mustabidlik
asoratiga   tushib   qolgan   Vatanni   ozod   va   mustaqil   ko`rishni,   qadimiy
millatchiligimizni   tiklashni,   taraqqiyotda   Yevropa   davlatlariga   yetib   olishni,
jaholat va qoloqlikka barham berishni, ijtimoiy-siyosiy hayotning barcha sohalarini
isloh   qilishni   orzu   qilgandilar   va   o`zlarining   butun   faoliyatini   shu   orzularini
ro`yobga chiqarishga yo`naltirgandilar. Jumladan, Fitrat ham ijtimoiy hayotga faol
aralashar   ekan,   dastlab   Buxoro   amirligidagi   siyosiy   va   ijtimoiy   voqelikni   isloh
etish fikrlari bilan chiqqandi17. 1917-yil fevral inqilobidan keyin esa, Turkistonni
istibdod zulmidan qutqarishga bag’ishlangan bir qator publitsistik maqolalar e`lon
qildi18   ,   o`zining   «Temur   sag’anasi»   nomli   dramasida   bu   fikrlarini   badiiy   ifoda
etdi. Xuddi shu davrda uning publitsistik ijodida xalqaro mavzuga ko`tarilish sodir
bo`ladi.   Fitratning   mazlum   Sharq   va   mustabid   G’arb   mavzuidagi   «Ingliz   va
Turkiston» 19, «Sharqda inglizlar» 20 “Afg’oniston ishlari» 21 ”, «Sharq siyosati»
22,   «Yig’la,   islom»   23   kabi   publitsistik   maqolalari   buning   yorqin   misolidir.   endi
publitsist Fitrat «Turkiston va mustabidlar» mavzuidan ko`tarilib, «Mazlum Sharq
va   zolim   G’arb»   mavzuidek   yirik   va   keng   qamrovli   darajaga   ko`tarildi.   Bu   esa,
uning   badiiy   ijodida   ham   aks   etdi.   Xuddi   shu   tariqa   «Chin   sevish»   va   «Hind
ixtilolchilari» dramalari yuzaga keldi.
III.2.   Fitrat   dramalarida   milliy   ozodlik   masalasi   Fitrat   birinchi   pyesasini
tugatganidan   keyin   aytadigan   «gap»lari   qolganligi   sababli   o`z   g’oyasini
rivojlantirish   maqsadida   ushbu   dramasini   yozadi   «Chin   sevish»da   muhabbat
masalalariga   bog’liq   holda   qo`mitachilarning   tor-mor   etilishi   bilan   uning   xotima
topishi muallifni qoniqtirmagan. Dramaturg «Hind ixtilollchilari»ni «Chin sevish»
dramasining   ikkinchi   qismi   va   qahramonlarining   o`limi   dramani   bevosita   davom
ettirishga   yo`l   qo`ymagan.   Fitrat   yangi   qahramonlarga   murojaat   qiladi.   Lekin   bu
obrazlarni   yaratishda   birinchi   drama   ta`siridan   chiqib   keta   olmaydi.   Keyingi dramaga ham ikki yosh sevishgan yigit-qizni qahramon qilib olishi bilan Nuriddin
va  Zulayxo   obrazlari  boshqa   ismlarda  qayta  sahnaga  chiqariladi.  Asar  qahramoni
Rahimbaxshning Nuriddindan farqi - u o`ta majnuntabiat emas, siyosiy kurashlarda
shakllangan,   tajriba   orttirgan   faol   ixtilolchi.   Ushbu   dramada   muallif   ixtilolchilar
obrazlarini   yaratish   asnosida   Hindiston   mustaqilligi   uchun   kurashayotgan
qo`mitaning   faoliyatini   kengroq   tanishtirishni   o`z   oldiga   maqsad   qilib   qo`yadi.
«Chin   sevish»da   mustaqillik   uchun   kurash   g’oyasi   ilgari   surilgan   bo`lsa,   bu   asar
ana   shu   g’oya   qay   tarzda   amalga   oshirilayotganini   ko`rsatishi   lozim   edi.   Pyesa
syujetiga asos qilib olingan voqealarni anglashda muarrix B.Soliyevning «Angliya
zulmi ostida Hindiston o`lkasi» kitobi muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur asarda
shunday   deyiladi:   «Inglizlarga   iltimos,   so`rash   bilan   ish   chiqmaslig’iga,
mo``tadillarga (mahalliy ziyolilar firqasi - N.D.) qarag’anda yaxshiroq biladirlar.
Bular   qoshida   birdan-bir   chora   qurol   bilan   qarshi   chiqish,   qurol   bilan   kurashish
edi» 30 . Hindiston milliy ozodlik harakatchilarining bu maqsadlarini Fitrat butun
asar   g’oyasiga   singdirib   yuborishga   harakat   qildi.   U   dramaga   asosan,   milliy-
ozodlik   kurashi   vakillarini   qahramon   qilib   oldi.   Mustamlakachi   guruh   bilan   ular
o`rtasida   kelishib   bo`lmaskurashni   aks   ettirdi.   Bosqinchi   inglizlarni   yurtdan  faqat
qurol kuchi bilan quvib chiqarish mumkin ekanligini badiiy tarzda ifoda etdi. Fitrat
vatan   tushunchasiga   o`ziga   xos   falsafiy   mazmun   yuklaydi.   Insonning   qadr-
qimmatini   belgilovchi   eng   katta   mezonni   «Vatan   muhabbati»   deb   ataydi.
Sevgining   boshqa   barcha   ko`rinishlarini   Vatan   muhabbatidan   tug’iluvchi   sabab,
deb   ko`rsatadi.   Drama   qahramonlaridan   Dilnavoz   yor   va   Vatan   muhabbatini
ayricha   olib   qarashni   istaganda,   Rahimbaxsh   bu   tushunchalarni   alohida-alohida
qilib   bo`lmasligini,   ularning   biri   ikkinchisini   to`ldiradigan   tushuncha   ekanligini
anglatadi.   Dramaturgning   muhabbat   haqidagi   qarashlari   A.Avloniyning
«Muhabbatsiz   kishi   hech   bir   ishni   ishlamakka   g’ayrat   va   jasorat   qilolmas»,   31   -
degan gaplariga hamohangdir. Fitrat muhabbatga bog’lanib turgan insongina katta
kurashlarga qobil ekanligani qahramonlari orqali isbotlaydi XULOSA
 Taniqli fitratshunos olim, professor Hamidulla Boltaboyev Abdurauf Fitrat hayoti
va   faoliyatiga   bag’ishlangan   juda   ko`p   xorijiy   manbalarda,   ayniqsa,
zamondoshlarining   xotiralarida   uning   nomiga   doim   “shoir”   sifatlashi   qo`shib
aytilganini  alohida  ta`kidlab  o`tadi. Bu  shunchaki  hurmat  ma`nosi   bo`lmay,  balki
unda shoirlik iste`dodining ham borligi, dastlab shoir sifatida tanilganligiga ishora
hamdir.   Chunki,   uning   dastlabki   asarlaridan   biri   Istambulda   chop   etilgan
“Sayxa”majmuasidir.Buto`plamga   kiritilgan   she`rlarni   to`liq   o`qish   hozircha
o`zbek   kitobxonlariga   nasib   etmagan   bo`lsa-da,   bu   she`rlar   haqida   Fitratning
zamondoshlari   adabiy   tanqidchilarning   yozilgan   asarlaridan   ayrim   ma`lumotlarni
olamiz. To`plamdan olib “Sadoi Turkiston”da chop etilgan ayrim she`rlar, ulardan
parchalar esa o`zbek she`rxonlariga ma`lum. “Sayxa” o`z davrida zulm o`chog’iga
otilgan   bombaday   ta`sir   qildi.   Buni   shoirning   Fayzulla   Xo`jaev,   Sadriddin   Ayniy
kabi   zamondoshlari   ham,   xorijdagi   adabiyotshunoslar   ham   qayd   qilganlar.
Fitratning bizga ma`lum bo`lgan keyingi she`rlaridan biri uch nasriy va bir nazmiy
she`rdan iborat «Yurt qayg’usi”dir. Fitrat muharrirlik qilgan “Hurriyat” gazetasida
chop etilgan bu she`rlar yoniq vatanparvarlik tuyg’ulari bilan sug’orilgan edi. Fitrat
yangi   she`riy   shaklda   mumtoz   Sharq   she`riyatidagi   singari   yuksak   obrazlilikni
iste’foda   etgan  holda  har   qanday  g’ofil  qalbni  ham  titroqqa   solguvchi  zamzamali
she`r   bitdi.   Biz   yuqorida   bu   she`rlarni   ham   g’oyaviy,   ham   badiiy   jihatdan   imkon
qadar tahlil qilishga harakat qildik.
Bu tahlillar “Vatanni onaga qiyoslash an`anasini Fitrat boshlamaganmikan?” degan
bir taxminni keltirib chiqardi. Ehtimol, olimlarimizning keyingi kuzatishlari bunga
ham   aniqlik   kiritadi.   68   Fitrat   o`z   ijodini   fors-tojikcha   she`rlar   bilan   boshlagan
bo`lsa-da,   yigirmaga   yaqin   oz   sonli   she`rlari   bilan   ham   turkiy   xalqlar   dunyosida
millatparvar   va   yoniq   bir   shoir   sifatida   tanildi.   Fitrat   ijodida   vatanparvarlik,
millatparvarlik, hurlik va ozodlik istagi mavzulari yetakchi o`rin tutadi. Fitratning
yurt   birligi,   hurligini   muqaddas   bilib,   bu   yo`lda   kurashgan   qator   salaflari,
safdoshlari bu yo`lda qurbon bo`ldilar: Mirmuhsin Shermuhammedovni toshbo`ron qilib o`ldirish haqida hukm o`qilgach, u do`stlari yordamida hukmni qamoq jazosi
bilan almashtirishga muvaffaq bo`ladi, keyin esa Ufaga qochadi. Haqiqatning tirik
timsoliga   aylangan   Mahmudxo`ja   Behbudiy   Qarshi   begi   tomonidan   o`ldiriladi.
Fitratning Mirmuhsin va Behbudiyga bag’ishlangan she`rlari haqli ravishda istiqlol
manzumalariga aylandi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
 1. Ayniy S. Ta`rixi inqilobi Buxoro. – Dushanbe, “Adib”, 1987.
 2. Alloma adabiyotshunos. Jamoa to`plam. – T., Fan, 2006. – 68 b.
  3. Afoqova N. Abdulla Oripov lirikasida badiiy san`atlar. – Buxoro, 1994. – 106
b.
 4. Afoqova N. Jadid she`riyati poetikasi. – T., Fan, 2005. – 140 b.
 5. Abdurauf Fitrat milliy fenomeni, adabiy, ilmiy-nazariy merosi, ijtimoiy-siyosiy
faoliyatiga bag’ishlangan birinchi jumhuriyat ilmiyamaliy anjumani materiallari. –
Buxoro, 1992.
 6. Adabiyot nazariyasi: Ikki tomlik. – Toshkent: Fan, 1978, I tom.
 7. Aliyev A. Fitrat va Umar Hayyom // Nafosat, 1992, 3-3-son.
 8. Belinskiy V. Tanlangan asarlar. T., O`zdavnashr, 1955. – 512 b. .

Fitratning tilshunoslikga doir qarashlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский