Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 62.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fixtening dialektik qarashlari

Купить
KURS ISHI Mavzu: “ FIXTENING DIALEKTIK QARASHLARI ” MAVZUSIDA 1 MUNDARIJA: KIRISH .... ........................................................................................... 3-4 I BOB. XVIII asrda yevropada ijtimoiy-falsafasiy qarashlar ….... 1.1. Yangi va eng yangi davr falsafasining ustuvor yo'nalishi …….... 3-12 1.2. Dealektika tushunchasi ……………………………...……….... 12-13 II BOB. Iagen Fixte hayoti va ijodi …………………………..…….. 2.1. Fixtening hayoti va ijodi ………………………….……………14-17 2.2. Fixtening subyektiv idealizmi ……………………….…………17-19 XULOSA .... ......................................................................................19-20 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ . ................. 21 2 KIRISH Mavzuning asosligi va dolzarbligi . Nemis klassik falsafasida gnoseologiya masalalari. Nemis klassik gnoseologiyasining yirik vakillari Immanuyil Kant, I.Fixte, F.Shelling, Georg Gegel va Lyudvig Feyerbax kabilardir. Falsafiy tafakkur rivojlanishining bu bosqichi davrning muayyan tarixiy shart-sharoitlari bilan belgilanadi. Bu kuchli ijtimoiy ziddiyatlar, jamiyat ongida olamshumul o zgarishlar yuz bergan davr edi. Kuchli inqilobiyʻ harakatlardan so ng ularning sur ati pasayib imkoniyatlariga ishonchsizlik ʻ ʼ kuchaydi. Ijtimoiy ongda konservativ tendensiyalar ustunlik qila boshladi. Angliya va Fransiyada monarxiya va Cherkovning oldingi mavqeyi tiklandi. Germaniyada pruss monarxiyasining roli kuchaydi. Tarixdagi bu ziddiyatli voqealar nemis gnoseologiyasining asosiy xususiyatlarini belgilab berdi. Davrning olamshumul voqealari ijtimoiy taraqqiyot nafaqat aql va fan yutuqlari, balki axloq, ma naviyat sohasida erishilgan muvaffaqiyatlar bilan ham ʼ o lchanishini namoyish etdi. Inqilob va u bilan bog liq urushlar davrida yuz ʻ ʻ bergan ma naviy inqiroz nemis falsafasida nafaqat bilish imkoniyatlariga, balki ʼ inson ma naviy dunyosining barcha tomonlari, uning bilish, diniy, axloqiy va ʼ estetik qobiliyatlarining o zaro aloqasi muammosiga ham e tiborni qaratishni ʻ ʼ talab qildi. Umuman olganda, nemis faylasuflari haqiqat, e tiqod, yaxshilik va ʼ go zallik ajralmasdir, degan fikrni teran asoslashga harakat qildilar. ʻ Kurs ishing obyekti. Kurs ishining obyekti falsafaning yo’nalishlaridan biri bo’lgan – pozitivizmni chuqur tahlil qilish. Kurs ishing predmeti. Kurs ishining predmeti esa Ogyust Kont asarlari, Jon Styuart Mill va Gerbert Spenser falsafiy qarashlari. Kurs ishining maqsad va vazifalari: - Pozitivizm haqida faylasuflar fikrlarini tahlil qilish - Ogyust Kont asarlari ta’rifi - Pozitivizm rivojlanishida o’z hissalarini qo’shgan J.S. Mill va G. Spenser fikr va mulohazalarini o’rganish. 3 Uning vazifasi esa quyidagilardir - Pozitivizmning falsafaga olib kirilishi kata o’zgarishlariga turtki bo’lganligi, yangi fikrlar uchun debocha vazifasini o’taganligi - Bugungi kunda pozitivizm falsafaning ajralmas bir qismiga aylangani 4 I BOB. XVIII ASRDA YEVROPADA IJTIMOIY-FALSAFASIY QARASHLAR 1.1. Yangi va eng yangi davr falsafasining ustuvor yo'nalishi XVIII asrda Yevropada yuzaga kelgan ijtimoiy-falsafiy qarashlar ma’rifatparvarlik falsafasi sifatida keng tarqaldi. Fransiyada ma’rifatparvarlik keng ijtimoiy, madaniy, siyosiy harakat sifatida XVIII asrning o‘rtalarida vujudga keldi, xamda mutlaq manarxiya oqibatida yuzaga kelgan inqirozlar bois 1774-1789 yillarda burjua inqilobi va 1793-1794 yildagi yakonbinchilarning diktaturasi oqibatida o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga ko‘tarildi. Bu davr faylasuflarining g‘oyalaridagi xilma- xillikka qaramay, ularni insoniyat taraqqiyoti markaziga ilm ma’rifatni qo‘yish, ratsionalizm kabi tendensiyalar birlashtirib turardi. Fransuz faylasuflaridan biri Gelvetsiy aytadi: “insoniyatning barcha musibatlarining asosiy sababchisi bu johillikdir”. 1 Inson ofat va musibatlardan faqat ilm-marifat yordami bilangina xalos bo‘la oladi. insonning mayog‘i bo‘lgan aqlda ham “yashirin, uzluksiz inqiloblar” yuz beradi hamda johillik barham topa boshlaydi. Marifatparvarlik dunyoqarashining asosiy xususiyatlari biri bu ratsionalizm bo‘lib, unga ko‘ra tabiyat va tafakkur qonuniyatlari o‘zaro aynanlashtiriladi. Ushbu tamoyil qisman Dekart ratsionalizmiga asoslangan, hamda u keyinchalik Gegel panlogizmida ham o‘z aksini topadi. Ammo Dekart, Gegel va marifatparvarlarning ratsionalizmining umumiy jihati shundaki, unga ko‘ra mexanikaning sodda, mantiqiy qonuniyatlari borliqning umumiy, yaxlit qonuniyatlariga muvofiq keladi. Oldingi asrlardanoq etakchi fanga aylanib ulgurgan mexanika astranomiya, matematika bilan qo‘shilgan holda o‘sha davrdagi ilg‘or faylasuflarning asosiy mashg‘ulotiga aylandi. Mexanika, matematika va mantiq uchligi XVIII asr ratsionalizmining asosi sifatida etirof etildi. 1 Gelvetsiy Klod Adrian “Aql to‘g‘risida” kitobidan Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi. –T. : Universitet, 2005. 215-bet 5 Gobbsga ko‘ra jamiyat mexanika qonuniyatlarining ijtimoiy hayotdagi mahsuli sifatida baholanadi. Golbax esa tabiat qonunlarini insoniyat tafakkurining muallimi va mezoni deya talqin qiladi. Johillik, omilik nafaqat illat sifatida, balki tabiat, jamiyat taraqiyotiga g‘ov, to‘siq deya qoralanadi. Biroq deistlar ham materialistlar ham bu borada turlicha yondashuvga ega. Ularning biri uchun olam tartiboti yaratuvchining irodasi bilan bo‘lsa, ikkinchi tomon uchun esa, borliqdagi tartibot tabiat qonunlariga muvofiq amalga oshiriladi. 2 Ushbu konsepsiya: birinchidan inson oliy tafakkur in’om etgan aqlga ko‘ra borliqni anglaydi degan qarashni o‘zida aks etiradi. Spinoza bu konsepsiyani moddiy substansiya sifatida talqin qilgandi. XVIII asr ma’rifatparvarlarining xulosalariga muvofiq esa, olam oqilona strukturaga ko‘ra yaralgan bo‘lib, tabiat va tafakkur qonunlari aynandir. Tabiat va jamiyatdagi kauzal, tasodifiy hodisalar ham mantiqiy asosga ega. Demak olamni nafaqat aql yordamida mutlaq bilish, balki uni intuitiv his qilish ham tan olinadi. XVII asr ratsionalistlaridan farqli o‘laroq fransuz marifatparvarlarining qarashlarida tafakkurdan tabiatga qarab emas, aksincha tabiatdan tafakkurga qarab rivojlanish kuzatiladi. Bu borada Didro va Gelvetsiyning qarashlari sensualizmni inkor qilmaydi. Inson tabiat tomonidan unga berilgan sezgi organlari yordamida borliqni anglaydi. Shu bois u tabiatdan o‘rnak olmog‘i kerak. Bu harakat esa tom ma’nodagi donishmandlik sanaladi. tabiatning o‘zi aqlli emas, biroq u aqlli mavjudotlarni yaratadi. “Falsafiy qarashlarga qo‘shimchalar” asarida Didro diniy e’tiqod va tabiat oqilonaligi bir-biriga muvofiq kelmaydi, chunki tabiat jonli emas, biroq u oqilona tartibotga ega: insonning baxtli bo‘lishga intilishi tabiat qonunlariga muvofiq keladi deya ta’kidlaydi. Yuqoridagi fikrlardan shuni kuzatish mumkinki, tabiat qonunlarini xuquqiy darajasigacha ko‘tarish tendensiyasi kuzatiladi. Boshqacha qilib 2 Nazarov Q. Bilish falsafasi – T.: Universitet, 2005. Falsafa asoslari. -T.: Sharq, 2005. 51-bet 6 aytganda, ma’rifatparvarlar tabiiy, adolatli, ratsional qonunlarni yaratish g‘oyasini ilgari surishadi. Bu g‘oyalar o‘zida naturalistik orientatsiyaga tayangan, gnoseologik optimizmni ifoda etadi. Xatto Volter hamda Russoning ilm-m’arifatni sof nazariy aql mahsuli ekanini ta’kidlovchi deistik qarashlari ham, ma’rifatparvarlik g‘oyalarining yaxlitligiga putur etkazmaydi. Tanqidiy ruhdagi ma’rifatparvarlik g‘oyalari garchand XVIII asr o‘rtalarida Fransiyadagi inqilobiy hayotga muvofiq kelmasada, ma’rifatparvarlar ratsionallikka asoslangan o‘z qarashlarini kun kelib, ijtimoiy hayotning barcha sohalarida yuzaga chiqishiga ishonganlar. Mohiyatan olib qaraganda ma’rifatparvarlik falsafasi asosan siyosiy g‘oyalarni o‘zida aks ettirib, o‘z davrining ijtimoiy hodisalariga tanqidiy nuqtai nazardan baho berarkan, ushbu inqirozlardan faqat ilm ma’rifat yo‘li bilangina xalos bo‘lish mumkinligini ta’kidlashadi. Avvalambor ushbu qarashlar tasavvurda qotib qolgan spekulyativ, dogmatik metofizikaga ham qaratilgan edi. Xususan, Didro, Volter, Gelvetsiyning antispekulyativ sensualizmi o‘zidan oldingi davrdagi ratsionalistik qarashlardan birmuncha farq qiladi. Ayniqsa bu borada Lokk, shuningdek Nyuton mexanikasining ta’siri ancha sezilarli. O‘sha davrda ijtimoiy hayot xamda tafakkurda yuz bergan inqiloblar falsafiy dunyoqarashni mutloq boshqa o‘zanga burib yubordi. Xususan bu davrda diniy mutaassiblikka qarshi o‘laroq, falsafada materialistik yondashuvlar etakchi o‘ringa ko‘tarildi. Ayniqsa Didro, Golbax kabi faylasuflarning qarashlari o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Masalan Golbax: “materiya va harakatning yaxlitligi olamning paydo bo‘lishidan ko‘ra, kishilik jamiyatining shakllanishiga katta hissa qo‘shgan..”- , deb yozadi. Bir so‘z bilan aytganda marifatparvarlar kishilik jamiyati va ilm-fan taraqqiyotini yoqlaydilar, biroq bu taraqqiyot ayrim biologik elementlarni hisobga olmaganda sof mexanik axamiyat kasb etadi. Ular Nyuton mexanikasini olamning hamma hududiga mutlaq, birdek ta’sir o‘tkazadigan tabiiy va ijtimoiy borliqning fundamental asosi haqidagi yakuni xulosa sifatida talqin qiladilar. 7 Masalan, ma’rifatparvar faylasuflardan biri Lametri: “ijtimoiy munosabatlar bu axloqiy munosabatlardir, axloq esa, Nyuton mexanikasining uzviy davomi. U organizmlar munosabatidan ko‘ra, ijtimoiy munosabatlarga ko‘proq muvofiq keladi”, deya uqtiradi. XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlari Germaniyada dastlab adabiyot san’at, keyinchalik esa ijtimoiy siyosiy o‘zgarishlar bilan bir qatorda falsafiy qarashlar keng taraqqiy etdi. Ijtimoiy boshboshdoqlikka barham berish istagi hamda o‘zgarishlarga moyillik Germaniya jamiyatida o‘ziga xos yangicha madaniyatni taraqqiy etirishga imkon beruvchi barqaror ma’naviy muhitni yaratdi. an’analar, diniy qadriyatlarga sodiqlik ruhiga qaramay, xurfikrlilik, ma’rifatparvarlik kabi g‘oyalar olmon jamiyatining ijtimoiy hayotiga kirib bordi. Madaniy g‘oyaviy o‘zgarishlar Gete, Shiller, Lessing, Kant kabi shoir va faylasuflarning ijodida aks etdi. Bu ma’noda olmon mumtoz falsafasining asoschilaridan biri Immanuil Kantning (1724 1804 yillar), g‘oyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Kant falsafasi ma’rifatparvarlik g‘oyalarining tanqidi va yakuni sifatida baholanadi. Kantning falsafa tarixidagi o‘rni XIX - XX asrlardagi falsafiy qarashlar aynan uning g‘oyalari asosida rivojlanganligi bilan ham axamiyatli sanaladi tanqidiy davrlarga bo‘lib o‘rganiladi. Tanqidiy davrgacha bo‘lgan bosqichda Kant ijodi tabiiy ilmiy va naturfalsafiy harakterga ega. Aynan shu bosqichda uning “Osmonning umumiy, tabiiy tarixi va nazariyasi” nomli traktati yoziladi. Ushbu traktatda bayon qilingan nazariyalar keyinchalik Kant va Laplas nazariyasi sifatida shuxrat qozonadi. Kant ijodining ikkinchi bosqichini tanqidiy deya nomlanishi, uning, falsafaning vazifasiga nisbatan yangicha yondashuvni ilgari surishi bilan izohlanadi. Faylasuf har qanday dogmatik qarashni tanqidiy baxolashi lozimligini ta’kidlaydi. Kant o‘zidan oldin qarama- qarshi pozitsiyada bo‘lgan ratsionalizm va empirizm g‘oyalarini o‘ziga xos tarzda sintez qildi. U har ikkala yo‘nalishning o‘zi ijobiy deb bilgan tomonlarini birlashtirib, keraksiz jihatlarini rad etdi. U empiriklarning aql tajribaga tayanishi kerak degan 8 mulohazalarini yoqlaydi, lekin ularning inson aqli dastavval oq qog‘ozga o‘xshatilishini inkor qiladi. Kant ratsionalistlarning “tug‘ma g‘oyalar” haqidagi qarashlarini ham tanqid qiladi. U tug‘ma g‘oyalar o‘rniga, aprior bilimlar tushunchasini qo‘llaydi. Aprior bilimlar o‘ziga xos tafakkur va mushohada shakli bo‘lib, ular ob’ektga emas, sub’ektga tegishli. Ular hissiy idrok va aqliy bilish strukturasiga mos xarakterga ega. Aprior bilimlar hech qachon “narsa o‘zida”da mavjud emas. SHu sabab ham ular “tug‘ma g‘oyalar” bo‘la olmaydi. Kantning qarashlari o‘zidan keyingi Evropa, ayniqsa Olmon falsafasiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Kantning izdoshlari u ko‘targan muammolarni yanada aniqroq bayon qilishga uning kamchiliklarini izohlashga xarakat qildilar bunga misol tariqasida I. Fixtening (1762 - 1814 yillar) qarashlarini keltirib o‘tamiz. Uning 1792 yilda e’lon qilingan “Har qanday vahiyning tanqidi” ocherki Kantning “Sof aqlning tanqidi” nomli asaridan ta’sirlanib yozildi. Fixtening mazkur ocherkini Kantning o‘zi e’tirof etadi. 3 Kantning aprior bilimlar shakliga ega bo‘lgan transsendental sub’ekt g‘oyasi falsafaning borliq haqidagi nazariyalarini ong ontologiyasi sifatida baxolashga imkon yaratdi Fixte Kant falsafasining aynan shu tomoniga etibor qaratdi. U Kant metafizikasida uchraydigan dualistik elementlarni tanqid qiladi va “narsa o‘zida” g‘oyasini qabul qilmaydi. Fixte Kant metofizikasini dialektik yo‘l bilan tahlil qilishga urunadi. Keyinchalik bu urunish Shelling va Gegel tomonidan tanqidga uchraydi. Fridrix Shelling (1775 - 1854 yilllar) olmon idealistik maktabi vakillaridan biri. Leybsik universitetida tabiiy fanlar va falsafadan ta’lim oladi. 1800 yilda e’lon qilingan “transsendental idealizmning tizimi” nomli asari unga katta shuxrat keltiradi. Shelling tabiat va ruh aynanligi prinsipiga tayanadi. Unga ko‘ra tabiat ham, ruh ham mutloqlik, yoki xudoning turlicha namoyon bo‘lish shaklidir. 3 Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi. –T. : Universitet, 2005. 228-bet 9 Shelling falsafasi Kantning transsendentlik haqidagi qarashlari bilan sug‘orilgan, Bruno va Spinoza panteizmining qayta ishlangan shakli edi. Tabiat va ruhning aynanligi azaldan mavjud bo‘lib, u bizning sezgilarimizga ko‘ra farqlidir. Bizga namoyon bo‘layotgan reallik va ideallik bir xil mohiyatga ega. Shelling falsafasidagi tabiat va san’at, naturfalsafa va falsafaning g‘oyat yaqinligi zamondoshlari, ayniqsa F.Gegel tomonidan adabiyot va fan funksiyalarini chalkashtirilishi sifatida tanqid qilindi. Georg Vilgelm Fridrix Gegel (1770 - 1831 yillar) Tyubingen universitetining ilohiyotshunoslik fakultetida ta’lim olgan. U Shelling bayon etishga urungan mutloq ruhning san’atda namoyon bo‘lishi g‘oyasiga tayangan real va ideallikning aynanlik prinsipini tanqid qilib, san’at modelining o‘rniga fan modelini qo‘llaydi hamda mutloq ruhning namoyon bo‘lishini mantiqiy jarayon sifatida ko‘rsatadi. Haqiqat mavjud bo‘lgan haqiqiy shakl faqat fandagina namoyon bo‘ladi. Ushbu qarashlar Gegelga inson ongining barcha sohalarini qamrab oladigan ulkan falsafiy tizim yaratishga imkon berdi. Klassik e’tiqod shakllarini falsafaning ta’riflash predmetiga ajratarkan Gegel, uning mantiqiy harakatini mutloq ruhga muvofiqligini ko‘rsatadi. Narsalar o‘z asosiga ko‘ra fikrdir, ya’ni barcha mavjid narsalar aqlga muvofiqdir, barcha aqlga muvofiq narsalar mavjuddir, yoki boshqaa qilib aytganda g‘oya bu haqiqatdir, barcha haqiqatlar esa, g‘oyadir. Mutloq ruh namoyon bo‘lishining har bir bosqichi o‘ziga xos mazmunga ega, san’at ham, din ham uni to‘la aks ettira olmaydi, faqat sof aqldagina u to‘la namoyon bo‘ladi. Insoniyat tarixini katta ko‘lamda tizimli talqin etilishi Evropa madaniy hayotiga beqiyos ta’sir ko‘rsatdi. Shuning bilan bir qatorda, o‘zida ratsionalizm prinsiplari, sub’ekt va ob’ektning o‘zaro qarama-qarshi konsepsiyalarini mujassamlashtirgan Gegel ta’limoti Evropa mumtoz falsafasining yakunlovchi bosqichi ham edi. Gegel qarashlarining tanqidi Evropada o‘ziga xos noklassik falsafiy yo‘nalishlarni yuzaga chiqardi. 10 Gegel g‘oyalari katta mavqeyga ega bo‘lgan davrlardayoq unga tarafdor bo‘lmagan, qarashlarini keskin tanqid qilgan faylasuflar paydo bo‘ldi. Bular olmon faylasufi Artur Shopengauer va Daniyalik faylasuf Seren Kerkigor edi. Ularning ilgari surgan g‘oyalari mumtoz falsafaning prinsiplaridan tubdan farq qilib, unda inson borlig‘ining mohiyati, uning olamdagi o‘rni, o‘lim va hayot, inson hayotining ma’nosi kabi muammolar o‘rtaga tashlandi va Evropada keyinchalik bu yo‘nalish postklassik falsafa nomi bilan keng tarqaldi. Shopengauer (1788-1860 yillar) olmon faylasufi. Shopengauer Evropada keng yoyilgan zamonaviy falsafaning asoschilaridan biri sanaladi. 1818 yilda uning mashxur asari “Olam iroda va tasavvur sifatida” nomli asari yoziladi. Shopengauerning nuqtai nazaricha olam insonga iroda va tasavvur sifatida namoyon bo‘ladi. Iroda bu - Kant nazarda tutgan “narsa o‘zida bo‘lib”, u borliqning azaliy ibtidosidir. O‘z tabiatiga ko‘ra qandaydir kosmik, biologik kuch tasavvur sifatida olam insonning ongida aks etadi, oqibatda zamon, makon, sub’ekt ob’ekt alohida narsalarning turfa xiligi hamda ular o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishlar vujudga keladi. Bularning bari inson aqli, idroki o‘z aprior shakliga ko‘ra shunday yaratilgan. Bu olamda inson mutloq irodaning ixtiyoridadir, u borliq qonunlarini anglashi, unga moslashib yashashi uchun insonga intelekt bergan. Insoning hayoti, mavjudligi qanchalik bema’no bo‘lmasin, mutloq iroda uni yashashga majbur qiladi. Shopengauer yangi davr falsafasiga birinchilardan bo‘lib pessimizm ruhini olib kiradi, biroq, XIX asrning birinchi yarmida avj olgan iqtisodiy, madaniy, ta’lim sohalaridagi taraqiyot bois uning g‘oyalariga etarlicha etibor berilmaydi. 4 Seren Kerkigor (1813 - 1855 yillar) Daniyalik faylasuf, huddi Shopengauer kabi uning qarashlari ham o‘z davrida etirof etilmagan. U o‘zining “Yoki yoki” asarida inson shaxsiyati bosib o‘tishi lozim bo‘lgan uch bosqich: estetik, axloqiy va diniy bosqichlarni ko‘rsatadi. Estetik bosqichda inson hissiy va jismoniy lazzat va farog‘at uchun yashaydi. Bu ma’noda u hayvonga, yana 4 Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi. –T. : Universitet, 2005. 225- bet 11 ham aniqroq qilib qaytganda aldov va yolg‘onlar bilan ovunadigan bolaga o‘xshaydi. Kerkegorning fikricha aksariyat kishilar hayotlari davomida bu bosqichdan chiqib ketolmaydilar. Axloqiy bosqichda inson o‘zining nafaqat jismdan, balki ruhdan ham iborat ekanligini anglaydi. Bu bosqichda u umidsizlik va azob chekadi, zotan umidsizlik, inson mohiyatini anglashda zaruratdir. Inson kamoloti uchun axloqiy bosqichning o‘zi etarli emas, u e’tiqod bosqichida umidsizlikni keltirib chiqargan zarurat bilan kurashadi va o‘zi uchun imkoniyat topadi. Kerkegorga ko‘ra faqat chin ma’nodagi e’tiqodgina insonni umidsizlik va azob uqubatdan qutqaradi. Shopengauer qarashlari ta’sirida shakllangan yana bir yirik faylasuflardan biri Fridrix Nitsshe (1844 - 1900 yillar) uning asosiy asarlari: “Fojianing musiqa ruhidan yaralishi”, “Quvnoq fan”, “Axloq gnoseologiyasi”, “Zardusht shunday degandi”. U o‘zining “Fojianing musiqa ruhidan yaralishi “ asarida qadimgi Yunon madaniyatini tahlil qilarkan, unda ikki ma’bud, Apollon va Dionis kulti o‘zaro qarama-qarshilikda bo‘lganligini aytadi. U ratsional, tizimli tartiblangan bilim ramzi sifatida Apollonni, irratsional, mistik bilimlar ramzi sifatida Dionisni ko‘rsatadi. Nitsshining fikricha fojiaviylik Dionis ruhidan yaraladi. Fojiaviylik, irratsionallik har qanday san’atning o‘zagi hisoblanadi. Nitsshe Evropa madaniyati inqirozini ratsionallikni hayoti instinktlar, irotsionallik, mistika ustidan qozongan g‘alabasi natijasida deb biladi. Nitsshe falsafasida ko‘tarilgan yana bir muammolardan biri, inson mohiyati muammosidir. U xristianlik dinining g‘oyalarini, shuningdek sotsializm va demokratiyani ham keskin tanqid qiladi. Nitsshening fikricha aynan shu g‘oyalar hech narsaga qodir bo‘lmagan, shaxsiz olomonning manfatlariga xizmat qiladi. Insoniyat hali ham hayvonlik xolatidan yuqoriga ko‘tarilmagan, undan faqat ayrim faylasuflar, avliyolar va ijodkorlar xalos bo‘lganlar. Buning uchun insoniyat ming yillardan buyon o‘rnatilgan 12 qadriyatlar tizimini o‘zgartirishi, ularni qayta baholashi lozim deya ta’kidlaydi Nitsshe. XIX asrning oxiri, XX asrning boshlarida tabiatshunoslik fanlarining nazariy taraqqiyoti natijasida, Spinoza va Feyerbaxning spekulyativ materializmi hamda Gegel, Fixte, Shellingning idealizmi jamiyat rivoji va fan sohalaridagi o‘zgarishlarni to‘la tushuntirib bera olmadi. XVI XVII asr Yevropa hayotida ulkan o‘zgarishlar asri bo‘ldi. Insonlarning hayot tarzi, qadriyatlar tizimi va dunyoqarashidagi tub o‘zgarishlar falsafada yangicha uslub va muammolarni keltirib chiqardi. Bu davrda falsafiy tafakkur yo‘nalishlarini belgilab bergan muhim xodisalardan biri bu - fan inqilobi edi. Ushbu inqilob N. Kopernik, I. Kepler, Tixo Brage, G. Galiley kabi olimlarning kashfiyotlari bilan boshlanib, I. Nyutoning kashfiyotlari bilan yakunlandi. Endilikda falsafa kechayotgan o‘zgarishlarning mohiyati va ko‘lamini qamrab olishi, xodisalar rivojini tushuntirib berishi, kishilarni yangicha olamga olib kirishi lozim edi. Bunda insoning tabiatga, jamiyatga, o‘z o‘ziga hamda xudoga bo‘lgan munosabati mutlaqo o‘zgacha ma’no kasb etdi.. [4] 1.2. Dealektika tushunchasi Dialektika [yun. dialektike (techne) — suhbat olib borish, bahslashish san ati][5] — borliqning vujudga kelishi, uning taraqqiyoti haqidagi falsafiyʼ ta limot hamda voqelikni bilish va unga asoslangan tafakkur uslubi. "Dialektika" ʼ tushunchasi falsafa tarixida dastlab hozirgi ma nosidan boshqacha tushunilgan. ʼ Yunon falsafasida dialektika muxolifning muhokamasidagi ziddiyatlarni ochib tashlash, munozara orqali xaqiqatni topish san atini anglatgan. Keyinchalik bu ʼ usul tabiat hodisalariga tatbiq etila boshlagan, bilish uslubiga aylangan. Dialektik tafakkurvoqelikni bilish jarayoni sifatida inson, jamiyat bilan bog liklikda paydo bo lgan. Voqelikni bilish va uni inson manfaatlari yo lida ʻ ʻ ʻ o zgartirishning dialektik uslubini anglashga intilish qadim zamonlarga borib ʻ 13 taqaladi. Bu intilish dastlab Sharqda paydo bo lib, antik davrda o z takomiligaʻ ʻ yetgan. Falsafa tarixida dialektika turlicha talqin qilingan. "Dialektika" so zi ilk ʻ bor Sokrat (Suqrot) tomonidan qo llanilgan. U dialektikani bir-biriga zid, ʻ qaramaqarshi fikrlar to qnashu-vi orqali haqiqatni topish san ati deb bilgan. ʻ ʼ Geraklit ijodida dialektika o zining antik davrdagi eng yorqin ko rinishiga ega ʻ ʻ bo ldi. Geraklit fikricha, Dialektika - muttasil harakatdagi olam ichki jihatdan ʻ ziddiyatli va u doimiy vujudga kelish, rivojlanish hamda tanazzulga yuz tutish — qaramaqarshiliklar birligidan iborat. Mazkur davrda Geraklit va boshqa yunon faylasuflari ta limotlari negizida sofistlarning salbiy tusdagi dialektikasi ʼ vujudga keladi. Sofistlar haqiqatni borliq dialektikasidan emas, bahslar olami, ruhiyatidan axtarib, ziddiyatli inson tafakkurini harakatga keltirdilar, oxir- oqibatda bilish faqat nisbiy, gumoniy, taxminan ekanligini e tirof etishgacha ʼ borib yetdilar. O rta asrlardan XVIII asrgacha dialektika oddiy (maktabda ʻ o qitiladigan) mantiq ilmi sifatida tushunib kelindi. Platon dialektikani ʻ narsalarning ideal mohiyatini bilish maqsadida tushunchalarni bo lak- ʻ bo laklarga ajratish, so ng bir-biri bilan o zaro bog lash uslubi deb hisoblagan. ʻ ʻ ʻ ʻ Kuzalik Nikolay, J. Bruno dialektikani qarama-qarshiliklarning mos kelishi haqidagi ta limot deb ta kidlashgan. Kantnit fikricha, dialektika voqelikni ʼ ʼ tajriba, hissiy bilimlar orqali emas, balki sof tafakkur asosida bilishga intiladi. Gegel dialektikani borliq, ruh va tarix taraqqiyotining ziddiyatlarini anglashning umumiy uslubi deb bildi. Falsafa tarixida dialektikaning 3 ta asosiy shakli tarkib topdi: 1) qaDialektika dunyodagi ilk, stixiyali, sodda dialektika (Geraklit, Platon va b.); 2) nemis mumtoz idealistik (xususan, Gegel) falsafasi; 3) K. Marks va F. Engels asos solgan materialistik dialektika K. Marks, F. Engels va xususan, V.I. Lenin dialektikani voqelikni bilish va uni inqilobiy o zgartirish qaqidagi ta limot ʻ ʼ hamda buning tegishli uslubi deb hisobladilar. Marksistik utopiya dialektika qonunlarida insoniyatning yalpi baxt-saodatga borish kafolatini ko radi. 20-asr ʻ 14 G arb falsafasida dialektika neogegelchilik, ekzistensializm, diniy falsafaningʻ turli oqimlarida rivojlandi. 5 5 Диалектика принсипов и законов в структуре научной теории. – T ., 1999. 156 б. 15 II BOB. IAGEN FIXTE HAYOTI VA IJODI 2.1. Fixtening hayoti va ijodi Iogann Gottlib Fixte (1762-1814) Germaniyaning Rammenau shahrida istiqomat qiluvchi kambag‘al hunarmand oilasida dunyoga kelgan. U tasodif tufayligina savod chiqarish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Miltits ismli baron undagi qobiliyatni sezib, homiylik qilgan. 1774 yilda Fixte Shulpfortdagi maktabga boradi. Biroq baxtga qarshi shu yili uning homiysi hayotdan ko‘z yumadi. Fixte muhtojlik tufayli o‘qishni tashlashga majbur bo‘ladi va xonadonlarda muallimlik qila boshlaydi. Shu bilan birga Leyptsig, Yen, Vittenberg shahrida ilohiyot va huquqdan ma’ruzalar tinglaydi. 1790 yilda bir talabaga Kant falsafasidan ta’lim berish asnosida kutilmaganda o‘zining ham fikri tiniqlashib, qarashlari o‘zgaradi. Taqdirni qarangki, ko‘p fursat o‘tmay, Fixte Kant bilan uchrashib unga o‘zining «Yangilikning atroflicha tanqidi» deb nomlangan ilk asarini taqdim etishga muvaffaq bo‘ladi. Kant esa kutilmaganda yosh muxlisiga xayrixohlik ko‘rsatib, bu asarni nashr etish uchun tavsiyanoma beradi hamda Dantsigda xonadon o‘qituvchisi bo‘lib ishga joylashishida yordam ko‘rsatadi. Kantning tavsiyasi bilan chop etilgan asari Fixtega katta shuhrat keltiradi. 1794 yilda u Yen universitetining professori bo‘ladi. Bu lavozimga Fixte o‘sha vaqtda Sakson Veymar gertsogligida vazir bo‘lib ishlayotgan Gyotening tavsiyasiga ko‘ra o‘tkazilgan edi. 1798 yilda Fixte o‘zini asossiz ravishda g‘oyaviy o‘zboshimchalikda ayblaganlarga norozilik sifatida universitetni tark etadi. 1810 yilda u Berlinda yangi tashkil etilgan Oliy maktabning birinchi rektori etib saylanadi. Fixte 1814 yili ichterlama xastaligi tufayli vafot etdi. Uning qabriga o‘rnatilgan yodgorlikka injildan olingan quyidagi go‘zal so‘zlar bitilgan: «Ustozlar samo yoritgichi kabi yog‘du sochaveradilar, ezgulik yo‘lini ko‘rsatuvchilar yulduzlarga o‘xshab mudom va mangu charaqlab turaveradilar». 16 Faylasufning hayoti haqida uning o‘g‘li Immanuil German Fixte o‘z xotiralarida yozib qoldirgan. Fixtening to‘la asarlari to‘plami 8 jilddan iborat bo‘lib, undan quyidagi asarlar o‘rin olgan: «Axloqiylik haqidagi ta’limot tizimi» (1794), «Olimning vazifalari to‘g‘risida ma’ruzalar» (1794), «Umumiy ilmi donish asoslari» (1794-1795), «Ilmi donish yoki falsafa deb ataluvchi tushuncha to‘g‘risida», «Tilga qobiliyat va tilning kelib chiqishi to‘g‘risida» (1795), «Tabiiy huquqning ilmi donish tamoyillariga muvofiq asoslari» (1797), «Keng ommaga eng yangi falsafaning asl mohiyati haqidagi quyosh kabi yorqin xabar» (1800), «Yopiq savdo davlati» (1800), «Yangi falsafiy tamoyillarning ilmi donish nuqtai nazaridan tarixi va tanqidi» (1830). Fixtening qarashlari o‘ziga xos va favqulodda sermahsuldir. Uning fikricha, Alloh yaratgan olam ichra yana bir olam – inson olami mavjuDialektika Uni inson yaratgan. Aslini olganda bizni o‘rab turgan olamda odamlar qo‘li bilan yaratilgan narsalar bisyor. Ular zamondoshlarimiz, ajdodlarimiz mahsulidir. Biz bu mahsullarni so‘zda ifoda etamiz, fikrlar vositasida o‘ylaymiz. Ajdodlardan meros qolgan muammolarni muhokama qilamiz. Ular nom qo‘ygan va oydinlashtirgan narsalarni ko‘ramiz. Ular qoldirgan turmush tarzi asosida yashaymiz. Inson oyog‘i yetmagan go‘shasi yo‘q tabiatning qo‘ynida kun kechiramiz. Hamma narsaning tarxi buzilgan, hamma narsaga ta’sir o‘tkazilgan, hamma narsa o‘zgartirilgan. Fixte ana shunday xulosalar bilan olamni o‘rganish va anglashdagi yangicha, dadil tashabbuslarga yo‘l ochib berdi. - Inson o‘zi burchli bo‘lgan hamma ishni bajarishga qodir. - O’zimdan tashqaridagi narsalarni o‘zgartirolmaganim uchun o‘zimdagilarni o‘zgartirishga qaror qildim. Falsafaga, aynan Kant falsafasiga o‘zimni urdim. - Harakat qilmoq! Harakat qilmoq! Biz shuning uchun mavjudmiz. 17 - O’z-o‘zingni idrok et, atrofingni o‘rab turgan hamma narsadan nigohingni uz va botiningga boq. Bu falsafaning o‘z shogirdiga qo‘yadigan birinchi talabidir. Bunda gap sendan tashqaridagi emas, balki faqat sendagi narsalar haqida boryapti. - Har qanday voqelik ta’sirchanlikdir, hamma ta’sirchanlik voqelikdir. - Tabiat odamlarni erkinlik, ya’ni faoliyat uchun yaratdi. - Biz bilganimiz uchun harakat qilmaymiz, balki harakat uchun yaratilganimiz tufayli bilamiz. - Inson zotiga mansub odamlar bir-birlariga o‘xshamaydilar. Ularning o‘xshash tomoni bitta. U ham bo‘lsa, barchaning pirovard maqsadi – mukammallik. Va mana, vaqt oqimida qachonlardir mavjud bo‘lgan ilmning siniq parchalari suzib yuribdi. Siz ularning bebaho ekanini eshitgansiz. Qurbingiz yetganicha ilm siniqlarini bu oqimdan tutib olasiz-da, qiziquvchilarga ko‘rsatasiz. Siz bu bo‘laklarni sindirib, ezib yoki bexosdan shaklini buzib yubormaslik uchun va beshikast holda avlodlaringizga, avlodlaringiz esa o‘z avlodlariga qoldirishi uchun, ular esa o‘z navbatida qiziquvchan nasllarga ko‘rsatishi uchun asrab-avaylaysiz. Goho ularni silab-siypab tozalaysiz. Men sizning huzuringizda paydo bo‘ldim. Va siz lutf ko‘rsatib, meni o‘zingizga do‘st sanadingiz. Siz menga do‘stlarcha yordam ko‘rsatishga urindingiz. Ko‘nglingiz meni rom etishni, ogohlantirishni, maslahat berishni tilardi. Siz avvaliga men bayon etgan narsalarni tarix, Kant oqimidagi bo‘laklar deb hisobladingiz. Va ularni o‘zingizdagi kollektsiyalar bilan taqqoslashga jazm etdingiz. Bundan hech bir ish chiqmagach, ularni hayotiy tajriba oqimidagi parchalar deb hisobladingiz. Men ne demay, qanday dalillar bilan ishontirishga urinmay va qanchalar tantanavor ta’kidlamay, qay yo‘sinda qarshilik ko‘rsatmay, baribir, siz mening ilmiy qoidalarimni tajribaviy qoidalarga, mushohadalarimni idrok mahsuliga, falsafamni psixologiyaga tenglashtirishdan voz kechmadingiz. 18 Shunday qilib, siz kollektsiyangizdagi har biri o‘zicha mavjud bo‘lgan bo‘laklarni bir butun deb hisobladingiz. Har birini alohida holda xotirada saqlash mumkin deb o‘yladingiz. Biroq bu alohida parchalar siz qamrab olgan holatda biri ikkinchisiga to‘g‘ri kelmas, yopishmasdi. Shunda shovqin ko‘tardingiz: «Ziddiyat!» Bunday holat sizda izchil sun’iy bayon to‘g‘risida hech qanday tushunchaning yo‘qligi, sizga faqat donolar hikmatlarini jamlashgina ma’lumligi tufayli ro‘y berdi. 6 2.2. Fixtening subyektiv idealizmi Empedoklning fikricha, haqiqat mezoni sezgilar emas, balki to‘g‘ri fikrlashdir. To‘g‘ri fikrlashning asosida maium darajada ilohiylik, bir qismida esa insoniylik yotadi. Ilohiylikni bilib boimaydi, insoniylik esa o‘tkinchidir. To‘g‘ri fikrlash hissiyotga tayanmaydi. Empedokl fikricha, narsalarga o‘zgarmas va o‘zgaruvchi sifat- lar xosdir. Moddiy unsurlaming o‘zgarmas sifatlari ulaming o‘ziga xos asosiy xususiyatlaridir.[5] O‘zgaruvchan xususiyat esa ikki kuchning bir-biriga o‘zaro ta’siri natijasida hosil bo‘ladi. Shu bilan EmpedokI tabiatdagi tortishish va itarish kuchlari haqida taxminiy fikrlar ham aytgan. Shunday qilib, EmpedokI tabiatdagi narsalaming o‘zgarishini o‘ta soddalik bilan tushuntirib berishga uringan. U harakat kuchlarini materiyadan ajratib qo‘yadi. Lekin bu kamchiliklarga qaramay, Empedokl o‘z davriga nisbatan ancha ilg‘or g‘oyalami ilgari sura olgan. Keyinchalik uning ta’limoti Anaksagor tomonidan yanada rivojlantirilgan. 3. logan Fixte (1762-1814 yy.) - nemis falsafasining ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri. Fixte hunarmand to‘quvchi oilasida dunyoga kelgan. U bolalik va o‘smirlik yillarini kam- bag‘allikda o‘tkazdi. Tasodifiy bir hoi uning o‘rta maktabni tugatib, universitetga kirib o‘qi- shiga sabab bo‘ldi. Asarlari: «Har qanday bashoratning tanqidiy tajribasi», «Fan- lami o‘rganish asoslari», «Olimning mas’uliyati haqida muhoka- malar, «Tabiiy huquq 6 Ro‘zmatova G. G‘arb falsafasi. O‘quv qo‘llanma. -Toshkent: Premier-print, 2011. 395-bet 19 asoslari» va boshq. Fixte falsafasining g‘oyaviy asoslari va ozidan keyingi ta’limotlarga ta’siri o‘z aksini topgan. Mahalliy zamindor qishloqdan kelgan bu bolaning xotirasiga qoyil qoladi, ruhoniy o‘qigan duoning so‘zlarini hech yang- lishmay, to‘la takrorlashidan hayratlanib, uni homiylikka oladi va o‘qishini davom ettirish uchun moddiy yordam berib turadi. Fixte awal Iena umversitetida, keyinchalik Leypsig universitetining ilohiyot fakultetlarida ta’lim oladi. Fixte Erkin bo‘Iish - demak o‘z-o‘zini erkin qilishdir. Erkinlik - zaruratni bilish faoliyatidir, “Men” sohasini kengayishi “Men-emas” hisobidan, lekin yagona mutlaq hisobidan. Nemis subyektiv idealizml- ning yirik namoyondasi Kantning «narsa o‘zida»haqidagi ta’limotini uloqtirib tashlab, bilish shaklining butun xilma-xilligini bir subyektiv idealistik ibtidodan keltirib chiqarishga o‘ringan. Bu ibtido shundan iboratki, faylasuf qandaydir mutlaq subyektiv* «Men»ni nazarda tutib, unga benihoya aktiv faoliyat beradi, shundan keyin u olamni yaratadl. Boshlang‘ich «Men»bu o‘ziga xos «Men» emas, balki ongning axloqiy faoliyagidir. Ana shu mistik boshlangich «Men» alohida «Men»nl keltirib chiqaradi. Uni Fixte mutlaq emas, balki cheklangan inson subyekti yoki empirik«Men» deb tushunadi va bunga tabiat, ya'nl empirik tabiat qarama-qarshi turadi. Fixtening fikricha, absolyut subyekt «Men» va tabiat, ong va narsalar bir- biri bilan o‘zviy bogiangan, ulaming hech birini ayrim ravishda bilib boimaydi. Fixte ta’limotidagl dialektik fikrlar uning ijobiy tomonini hosil qiladi. O'sha davrda ba zi mutafakkirlarning merosi haqida muayyan asarlar (masalan, Abuʼ Nasr Forobiy, Alisher Navoiy) nashr etildi. Ammo ularda yuqoridagi mutafakkirlarning dunyoqarashi ko'proq kommunistik mafkura va sinfiylik nuqtai nazaridan yoritilgan edi. Mazkur ma naviy merosni hozirgi kun, ʼ tarixiylik, ilmiy xolislik va shu kabi tamoyillar asosida qayta talqin etish zarur. Bilish masalalari bilan shug'ullanuvchi mutaxassislar oldida turgan dolzarb muammolardan biri, uluğ allomalarimiz — Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, YUsuf Xos Xojib, Ahmad Yugnakiy, Pahlavon Maxmud, Xusain Voiz Koshifiy, Navoiy, Binoiy, Bobur, Mashrab, Bedil, Mukimiy, Furqat, Zavqiy hamda 20 jadidlarning ijtimoiy-falsafiy g'oyalarini gnoseologiya nuqtai nazaridan maxsus o'rganishdir. Shu bilan birga mustaqillikdan so'ng ma naviy merosiniʼ o'rganishga keng imkoniyat yaratilgan Imom Buxoriy, Termiziy, Moturidiy, Marg'inoniy, G'ijduvoniy, Yassaviy, Najmiddin Kubro, Bahouddin Naqshband, Xo'ja Axror va boshqalarning tasavvufiy tafakkurining asosiy qirralarini va g'oyalarini, mavjud manbalar asosida, tarixiy-falsafiy nuqtai nazardan gnoseologik taxqil qilishga e tiborni kuchaytirish zarur. ʼ 7 7 Ro‘zmatova G. G‘arb falsafasi. O‘quv qo‘llanma. -Toshkent: Premier-print, 2011. 325-bet 21 XULOSA Bugungi kunda fanning barcha sohalari kabi bilish falsafasida ham bir tomonlama mafkuraviylik, sinfiylik va partiyaviylikdan xoli bo‘lgan sivilizatsion yondashuv inson omilini, uning ongi, tafakkuri, aql kuchi bilan bog‘liq masalalarni barcha jarayonlarning markaziga aylantirdi. Natijada ijtimoiy taraqqiyot mahsulot ishlab chiqarishni ko‘paytirish bilan emas, balki insonning insonga xos va mos yashashi uchun qanday imkoniyatlar yaratib berilishi, uning ta limi, sog'ligini saqlash, uzoq umr ko’rishi uchun qanday tadbirlar amalgaʼ oshirilayotganligi bilan belgilanadi. Mana shu nuqtai nazardan insonning maqomini yuksaltirish, uning huquq va erkinligini ta minlash demokratik ʼ jamiyatning asosiy maqsadi ekanligini gnoseologik taxlil etish ham dolzarb muammolardandir. Bunda, avvalo, jahon falsafasi va uning tarkibiy qismi bo’lgan Markaziy Osiyo xalqlarining bu sohadagi merosini o'rganish ahayatda muhim. Ma lumki, sho‘rolar davrida o'tmish avlod-ajdodlarimizning g'oyalarini ʼ o'rganishga yetarli e tibor berilmadi.Lekin, ikkinchi tomondan, mutafakkirlarning ʼ insonparvarlik to'g'risidagi qarashlari tamoman o'rganilmadi, deyish nohaqlik bo'lar edi. Ushbu manbaning bilish falsafasi nuqtai nazaridan chuqur tadqiq, qilinishi mamlakatimizdagi gnoseolo gik qarashlarning genezisi, qadimdan to hozirgacha davrdagi rivojlanish Dialektikasi haqida yaxlit ma lumot beradi. Bu ʼ esa hozirgi vaqtda butun dunyoda katta ofat keltirayotgan buzg'unchi g'oyalar asosida shakllangan turli g'araz niyatli oqimlar va harakatlar, terrorizm, aqidaparastlik va xurofotga qarshi kurashda yordam berishi shubhasiz. O'zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishuvi uning umumsayyoraviy jarayoniga qo'shilishiga imkoniyat tushirdi. 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ʻ YXATI 1. Диалектика принсипов и законов в структуре научной теории. – T , 1999. 255 б. 2. Falsafa asoslari. Nazarov Q. tahriri ostida -T.: Sharq, 2005. 364 b. 3. G. Ro‘zmatova. Yangi va eng yangi davr G‘arbiy Yevropa falsafasi. O‘quv qo‘llanma. -Toshkent: Sharq, 2002, 608 b. 4. Nazarov Q. Bilish falsafasi –T.: Universitet, 2005, 348 b. 5 . Ro‘zmatova G. G‘arb falsafasi. O‘quv qo‘llanma. -Toshkent: Premier-print, 2011, 356 b. 6. Shermuxamedova N. Falsafa va fan metodologiyasi. –T. : Universitet, 2005, 398 b. 23

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XVIII asrda Yevropada ijtimoiy-falsafiy qarashlar

1.1. Yangi va eng yangi davr falsafasining ustuvor yo'nalishi

1.2. Dialektika tushunchasi

II bob. Iogann Fixte hayoti va ijodi

2.1. Fixtening hayoti va ijodi

2.2. Fixtening subyektiv idealizmi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

Купить