Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 46.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fuqarolik huquqining obyektlari

Купить
KURS ISHI Mavzu: Fuqorolik huquqining obyektlari 1 M U N D A R I J A: Kirish .......... ........... ........................................... ... ............................................. ......3 - 6 I BOB. FUQAROLIK HUQUQINING OBYEKTLARI NAZARIY ASOSLARI … ………………. …………………………………………………7-16 1.1.Fuqarolik huquqining umumiy tushunchasi.……………………………….7-11 1.2.Fuqarolik huquqining obyektlari tushunchasi va ularning huquqiy tartibi ………………………………………………………………………………....12-16 II BOB. FUQAROLIK HUQUQINING ASOSIY OBYEKTLARI TURLARI VA ULARNING HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHI ………..…………17-22 2.1 . Mol-mulk huquqi (barcha narsa sifatidagi obyektlar) ……….…………….17- 19 2 .2. Haq-huquqlar va majburiyatlar (qarz huquqlari) ………..….…….............20-22 Xulosa…………………………..…………………………………………………23 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………..……………………24 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi : Fuqorolik huquqining obyektlari — bu fuqorolik huquqiy munosabatlarida ishtirok etuvchi moddiy va nomoddiy boyliklar bo‘lib, ularni bilish va tahlil qilish huquqiy tizimning asosiy elementlaridan biridir. Mavzuning dolzarbligi quyidagi omillar bilan belgilanadi: Bozor munosabatlarining rivojlanishi: O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlarning chuqurlashuvi fuqarolik huquqiy munosabatlarning ko‘lamini kengaytirmoqda. Ayniqsa, mulk, xizmatlar, mualliflik huquqlari kabi obyektlarning huquqiy maqomini aniqlash zaruriyati ortmoqda. Yangi obyektlarning paydo bo‘lishi: Raqamli iqtisodiyot, intellektual mulk, virtual aktivlar kabi yangi huquqiy obyektlar yuzaga kelmoqda. Ularning huquqiy tartibga solinishi zamonaviy fuqorolik huquqining dolzarb masalasidir. Huquqiy savodxonlikni oshirish ehtiyoji: Fuqarolar va tadbirkor subyektlarining huquqiy bilimini oshirish uchun huquqiy obyektlarning mohiyati va tasnifini o‘rganish zarur. Bu ularga o‘z manfaatlarini qonuniy asosda himoya qilishga imkon beradi. Sud amaliyotining murakkablashuvi: Fuqorolik sudlarida obyektga oid nizolar (mulk, pul, intellektual mulk va boshqalar) soni ortib bormoqda. Bunday sharoitda obyektlarning huquqiy xususiyatlarini to‘g‘ri talqin qilish dolzarb vazifadir. Xalqaro huquqiy integratsiya: Fuqarolik huquqining obyektlari xalqaro bitimlar, investorlar bilan munosabatlarda muhim ahamiyatga ega. Shu bois, obyektlar masalasining xalqaro standartlarga mos tahlili muhimdir. Fuqorolik huquqining obyektlari masalasi huquqshunoslik sohasida doimiy ilmiy e’tiborda bo‘lib kelgan. Ushbu mavzu yuzasidan ilmiy-nazariy asoslar, yondashuvlar va konsepsiyalar turli bosqichlarda ishlab chiqilgan va rivojlangan. Quyidagi jihatlar mavzuning ilmiy o‘rganilganlik darajasini ko‘rsatadi: Kurs ishi mavzusining ilmiy o’rganganlik darajasi: Klassik yondashuvlar: Fuqorolik huquqining obyektlari ilk bor Rim huquqi davridayoq 3 nazariy jihatdan asoslab berilgan. Rim huquqidagi "res" (buyum) tushunchasi fuqarolik huquqining asosiy obyektlariga zamin yaratgan. Keyinchalik Yevropa huquqshunoslari tomonidan bu tushuncha rivojlantirilgan. Sovet davri olimlarining ishlari: O‘zbekiston huquqiy tizimiga asos bo‘lgan sobiq Sovet huquqshunoslari — S.S. Alekseev, O.S. Ioffe, Yu.K. Tolstoy kabi olimlar fuqorolik huquqiy munosabatlarning obyektlariga keng e’tibor qaratgan. Ular obyektlarni tasniflash, ularning huquqiy xususiyatlarini aniqlashga oid ilmiy asoslar ishlab chiqqan. Mustaqillik davridan keyingi yondashuvlar: O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, milliy qonunchilik bazasi shakllandi. O‘zbek huquqshunoslari — A.X. Saidov, Z.X. Khusanov, M. Kamilov, Sh. Sharahmetov 1 va boshqalar fuqorolik huquqi, ayniqsa, obyektlarning turlari, ularning huquqiy maqomi va amaliy muammolari bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan. Hozirgi davrda olib borilayotgan tadqiqotlar: Intellektual mulk, elektron aktivlar, raqamli obyektlar, internetdagi huquqiy munosabatlar kabi yangi turdagi obyektlar yuzasidan zamonaviy ilmiy tadqiqotlar davom etmoqda. Ushbu sohada nashr etilayotgan maqolalar, monografiyalar va dissertatsiyalar mavzuning ilmiy muhokamasini boyitmoqda. Xalqaro tajriba o‘rganilmoqda: Xalqaro huquqiy institutlar, xorijiy huquqiy tajriba va komparativ huquqshunoslik yo‘nalishlarida olib borilayotgan ilmiy ishlarda fuqorolik huquqi obyektlariga zamonaviy yondashuvlar ko‘rib chiqilmoqda. Kurs ishi mavzusining maqsad va vazifasi : Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — fuqorolik huquqining obyektlari tushunchasi, ularning huquqiy tabiati, tasnifi va huquqiy munosabatlardagi o‘rnini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilishdir. Shuningdek, mavjud qonunchilik asosida fuqorolik huquqi obyektlariga oid masalalarni o‘rganish va ularni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdir.Fuqorolik huquqining obyektlari tushunchasini nazariy jihatdan yoritish; 1 Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Adolat, 2020. – 232 b. 4 Obyektlarning turlari (moddiy, nomoddiy, aylanmadan chiqarilgan, aylanma qobiliyatsiz, va boshqalar) va ularning tasnifini o‘rganish;Fuqorolik huquqiy munosabatlarida obyektlarning tutgan o‘rni va rolini tahlil qilish; O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligida obyektlarga doir normalarni tahlil qilish; Amaliyotda uchrayotgan muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish; Xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganish va solishtirma huquqiy tahlil qilish; Zamonaviy huquqiy obyektlar — intellektual mulk, raqamli aktivlar, virtual obyektlarning huquqiy maqomini o‘rganish. Kurs ishi mavzusining obyekti : Ushbu kurs ishining obyektini — fuqorolik huquqiy munosabatlar tashkil etadi. Ya’ni, fuqaro, yuridik shaxs va davlat organlari o‘rtasida vujudga keladigan huquqiy munosabatlar tizimi, ayniqsa, ushbu munosabatlarda qatnashadigan va huquqiy baholanishi zarur bo‘lgan moddiy va nomoddiy boyliklar kurs ishining asosiy o‘rganish obyekti hisoblanadi. Konkretroq aytganda, kurs ishining obyekti quyidagilarni o‘z ichiga oladi:  Fuqarolik huquqiy munosabatlarda qatnashadigan obyektlar (mulk, pul, qimmatli qog‘ozlar, intellektual mulk va h.k.);  Fuqarolik qonunchiligida belgilangan obyektlarga oid normalar; 2  Obyektlar bilan bog‘liq huquqiy nizolar va ularning sud amaliyotidagi ifodasi;  O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar qonunchiligida obyektlarga yondashuvlar. Kurs ishi mavzusining predmeti: Kurs ishining predmeti — fuqorolik huquqida obyektlarning huquqiy mohiyati, tasnifi, ularga nisbatan subyektlarning huquq va majburiyatlari, hamda ushbu obyektlarning qonunchilikda va amaliyotda 2 Xalimova D.M. Fuqarolik huquqi obyektlari va subyektlari. – Toshkent: TDYU, 2022. – 210 b. 5 tartibga solinishidir. Ya’ni, kurs ishi doirasida quyidagi jihatlar predmet sifatida o‘rganiladi:  Fuqorolik huquqiy munosabatlarning obyektlari haqidagi nazariy tushunchalar;  Obyektlarning turlari va ularning huquqiy xususiyatlari;  Obyektlarga oid normativ-huquqiy hujjatlar;  Fuqarolar va yuridik shaxslarning obyektlarga nisbatan egalik, foydalanish va tasarruf qilish huquqlari;  Zamonaviy huquqiy obyektlarning (raqamli aktivlar, intellektual mulk, xizmat natijalari va b.) huquqiy tartibga solinishi. Kurs ishida qo’llanilgan uslublar tasnifi: Ushbu kurs ishini yozish jarayonida mavzuni chuqur va tizimli o‘rganish maqsadida bir nechta ilmiy- uslubiy yondashuv lardan foydalanildi.Qo‘llanilgan asosiy uslublar quyidagilardan iborat:Tahlil (analiz) usuli:O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligi boshqa xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Germaniya, AQSH va boshqalar) qonunchiligi bilan solishtirilib, obyektlarga yondashuvdagi o‘xshashlik va farqlar tahlil qilindi. Fuqorolik huquqi obyektlari tushunchasining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari tarixiy manbalar orqali o‘rganildi, xususan Rim huquqidan tortib hozirgi zamon huquq tizimlarigacha bo‘lgan yondashuvlar tahlil qilindi. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: 3 Ma’naviyat, asarlari orqali batafsil ma‘lumotga ega bo‘lishimiz mumkin. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish va asosiy qism (ikki bob) xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Xar bitta bob ikkita paragrafdan tashkil topgan bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi __ betni qamrab olgan. 3 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 180 b. 6 I BOB. FUQAROLIK HUQUQINING OBYEKTLARI NAZARIY ASOSLARI 1.1.Fuqarolik huquqining umumiy tushunchasi. Fuqarolik huquqi – bu shaxslar o‘rtasidagi mulkiy va shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi mustaqil huquq tarmog‘idir. U jamiyatda yuritiladigan moliyaviy va shaxslararo munosabatlarning yuridik asosda shakllanishini ta’minlaydi. Fuqarolik huquqi shaxslar tengligi, ularning ixtiyoriylik asosida o‘zaro harakat qilishi va o‘z huquqlarini erkin amalga oshirishi prinsiplariga asoslanadi.O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1-moddasiga ko‘ra, fuqarolik huquqi shaxslarning o‘zaro mulkiy va u bilan bog‘liq shaxsiy nomulkiy munosabatlarini tartibga soladi. Bu munosabatlar bevosita mulk bilan bog‘liq bo‘lishi (masalan, mulkni o‘tkazish, ijara, sotish, hadya qilish) yoki bevosita moddiy bo‘lmagan, lekin shaxs manfaatlariga taalluqli bo‘lishi mumkin (masalan, sha'ni, qadr- qimmati, biznes obro‘si). Fuqarolik huquqining asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:  Shaxslar tengligi: huquqiy munosabatlarda ishtirok etayotgan tomonlar (fuqarolar, yuridik shaxslar, davlat) teng huquq va majburiyatlarga ega.  Erkinlik va ixtiyoriylik: fuqarolik-huquqiy bitimlar tomonlarning o‘z xohishiga ko‘ra tuziladi. 4  Mulkchilik asosida yuritiladigan munosabatlar: asosiy e’tibor mulk, egalik, tasarruf va foydalanish masalalariga qaratilgan.  O‘rnini tiklashga qaratilgan huquqiy himoya: fuqarolik huquqining buzilishi sud orqali tiklanadi, zarur hollarda zarar qoplanadi. 4 Yo‘ldoshev A.X., Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi. I qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021. – 295 b. 7 Fuqarolik huquqining predmeti, ya’ni tartibga solinadigan munosabatlari, quyidagilardan iborat:  Mulkiy munosabatlar – mol-mulk, pul, tovarlar, xizmatlar bilan bog‘liq;  Shaxsiy nomulkiy munosabatlar – sha’ni, qadr-qimmati, mualliflik huquqi va boshqalar;  Iqtisodiy munosabatlar – tadbirkorlik, yuridik shaxslar faoliyati bilan bog‘liq. Shuningdek, fuqarolik huquqi O‘zbekistonning boshqa huquq tarmoqlari bilan ham chambarchas bog‘liq, ammo ularning har biridan o‘ziga xos jihatlar bilan farqlanadi. Masalan, jinoyat huquqi davlat va fuqaro o‘rtasidagi javobgarlik munosabatlariga urg‘u bersa, fuqarolik huquqi asosan teng subyektlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi.Xulosa qilib aytganda, fuqarolik huquqi shaxslar o‘rtasidagi kundalik, iqtisodiy va shaxsiy hayotda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan munosabatlarni huquqiy tartibga solish orqali jamiyatda barqarorlik va huquqiy adolatni ta’minlaydi. Fuqarolik huquqining asosiy xususiyatlari: 1. Tenglik prinsipi: Fuqarolik huquqiy munosabatlarning barcha ishtirokchilari – jismoniy va yuridik shaxslar, hamda davlat – bir xil huquqiy maqomga ega bo‘lib, bir-biriga bo‘ysunmaydi 5 . Ya’ni, hech bir tomon ustunlik yoki hukmronlik maqomida bo‘lmaydi. Bu esa shartnomalarning ixtiyoriylik asosida tuzilishini ta’minlaydi. 2. Ixtiyoriylik prinsipi: Fuqarolik huquqiy munosabatlar asosan tomonlarning erkin irodasiga ko‘ra vujudga keladi. Tomonlar qanday bitim tuzishni, qanday shartlarda va kim bilan huquqiy munosabatga kirishni mustaqil hal qilish huquqiga ega. 5 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024. – 480 b. 8 3. Mol-mulkka oid munosabatlar ustuvorligi: Fuqarolik huquqi birinchi navbatda mulkiy munosabatlarni, ya’ni mulk, pul, tovarlar, xizmatlar, huquqlar va majburiyatlar aylanishini tartibga soladi. 4. Huquqiy himoya vositalari mavjudligi: Fuqarolik huquqining buzilgan yoki rad etilgan holatlari sud, arbitraj yoki boshqa qonuniy vositalar bilan tiklanadi. Asosiy maqsad – buzilgan huquqni tiklash va zararni qoplash. Fuqarolik huquqining predmetini nimalar tashkil etadi? Fuqarolik huquqining predmeti — bu fuqarolik huquqi tartibga soladigan ijtimoiy munosabatlar majmuasidir. Ular asosan quyidagilardan iborat:  Mulkiy munosabatlar: bu mol-mulk, real va harakatsiz aktivlar, pul mablag‘lari, qimmatli qog‘ozlar va boshqa mulkiy qadriyatlar bilan bog‘liq huquqiy munosabatlardir. Masalan, sotish, hadya qilish, ijaraga berish va h.k.  Shaxsiy nomulkiy munosabatlar: bu fuqarolarning sha’ni, qadr-qimmati, xizmat obro‘si, ism huquqi, mualliflik huquqi kabi moddiy bo‘lmagan qadriyatlar bilan bog‘liq munosabatlardir. Bu munosabatlar ba’zida mulkiy huquqlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lishi mumkin (masalan, mualliflik huquqidan daromad olish). Fuqarolik huquqining funksiyalari: 1. Tartibga solish funksiyasi – ijtimoiy munosabatlarni qonun doirasida tartibga soladi. 2. Himoya funksiyasi – fuqarolarning buzilgan huquqlarini himoya qiladi. 3. Rag‘batlantirish funksiyasi – huquqiy normalar orqali mulkni oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirishga undaydi. 4. Preventiv (oldini olish) funksiyasi – nizolarni oldini olishga xizmat qiladi, chunki fuqarolar o‘z huquqlari va majburiyatlarini biladi. 9 Fuqarolik huquqining manbalari: O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik huquqining asosiy manbai – bu Fuqarolik kodeksi 6 (1996 yilda qabul qilingan). Undan tashqari, quyidagi hujjatlar ham manba hisoblanadi:  O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;  Prezident farmonlari va qarorlari;  Vazirlar Mahkamasining qarorlari;  Xalqaro shartnomalar (O‘zbekiston ratifikatsiya qilgan);  Sud amaliyoti va Oliy sudning plenum qarorlari (izoh xarakterida). Fuqarolik huquqi boshqa huquq tarmoqlaridan farqi: Huquq tarmog‘i Asosiy xususiyati Fuqarolik huquqi Shaxslar tengligi asosida shartnomaviy munosabatlar Ma’muriy huquq Davlat organlarining fuqaro ustidan boshqaruvi. Jinoyat huquqi Jamiyatga xavf tug‘diruvchi harakatlar uchun jazo. Mehnat huquqi Mehnat munosabatlarini tartibga soladi 7 . Fuqarolik huquqi shaxslar o‘rtasidagi tenglik, erkinlik va shartnomaviy munosabatlarga asoslangan bo‘lib, zamonaviy fuqarolik jamiyatining huquqiy tayanchi hisoblanadi. Uning amaliy hayotdagi roli juda keng – oddiy xarid shartnomasidan tortib, ko‘p millionli biznes bitimlargacha bo‘lgan barcha munosabatlar aynan fuqarolik huquqi doirasida shakllanadi. Ushbu huquq tarmog‘ining asosiy manbai — O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi hisoblanadi. U orqali mulk, shartnoma, meros, intellektual mulk kabi ko‘plab munosabatlar tartibga solinadi.Xulosa qilib aytganda, fuqarolik huquqi insonlar 6 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024. – 485 b . 7 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi qarorlari to‘plami. – Toshkent: Yuridik nashr, 2023. – 310 b. 10 o‘rtasidagi kundalik iqtisodiy va shaxsiy aloqalarni qonuniy asosda muvofiqlashtirib, jamiyatda tartib va adolatni ta’minlovchi muhim vosita hisoblanadi. 1.2.Fuqarolik huquqining obyektlari tushunchasi va ularning huquqiy tartibi Fuqarolik huquqi — bu huquqiy munosabatlarning muayyan doirasini tartibga soluvchi mustaqil huquq tarmog‘i bo‘lib, uning predmeti va usullari o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ushbu bo‘limda fuqarolik huquqining predmetiga va undan foydalanish usullariga batafsil to‘xtalib o‘tamiz. Fuqarolik huquqining predmeti: Fuqarolik huquqining predmetiga o‘sha munosabatlar kiradi, ularni tartibga solish mazkur huquq tarmog‘ining vazifasi hisoblanadi. Fuqaro, yuridik shaxs va davlat organlari o‘rtasida mulkiy va shaxsiy nomulkiy munosabatlar bo‘lib, aynan shu munosabatlar fuqarolik huquqining predmetini tashkil etadi.  Mulkiy munosabatlar: Bu mulk va mol-mulkka oid munosabatlardir. Ular jamiyatda eng keng tarqalgan va muhim huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Mulkiy munosabatlar doirasida mulkka egalik qilish, uni ishlatish va uni tasarruf etish huquqlari muhofaza qilinadi. Masalan, mulkni sotish, hadya qilish, ijaraga berish, garovga qo‘yish, meros olish kabi munosabatlar shu turga kiradi. Mulkiy munosabatlar asosida iqtisodiy aloqalar shakllanadi, ular ijtimoiy jihatdan ham keng ahamiyatga ega.  Shaxsiy nomulkiy munosabatlar: Bu munosabatlar moddiy bo‘lmagan qadriyatlar — sha’n, qadr-qimmat, ism, mualliflik huquqi kabi huquqlar bilan bog‘liq. Shaxsiy nomulkiy 8 munosabatlar odatda mulkiy munosabatlarga bog‘langan holda yuzaga keladi, biroq ular mustaqil bo‘lishi ham mumkin. Masalan, mualliflik huquqi, kashfiyot, ixtirolar, xizmat 8 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024. – 490 b. 11 ko‘rsatish obro‘si, reklamaga oid munosabatlar shaxsiy nomulkiy munosabatlarning ko‘rinishidir.  Iqtisodiy munosabatlar: Fuqarolik huquqi iqtisodiy munosabatlarni ham tartibga soladi. Masalan, yuridik shaxslarning tashkil etilishi, faoliyati, mulk bilan bog‘liq huquqiy tartibotlar, shartnomalar va boshqa iqtisodiy munosabatlar bu sohada joylashgan. Fuqarolik huquqining predmeti ko‘pincha keng tushuniladi va u quyidagi xususiyatlarga ega:  Predmetning huquqiy munosabatlar sifatida shakllanishi;  Ular ijtimoiy hayotning iqtisodiy, shaxsiy va boshqa sohalarini qamrab oladi;  Huquqiy normalar orqali mustahkamlanadi va himoya qilinadi. Fuqarolik huquqining usullari: Fuqarolik huquqi munosabatlarni tartibga solishda o‘ziga xos usullarni qo‘llaydi. Usul deganda, huquqiy munosabatlarni shakllantirish, amalga oshirish va himoya qilish mexanizmlari tushuniladi. Fuqarolik huquqining asosiy usullari quyidagilardan iborat: Dispozitiv usul (erkinlik usuli):Fuqaro va yuridik shaxslar o‘zaro kelishuvga asoslanib, shartnoma va boshqa huquqiy bitimlarni erkin tuzish huquqiga ega. Bu usul fuqarolik- huquqiy munosabatlarda eng ko‘p qo‘llaniladi. Tomonlar o‘z xohishlari va manfaatlarini inobatga olgan holda, o‘zaro shartnomalar tuzadilar. Dispozitiv usul 9 tomonlarning ixtiyoriyligi va tengligini ta’minlaydi. Masalan, mulkni sotish yoki ijaraga berish shartnomalari shu usul asosida tuziladi. Imperativ usul (majburiy yondashuv): Ba’zi holatlarda qonun bilan belgilanadigan majburiy qoidalar mavjud bo‘lib, ularni buzish yoki chetga chiqish mumkin emas. Ushbu usul qonunchilik tomonidan huquqiy barqarorlik va ijtimoiy 9 Yuridik fanlari bo‘yicha atama va tushunchalar lug‘ati. – Toshkent: Sharq, 2017. – 186 b. 12 adolatni ta’minlashga xizmat qiladi. Masalan, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, mehnat shartnomalari yoki mulkchilik huquqlarini himoya qilishda imperativ qoidalar qo‘llaniladi. Restitutsiya usuli (asl holatga qaytarish): Agar huquqiy munosabatda buzilish yuzaga kelsa, u holda zarar ko‘rgan shaxsning huquqlari tiklanishi uchun sud yoki boshqa organlar orqali asl holatga qaytarish amalga oshiriladi. Restitutsiya usuli huquqiy munosabatlarning adolatli va qonuniy asosda tiklanishini ta’minlaydi. Kompensatsiya usuli (zararni qoplash): Fuqarolik huquqi buzilganida zarar ko‘rgan tomon zararini qoplash huquqiga ega. Bu usul zarar qoplanishi va huquqning tiklanishiga yo‘naltirilgan. Masalan, mulkni noto‘g‘ri ishlatish natijasida zarar yetkazilgan taqdirda, zarar ko‘rgan tomon tovon puli talab qilishi mumkin. Sud himoyasi usuli: Fuqarolik huquqining buzilishi holatlarida shikoyat berish, sudga murojaat qilish orqali huquq va qonuniy manfaatlarni himoya qilish mumkin. Sud himoyasi fuqarolik 10 huquqining muhim usullaridan biri hisoblanadi va qonuniy tartibda bajariladi. Fuqarolik huquqining usullarining ahamiyati: Fuqarolik huquqining yuqorida ko‘rsatilgan usullari huquqiy munosabatlarni samarali tartibga solish, fuqarolar va yuridik shaxslarning huquq va majburiyatlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usullar orqali tomonlar o‘zaro munosabatlarni erkin shakllantirishi, qonuniy chegaralar ichida harakat qilishi va huquq buzilganda zararni qoplatish imkoniyatiga ega bo‘ladi.XulosaFuqarolik huquqining predmeti — bu mulkiy, shaxsiy nomulkiy va iqtisodiy munosabatlarning huquqiy jihatlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu predmet asosida fuqarolik huquqi jamiyatdagi mulk va shaxslararo munosabatlarni tartibga soladi. Fuqarolik huquqining usullari esa, 10 Yo‘ldoshev A.X., Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi. I qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021. – 265 b. 13 aynan shu munosabatlarni qanday amalga oshirish va himoya qilish mexanizmlarini belgilaydi. Fuqarolik huquqining asosiy usullari quyidagilardan iborat: 1. Dispozitiv usul (erkinlik usuli): Ushbu usul fuqarolik huquqining asosiy xususiyati hisoblanadi. Dispozitiv usulda tomonlar o‘zaro kelishuvga erkin asosda erkin shartnomalar tuzadilar. Bu usulda tomonlarning ixtiyoriyligi va tengligi markaziy o‘rinni egallaydi. Masalan, mulkni sotish, hadya qilish, ijaraga berish kabi shartnomalar erkinlik prinsipi asosida tuziladi. Dispozitiv usul fuqarolik huquqining iqtisodiy va shaxsiy nomulkiy munosabatlarni erkin tartibga solish imkonini beradi. 2. Imperativ usul (majburiy yondashuv): Fuqarolik huquqining ba’zi normalari imperativ 11 bo‘lib, ularni chetlab o‘tish yoki o‘zgartirish mumkin emas. Ushbu usul orqali jamiyatda huquqiy barqarorlik va adolat ta’minlanadi. Masalan, iste’molchilar huquqini himoya qilish, bolalar va nogironlar huquqlarini kafolatlash, mehnat shartnomalaridagi ayrim normalar imperativ usulda mustahkamlanadi. 3. Restitutsiya usuli (asl holatga qaytarish): Agar biror huquqiy munosabatda buzilish yuzaga kelsa, u holda zarar ko‘rgan tomonning huquqlari tiklanishi uchun sud yoki boshqa vakolatli organlar orqali asl holatga qaytarish amalga oshiriladi. Bu usul fuqarolik huquqining adolat va barqarorlik prinsiplariga xizmat qiladi. 4. Kompensatsiya usuli (zararni qoplash): Fuqarolik huquqi buzilganida zarar ko‘rgan tomon zararini qoplash huquqiga ega bo‘ladi. Bu usul zarar yetkazilgan holatda tovon puli, zararlarni qoplash kabi mexanizmlarni o‘z ichiga oladi. Fuqarolik huquqi orqali zarar ko‘rgan tomonning manfaatlari himoya qilinadi. 11 Xalimova D.M. Fuqarolik huquqi obyektlari va subyektlari. – Toshkent: TDYU, 2022. – 170 b. 14 5. Sud himoyasi usuli: Fuqarolik huquqining buzilishi holatlarida tomonlar sudga murojaat qilib o‘z huquq va manfaatlarini himoya qilish imkoniyatiga ega. 6. Sud himoyasi fuqarolik munosabatlarining adolatli va qonuniy asosda amalga oshirilishini ta’minlaydi. Fuqarolik huquqining predmeti va usullarining ahamiyati: Fuqarolik huquqining predmeti va usullari fuqarolik jamiyatining asosiy huquqiy asoslarini tashkil qiladi. Predmet mulk va shaxsiy nomulkiy munosabatlarning qonuniy asosda tartibga solinishini ta’minlasa, usullar esa bu munosabatlarning erkinlik, tenglik va himoya tamoyillariga muvofiq shakllanishi va amalga oshirilishini kafolatlaydi.Ushbu huquqiy mexanizmlar tufayli jamiyatda iqtisodiy faoliyat barqaror rivojlanadi, fuqarolarning huquq va manfaatlari himoyalanadi, huquqiy nizolar o‘z vaqtida va adolatli hal etiladi. Fuqarolik huquqining predmeti — bu mulkiy, shaxsiy nomulkiy va iqtisodiy munosabatlarning huquqiy jihatlaridan iborat bo‘lib, ularni tartibga solish mazkur huquq tarmog‘ining asosiy vazifasidir. Fuqarolik huquqining usullari esa ushbu munosabatlarni qanday tartibga solish, amalga oshirish va himoya qilish yo‘llarini belgilaydi. Ularning samarali qo‘llanilishi jamiyatda adolat, tenglik va huquqiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Fuqarolik kodeksi (FK) 1.2 bo‘limiga 12 tegishli modda va qonunlar 1. Modda: Fuqarolik qonunchiligining asosiy negizlari Mazkur modda fuqarolik huquqining asosiy prinsiplarini belgilaydi:  Erkinlik va tenglik: Fuqarolar va yuridik shaxslar o‘z huquqlarini erkin amalga oshiradilar va teng huquqlidirlar. 12 Xalimova D.M. Fuqarolik huquqi obyektlari va subyektlari. – Toshkent: TDYU, 2022. – 176 b. 15  Shartnoma erkinligi: Tomonlar o‘zaro kelishuv asosida shartnomalar tuzishda erkindirlar.  Huquqiy barqarorlik: Fuqarolik huquqining normalari doimiy va barqaror bo‘lishi kerak.  Huquqiy himoya: Fuqarolar va yuridik shaxslarning huquqlari qonun tomonidan himoya qilinadi. 2. Modda: Fuqarolik huquqining predmetlari Bu modda fuqarolik huquqining predmetlarini belgilaydi:  Mulkiy munosabatlar: Mulkka oid huquqlar va majburiyatlar.  Shaxsiy nomulkiy munosabatlar: Shaxsning sha’ni, qadr-qimmati va nomiga oid huquqlar. Lex.uz  Iqtisodiy munosabatlar: Tadbirkorlik faoliyati va boshqa iqtisodiy munosabatlar. Lex.uz 3. Modda: Fuqarolik huquqining usullari Bu modda fuqarolik huquqining usullarini belgilaydi:  Dispozitiv usul: Tomonlar o‘zaro kelishuv asosida huquqiy munosabatlarni belgilaydilar.  Imperativ usul: Qonun bilan belgilangan majburiyatlar 13 . Lex.uz  Restitutiv usul: Buzilgan huquqlarni tiklash.  Kompensatsiya usuli: Zararni qoplash.  Sud himoyasi: Huquqlarni sud orqali himoya qilish. 13 www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 16 Fuqarolik huquqining predmeti va usullari uning asosiy mohiyatini tashkil etadi. Predmet — bu fuqarolik munosabatlarini tartibga soluvchi mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlar hamda iqtisodiy munosabatlarning huquqiy jihatlaridir. Fuqarolik huquqi jamiyatdagi shaxslar o‘rtasidagi huquq va majburiyatlarni belgilab, ularning erkinligi va tengligini ta’minlaydi.Fuqarolik huquqining usullari esa ushbu munosabatlarni boshqarish va himoya qilish mexanizmlaridan iborat bo‘lib, ular orasida dispozitiv 14 (erkinlikka asoslangan), imperativ (majburiy) va himoya usullari alohida ahamiyatga ega. Ushbu usullar yordamida fuqarolik munosabatlari qonuniy, barqaror va adolatli tarzda amalga oshiriladi.Shunday qilib, fuqarolik huquqining predmeti va usullari jamiyatda huquqiy barqarorlik, adolat va iqtisodiy rivojlanishning muhim tamoyillarini ta’minlaydi hamda fuqaro va yuridik shaxslarning huquqlarini samarali himoya qiladi. II BOB. FUQAROLIK HUQUQINING ASOSIY OBYEKTLARI TURLARI VA ULARNING HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHI 2.1 . Mol-mulk huquqi (barcha narsa sifatidagi obyektlar) 14 Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Adolat, 2020. – 242 b. 17 Mol-mulk huquqi fuqarolik huquqining eng asosiy va markaziy tarmog‘i bo‘lib, mulkka oid huquqiy munosabatlarni tartibga soladi. U fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat o‘rtasida mol-mulk ob’yektlariga egalik, foydalanish va tasarruf qilish huquqlarini belgilaydi hamda himoya qiladi. Mol-mulk tushunchasi va obyektlari: Mol-mulk — bu insonning mulkchilik huquqiga ega bo‘lgan barcha moddiy va nomoddiy aktivlari majmuasidir. Fuqarolik huquqida mol-mulk ob’yektlari — bu huquqiy munosabatlarda ishtirok etadigan narsalar yoki narsalar ustidagi huquqlarni anglatadi.Mol-mulk obyektlari keng qamrovli bo‘lib, ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:Jismoniy narsalar: 15 yer uchastkalari, bino va inshootlar, transport vositalari, mol-mulk mahsulotlari va boshqalar.Narsalar huquqlari: ipoteka, garov, foydalanish huquqlari, mulk huquqi bilan bog‘liq boshqa majburiyatlar. Mol-mulk huquqlarining asosiy turlari: Egalik huquqi — mulkchining narsani egallash, undan foydalanish va tasarruf qilish huquqidir. Bu huquqning asosiy elementi egalikdir va u mulkning to‘liq nazoratini ta’minlaydi. Foydalanish huquqi — mulkchining mol-mulkdan maqsadga muvofiq foydalanish huquqidir. Masalan, yer uchastkasidan foydalanish, bino va inshootlarda yashash yoki faoliyat yuritish. Tasarruf etish huquqi — mulkchining o‘z mulkini sotish, berish, ijaraga berish yoki garovga qo‘yish kabi huquqiy harakatlarni amalga oshirish huquqidir. Mol-mulk huquqi va uning ahamiyati: Mol-mulk huquqi jamiyatda iqtisodiy munosabatlarning asosini tashkil etadi. U mulkchilikni qonuniy himoya qilish, mol-mulkning bo‘linmasligini va mulk egalari o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga soladi. Fuqarolik kodeksida mol-mulk huquqi: O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksida mol-mulk huquqi keng qamrovda tartibga solingan bo‘lib, 15 Fayzullayev M.M. Fuqarolik huquqining umumiy qoidalari. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2019. – 256 b. 18 mulkchilik huquqining asosiy tamoyillari, mulk ob’yektlari, 16 mulkka egalik, foydalanish va tasarruf qilish huquqlari batafsil belgilangan. Masalan:  Mulkiy huquqning shakllari va turlari;  Mulk huquqlarini himoya qilish vositalari;  Mol-mulkni sotish, berish, ijaraga berish tartibi;  Garov va ipoteka huquqi kabi mulk huquqi bilan bog‘liq qo‘shimcha munosabatlar. 2 .2. Haq-huquqlar va majburiyatlar (qarz huquqlari) Fuqarolik huquqining muhim tarmoqlaridan biri bu — majburiyatli huquq 17 , ya'ni qarz huquqlari dir. Bu soha shaxslar o‘rtasidagi haq-huquqlar va majburiyatlarni belgilovchi, ularni bajarish tartibini aniqlovchi va qonuniy asosda himoya qiluvchi huquqiy munosabatlardan iborat. Qarz huquqlari tushunchasi: Qarz huquqlari deb bir shaxs (kreditor) ikkinchi shaxs (debitor)dan muayyan harakatni bajarishni talab qilish huquqiga ega bo‘ladigan huquqiy munosabatga aytiladi. Ushbu harakatlar quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:  mol-mulkni topshirish,  ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish,  qarz to‘lash,  noma’lum harakatdan tiyilish va h.k. Qarz huquqlari ikki tomonlama huquqiy munosabatdir , ya’ni bir taraf huquqqa ega bo‘lsa, boshqa taraf majburiyatni bajarishga mas’ul bo‘ladi. Majburiyatli munosabatlarning asosiy turlari 16 Fayzullayev M.M. Fuqarolik huquqining umumiy qoidalari. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2019. – 259 b. 17 Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Adolat, 2020. – 238 b. 19 1. Shartnomaviy majburiyatlar — tomonlar o‘rtasida erkin kelishuv asosida yuzaga kelgan majburiyatlar 18 (masalan, sotish, ijaraga berish, xizmat ko‘rsatish shartnomalari). 2. Noshartnomaviy majburiyatlar — qonunga asoslanib yuzaga keladigan majburiyatlar (masalan, zarar yetkazish natijasida vujudga keladigan tovon majburiyati). Qarz huquqlarining obyekti: Qarz huquqlari doirasida munosabatlar faqat mulkiy xarakterga ega bo‘ladi. Bu degani, kreditor faqat moddiy boylik (pul, mulk, xizmat) olishni talab qiladi. Qarz munosabatlari fuqarolik huquqining boshqa tarmoqlaridan shunisi bilan ajralib turadi.Qarz huquqlari obyekti odatda quyidagilardan iborat bo‘ladi:  Pul mablag‘lari (qarz shartnomalari, kreditlar) 19 ;  Tovarlar (yetkazib berish yoki sotish shartnomalari orqali);  Xizmatlar (ta’mirlash, maslahat berish, tashish va boshqalar);  Intellektual mehnat mahsuloti (mualliflik xizmatlari);  Zarar qoplash majburiyati (tashqi yoki ichki omillar sababli yetkazilgan zararlar bo‘yicha). Fuqarolik kodeksida belgilangan asosiy normalar: O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi qarz huquqlari doirasida ko‘plab modda va normalarni belgilagan.  366-modda. Majburiyat tushunchasi. 20 Majburiyat deb kreditorning foydasiga ma’lum harakatni bajarish yoki harakatsizlikni ta’minlash majburiyatini olgan shaxs (debitor) bilan kreditor o‘rtasidagi munosabatga aytiladi. 18 www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 19 www.norma.uz – Huquqiy axborot va sharhlar portali. 20 Yuridik fanlari bo‘yicha atama va tushunchalar lug‘ati. – Toshkent: Sharq, 2017. – 180 b. 20  367-modda. Majburiyatlarning yuzaga kelish asoslari:Shartnomalar asosida; Sud qarorlari asosida; Noqonuniy xatti-harakatlar sababli zarar yetkazilgan hollarda; Asossiz boyish natijasida va boshqa hollarda .  373–378-moddalar. Majburiyatlarni bajarish tartibi.Bu moddalar qarz to‘lash muddati, joyi, usuli va kreditor bilan munosabat qoidalarini belgilaydi. Kafolat va javobgarlik: Qarz huquqlari doirasida tomonlarning o‘z majburiyatlarini bajarmasligi muqarrar huquqiy javobgarlikka olib keladi. Bu holatlarda qonun quyidagi chora-tadbirlarni ko‘zda tutadi:  Penya va jarimalar – muddati o‘tilgan qarzlar uchun hisoblanadi;  Foiz to‘lash majburiyati – pul mablag‘i kechiktirib to‘langan holatda 21 ;  Zararni qoplash – majburiyat buzilishi oqibatida yetkazilgan zararlar uchun;  Sudga murojaat qilish – kreditor o‘z huquqini sud orqali himoya qilishi mumkin. Amaliy ahamiyati: Qarz huquqlari amaliy hayotda juda keng qo‘llaniladi, chunki har kuni yuzlab shaxslar o‘rtasida tovar ayirboshlash, xizmat ko‘rsatish, pul berish kabi munosabatlar yuzaga keladi. Ularning qonuniy tartibda bo‘lishi taraflarning huquqiy himoyasini kafolatlaydi. XULOSA Fuqarolik huquqining obyektlari huquqiy nazariyada alohida o‘rin tutadigan va fuqarolik-huquqiy munosabatlarning ajralmas elementi hisoblanadigan tushunchadir. Fuqarolik huquqi — bu fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat organlari o‘rtasidagi mol-mulk, mulkiy va nomulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy tarmoqdir.Ushbu munosabatlar bevosita obyektga, ya’ni inson faoliyatining tashqi, huquqiy qiymatga ega bo‘lgan narsa yoki hodisalarga qaratilgan bo‘ladi. 21 www.norma.uz – Huquqiy axborot va sharhlar portali. 21 Mazkur kurs ishida fuqarolik huquqining obyektlari keng qamrovda tahlil qilindi. Dastlab, fuqarolik huquqining umumiy mazmuni ochib berildi, keyin esa obyekt tushunchasi, uning turlari, huquqiy tasnifi va amaliyotdagi qo‘llanilishi chuqur o‘rganildi. Fuqarolik huquqidagi obyekt deganda, odatda, fuqarolik munosabatlarining nisbatan passiv qismi — ya’ni huquq egasi (subyekt) o‘z huquqini aynan shu obyekt orqali amalga oshiradigan hodisalar tushuniladi. Bular ichiga moddiy narsalar (ko‘chmas va ko‘char mulk), nomoddiy boyliklar (intellektual mulk, sha'ni, obro‘, ishbilarmonlik obro‘si), haq-huquqlar (masalan, merosdan kelib chiqadigan huquqlar) va boshqa huquqiy munosabatlar kiradi. Obyektlarning huquqiy tasnifi quyidagicha:  Moddiy obyektlar: ya’ni ko‘chmas mulk (yer, bino, inshootlar) va ko‘char mulk (avtomobil, asbob-uskunalar).  Nomoddiy obyektlar: inson sha’ni, qadr-qimmati, intellektual mulk, mualliflik huquqlari.  Huquq va majburiyatlar (haq-huquqning o‘zi): shartnomaviy huquqlar, qarz majburiyatlari va boshqa majburiyatli munosabatlar. Mazkur obyektlar fuqarolik huquqiy munosabatlarining predmetini tashkil etadi va har bir fuqarolik bitimi, shartnomasi yoki da'vosi aynan obyekt asosida shakllanadi. Misol uchun, agar tomonlar o‘rtasida mulkni sotish bo‘yicha shartnoma tuzilsa, bu yerda sotilayotgan mulk — obyekt hisoblanadi. Yoki biror shaxsning sha’ni, obro‘si buzilgan bo‘lsa, u holatda sha’n — fuqarolik huquqi obyektiga aylanadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida obyektlarga oid qoidalar ochiq va aniq ifodalangan. Jumladan:  87-moddada fuqarolik huquqlari obyektlari sifatida moddiy va nomoddiy boyliklar qayd etilgan.  88-moddada mulk va mulk huquqlari to‘g‘risida, shuningdek intellektual mulk obyektlari haqida batafsil ma’lumot berilgan. 22  98-moddada esa shartnoma huquqlari, mol-mulk huquqi, zarar yetkazish natijasida yuzaga keladigan majburiyatlar ham obyekt sifatida tan olingani ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, kurs ishida fuqarolik huquqining obyektlari ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi roli ham tahlil qilindi. Ayniqsa, mulk munosabatlari orqali jamiyatda iqtisodiy barqarorlik, huquqiy muhofaza va shaxs erkinligi ta'minlanadi. Obyektlarning aniqligi va yuridik jihatdan tasniflanganligi taraflar o‘rtasidagi nizolarning oldini oladi va sudlov jarayonlarining soddalashishiga yordam beradi. Yana bir muhim jihat — fuqarolik huquqida obyekt bilan subyekt o‘rtasidagi bog‘liqlik. Har qanday fuqarolik huquqi subyekti (fuqaro, yuridik shaxs, davlat) o‘z huquqini faqat obyekt orqali amalga oshira oladi. Shuning uchun obyektlar to‘g‘risidagi huquqiy tasniflar shaxsning huquq va majburiyatlarini tushunishda kalit rol o‘ynaydi. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkin:  Fuqarolik huquqining obyektlari — huquqiy munosabatlarning asosiy elementi hisoblanadi.  Ular fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat o‘rtasidagi iqtisodiy va nomoddiy aloqalarni huquqiy jihatdan tartibga solishga xizmat qiladi.  Obyektlar doirasida mulk, xizmat, nomoddiy manfaatlar, haq-huquq, majburiyat va zarar qoplash kabi ko‘plab munosabatlar mavjud.  O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ushbu obyektlarga oid huquqiy asoslarni keng yoritgan va ularni amaliyotda qo‘llashga imkon beradi.  Mavzuni chuqur o‘rganish fuqarolik huquqiy munosabatlarning mazmuni, shakli va huquqiy mexanizmlarini to‘liq anglashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Fayzullayev M.M. Fuqarolik huquqining umumiy qoidalari. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2019. – 256 b. 2. Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Adolat, 2020. – 232 b. 23 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 180 b. 4. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024. – 480 b. 5. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi qarorlari to‘plami. – Toshkent: Yuridik nashr, 2023. – 340 b. 6. Xalimova D.M. Fuqarolik huquqi obyektlari va subyektlari. – Toshkent: TDYU, 2022. – 210 b. 7. Yo‘ldoshev A.X., Jo‘rayev N.A. Fuqarolik huquqi. I qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021. – 295 b. 8. Yuridik fanlari bo‘yicha atama va tushunchalar lug‘ati. – Toshkent: Sharq, 2017. – 180 b. 9. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. 10. www.norma.uz – Huquqiy axborot va sharhlar portali. 24

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. FUQAROLIK HUQUQINING OBYEKTLARI NAZARIY ASOSLARI

1.1.Fuqarolik huquqining umumiy tushunchasi

1.2.Fuqarolik huquqining obyektlari tushunchasi va ularning huquqiy tartibi

II BOB. FUQAROLIK HUQUQINING ASOSIY OBYEKTLARI TURLARI VA ULARNING HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHI

2.1. Mol-mulk huquqi (barcha narsa sifatidagi obyektlar)

2.2. Haq-huquqlar va majburiyatlar (qarz huquqlari)

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить