Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 30.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Fotosintezning energetik aspektlari

Sotib olish
FOTOSINTEZNING ENERGETIK ASPEKTLARI
Reja:
1. Fotosintez jarayoni va uning a h amiyati.
2. Fotosintezda energiyaning zaxira bo‘lishi .
3. Fotosintez jarayonida energiya o‘zgarishining molekulyar asoslari.
4. Fotosintezning evolyutsion kelib chi q ishida biosferaning a h amiyati.  Fotosintez   -   yer   yuzida   o‘tadigan   biologik   jarayonlarni   energetik   asosi,
biosferaning   rivojlanishini   h arakatga   keltiruvchi   asosiy   manbadir .   Yer   yuzidagi
hayotni kosmik jarayoniga 
kiritadilar,   chunki   uning   rivojlanishi   kosmosdan   keladigan   energiya   bilan
bog‘langan.
Fotosintez   jarayonida   yorug‘lik   ta’sirida   fotokimyoviy   reaksiyalar,
yorug‘liksiz   o‘tadigan   fermentativ   (korong‘uda)   jarayonlar,   diffuziya   jarayonlari
o‘tadi, ularda  xloroplastlar va tashqi havo o‘rtasida karbonat angidrid va kislorod
almashadi.   Bu   jarayonlarni   h ar   biriga   turli   omillar   ta’sir   etib   fotosintezni
chegaralaydi.
Umuman ,   fotosintez   q uyosh   energiyasining   o‘zgarishi   va   zaxira   bo‘lishi,
natijada   oddiy   anorganik   moddalardan   murakkab   organik   moddalar   sintezlanadi
va molekulyar kislorod ajraladi.
Umuman bu jarayonni  q uyidagi tenglama bilan ifodalash mumkin
N
2 0 + S0
2  = 0
2  + 1/6 (S
6 N
12 0
6 ).
Bu   reaksiyaning   sharoitlariga   yorug‘lik   va   kislorod   ajratadigan
fotosintezlovchi   organizmlar   kiradi.   Bunga   q arama   -   q arshi   reaksiya   (organik
moddaning oksidlanishi natijasida suv va karbonat angidridni  h osil bo‘lishi) nafas
olish jarayoni deyiladi.
Fotosintezda energiyaning zaxira bo‘lishi. Fotosintez - biosferaning eng  ko‘p
tar q algan kimyoviy jarayoni, lekin unda yashil o‘simliklar   q uyosh energiyasidan
kam   foydalanadilar.  Yer   yuzi   sat h iga   o‘rtacha   bir   yilda   fotosintez   jarayoniga   33
kal/sm 2
,   yoki   1/2000   energiya   sarf   etiladi.   Q uyosh   radiatsiyasining   k o‘ p   Q ismi
o‘simliklar  o‘ smagan yer yuziga tushadi. Shuning uchun yashil o‘simliklar yutgan
yorug‘likning   mikdori,   fotosintez   effektivligi   (zaxira   energiyaning   yutilgan
energiyaga   nisbati)   yuqori   bo‘lib   –   bir   necha   foizni   tashkil   etadi.   (Gelston   i   dr.,
1983).
Yashil   barg   sat h iga   tushadigan   o‘rtacha   75%   q uyosh   energiyasidan
foydalanadi, lekin fotosintez o‘tishi uchun foydalanish koe f fitsienti juda past. Bu
esa   kuchli   yorug‘lik,   SO
2   kam   mi q dorda     bo‘lishi,   rivojlanish   jarayonlarida fermentlar   faolligini   pasayishi   (masalan   q arish   paytida)   bilan   bo g‘ langan.
Shuning   uchun   tabiiy   sharoitda   fotosintezda   yorug‘lik   bilan   foydalanishning
foydali ta’sir koeffitsienti past.   Kuchli yorug‘lik ta’sirida fotosintezga 1-2% past
yorug‘likda esa to 10% barg orkali yutilgan energiya sarf etiladi.Kolgan 90-99 %
issiqqlik energiyasiga o‘tib, transpiratsiya va boshqa jarayonlarga sarf etiladi.
Bir modda kuyosh energiyasining kvantini yutib   qo‘ z g‘ algan   h olatga o‘tadi.
Bunda   elektromagnit   energiyasi   o‘ zgarib   zaxira   q ilinadi.   Lekin   ko‘zg‘algan
elektron   energiyasi   juda   tez   (   Yu -13 -
Yu -11
  S )   issi q likga   aylanadi   yoki   ajratiladi
(xlorofillga  o‘ xshagan murakkab organik moddada bu jarayon Yu -8
-Yu -9
  S  o‘tadi.
Shuning   uchun   yorug‘lik   energiyasi   ko‘zg‘algan   h olatda   juda   tez   zaxira   etiladi.
Ammo,   fotosintez   natijasida   yorug‘likning   yutilgan   kvant   energiyasi   bir   necha
minutdan   to   million   yilgacha   zaxira   etilishi   mumkin   (organizmlar   parchalanishi
natijasida  h osil bo‘lgan neft, tabiiy gaz, k o‘ mir, torf).
Fotosintezda  q uyosh energiyasidan foydalangan  h olda suv bu g‘ lanishiga sarf
etiladigan     tog‘li   muzliklar,   suv   h avzalari   shakllanadi,   bunda   uzo q   va q tga
energiya zaxira etiladi.
Fotosintze   jarayonining   ustunligi   shundan   iboratki,   energiya   biologik
foydalanish   h olda   zaxira   bo‘lishi   (asosan,   shakarlar   va   uning   birikmalari,
aminoksilotalar, o q sillar va yo g‘ lar). Bu moddalar organizmlar or q ali turli va q tda
energetik   manba   bo‘lib   foydalaniladi,   ulardan   yu q ori   molekulali   birikmalarning
biosintezi o‘tishi mumkin.
Fotosint e z   natijasida,   q uyosh   nuridan   foydalanish   natijasida   yer   yuzida   h ar
yili 200 mlrd k o‘ pro q  biomassa  h osil bo‘ladi, uning energiyasi 7,2   xYu 20
 kal  teng
(Gelston va bosh q alar, 1983). 
Bunda   fotosintez   -   yagona   biologik   jarayon   bo‘lib,   erkin   energiya   mi q dori
ko‘payadi,   organizmda   o‘tadigan   boshka   jarayonlar   esa   unda   to‘plangan
kimyoviy   energiya   isobidan   o‘tadi.   Shuning   uchun   yer   yuzidagi   tirik   materiya
o‘simliklarning   fotosintetik   faoliyati   natijasida   r o‘ y   beradi.   O‘simliklar   q uyosh
energiyasidan foydalanib tirik dunyoni energiya bilan ta’minlaydi.
Fotosintez jarayonida energiya o‘zgarishining molekulyar asoslari. Yorug‘lik energiyasing yutilishii va o‘zgarishi o‘simliklarda albatta xlorofill
ishtirokida   boradi,   bu   ma’lumotlar   K.A.Timiryazev     asarlarida   keltirilgan.   Bu
olim   fikricha   kuyosh   nurining   bir   q ismi   xlorofill   or q ali   yutilib   fotosintez
jarayonida faol ishlatiladi.
Xlorofill   pigmentlar   sinfiga   kiradi,   kuchli   b o‘ yalgan   birikma,   yorug‘likni
faol   yutish   q obiliyatiga   ega.   Bu   jarayon   asosan   markazida   Mg     atomi   bo‘lgan
porfirin   hal q a   yo rdamida   o‘tadi.   Xlorofill   eritmasining   1   mm   q atlami   90%   q izil
yoki   k o‘ k   nurlarni   yutish   q obiliyatiga   ega.   Yashil   nurlar   kamr oq   yutilib
o‘simliklarga yashil rang beradi.
Pigmentlar uzoq va q t mobaynida ko‘zg‘algan  h olatda bo‘ladi. Xlorofillda bu
va q t10~ 8
  s   tashkil   etadi,   fotokimyoviy   reaksiya   o‘tishi   uchun   juda   mu h im
h isoblanadi.
K o‘ pgina bosh q a pigmentlarda magniy   o‘ rnig a   mis yoki  marganets bo‘lishi
mumkin.   Fotosintez   jarayonida   xlorofill   ishtirokining   molekulyar   asosini
A.A.Krasnovskiy   o‘z   tajribalarida   o‘rgangan.   Bu   olim   xlorofill   molekulasi
yorug‘lik kvantini yutib ko‘zg‘algan holatga o‘tadi, natijada reaksiyalarga ishtirok
etadigan   xususiyat   paydo   bo‘ladi   deydi.   Bunda   u   elektronni   yo‘qotishi   mumkin
(oksidlanadi),   boshqa   moddaga   (   akseptorga)   o‘tkazadi,   bu   vaqtda   xlorofill
elektronlar   donori   bo‘lib   hisoblanadi   (Krasnovskiy   reaksiyasi).   Lekin
xlorofillning   qo‘zg‘algan   molekulasi   tiklanishi   ham   mumkin,   boshqa   moddadan
(donordan)   keraksiz   elektronni   olib.  Agar   sistemada   donor   va   akseptor   bo‘lsa,
natijada   xlorofillning   oksidlanish   va   qaytarilish   jarayonlari   ishtirokida   yutilgan
yorug‘lik   elektronlarni   donordan   akseptorga   o‘tkazadi   va   natijada   oksidlangan
donor   va   tiklangan   akseptor   paydo   bo‘ladi.   Natijada   bo‘lingan   zaryadlangan
sistema   paydo   bo‘ladi   (donor-   akseptor),   elektr   batareykaga   o‘xshash,   unda
xlorofill orqali yutilgan yorug‘lik energiya kvanti zaxira bo‘ladi. Zaryadlarni foto
bo‘linish prinsipi fotosintez jarayonida energiyaning birlamchi  o‘zgarishiga asos
bo‘ladi.   Xlorofill   elektron   o‘tkazish   reaksiyalarida   ishtirok   etib   yana   birlamchi
holatga o‘tib yangi fotokimyoviy siklga tay yo r bo‘ladi. Yorug‘lik   to‘playdigan   pigmentlardan   ko‘zg‘algan   energiya   juda   yuqori
effektivlik   bilan   fotokimyoviy   reaksion   markazlarga     o‘tadi   (100%   yaqin).
Zaryadlarni   foto   bo‘linish   effektivligi   yuqori   bo‘ladi:   elektronlar   o‘tkazadigan
yutilgan kvantlarni miqdori 100% yaqin bo‘ladi. Yashil bargda - yorug‘lik orqali
ko‘zg‘algan   elektronni   energiyasi   membranada   bo‘lingan   zaryadlar   energiyasiga
o‘tadi.
Fotosintezning   evolyutsion   kelib   chiqishida   biosferaning   a h amiyati.
Fotosintez-   nafas   olish   sikllarida   karbonat   angidridni   miqdori   atmosferadagi
miqdorga nisbatan 10% tashkil etadi.  Fotosintez natijasida assimilyatsiya bo‘lgan
uglerod   tirik   organizmlar   tanasida   organik   moddalarning   asosini   tashkil   etadi.
Fotosintezning   boshqa   natijasi   –   kislorodni   ajratishi dir .   Fotosintezlovchi
organizmlarda   2   mlrd   yil   oldin   suv   fotolizi   q obiliyati   paydo   bo‘lgan.   Buning
natijasida   biosferaga   energiyaning   t o‘ planish   mi q dori   k o‘ paygan   va   yer   yuzida
juda katta o‘zgarishlar ro‘y bergan.
Molekulyar   kislorodning   mi q dori   q adimgi   atmosferada   juda   kam   bo‘lib
h ozirgi va q tda 21 % yetgan, buning natijasida tirik tabiatda k o‘ pgina o‘zgarishlar
r o‘ y bergan.
Anaerob   organizmlarning   k o‘ pginasi   nobud   bo‘lgan,   chunki   ular   uchun
kislorod kuchli oksidlovchi bo‘lib, molekulyar kislorod – kuchli za h ar bo‘lgan. Bu
va q tda kislorod  ko‘p ayishi natijasida evolyutsiya mobaynida aeroblar paydo bo‘lib ,
uni   metabolizmga     nafas   olish   zanjiriga   elektronlarni   oxirgi   akseptori   sifatida
qo‘ shdilar.   Bu   esa   bioenergetik   jarayonlarga   yangi   imkoniyatlar   berdi,   organik
moddalarni parchalanishini kuchaytirdi (ATF chikishi 18-19 marotaba oshdi).
Fotosintez   natijasida   yutilgan   karbonat   angidrit   va   h osil   bo‘lgan   kislorod
aerob nafas olishga asos b o‘ ldi va kislorod va uglerod yopi q   global sikllari paydo
b o‘ ldi.   Karbonat   angidri d   va   kislorodni   fotosintez   va   nafas   olishda   ishtiroki
biosferaga energiyaning doimiy t o‘ planishiga asos yaratdi.
Atmosfera   tarkibida   kislorod   mikdorini   k o‘ tarilishi   natijasida   temir,
oltingugurt,   marganets   elementlarini   oksidlanishi   r o‘ y   berdi,   bu   jarayonga
fotosintezlovchi   organizmlar   ajratgan   kislorodni   95%   sarf   etildi.   Kislorod   paydo bo‘lishidan   oldin   yer   yuzi   atmosferasi   asosan   S0
2   va   ammiak dan   tuzilgan   edi.
Atmosferada   kislorodni   k o‘ payishi   natijasida   molekulyar   azotni   miqdori
ammiakni   oksidlanishi   sababli   k o‘ payishiga   sabab   bo‘lgan .   Fotosintez   jarayonida
organik   moddalarni   t o‘ planishi   atmosfera   tarkibida   bo‘lgan   karbonat   angidri d ni
mi q dorini (100 marotaba) pasaytirdi.
Natijada birlamchi atmosfera zamonaviy yirik zich azotli-kislorodli   q obi q ga
aylandi,   kosmik   radiatsiyani   yer   yuzi   sat h iga   filtrlab   o‘ tkazadi.   Atmosferaning
ustki   q atlamlarida   fotokimyoviy   reaksiyalar   natijasida   molekulyar   kisloroddan
ozon   h osil   bo‘ladi   (ultra   binafsha   nurlar   yutiladi).   Shakllangan   ozon   ekrani   tirik
organizmlar   uchun   xavfli   bo‘lgan   ultrabinafsha   nurlarni   tarqalishiga   qo‘ ymaydi,
shuning   uchun   h ayot   suv   h imoyasidan   chi q ib   atmosferaning   keng   joylarini
egalladi.
Shunday   q ilib,   fotosintez   suvning   oksidlanishiga   asoslanib   biosferaga
energiyaning   kuchli   ta’minlovchisi   bo‘lib   h isoblanadi,   kislorodni   metabolizmga
kiritib   bioenergetik   jarayonlarni   kuchaytiradi,   tirik   organizmlarni   kosmik
radiatsiyadan   h imoya   q iladi.   Bu   omillarning   barchasi   yer   yuzida   h ayotni
rivojlantirdi,   zamonaviy   murakkab   organizmlar   va   t o‘ plamlarni   kelib   chi q ishiga
asos   b o‘ ldi.   H ozirgi   va q tda   f o tosintez   yer   yuzida     biologik   aylanishning   asosi
bo‘lib   h isoblanadi,   bizning   planetamizni   h ayoti,   uning   xilma   -   xilligi   va
imkoniyatlari bu jarayon bilan bo g‘ l iq . Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological  Plant  Ecology: Ecophysiology  of Functional 
Groups, 2003. Pp . 514  p .
2.   Усманов   И.Ю.,   Рахманкулова   З.Ф.,   Кулагин   Ф.Ю.   Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3.   Холлиев   А.Э.,   Норбоева   У.Т.,   Ҳ асанова   Н.М.   Ўсимликларнинг   экологик
физиологияси.  Ўқ ув-услубий  қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4.   Тожибоев   Ш.   Ўсимликларнинг   экологик   физиологияси.   Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5.  Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7.   Avutxonov   B.S.   Osimliklarning   noqulay   omillarga   chidamlilik   fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1.  Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология  растений/ Вл. В. Кузнецов. - 
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая  физиология растений. Фотосинтез и свет. 
Текст лекций. Ярославль, 2005 .  – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным 
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С. 
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа, 
1989. - 464 с.

Fotosintezning energetik aspektlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский