Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 30.9KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Fredrix Nitshe “Zarsusht tavollosi”

Sotib olish
Mavzu: Fredrix Nitshe “Zarsusht tavollosi”
                            Reja:
1. Fredrix Nitshening “ Zardusht tavallosi” asari haqida.
2. “Zardusht tavalllosi” asarining syujeti.
3. Asardagi obraz va davr tizimi.
4. Hulosa.
 
  
         XVIII asrga kelib Yevropada Zardushtiylik falsafasi  keng tarqaldi. “Avesto”  turli
yirik ilmiy tadqiqot markazlarida, kutubxonalarda mutaxassislar tomonidan zo r qiziqishʻ
bilan   o rgana   boshlandi.   Ushbu   davr   Yevropa   falsafiy   tafakkurida   keskin   burilish   davri	
ʻ
bo ldi,   desak   xato   bo lmaydi.   Yevropa   falsafasida   butunlay   o zgacha   yo ldan   kirib	
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelgan, insonshunoslik g oyasini qalb va ruhiyat orqali o rganish tamoyilini ilgari surgan	
ʻ ʻ
Fridrix   Nitshe   o z   falsafiy   qarashlari   bilan   keng   jamoatchilikka   tez   tanildi.  	
ʻ Albatta,   u
o zidan   oldingi   yirik   faylasuflar,   jumladan,   Shopengauer   falsafasini   chuqur   o rgandi.	
ʻ ʻ
Unga   ergashdi,   metafizik   qarashlaridan   foydalandi.   Biroq,   yosh   olimning   hech   kimga
o xshamagan   xulosalari,   hayot   yo li,   odam   va   olamga   bo lgan   munosabati   jahon
ʻ ʻ ʻ
falsafasida mutlaqo yangilik bo ldi. Nitshe falsafasida olamning bus-butunligi, insonning	
ʻ
barkamol   va   yetukligi   muammosi   asosiy   o rin   tutadi.   U   yaxlit   olamning   barcha	
ʻ
go zalliklari-yu   jozibasi   bilan   birga   salbiy   jihatlarini   bir   butunligicha   qamrab   oladi.	
ʻ
Natijada ideal inson va ideal hayot tarzini orzu qiladi. Ana shu ushalmas orzu uning bir
umrlik   falsafiy   qarashlari   mohiyatiga   aylandi.   Nitshening   Zardusht   falsafasiga   butunlay
berilishi   va   bu   ta limot   maqomidagi   falsafani   o rganishi,   o rganibgina   qolmay,   uni   o z	
ʼ ʻ ʻ ʻ
qalbidan,   ruhiyatidan   o tkazib,   real   voqelikka   aylantirish   g oyasi   tasodif   emas.   Nitshe	
ʻ ʻ
protestant   ruhoniysi   oilasida   tug ildi.   Uning   murg ak   ongi   taqvo   va   ibodat   ta sirida	
ʻ ʻ ʼ
shakllandi,   rivojlandi.   Taqvodorlik   muhiti   uning   ilk   diniy   tasavvurlarini   boyitdi.
Gimnaziyada   ham   diniy   ta lim   oldi,   cherkovlarga   qatnadi.   Qalban   va   ruhan   ilohiyatga	
ʼ
o ta  yaqinligi, jozibador   va ko rkam   yigitcha  bo lganligi  tufayli  bo lsa  kerak,  o rtoqlari	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
uni   “ibodatxonadagi   12   yoshli   Iso”   deyishardi.   Bu   esa   shaxs   sifatida   yosh   Nitshening
surati  va siyrati, shakli  va mazmuni, zohiri  va  botini  bir  xilligidan  dalolat  beradi. Yosh
Nitshening   adabiyot,   san at,   tarix   va   falsafaga   qiziqishi   juda   baland   edi.   U,   hatto,   o n	
ʼ ʻ
yoshidan   she rlar   ham   yoza   boshlaydi.   Ilohiy   kitoblarni   qiroat   bilan   o qishni   yaxshi	
ʼ ʻ
ko rardi. Diniy qo shiqlarni me yoriga yetkazib ijro eta 3 olardi. Qiroat, oyatlarni g oyat	
ʻ ʻ ʼ ʻ
ohangdorlik bilan qo shiq qilib kuylash ishqi va mahorati uning diniy-mistik qarashlarini	
ʻ
shakllantirdi.   Bonn   va   Leypsig   universitetlarida   ta lim   oldi.   Bazel   universitetida	
ʼ
professor   bo lib   ishladi.   Ana   shu   yillar   olimning   samarali   ishlash,   G arb   falsafasida	
ʻ ʻ
betakror,   o ziga   xos   ilmiy   kashfiyotlar   qilish   davri   bo ldi.   Nitshening   san at,   tarix   va
ʻ ʻ ʼ
adabiyotga   qiziqishi   falsafiy   qarashlariga   ham   o ziga   xos   ta sir   etdi.   Boshqacha   qilib	
ʻ ʼ aytganda,  murakkab  falsafiy tafakkurni  jozibador  badiiy  so z  hamda obrazli   ifoda  bilanʻ
uyg unlashtirib, mutlaqo yangi shakl va mazmundagi falsafiy asarlarni dunyoga keltirdi.	
ʻ
“Musiqa ruhidan fojianing tug ilishi” (1872), “Quvnoq fan” (1882), “Zardusht tavallosi”	
ʻ
(1883), “Hamma uchun va hech kim uchun” (1883–1892), “Hokimiyatga intilish” (1906)
singari   asarlari   nomlanishining   o ziyoq   kishining   diqqatini   tortadi,   qiziqishini   oshiradi.	
ʻ
Bu   asarlarning   har   biri   muallifga   ko pdan-ko p   shuhrat   keltirdi.   Og ir   kasallik   tufayli	
ʻ ʻ ʻ
jamoadan   ajralib   qolgan   Nitshe   ideal   inson   orzusi   bilan   yashadi   va   bu   mavzuda   qator
asarlar yaratdi. 1872 yili “Musiqa ruhidan fojianing tug ilishi” kitobi nashr etiladi. Ushbu	
ʻ
asarda   yashash   zavqi   va   fojiaviylik   tuyg ulari   bilan   mushohadalilik,   mantiqiylik,   katta	
ʻ
intellektual   salohiyat,   aqliy   ustuvorlik   muammolari   o rtasidagi   qarama-qarshiliklar,	
ʻ
ziddiyatlar falsafiy talqin etiladi va inson ongidagi bunday azaliy ziddiyatlarning o ziga	
ʻ
xos   talqini   Nitshe   falsafiy   qarashlarining   betakrorligidan   dalolat   beradi.   U   keng
jamoatchilikda   katta   qiziqish   uyg otdi.   Ikki   qismdan   iborat   “Zardusht   tavallosi”	
ʻ
kitobining birinchi qismi 1883 yili, to liq nashri esa 1892 yili chop etiladi. Muallifga juda
ʻ
katta shuhrat olib kelgan ushbu kitob fikr bilan tuyg u, aql bilan hissiyot, yuksak falsafiy	
ʻ
mushohada   bilan   ehtirosli   badiiyat   qorishib,   mutlaqo   o ziga   xos   nasriy   doston   sifatida	
ʻ
yuzaga kelgan. Ushbu nodir asarni taniqli olim va yirik tarjimon Ibrohim G afurov zo r	
ʻ ʻ
mahorat   bilan   o zbek   tiliga   o girgan[1]   .   Nitshe   faylasuf   sifatida,   aytish   mumkinki,	
ʻ ʻ
qarashlarida   insoniyat   imkoniyatlari   chegarasidan   chiqib   ketgan   ongni
mujassamlashtirgan Zardusht bilan o zini tenglashtiradi. Ya ni, kishilik tarixida ilk marta	
ʻ ʼ
ilohiy   g oyalarni   ilgari   4   surgan   Zardusht   bilan   hamfikr   bo ladi.   Boshqacha   qilib	
ʻ ʻ
aytganda, ushbu asarda chuqur psixologik holat bilan mantiqiy asos uyg unlashgan. Qalb	
ʻ
iztiroblarini,   zarbalarini,   titroqlarini,   besaranjom,   beoromu   behalovat   tuyg ularini   ruhiy	
ʻ
holat   orqali   ifoda   etadi.   Kitobda   hayot   falsafasi,   inson   tushunchasi,   kishilik   hayotining
yorug   va   qorong u   tomonlari,   ziddiyatlar   va   iztiroblar   o z   aksini   topgan.   “Avesto”	
ʻ ʻ ʻ
g oyalarini   chuqur   o zlashtirgan,   ayni   paytda   ana   shu   g oyalarda   odam   va   olam	
ʻ ʻ ʻ
mohiyatini   ko ra   bilgan,   unda   diniy   va   dunyoviy   qarashlar   uyg unlashganini   anglagan	
ʻ ʻ
Nitshe   o z   falsafiy   qarashlarini,   ilmiy   g oyalari   va   munosabatlarini   Zardusht   orqali	
ʻ ʻ
ifodalashga   erishadi.   Asar   uslubida   Zardusht   bilan   Nitshening   tengligi   yaqqol   ko zga	
ʻ
tashlanadi. Darhaqiqat, muallif ilohiy shaxs bilan o zini teng qo yadi, o zaro muloqotda	
ʻ ʻ ʻ bo ladi,   ko p   hollarda   Zardusht   nomidan   gapiradi,   Zardusht   g oyalarini   o zining   qalbʻ ʻ ʻ ʻ
kechinmalari   bilan   sintezlashtiradi.   Garchi   ular   tug ilgan   makon   turli   mintaqalarda	
ʻ
joylashgan,   juda   ulkan,   mahobatli   tarixiy   davr   ularni   ajratib   turgan   bo lsa-da   (ular	
ʻ
yashagan   davr   qariyb   uch   ming   yillik   masofa   bilan   farqlanadi),   qarashlar   uyg unligi	
ʻ
favqulodda hodisa sifatida, ayni paytda o ta tabiiy holatda yuzaga keladi. Bu shu darajada	
ʻ
tabiiy, shu darajada musaffo va go zalki, uni birbiridan ajratishga intilish yoki bir-biridan	
ʻ
ayro   holda   tushunish   jiddiy   xatolikka   olib   keladi.   Asarda   muallif   Zardusht   bilan
zamondoshday,   yaqin   do stday   gaplashadi.   O zining   g oyalarini   to g ridan-to g ri	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Zardusht   orqali   tushuntirishga   harakat   qiladi   va   bunga   erishadi:   “Qarang,   men   sizlarga
a lo   odam   haqida   ta limot   berajakman”.   A lo   odam   –   zaminning   mazmuni.   Sizning	
ʼ ʼ ʼ
irodangiz   aytsin:   “Mayli,   a lo   odam   zaminning   mazmuni   bo lsin!”   (6-bet).   A lo   odam.	
ʼ ʻ ʼ
Bu   jamiyatning   saralangan,   tabiiy   tanlangan   qatlamiga,   elitasiga   daxldor   odam.
Nitshening   a lo   odamni   ko rgisi   kelyapti.   Ma naviy   barkamol,   intellektual   jihatdan	
ʼ ʻ ʼ
yuksak, qudratli, shijoatli, bag rikeng, to g riso z, barkamol odamni sog inyapti. Hayotda	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shunday   odamlar   mavjud   bo lishini   balkim   orzu   qilgandir.   Balki   shunday   odamlar
ʻ
mavjudligiga   ishongandir.   Jamiyatda   a lo,   ya ni   5   barkamol   odamlarga   ehtiyoj   hamma	
ʼ ʼ
vaqt bo lgan va bor, u bizga shuni yana bir bor eslatayotgandek. “A lo odam zaminning	
ʻ ʼ
mazmuni!   Zotan,   zamin   hayot   manbai,   rizqu   ro z   manbai,   farovon   va   baxtli   hayot	
ʻ
maskani.   Agar   a lo   odam   unga   egalik   qilsagina!   Va   ilohiy   imdod   keladi:   “Mayli,   a lo	
ʼ ʼ
odam   zaminning   mazmuni   bo lsin!”   “Birodarlarim,   men   sizga   iltijo   qilib   ayturman:	
ʻ
zaminga   sodiq   bo lingiz   va   yer   uzra   umid   to g risida   sizga   so zlayotganlarga	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ishonmangiz.   O zlari   bilarlarmibilmaslarmi,   baribir,   ular   zaharlaguvchilardir.   Ular	
ʻ
hayotdan   nafratlanurlar,   ular   o zlarini-o zlari   zaharlamishlar   va   o limlari   sari   yo l	
ʻ ʻ ʻ ʻ
olmishlar,   yer   ulardan   charchamishdir:   o lim   ularga!”   (6-bet).   Muallif   qalbida   oldin	
ʻ
kuchli   optimizm   bor   edi.   U   reallikka   moyil   edi.   Biroq   insonning   ezgulik   va   yovuzlik
olami ekanligidan seskanib  ketadi. “Avesto”dagi  da vatlar, nidolar, salovotlar va duolar	
ʼ
qulog iga   chalinadi.   U   hushyor   tortib,   real   hayotga   qaytadi.   Jaholat,   qabohat,   nadomat,	
ʻ
xusumat mavjud bo lgan bir paytda, ideal hayot va ideal inson haqida o ylash qanchalik	
ʻ ʻ
iztirobli.   Bu   Nitshening   jahon   falsafasidagi   o ziga   xos   imdodi   edi.   Zardusht   falsafasi	
ʻ
yaxlit insoniyat tafakkurining majmuasi, qomusiy xarakterga ega bo lgan ilohiy xayolot,	
ʻ diniy toat-ibodat va taqvo, real zaminda, konkret hayotda insoniyat qarashlari va tafakkur
tarzini o zida mujassam etib, dunyoviy falsafa, dunyoviy tafakkur maqomiga ega bo ladi.ʻ ʻ
Aslini   olganda,   Zardusht   falsafasining   hayotiyligi   ham,   mahobati   ham,   o lmasligi   ham	
ʻ
ana   shunda.   Nitshe   “Bir   kuni   Zardusht   ham   barcha   narigi   dunyochilar   kabi   o z	
ʻ
xayollarini   odamning   narigi   dunyosiga   qaratdi.   O shanda   menga   dunyo   azob	
ʻ
chekayotgan   va   abgor   bo lgan   Xudoning   a moli   bo lib   tuyuldi”,   –   deydi   (24-bet).   Endi	
ʻ ʼ ʻ
muallif boqiy dunyodagi odamlar ahvolidan xabardor bo ladi, ularni ko z oldiga keltiradi,	
ʻ ʻ
azoblanayotganlaridan   azoblanadi.   Jannat   gashtini   surayotganlardan   ko ngli   taskin	
ʻ
topadi.   Afsuski,   azobli,   uqubatli   dunyo   kengroq   tuyuladi   unga   va   foniy   dunyo   uning
ko ziga “azob chekayotgan va abgor bo lgan Xudoning a moli  bo lib tuyuladi”. 6 Ideal	
ʻ ʻ ʼ ʻ
odam   falsafasi,   barkamol   insonni   ko rish   orzusi,   har   tomonlama   yetuk   odam   bilan	
ʻ
muloqotda bo lish istagi endi iztirobga aylanadi. “Yaxshilik va yomonlik, shodligu azob,	
ʻ
menu   sen   –   bari   menga   Yaratganning   ko z   o ngidagi   rango-rang   dud   bo lib   ko rinadi.	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Yaratgan o zidan  o z  nazirini  evirishni   istadi   va o shanda  u  olamni  bino qildi”(24-bet).	
ʻ ʻ ʻ
Demak, yaxshilik va yomonlik, muhabbat va nafrat, ishonch va ishonchsizlik, sadoqat va
xiyonat, ezgulik va yovuzlik olamning ramzi, Yaratgan uning evrilishini  xohlaydi. O zi	
ʻ
bino   qilgan   olamning   benuqson   va   ko rkam   bo lishini   istaydi.   Bu   bevosita   inson	
ʻ ʻ
olamining   qay   darajadaligiga   bog liq.   Qalban   go zal   inson   go zallik   yaratadi.   Ezgulik	
ʻ ʻ ʻ
bilan yashaydigan kishi ezgulik hukmron bo lgan turmush tarzini yo lga qo yadi. Nitshe	
ʻ ʻ ʻ
inson,   hayot,   dunyo   atrofida   fikr   yuritar   ekan,   ruhiy   xayolot   va   fikratdan   hayotiy
xulosalarga   o tadi,   real   voqelikka   munosabat   bildiradi   va   shunday   deydi:   “Mangu	
ʻ
ziddiyatning   aksi   va   notamom   timsol,   mangu   notamom   bu   dunyo   –   uning   notamom
yaratuvchisi   uchun   mastona   shodiyona,   –   bir   mahallar   dunyo   menga   shunday   bo lib	
ʻ
tuyuldi” (26-bet). Ziddiyatlarga to la olam, nuqsonlardan xoli bo lmagan timsol – odam.	
ʻ ʻ
U   mangu   notamom,   yetuk   bo lolmaydi,   ideal   insonga   aylana   olmaydi.   Demak,   zamin	
ʻ
notamomlar   maskani.   Kishilik   hayoti   barkamol   emas.   Shunday   edi,   bundan   keyin   ham
shunday   bo ladi.   Faqat   kimlardir   ayrim   jihatlari,   fazilatlari   yo   aqliy   qobiliyati   bilan	
ʻ
o zgalardan   ajralib   turishi   mumkin.   Ayni   ana   shu   insoniyat   hayotining   ideal   darajada	
ʻ
bo lmasligi  barkamol  bo lmagan odamlar  uchun qaysidir  ma noda shodiyonadir. Nitshe
ʻ ʻ ʼ
ham,   Zardusht   ham   shunday   o ylaydi   va   cheksiz   iztirob   chekadi.   Narigi   dunyochilar	
ʻ zikrida   davom   etar   ekan,   Nitshe   o zida   kuchli   optimistik   ruhni   his   etadi,   iroda   quvvatiʻ
oshadi, yuksak ma naviy kuch endi unga hayotga rag bat, kelajakka ishonch, yangidan-	
ʼ ʻ
yangi   umid   kurtaklarini   ochadi   va   “Nima   bo ldi   o zi,   birodarlarim?   Men   azob	
ʻ ʻ
chekayotgan   o zligimni   yengdim,   men   o zligimning   xoki   turobini   toqqa   olib   chiqdim,	
ʻ ʻ
o zimga   ortiq   nurafshonroq   alanga   topdim.   Qarang   endi!   Sharpa   mendan   uzoqlashib	
ʻ
ketdi!”, – deydi (24-25-betlar). 7 Ezgin xayollar, ko ngilga tahdid soluvchi qora sharpalar	
ʻ
ortda   qoldi!   Nitshe   o zida   kuchli   irodani   his   etdi,   o zini-o zi   yengdi.   Orzu-umidlar	
ʻ ʻ ʻ
tog iga   chiqdi,   nurafshon   hayotga   yorqin   nigoh   bilan   qaray   boshladi.   Bu   muallifning	
ʻ
ichki   kechinmalarigina   emas,   dunyoda   qancha   odam   bo lsa,   barchasining   qalbida   ana	
ʻ
shunday  his,   ana  shunday   tuyg u  mavjud.  Ichki  iroda  va  o zini-o zi   boshqarishga   qodir	
ʻ ʻ ʻ
bo lgan ruh bor. Hamma gap uni qo zg ata olishda, uyg ota bilishda, rivojlantira olishda,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
xolos. Umuman olganda, inson o zining tabiiy, biologik, fiziologik va ma naviy tuzilishi	
ʻ ʼ
jihatidan   murakkab   tizim.   Har   bir   odam   alohida   olam.   U   o zini-o zi   boshqara   olishi,	
ʻ ʻ
yo naltira bilishi, rivojlantirib, kamol toptirish rag batiga ega bo lishi lozim. Har kim o z	
ʻ ʻ ʻ ʻ
inon-ixtiyorining   hokimi   o zi   bo lsin.   O zini-o zi   rag batlantirsin,   ruhlantirsin,   nojo ya	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
xatti-harakatlar qilganda o zigao zi tanbeh bera olsin, o zini-o zi jazolay va kechira olsin.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Nitshening   inson   falsafasida   qalb   va   ruhiyat   kategoriyalari   alohida   mavqega   ega.   Qalb
har   bir   insonning   yaxlit   va   bir   butun   alohida   olami.   Yurak   emas.   Yurak   odamning
ko plab   a zolaridan   bittasigina,   xolos.   U   o zining   biologik   vazifasini   o taydi,   –   vujudni	
ʻ ʼ ʻ ʻ
qon bilan ta minlaydi, xolos. Qalb esa har bir individning betakror, faqat o zigagina xos	
ʼ ʻ
bo lgan,   o zining   “Men”iga   ega   bo lgan   yaxlit   olami.   Ruh   esa   uni   boshqaradi,	
ʻ ʻ ʻ
yo naltiradi. Bu xulosa nafaqat Zardusht falsafasida, balki barcha dunyoviy dinlarda turli
ʻ
shakllarda o z ifodasini topgan. Zotan, taqvoning turi, ibodatning shakli xilma-xil bo lsa-	
ʻ ʻ
da,   Alloh   yagona!   Nitshe   falsafasi   Zardusht   orqali   ana   shunday   maqomga   ega.
Boshqacha   qilib   aytganda,   Zardusht   salovoti,   duolari,   tavallosi   Nitshe   qalbi   orqali
nitsheyona   munojot   bo lib   yangraydi.   Bu   munojot   o ta   jarangdor,   o ta   fayzli,   tarovatli,	
ʻ ʻ ʻ
chuqur mazmunga va xulosalarga ega bo lgan g oya. Ayni paytda biroz miskin, tushkun,	
ʻ ʻ
g amgin   falsafadir.   Ana   shu   jihatdan   qaraganda,   uni   ayrim   faylasuflar   tushkunlikka,	
ʻ
pessimizmga   berilganlikda   ayblashadi.   Aslida   esa,   ushbu   tushkunlik,   g amginlik   tagida	
ʻ
Nitshening   kuchli,   qudratli   irodasi   va   yorqin   ruhiyati   aniq   sezilib   turadi.   Zardusht   va Nitshening   ham   ilohiy,   ham   hayotiy   falsafasi   bu!   Zardusht   bemorlarga   shafqatli,
mehribon,   rahmdil.   Biroq,   inson   har   qanday   sharoitda   ham   inson-da.   Ba zan   mehruʼ
shafqatni   bilib-bilmay   suiiste mol   qilishi,   ko rnamaklik   8   qilishi   mumkin.   Ammo	
ʼ ʻ
buyuklik   –   buyuklikdir.   U   faqat   mehr,   shafqat,   bag rikenglik,   cheksiz   muruvvat   sohibi.	
ʻ
Ko rnamaklik, munofiqlik, umuman barcha illatlardan ustun turadigan ma vo. Nitshe bu	
ʻ ʼ
yerda   real   hayot   bilan   diniy   tafakkurni   uyg unlashtiradi,   reallashtiradi,   hayotiyligini   va	
ʻ
ulug vorligini isbotlaydi. Nitshening bayon uslubida, fikrni ifodalash shaklida yevropalik	
ʻ
donishmandlar   uslubidan   ko ra   keskin   va   yorqin   o ziga   xoslik   bor.   Birinchidan,   u   har	
ʻ ʻ
qanday og ir, zalvorli fikrni, aqlni ostin-ustun qilib yuboradigan gapni jo shqin hissiyot	
ʻ ʻ
va   qaynoq   ehtiros   bilan   yo g rilgan   holda   bayon   etadi.   Ikkinchidan,   u   bevosita   va	
ʻ ʻ
to g ridan-to g ri Sharq fenomeniga murojaat qilyapti, uning olamida yashayapti. O zini	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
o zi   tanlagan,   ixlos   qo ygan   zardusht   timsolida   ko rmoqda.   Shuning   uchun   Nitshening
ʻ ʻ ʻ
uslubi   “Avesto”   matnlarining   uslubiga   juda   o xshaydi,   yaqin   turadi.   Nitshega	
ʻ
“Avesto”ning ta siri shu darajada kuchli bo lganki, hatto fikrni bayon etish uslublari ham	
ʼ ʻ
bir-biriga o xshash. Ya ni, har bir gap ko pincha alohida satrdan boshlanadi. Har bir gap	
ʻ ʼ ʻ
to liq,   bo liq,   aniq   fikrga   yo naltirilgan,   aniq   xulosani   ifodalagan   yaxlit   tizim.   Ikkinchi	
ʻ ʻ ʻ
gap   o z   o rnida   yangi   satrdan   boshlanadi.   Albatta,   bu   gap   ham   o z   yukiga,   fikriy	
ʻ ʻ ʻ
salmog iga,   to liq   mag ziga   ega.   Ular   faqat   bir-birini   to ldiradi,   xolos.   Har   bir   gap
ʻ ʻ ʻ ʻ
alohida   urg u,   alohida   ta kid   va   nihoyat,   alohida   ta sir   kuchiga   ega.   Jumlalar   og ir   va	
ʻ ʼ ʼ ʻ
mag izli,   shijoatli   va   da vatkor,   jozibali   va   ta sirchan.   Ayni   paytda   chuqur   o ylashga,	
ʻ ʼ ʼ ʻ
fikrlashga,   aqlning   yangidan-yangi   qirralarini   ochishga   majbur   etadigan   chaqiriq.   Bu
betakror   uslub.   “His   nimani   his   qilar   va   aql   nimani   bilar   –   o zida   hech   qachon   o z	
ʻ ʻ
maqsadi   bo lmas,   lekin   his   va   aql   seni   ishontirmoqchi   bo lib,   urinarlarki,   ular   hamma	
ʻ ʻ
narsalarning   maqsadi   deb:   ular   shunchaki   xudpisanddirlar”   (28-bet).   Aslini   olganda,
inson   jonzot   sifatida   hissiyot   va   aql   olami.   Ayni   ana   shu   jihatlari   bilan   ham   boshqa
jonzotlardan   ustun   turadi.   Imom   G azzoliy   o zining   “Kimyoi   saodat”   kitobida	
ʻ ʻ
ta kidlashicha:   “Inson   farishta   va   hayvon   orasidagi   maxluqdir.   Hayvon   rivojlanmaydi,	
ʼ
chunki uning kamolot quvvati yo q. Farishta ham rivojlanmaydi, chunki uning o zi pok,	
ʻ ʻ
ilohiy nurdan iborat. Faqat insonda rivojlanish, ruhiy kamolot xislati mavjud”[2]. Demak,
hayvonda   shakllanishga,   9   rivojlanishga,   o zini-o zi   boyitishga,   o zini   qadriyatga	
ʻ ʻ ʻ aylantirishga   da vat   etadigan   ruh,   ichki   quvvat   yo q.   Farishta   esa   azalu   abad   pokʼ ʻ
bo lganligi uchun uning shakllanishi va rivojlanishiga ehtiyoj yo q. U shundoq ham toza,	
ʻ ʻ
shundoq   ham   pokiza,   nur   yanglig   bezavol.   Faqat   insondagina   ruhiy   kamolotga   intilish	
ʻ
tuyg usi   mavjud   va   uning   komillikka   intilishida,   yetuklik   sari   harakat   qilishida   hayoti	
ʻ
mazmunini   boyitishga,   shu   asnoda   yaxlit   kishilik   jamiyatining   go zal   va   ko rkam	
ʻ ʻ
bo lishiga   da vat   bor.   Ruhiy   kamolot   tuyg usi   inson   fenomenining   tayanchi,   uni	
ʻ ʼ ʻ
qadriyatga   aylantirguvchi   buyuk   mo jiza.   G azzoliy   fikrini   ancha   keyin   atoqli   nemis	
ʻ ʻ
faylasufi K. Yaspers boshqacha talqin etadi: “His-tuyg u mohiyati sifatida u (inson – N.	
ʻ
J.)   hayvondan   yuqori,   ma naviy-ruhiy   jihatdan   farishtadan   pastda   turadi.   O z	
ʼ ʻ
mohiyatining ana  shu  ikki  tomoni  bilan  ularga qavmdosh  bo lsa-da,  hayvon ham  emas,	
ʻ
farishta ham emas. Ularning har ikkovidan ham ustun tomonlari bor. Bu bevosita Alloh
tomonidan   yaralganligi   bilan   belgilanadi”[3]   .   Nitshe   falsafasida   his   va   aql   tushunchasi
ustuvorlik qiladi, biroq uni rivojlantirishga, kamolotga yetkazishga ehtiyoj hamisha katta
bo ladi.   Maqsad,   orzu,   umid   tuyg ulari   insonni   asraydigan,   istiqbolga   da vat   etadigan,	
ʻ ʻ ʼ
ertangi   kunga   ishonch   tuyg ularini   oshiradigan   voqelik.   Inson   hissiyot   orqali   his   etadi,	
ʻ
aql orqali maqsadlarini amalga oshiradi. Ruh va iroda xatti-harakatga aylanib, orzular va
umidlar ro yobini ta minlaydi. Shuning uchun bo lsa kerak, Nitshe ularni xudpisandlikda	
ʻ ʼ ʻ
ayblaydi. Zotan, aniq xatti-harakat, intilish, maqsadni ro yobga chiqarishga qodir bo lgan	
ʻ ʻ
iroda,   bu   yo ldagi   to siq   va   g ovlarni   yenga   oladigan   sabot   bo lmasa,   aqlning   o zi   uni	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ro yobga   chiqara   olmaydi.   Havasu   ishtiyoqni   aniq   amaliy   faoliyatga   aylantirolmaydi.	
ʻ
Ehtimolki,   Nitshe   inson   ruhiyatidagi   ana   shunday   murakkab   holatni   nazarda   tutgandir.
Yuqoridagi   fikrni   davom   ettirib,   alloma   “Birodarim,   sening   fikrating   va   hissiyotlaring
uzra  yanada   qudratliroq   hukmdor,   noma lum   bir   hakim   qad   rostlab   turadi   –  uning   ismi	
ʼ
o zidir. U sening tanangda yashaydi;  u aynan sening vujudingdir”, – deydi (28-bet). Bu	
ʻ
fikrni   ikki   xil   talqin   qilish   mumkin.   Aslida   ham   shunday.   Birinchisi,   har   bir   kishining
fikrati va hissiyotidan ustun keladigan, unga 10 buyruq berib turadigan hukmdor, ko zga	
ʻ
ko rinmaydigan,   hamisha   hushyor   qarab   turadigan   hakim   “Uning   o zi”   –   Alloh:   Alloh	
ʻ ʻ
xohlamasa,   buyurmasa   bandasi   hech   narsa   qilolmaydi.   Bu   barcha   dunyoviy   dinlar
aqidasi, qat iy xulosasi. Ikkinchi tomondan, dunyoviy ta limotda inson va uning mohiyati	
ʼ ʼ
bevosita fe l-atvor, ruhiy va ma naviy yetuklik orqali ochiladi. Vujud o zingniki, demak,
ʼ ʼ ʻ uni   o zing   boshqarasan,   yo naltirasan,   faqat   aqling   doirasida,   his-tuyg ularing   ta sirida.ʻ ʻ ʻ ʼ
Ruhiyat va iroda boshqaruvchi kuch, xolos. Nitshening ideal inson borasidagi armoni ana
shu   yerda   yana   dolzarblik   kasb   etadi.   Nitshe   falsafasida   ong,   insonning   o zini-o zi	
ʻ ʻ
anglashi   masalasi   alohida   mavqega   ega.   Uning   inson   falsafasi   inson   mohiyatini
tushunish, mavjudot sifatidagi qadriyatini belgilash va bu qadriyatni har bir individning
o zi   qadriyatga   aylantira   olish   yo   olmasligi   masalasini   chuqur   tahlil   qiladi.   Zardusht	
ʻ
tavallosi   orqali   Nitshening   ichki   nidosi,   qalb   hayqirig i   ayni   ana   shu   ziddiyatli,	
ʻ
murakkab, rang-barang olam fenomenini yaratishga qaratilgan. Bu esa insonshunoslikda
o ziga   xos   ilmiy-falsafiy,   badiiy-mantiqiy,   ilohiy-dunyoviy   qarashlar   sintezi   sifatida	
ʻ
yuzaga keldi. Bir qaraganda, mazkur kitob sof ilmiy fundamental  tadqiqotga o xshaydi.	
ʻ
Ikkinchi   tomondan,   uni   o qiganingiz   sari   chuqur   falsafiy   va   mantiqiy   fikrlarga	
ʻ
asoslangan   badiiy   asarga   guvoh   bo lasiz.   Har   qanday   holatda   ham   alloma   Zardusht	
ʻ
timsoli   orqali   o zining   ichki   kechinmalarini,   ilmiy-nazariy   xulosalarini,   insonshunoslik	
ʻ
borasidagi   fundamental   konsepsiyasini   yaratadi.   Asarda   ilmiy   betakrorlik   va   badiiy
mo jizakorlik uyg unlashib ketgan. “Sening vujudingdagi ong sening oliy hikmatingdan	
ʻ ʻ
ko ra kattaroqdir. Va yana kim bilsin, sening vujudingga sening oliy hikmating nimaga
ʻ
ham   kerak?”   Birbiriga   zid,   bir-birini   inkor   qiladigan   fikr   ilgari   surilyapti.   Aslida   esa,
falsafaning   mohiyati   fikrlar   qarama-qarshiligidan,   g oyalar   zidligidan,   bir-birini   inkor	
ʻ
qilishdan   iborat.   Aks   holda,   hamma   faylasuflar   bir   xil   fikrlagan   bo lishardi.   Nitshe   esa	
ʻ
mazkur   g oyasi   bilan   inson   mohiyatining   yangi   qirrasini   ochyapti.   Ong   bo lmasa   inson	
ʻ ʻ
hech narsa emas. Insonni inson qilib turgan narsa ong degan g oyani ilgari suryapti. Yana	
ʻ
o zini-o zi inkor qilib, oliy hikmat, muruvvat va himmat ong bo lmasa, kerak bo larmikin	
ʻ ʻ ʻ ʻ
degan savolni  ham o rtaga tashlaydi. Bu 11 esa o z-o zidan barcha fazilatlaring, barcha	
ʻ ʻ ʻ
imkoniyatlaring   ong   orqali   namoyon   bo ladi,   ong   orqali   o zingning   qudratingni	
ʻ ʻ
ko rsatasan. Ong bo lmagan taqdirda bu fazilatlaring hech narsaga yaramaydi, demoqchi.	
ʻ ʻ
Bu   yerda   insonning   ichki   olamidagi   ziddiyatlar   yuqoridagiday   o zini   o zi   inkor   qilish	
ʻ ʻ
holatlarida   ko zga   tashlanadi.   Hayotdan   nolib   yashaydigan,   kamchilik   izlaydigan,	
ʻ
birovlarning   nuqsonini   topishdan   huzur   qiladiganlar   haqida   gap   boryapti.   Yaratguvchi
nafratni yaratdi, shodlik va g amni yaratdi. Ayni paytda, irodadan ustun turadigan barcha	
ʻ
ezguliklarni   amalga   oshirishga,   yaxshilik   va   saxovatni   himoya   qilishga   qodir   bo lgan	
ʻ ruhni   ham   berdi.   Ana   shu   ruh,   aytish   mumkinki,   insonning   barcha   balo-ofatlardan,
yomonliklardan, hasad va g arazlardan hatto, tajovuzlardan asraguvchi ilohiy qudrat. Buʻ
g oya tasavvuf falsafasida ham alohida mavqega ega. Islom aqidalariga ko ra insonni ruh	
ʻ ʻ
boshqaradi.   Aql   ruhning   quroli.   Alisher   Navoiy   o z   asarlarida   “suvaydo”   so zini	
ʻ ʻ
ishlatadi. Hazratning fikrlariga ko ra, suvaydo inson yuragining qoq o rtasida joylashgan	
ʻ ʻ
kuyuk nuqta, tuynuk emish. U kimdadir yaxshilik, ezgulik, mehr-shafqat, yorug  orzular	
ʻ
tuynugi. Kimdadir g araz, ko rolmaslik, hasad, yomonlik tuynugi. Inson ana shu tuynuk	
ʻ ʻ
orqali   olamga   qarar   ekan,   ko z   orqali   ko rib,   aql   orqali   idrok   etib,   qalbi-ruhi	
ʻ ʻ
buyurganicha   xulosaga   kelarmish.   Demak,   qalbning   buyruq   beruvchi   kuchi   bu   –   ruh.
Shuning uchun ham mutasavvuflar ruhi sog lom odam kuchli bo ladi, ruhi tetik odam har	
ʻ ʻ
qanday   to siqlarni   yenga   oladi,   ziddiyatlarda   sinib   qolmaydi,   o zinio zi   himoya   qila	
ʻ ʻ ʻ
oladi,  asray   biladi,   degan  fikrni   ilgari   surishadi.   Nitshe   “Ruh   yaratdi   misoli   irodasining
dastidarozi kabi” deganida ana shularni nazarda tutgan bo lsa, ajab emas. “U o zi baridan	
ʻ ʻ
ko proq   istagan   narsani   qilishdan   ojiz,   –   o zini   bundan   buyon   yaratishdan   ojiz.   U   buni	
ʻ ʻ
baridan   ortiq   istar,   uning   butun   hirsu   ehtirosi   xuddi   mana   shundan”(29-bet).   Har   bir
insonning   biologik,   fiziologik,   intellektual   va   ma naviy   yetukligidan   kelib   chiqadigan	
ʼ
bunyodkorlik imkoniyati bo ladi. Jismonan zaifroq odam  pahlavonlik da vo qilolmaydi.	
ʻ ʼ
Afsuski,   inson   ba zan   o z   imkoniyatidan   12   ortiqroq   narsalarga   erishishni   xohlaydi.	
ʼ ʻ
Biroq   imkoniyat   doirasidan   tashqari   bo lgan   har   qanday   ehtiyoj   hech   qachon	
ʻ
qondirilmaydi.   Ortiqcha   ta ma   rizqni   qirqadi,   degan   naql   ham   bor   xalqimizda.   Ko p	
ʼ ʻ
narsani   xohlash   mumkin,   unga   katta   hirsu   ehtiros   bilan   da vo   qilish   mumkin,   lekin	
ʼ
imkoniyat azalul-abad cheklangan. Tan, vujud – moddiyat. Ruh, ong, tasavvur – ilohiyat.
Imkoniyatidan   ko proq   so ragan,   ta magirlik   va   ko p   narsaga   erishish   ishtiyoqi   odamni	
ʻ ʻ ʼ ʻ
ruhan   o ldiradi.   Ko zlaganiga   erisholmagan   odam   hayotdan,   zaminu   osmondan   norozi	
ʻ ʻ
bo ladi.   Norozilik   nafratga   aylanadi.   Uning   “g ilay   nigohiday,   ongsiz   hasad   g ildillab	
ʻ ʻ ʻ
turadi”.   Hasad   esa   insonning   kushandasi.   Hasad   ochko z   qurt,   odamni   ichidan	
ʻ
kemiradigan.   Lekin   u   o zi   yashayotgan   vujudni   abgor   qilgunga   qadar,   o zgalar   qonini	
ʻ ʻ
ichadi, “a lo odam”lar umriga zomin bo ladi. Yaxshilarning, yaxshilikning, ezgulikning	
ʼ ʻ
iztirobidan   rohatlanadi.   Zardusht   undan   nafratlanadi.   Nitshe   falsafasida   a lo   odam	
ʼ
g oyasi   ana   shu   tarzda   ustuvorlik   qiladi.   U   Zardusht   qarashlari   orqali   kishilik   hayotiga	
ʻ nazar   soladi.   Inson   mohiyatini   tahlil   etadi.   Falsafiy-mantiqiy   izlanishlar   orqali   o ziningʻ
ezgu idealini yaratishga harakat qiladi. Hasad, fisqu fasod, ko rolmaslik, xudbinlik ildiz	
ʻ
otgan,   chirkin   hayotdan   bir   zum   uzoqlashib,   ideallaridan   ezgulikka   yo g rilgan   nurday	
ʻ ʻ
pokiza   xayolotidan,   orzularidan   najot   izlaydi.   Albatta,   Nitshe   ham   boshqa   buyuk
faylasuflar   qatori   ideal   inson   bo lmasligiga   qat iy   ishonadi.   Chunki   inson   qancha	
ʻ ʼ
yashamasin, doimiy ravishda tarbiyaga ehtiyoj sezadi. U kamolot sari intilishga mahkum
etilgan jonzot. Agar inson mukammallikka erishsa, farishtaga aylanmog i lozim. U yerda	
ʻ
yashamaydi.   Osmonning   yettinchi   qavatida   –   Arshi   A loning   atrofida   yashaydi   (Imom	
ʼ
G azzoliyning   yuqorida   keltirilgan   fikrini   eslang).   Buni   Nitshe   yaxshi   tushunadi.   Biroq	
ʻ
ideal  inson  falsafasi,  a lo  odam  tushunchasi   uning o zining ideali.  U ilmiyfalsafiy ideal	
ʼ ʻ
sifatida   allomani   asraydi,   himoya   qiladi,   rag batlantiradi,   buyuk   kashfiyotlar   qilishga	
ʻ
da vat etadi. Nitshe osmon bilan yer, ilohiyot bilan jamiyat, inson bilan Alloh o rtasidagi	
ʼ ʻ
masofani   yaqinlashtiradi.   Ilohiy   g oyalarni   reallik   bilan   uyg unlashtiradi.   Natijada	
ʻ ʻ
asotiriy-diniy   qarashlar   asosidagi   g oyalarni   ilgari   surganday   bo lib,   inson   va   13
ʻ ʻ
insoniyat   taqdiri   bilan   bog liq   bo lgan,   uning   istiqbolini   belgilashga   xizmat   qiladigan	
ʻ ʻ
kuchli, qudratli, ta sirchan va mo jizaviy g oyalarni ilgari suradi. Yaxshilik, ezgulik faqat	
ʼ ʻ ʻ
insongagina xos. Ezgu fikr, ezgu so z, ezgu amal (pindori nek, guftori nek, kirdori nek) –	
ʻ
inson   mohiyatini   o zida   to la   mujassam   etgan   ma naviy-falsafiy   formula.   Ushbu	
ʻ ʻ ʼ
formulaning   yechimi   “a lo   odam”   uchun   juda   oson:   o ylaring,   gapirayotgan   gaping,	
ʼ ʻ
qilayotgan   ishing   bir   bo lsin.   Zardusht   qarashlarida   ham,   Islom   va   tasavvuf   falsafasida
ʻ
ham, Nitshe g oyalarida ham  bu uch unsur  uyg unligi  bosh Nizom hisoblanadi. Har  bir	
ʻ ʻ
odam   alohida   olam.   Olam   esa   turfa   va   rang-barangdir.   Ana   shu   rangbaranglik   inson
olamining   butun   dramatizmini   ta minlaydi.   Har   bir   insonning   o z   “Men”i   bo ladi.   U	
ʼ ʻ ʻ
individning   fe l-atvori,   orzu-o ylari,   xatti-harakati   va   munosabatini   o zida   mujassam	
ʼ ʻ ʻ
etadi.   Biroq   har   bir   “Men”ning   ichida   bir   necha   “men”chalar   yashaydiki,   ular   doimiy
ravishda,  bir  umr  bir-biri  bilan olishib, kurashib,  bir-birini mahv etib yashaydi. Ezgulik
bilan yovuzlik, muhabbat bilan nafrat, saxiylik bilan baxillik… va hokazo… ularning turi
ko p.   Barchasi   doimiy   ravishda   o zaro   kurashda.   Bu   inson   qalbidagi   uzundan-uzoq,   bir	
ʻ ʻ
umrlik   juda   katta   ruhiy   qudratni,   irodani,   aqlni,   sabr-toqatni,   bag rikenglikni   taqozo	
ʻ
etadigan   dramalar   turkumidir.   Zotan,   bizning   har   bir   kunimiz   soni   noma lum   bo lgan	
ʼ ʻ serialning bitta qismi, xolos. Nitshe  yuqoridagi parchada ana shu hayot dramasini  tahlil
qilganday, go yo. Unga munosabat bildirayapti, falsafiy mushohada yurityapti, Zardushtʻ
nomidan   aniq,   ilmiy-nazariy   jihatdan   asoslangan,   real   voqelikdan   kelib   chiqqan
ma naviyaxloqiy   xulosani   ilgari   suryapti.   Bu   Nitshe   falsafasining   o ziga   xos	
ʼ ʻ
ko rinishidir.   Shijoat,   g ayrat   tuyg usi   Nitshe   falsafasida   alohida   o rin   tutadi.   Xuddi
ʻ ʻ ʻ ʻ
shunday zardushtiylik qarashlarida ham ezgulik g oyasi bevosita inson fe l-atvori, xatti-	
ʻ ʼ
harakati   va   intilishlari   orqali   ilgari   suriladiki,   bunda   inson   qalbidagi   g ayrat,   shijoat	
ʻ
tuyg usi asosiy rol o ynaydi. “Kimki tubsiz qa rga burgut ko zi bilan qarasa, kimki tubsiz	
ʻ ʻ ʼ ʻ
qa rga burgut changali bilan chang ursa – faqat shu kimsadagina matonat bor”, – deydi	
ʼ
Nitshe   (285-bet).   14   Nitshe   ba zan   insonga   shubha   bilan   qaraydi.   Ana   shu   shubha	
ʼ
insonning nomukammal jonzot ekanligidan dalolat beradi. Ba zi holatlarda insonda ayrim	
ʼ
illatlarning saqlanib qolishi  tarafdori  bo ladi. Balki  insonning insonligini  anglash  uchun	
ʻ
ayni   illatlar   ham   fazilatlar   bilan   parallel   ravishda   yashamog i   lozimdir.   Yaxshini	
ʻ
yomondan, oqilni ahmoqdan ajratish uchun ayni ana shu fazilat va illatlarning mavjudligi
ularning  darajasini   hisobga  olish,   baholash  imkonini  beradi.  Jahon   falsafasidagi  inkorni
inkor etish formulasi ana shu yerda o z yechimini topadi. Boshqacha qilib aytganda, bu	
ʻ
yovuzlikka nisbatan yovuz bo lish, yomonlikka qaqshatqich zarba berish, butun choralar	
ʻ
bilan   ezgulikka   intilish   g oyasining   o zginasidir.   O ta   murakkab   dramatik   holat,   ruhiy	
ʻ ʻ ʻ
qiynoq va ma naviy iztirob namunasi bu. Insonning yaxshi va ayni paytda yovuz bo lishi	
ʼ ʻ
bu balki ezgulik yo lida irodani charxlash, e tiqodni sinovdan o tkazish, iymon darajasini	
ʻ ʼ ʻ
baholash, matonat tuyg usini namoyon qilish imkoniyatidir. Shunday bo lishi ham kerak.	
ʻ ʻ
Zotan,   nafrati   kuchli   odamning   muhabbati   ham   kuchli   bo ladi.   Intellektual   salohiyati	
ʻ
yuqori bo lgan, hissiyotdan ko ra aql bilan ish tutadigan, o ta qat iyatli, intizomni yaxshi	
ʻ ʻ ʻ ʼ
ko radigan,   faqat   aniq   xulosalarga   suyanib   ish   tutadigan   odamlar   ba zan   kimlargadir	
ʻ ʼ
shafqatsiz,   yovuz   bo lib   ko rinishi   mumkin.   “Kuchingiz   yetmagan   ishlarni   qilmang,	
ʻ ʻ
imkoniyatingizdan   tashqaridagi   narsalarni   orzu   qilmang.   Ta ma   qilmang.   O z   aqlingiz	
ʼ ʻ
doirasida   hayotingizni   quring.   Aks   holda,   bema ni   aldam-qaldamlar   girdobiga   tushib	
ʼ
qolasiz”. Bu hayot tajribasi, ming yillar mobaynida inson ko pdan-ko p marta ko rgan va	
ʻ ʻ ʻ
isbot   talab   etmaydigan   haqiqat.   Ana   shundan   kelib   chiqib,   Nitshe:   “Bunda   ayniqsa,
ehtiyot bo lingiz, o, oliy odamlar! Zero, bugun men uchun haqgo ylikdan qimmatroq va	
ʻ ʻ noyobroq narsa yo q. “Bugun” deganimiz olomonga tegishli emasmikin? Ammo olomonʻ
bilmas  nima ulug , nima  kichik, nima  to g ri   va nima  haqqoniy:  olomon  soddaligi   bois
ʻ ʻ ʻ
ko ngli egri, u doim yolg on gapiradi” (287-bet). Inson psixologiyasi  shunday. Qayerda	
ʻ ʻ
ojizlik bo lsa, yolg on o sha yerda bo ladi. Qayerda soddalik, ma rifatsizlik bo lsa, o sha	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
yerda munofiqlik yuz 15 beradi. Insonni ulug laydigan, sharaflaydigan o lchov, mezon –	
ʻ ʻ
ma rifatdir.   Donishmandlarning   “Ma rifatli   kishi   shijoatli   bo lur”,   degan   fikri   ana   shu	
ʼ ʼ ʻ
yerda o z isbotini  topadi.  Umuman olganda,  Nitshe  falsafasida  ba zan  insonga  nisbatan	
ʻ ʼ
nafrat   tuyg usi   ko zga   tashlanadi.   Inson   fenomenini   o rgangan   ayrim   donishmandlar	
ʻ ʻ ʻ
uning salbiy jihatlarini alohida bo rttirib ko rsatishgan.  Amerikalik buyuk yozuvchi  Jek	
ʻ ʻ
London: “Inson bebaho maxluqlarning eng oxirgisidir”, degan edi. Mashhur rus faylasufi
V.   Klyuchevskiy   esa:   “Inson   –   dunyodagi   eng   buyuk   hayvondir”,   degan.   Biroq,   ularda
nafrat tuyg usi yo q. Insonning mavjudot sifatidagi mohiyatidan kelib chiqqan xulosalar,	
ʻ ʻ
xolos,   bu.   A lo   odam   jamiyat   mohiyatini,   hayot   mazmunini,   chuqur   tushunadi.   Uning	
ʼ
qarashlari esa, jamiyat ijtimoiy-ma naviy qiyofasini o zida mujassam etadi. Biroq u ham	
ʼ ʻ
nuqsonlardan   xoli   emas.   A lo   odam   ham   eng   avvalo   odam!   Unga   butun   fazilatlariyu	
ʼ
nuqsonlari   bilan   birga,   yaxlit   holda   qarash   kerak   bo ladi.   Nitshe   nazdidagi   a lo   odam	
ʻ ʼ
obrazi   esa   benuqson,   mukammal.   Balki   u   o z   g oyalarini   yetarli   darajada   yetkazish	
ʻ ʻ
uchungina   timsol   sifatida   a lo   odamni   idellashtirgandir.   Yana   kim   biladi?   Nitshe	
ʼ
falsafasida   hokimiyat   tushunchasi   ustuvorlik  qiladi.   Undagi   “oliy   odam”   obrazi   “kuchli
shaxs   timsoli”,   u   ta sir   o tkazuvchi,   bo ysundiruvchi   va   safarbar   etuvchi   kuch.   Nitshe	
ʼ ʻ ʻ
hayot   tushunchasini   sharhlar   ekan,   daraxt   va   o simliklarni   misol   keltiradi   va	
ʻ
“O rmonning dastlabki daraxtlari nima uchun birbirlari bilan kurashadilar?… hokimiyat	
ʻ
uchun!”   deydi   Nitshe.   U   “iroda   va   kuch   uyg unligida   hayot   mohiyati”ni   ko radi[4].	
ʻ ʻ
Uning   falsafasida   hokimiyatga   yuqori   darajada   intilish   tuyg usi   ustuvorlik   qiladi.   Buni	
ʻ
“Hokimiyatga   intilish”   kitobi   misolida   yaqqol   ko rish   mumkin.   Oliy   odam	
ʻ
(sverxchelovek)   boshqaruvchi,   yo naltiruvchi,   jamoaga   o zining   ta sirini   o tkazuvchi	
ʻ ʻ ʼ ʻ
shaxs.   U   mahalla   yo   qishloq   bo ladimi,   shahar   yo   tuman   bo ladimi,   tashkilot   yo
ʻ ʻ
muassasa, uning ahamiyati yo q. Uning boshqaruvchisi o z hududida oliy odam toifasiga	
ʻ ʻ
kiradi.   Ulug   alloma   ruhiyat   kishisi.   U   qalb   va   tuyg u   orqali   hayot   falsafasini   yaratadi.	
ʻ ʻ
Umuman olganda, Nitshe jahon falsafiy tafakkuriga hayot falsafasi 16 tushunchasini olib kirgan   va   uni   mumtoz   ilmiy-nazariy   asoslarini   yaratgan.   Nitshe   hayot   falsafasini
tushunishda  san atning roli  va  mavqei  baland, deydi. Shuning uchun u estetik  tafakkur,ʼ
olamni badiiy-estetik o rganish, insonning intuitiv imkoniyatlari hayotni anglash tayanchi	
ʻ
ekanini alohida ta kidlaydi. Nitshening yana bir g ayritabiiy g oyalaridan biri Xudosizlik.	
ʼ ʻ ʻ
To g ridanto g ri   “Xudo   o ldi”,   deydi.   Bu   dahriy,   dinsiz,   e tiqodsiz   odamning   gapi.	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
Nitsheni   bu  toifaga   kiritish   ham   hozircha   munozarali.  Albatta,   bunda   o zini   oqlaydigan	
ʻ
jihatlar   ham   bor.   Ibtidoiy   odamlar   turli   narsalarga   topinishgan.   Tabiat   hodisalariga,
quyoshga,   hayvonlarga,   daraxtlar   va   boshqa   jismlarga   sig inishgan.   Uni   Xudo   deb	
ʻ
bilishgan   va   tan   olishgan.   Balki   Nitshe   ana   shu   e tiqodlar   va   taqvolar   xilmaxilligiga	
ʼ
barham   berib,   zardushtiylikning   yakkaxudolik   g oyasini   qo llabquvvatlagandir.   Nitshe	
ʻ ʻ
“Xudo o ldi” iborasini birinchi marta “Zardusht tavallosi”ni yozmasidan oldin, 1882 yili	
ʻ
nashr   etilgan   “Quvnoq   fan”   asarida   ishlatdi.   Kitob   uslubi,   inson   va   hayot
muammolarining   falsafiy   yechimlari   jihatidan   alohida   ajralib   turadi.   U   beshta   kitobdan
va 383 parchadan iborat. Unda Nitshe yovuzlikning mohiyati, san at va tabiat o rtasidagi	
ʼ ʻ
bog liqlik,   mantiq   qonuniyatlari   asosida   olamni   tartibga   solib   turadigan,   uning	
ʻ
muvozanatini saqlaydigan Ilohiy kuch to g risidagi o ta jiddiy g oyalarini ilgari suradi va	
ʻ ʻ ʻ ʻ
o zining   mashhur,   ayni   paytda   munozarali   iborasini   ishlatadi.   Nitshening   “Xudo   o ldi”	
ʻ ʻ
iborasi   dunyo   faylasuflari   tomonidan   katta   qiziqish   bilan   o rganilmoqda.   Biroq   hali	
ʻ
hamon   uning   to liq   yechimi   topilgan   emas.   Ushbu   ibora   haqida   fikr   yuritar   ekanmiz,	
ʻ
allomaning “Quvnoq fan” kitobining “Telba” nomli 125 qismiga e tibor berishga to g ri	
ʼ ʻ ʻ
keladi.   Telba   kunning   o rtasida   qo lida   yonib   turgan   chiroqni   ko tarib,   ko chada   bor	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ovozi bilan: “Xudoni qidiryapman! Xudoni qidiryapman!” deb baqirib yuradi. Maydonda
bir   guruh   odamlar   suhbatlashib   turganini   ko rib,   ularning   oldiga   boradi.   Telbaning	
ʻ
gaplarini   eshitganlardan   biri:   “Nima,   U   yo qoldimi?”   deydi.   “Butazorga   yashirindi”,	
ʻ
deydi   boshqasi.   Yana   biri:   “Balki   bizdan   qo rqqandir”,   desa,   boshqasi:   “Suvga   cho kib
ʻ ʻ
ketdi”, deb telbani mazax qilishadi. Shunda telba shiddat bilan ularning orasiga 17 kirib,
ko zlarini   chaqchaytirib,   “Qayoqqa   yo qoldi   Xudo?!   Hozir   men   sizlarga   aytaman!   Biz	
ʻ ʻ
Uni o ldirdik – siz va men! Biz hammamiz Xudoning qotilimiz! Ana shunaqa, biz uning	
ʻ
qotilimiz!” deydi. Xoxolab turgan odamlar birdaniga esankirab qolishadi. Shu topda ular
telbaning   esi   pastligiga   ham,   o ta   aqlliligiga   ham   ishonishmasdi.   O zlarini   yo qotib	
ʻ ʻ ʻ qo ygan, qandaydir mavhum, iztirobli holatga tushgan odamlar hayrat bilan qarashardi. Uʻ
esa   so zini   davom   ettirib:   “Ha,   Uni   biz   o ldirdik!   Butun   olam,   biz   hammamiz	
ʻ ʻ
pichog imizdan   sachragan   qonlarga   bo yaldik.   Bu   qonni   kim   artadi?   Uni   qanday   suv
ʻ ʻ
bilan   yuvamiz?”   deb   tinmay   gapirardi.   G azab   bilan   qo lidagi   chiroqni   yerga   uradi.	
ʻ ʻ
Chiroq chil-chil sinib, olovi o chadi va xo rsiniq, mungli ovozda: “Men dunyoga ancha	
ʻ ʻ
vaqtli keldim. Hali mening davrim kelmagan. Hayratli va havas qilgulik voqealar hamon
yo lda.   U   hali   insoniyatga   yetib   kelmagan!..”   deydi.   Bu   bilan   Nitshe,   birinchidan,	
ʻ
insoniyat   hali   barkamol   emas.   U   hali   tarbiyaga   ehtiyoj   sezmoqda.   Odamlarda   E tiqod,	
ʼ
Adolat,   Haqiqat   tuyg ulari   zaif.   Aksincha,   razolat,   qabohat,   munofiqlik   va   e tiqodsizlik	
ʻ ʼ
inson   qonida   ko pirmoqda,   demoqchi.   Ikkinchidan,   telba   voqeasi   Nitshe   falsafasidagi	
ʻ
oliy odam tushunchasining o ziga xos, betakror ifodasi. Bu g oyatda og ir, iztirobli ruhiy	
ʻ ʻ ʻ
holat. Kishini chuqur o ylashga, fikrlashga da vat etadigan, inson haqidagi tasavvurlarni	
ʻ ʼ
ostin-ustun   qiladigan,   qalbingni   larzaga   solib,   hissiy   bo hronlar   va   ruhiy   to fonlar	
ʻ ʻ
uyg otadigan  dramatizm. Balki  fojeadir!  “Xudo o ldi!” deyishning  o zi  qanchalar  og ir.	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Biroq   Xudo   bilan   bandasi,   Oliy   xilqat   bilan   insoniyat   o rtasidagi   masofa   odamlarning	
ʻ
cheklangan   dunyoqarashi,   murakkab   fe l-atvori,   sust   e tiqodi,   noto kis   axloqiy   va	
ʼ ʼ ʻ
ma naviy   darajasi   tufayli   ancha   uzoqlashib   ketmayaptimikan?   Umuman   olganda,   telba	
ʼ
qanday   odam?   U   Nitshe   tasavvurida   rostdan   ham   aqli   zaif   odammi?   Balki   bunday
emasdir.   Chunki   u   jamiyatdan,   atrofdagi   odamlardan   nafratlanyapti.   Oliy   haqiqatni
izlayapti. Uni yo qotib, aniqrog i, uni unutib qo yishdan iztirob chekyapti. Buning uchun	
ʻ ʻ ʻ
hammamizni   aybdor   deb   hisoblayapti.   Aslini   olganda,   Nitshening   Xudoga   munosabati
uning   e tiqodsizligi,   xudosizligi   yoki   dinsizligidan   emas.   Uning   uchun   ilohiyot   va   ayni	
ʼ
Xudo   olamni   18   oliy   darajada   idrok   etish,   inson   tasavvuridan   tashqaridagi   va   fantastik
xayolotdagi   butkul   mukammal,   barkamol   inson   va   mutlaq   adolatli,   kishilik   jamiyati
haqidagi orzu-armonining timsolidir. Ayni paytda bu ideal jamiyat, ideal shaxs haqidagi
yunon,   arab,   xitoy   va,   umuman,   Sharq   falsafasining   nitsheyona   ifodasi   deyishimiz
mumkin.   Oliy   Haqiqat,   olam   sarvari   –   Alloh   Nitshening   nazarida   barcha   ezguliklar   va
fazilatlarning ramzi, himoyachisi va ifodasi. Telba esa bandalarining iymone tiqod, burch	
ʼ
va   mas uliyat,   yaratuvchanlik   va   baxtli   hayot   orzusining   timsoli.   U   o z   e tiqodidan,	
ʼ ʻ ʼ
bilganidan   qaytmaydi,   nimani   o ylasa,   shuni   gapiradi.   Uni   isbot   qilib   ham   o tirmaydi.	
ʻ ʻ Unga   buning   qizig i   ham,   ahamiyati   ham   yo q.   U  o ylaganini   aytdi-qo ydi.  Uning   fikriʻ ʻ ʻ ʻ
esa   inson   va   jamiyat   mohiyatini   o zida   mujassam   etadi.   Natijada   oliy   odam   va   ideal	
ʻ
jamiyat   g oyasi   bilan   singib   ketadi.   Nitshe   falsafiy   tafakkuridagi   “Xudo”   atoqli   olim	
ʻ
Martin   Xaydegger   xulosalariga   ko ra   yaxlit   olamni,   inson   tasavvuriga   sig maydigan,	
ʻ ʻ
uning   aqlidrokidan   tashqaridagi   cheksizlikni   tushuntiradigan   vosita.   Xudo   –   eng   oliy
g oyalar,   ideallar   timsoli,   barkamol   obrazi[5]   .   Xulosa   qilib   aytish   mumkinki,   Nitshe	
ʻ
Sharq   falsafasining   katta   bilimdoni.   Sharq   tafakkur   tarzini   chuqur   o rgangan,   unga	
ʻ
e tiqod   bilan   qaragan   va   keng   targ ib   etgan   dunyoviy   allomalardan   biri.   Uning   har   bir	
ʼ ʻ
asari   o z   davrida   ham,   hozir   ham   hayratomuz   g oyalari,   keskin   farq   qiluvchi	
ʻ ʻ
yondashuvlari   va   betakror   ifoda   usuli   bilan   jahon   jamoatchiligi   diqqatini   o ziga	
ʻ
tortmoqda. “Zardusht tavallosi” kitobi esa, ana shu hayratomuz ilmiy-ijodiy faoliyatning
cho qqisi hisoblanadi. Ta’riflanganidek, bu dinamit fikrlar shiddat bilan portlab, yana o’z	
ʻ
ichidan go’zal va harakatchan — inkor qiluvchi va tasdiqlovchi fikrlarni yaratadi. Nitsshe
falsafasining   markazida   inson   turadi.   Bu   —   axloq   falsafasi   degani.   Nitsshe   bu   borada
ilgarilab   ketadi:   illatlarni   fazilat   tarzida,   fazilatlarni   illat   tarzida   taqdim   qiladi.   Chunki
uning nazdida inson shu darajada «axloqiylashib» ketganki, u ezguliksiz yashay olmaydi.
Ammo   gap   shundaki,   inson   ezgulikni   ko’proq   niqob   sifatida   ishlatadi,   natijada   hamma
yoqni soxta ezgulik, soxta fazilat bosib ketgan, 19 inson rosmana qadam tashlab yashashi
uchun   joy   yo’q.   Kishilarning   o’zligini   namoyon   qila   olmaganidan,   chekiga   tushgan
vazifani   bajarmaganidan,   ko’tarilishi   mumkin   bo’lgan   yuksaklikka   ko’tarilmaganidan   –
maydalashib   ketgan   buyuklikdan   g’azablanadi,   alam   bilan,   jahl   bilan   fikrlaydi.
Nitsshening   «Zardo’sht   tavallosi»   asari   faylasufning   boshqa   asarlaridan   butunlay   farq
qiladi.   Bu   asarda   Sharq   falsafiy   qarashlari   ta’siri   sezilib   turadi.   Uzoq   olmon   yurtida
yashab, ijod qilgan muallifning bundan ikki yarim ming yil muqaddam bizning zaminda
yashagan   tarixiy   shaxs   –   Zardo’shtni   o’z   asariga   qahramon   qilib   olishi   har   qanday
o’quvchi   e’tiborini   tortmasdan   qolmaydi.   «Zardo’sht   tavallosi»   –   kuchli   insonni
tarbiyalashga   qaratilgan   asar.   Sharq   mumtoz   adabiyotida   «komil   inson»,   ruslarda
«sverxchelovek»   deyiladi.   Asarda   «alo   odam»   ko’rinishida   keladi.   Asar   to’lig’icha
ramziy,   timsollar   asosida   yaratilgan.   O’qiyotganda   buni   albatta   e’tiborga   olish   kerak.
Chunki   Nitsshe   dunyo   tan   olgan   mutlaq   haqiqatlarning   oyog’ini   osmondan   qilib tashlaydi,   favqulodda   shiddat   o’quvchini   batamom   shoshirib   qo’yadi.   Mamlakatimiz
rahbari  asarlaridan  birida  yoshlarimiz  xabardor   bo’lishi  kerak  bo’lgan,  dunyo  tan  olgan
ko’p ulug’ faylasuflarni tilga olarkan, ular qatorida Fridrix Nitssheni  ham sanab o’tgani
bejiz   emas.   Siz   ham   buyuk   nemis   faylasufining   «Zardo’sht   tavallosi»   deb   atalgan
g’aroyib   asarini   o’qib   chiqing.   Shunda   yuqoridagi   uzundan-uzoq   kirish   so’z   behuda
emasligini   tushunib   yetishingiz   aniq.   Asarni   o’zbek   tiliga   taniqli   mutarjim   va   olim
Ibrohim   G’afurov   tarjima   qilgan.   Men   uxlab   qolibman,   bir   qo’y   kelib   boshimdagi
chirmovuqdan   to’qilgan   chambarni   yeb   qo’yibdi,   yana   buning   ustiga   yeb   turib:
«Zardo’sht  endi  olim  emas»,  debdi. U shunday deb  kekkayib tumshug’ini  ko’targancha
bir   chekkaga   o’tib   ketibdi.   Menga   buni   bir   bola   aytib   berdi.   Men   bolalar   o’ynab
yuradigan shu yerda, qulab yotgan devor etagida, qushqo’nmas va lolaqizg’aldoqlar o’sib
yotgan   joyda   yotishni   yaxshi   ko’raman.   Men   hali   ham   bolalar   uchun   va   shuningdek,
qushqo’nmas   va   lolaqizg’aldoqlar   uchun   olimman.   Ular   hatto   achchiqlanganlarida   ham
ma’sum   begunohdirlar.   20   Ammo   qo’ylar   uchun   men   endi   olim   sanalmay   qo’ydim:
peshonam   shunday   ekan   –   mayli,   qutlug’   bo’lsin!   ***   …odam   bu   –   loyqa   seldir.   Bu
loyqa selni  o’ziga  yutib yana  toza  qilmoq  uchun  faqat   dengiz  bo’lmoqlik kerakdir. ***
Odam bu – hayvon bilan alo odam o’rtasida tortilmish arqon, — u tubsiz choh uzra osilib
turadi.   O’tmoq   xatarli,   yarim   yo’lda   qolmoq   xatarli,   orqaga   o’girilib   qaramoq   xatarli,
qo’rqish   va   to’xtash   xatarli.   ***   Men   sizlarga   alo   odam   to’g’risida   ta’limot   keltirdim.
Odam shunday bir xilqatdirki, undan oshib o’tmoq kerak. Siz undan o’tmoq uchun nima
qildingiz? Shu damgacha barcha xilqatlar o’zidan yuqoriroq nedir bir narsa yaratdi. Siz
shu   ulug’   to’lqindan   sachragan   ko’pik   bo’lib   o’tirdingizmi?   Odamdan   o’tish   o’rniga,
tezroq, boz yana vahshiy hayvon tusiga kirishga oshiqdingizmi? *** Tabiat… birovlarni
kuchli   ruh,   boshqalarni   kuchli   mushaklar   va   ehtiros   bilan   ajratadi,   uchinchilari   esa   na
unisiga, na bunisiga ega – o’rtamiyona odamlar… Zero, faqat ma’naviy jihatdan yuksak
qobiliyat   sohiblarigina   chiroylilikka,   go’zallikka   doxil   bo’lish   huquqiga   egadirlar;   faqat
ularga   xos   ezgulikkina   zaiflik   emas…   Ular   qiyinchiliklarni   o’zlari   uchun   ne’mat   deb
biladilar, o’zgalarni ezib tashlaydigan og’irliklar bilan o’ynashadilar, bu ular uchun orom
hisoblanadi. *** Vahshiylarga qaraganda odamlar orasida bo’lish xatarliroq ekan. *** …
men   aql   bovar   qilmas   ishni   istayman:   men   o’z   g’ururimning   o’z   donoligim   bilan   birga bo’lishini   istayman   doim!   ***   Bola   –   ma’sumlik   va   unutishdir,   yangi   ish,   yangi   o’yin,
o’z-o’zidan g’ildirab boruvchi g’ildirak, ilk harakat, tasdiqning muqaddas so’zi.   
                                Fodalanilgan adabiyot:
1. Fredrix Nitshe " Zardusht tavallosi". Nasriy doston.
2.   Nitshe   Fridrix   "   Zardusht   tavallosi"     tarjimon:I.G'ofurov.--   Toshkent.:   Yangi   asr
avlodi, 2007-yil 348 bet

Fredrix Nitshe “Zarsusht tavollosi”

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский