Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 57.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fuqarolik jamiyati institutlari

Купить
“ Fuqarolik jamiyati institutlari ” mavzusidagi KURS ISHI 2M U N D A R I J A KIRISH ………………………………………………………………….. 3-6 I. FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARI TUSHUNCHASI 7-18 1.1. Fuqarolik jamiyati institutlarining mazmun-mohiyati va tasniflanishi.……………………………………………………………… 7-11 1.2. Nodavlat , notijorat tashkilotlar tushunchasi va ularning huquqiy asoslari .…………………………………………………………………... 12-18 II. JAMOAT BIRLASHMALARI 19-26 2.1. Jamoat birlashmalari tushunchasi va ularning o ‘ ziga xos xususiyatlari . ………………....………………....………....………............ 19-22 2.2 . Jamoat birlashmalarining tizimi va faoliyatining asosiy yo ‘ nalishlari …………………………………..……………..…………..... 23-26 XULOSA …………………………………………………………………. 27-28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………. 29-30 3KIRISH K urs ishi mavzusining dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng o‘z oldiga bir qancha strategik maqsadlarni belgilab oldi. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik-huquqiy davlat barpo etish, inson huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini, demokratik qadriyatlarini himoya qiladigan, qonun ustuvorligi hamda mamlakatimizda barcha fuqarolarning qonun oldida tengligini ta’minlaydigan, aholining siyosiy madaniyatini oshiradigan erkin fuqarolik jamiyatini shakllantirish va doimiy ravishda uni riviojlantirib borish ushbu strategik maqsadlardan biri hisoblanadi. Mamlakatning har bir tarmoqda gullab-yashnashiga faqat kuchli va adolatli fuqarolik jamiyati orqali erishish mumkin. Yetuk fuqarolik jamiyatisiz demokratik huquqiy davlat qurish imkonsiz, chunki faqat erkin fuqarolar kishilik jamiyatining eng oqilona shaklini barpo etishga qodirdirlar. Fuqarolik jamiyati markazlashgan davlat va erkin individ o‘rtasidagi xohish-irodalarni bog‘lovchi bo‘g‘ini hisoblansa, tartibsizliklar, tanglik va tanazzullarni oldini olish, erkin shaxslarning huquq va erkinliklarini ro‘yobga chiqarish maqsadida shart-sharoitlar yaratish davlatning vazifasidir. Shuning uchun ham mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq O‘zbekiston o‘z taraqqiyotining bosh yo‘li sifatida demokratiyani tanladi va fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat qurish nafaqat davlat, balki jamiyat oldidagi muhim vazifa bo‘lgan. Fuqarolik jamiyati har bir inson manfaatini ustuvor biluvchi, huquqiy an’ana va qonunlarga hurmat muhiti shakllantirilgan, umuminsoniy qadriyatlar e’zozlanadigan, inson huquqlari va erkinliklari so‘zsiz ta’minlanadigan, davlat hokimiyatining samarali jamoatchilik nazorati mexanizmlari vujudga keltirilgan, insoniy munosabatlar chuqur ma’naviy madaniy qadriyatlarga tayanadigan erkin demokratik huquqiy jamiyatdir 1 . Fuqarolik jamiyatining asosiy belgilari va xususiyatlaridan bir bu fuqarolik jamiyatining tarkibiy institutlarining mavjudligidir. Fuqarolik jamiyatini shakllantirish uchun uning institutlarini rivojlantirish va ularning faoliyati uchun keng ko‘lamli shart-sharoitlar yaratish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari mamlakatimizda “Kuchli davlatdan 1 Saydullayev Sh Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 232-b. 4– kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili asosida amalga oshiralayotgan islohotlarda ham fuqarolik jamiyati institutlarining ahamiyati juda yuqori hisoblanadi. Ushbu vazifasini amalga oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik jamiyati institutlarini shaklantirish va rivojlantirishga qaratilgan 200 dan ortiq qonun va qonunosti hujjatlar qabul qilingan. O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari to‘g‘risida” (1991 y.), “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida” (1999 y.), “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida” (1999 y.), “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida” (1996 y.), “Jamoat fondlari to‘g‘risida” (2003 y.), “Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish to‘g‘risida” (2004 y.), “Nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatining kafolatlari to‘g‘risida” (2007 y.), “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida” (1997 y), “Ijtimoiy sherikchilik to‘g‘risida” (2014 y), “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida” (2018 y), “Kasaba uyushmalari to‘g‘risida” (yangi tahrir, 2019 y.) “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi (yangi tahrir, 2021 y.) qonunlarinig ijrosini ta’minlash hamda 2021-2025-yillarga mo‘ljallangan Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyada fuqarolik jamiyati institutlariga ko‘mak berish hamda ularni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmini yanada takomillashtirish, davlat va jamiyat boshqaruvida ularning foal ishtirokini kengaytirish uchun shart-sharoitlar yaratib berish kabilar bilan bog‘liq ustuvor vazifalarning ro‘yobga chiqarilishida ushbu kurs ishininng mavzusini o‘rganishda muayyan darajada xizmat qiladi. Kurs ishi mavzusini o‘rganilganlik darajasi. Fuqarolik jamiyati va uning institutlariga oid konsepsiyalarni yaratishda katta hissa qo‘shgan va ilmiy-nazariy tadqiq etgan olimlardan G.Gegel, Kant, Russo, Popperlar ni, shuningdek, professor E.I.Kolzova va O.E.Kutafinlarni alohida ajratib ko‘rsatish mumkin. Yuqorida keltirilgan olimlarning asarlarida ilgari surgan fikrlar fuqarolik jamiyati va uning institutlari haqidagi ilk tasavvurlarni boyitdi va yangidan-yangi qirralarini, umuminsoniy qadriyat sifatidagi mohiyatini ochib berd i. Bizning yurtimizdan bo‘lgan ajdodlarimizdan Abu Nasr Farobiynig “Fozil odamlar shahri” asaridagi fuqarolik jamiyatining ilk belgilari, shuningdek, hozirgi 5zamon olimlarimizdan Z.M.Islomov, X.T.Odilqoriyev, Sh.Saydullayev va shu kabi olimlar tomonidan asarlarida fuqarolik jamiyati va uning asosiy qismi hisoblanmish institutlarga oid bayon etilgan nazariyalar har tomonlama tahlil etilgan. Kurs ishi maqsadi. Fuqarolik jamiyati institutlarining hamma jihatdan mukammal demokratik-huquqiy davlat barpo etishdagi o‘rni va ahamiyatini o‘rganish, shuningdek, ushbu institutlarnig hokimiyat boshqaruvida hamda davlatning ijtimoiy loyihalarini amalga oshirishda, ularnig foaliyatining yanada ochiqligini va erkinligini ta’minlashga oid chora-tadbirlarni takomillashtirish borasida tegishli takliflar, tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi vazifalari quyidagilar etib belgilandi:  Fuqarolik jamiyati institutlar tushunchasining mazmun-mohityai tahlil qilish;  Fuqarolik jamiyati institutlarining asoslari va turlarini o‘rganish;  Jamoat birlashmasi tushunchasini tahlil qilish;  Jamoat birlashmalarining tizimi va turlarini o‘rganish;  Jamoat birlashmalarining vazifalarini tahlil qilish.  Fuqarolik jamiyati institutlari hamda jamoat birlashmalarining O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligidagi o‘rnini har tomonlama tahlil qilish. Kurs ishining predmeti. Fuqarolik jamiyati institutlari hamda jamoat birlashmalariga oid normativ-huquqiy hujjatlar kurs ishi mavzusining predmetini tashkil etadi. Kurs ishining ob`ekti. Fuqarolik jamiyati institutlari va jamoat birlashmalarining ahamiyatini, shuningdek, erkin faoliyati uchun yaratilgan shart- sharoitlarni yanada takomillashtirish va ularni rivojlantirish borasidagi moddiy- huquqiy muammolar kurs ishining obyekti hisoblanadi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Kurs ishida keltirilgan mulohazalar, nazariy xulosalar, amaliy takliflar va olimlarning fikrlari O‘zbekistonning kuchli fuqarolik jamiyatiga asoslangan demokratik-huquqiy 6davlat barpo etishdagi strategiyasining o‘rganish va tahlil qilish uchun asos qilib olinishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi: kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I. FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARI TUSHUNCHASI 71.1. Fuqarolik jamiyati institutlarining mazmun-mohiyati va tasniflanishi Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili asosida davlatimiz tomonidan fuqarolik jamiyati institutlarning erkin faoliyati uchun keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilib, ularga shart-sharoitlar yaratib berildi. Umumam olganda fuqarolik jamiyati bu ijtimoiy hayotning davlat ta’ siri va aralashuvlaridan, ma’muriy tazyiqlardan holi bo‘lgan hamda insonlarning xususiy turmush sohasini tashkil etuvchi munosabatlar majmuidir 2 . Fuqarolik jamiyati institutlari – fuqarolarning davlat va jamiyat boshqaruvida ishtirok etishiga xizmat qiladigan nodavlat, notijorat tashkilotlari, jamoat birlashmalari, oila mahalla, ijtimoiy harakatlar va boshqa tuzilmalar majmuidir 3 . Mamlakatda demokratiya, huquqiy davlat, jamiyat va shaxs erkinliklarini ta’minlashda fuqarolik jamiyati institutlari eng muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Ular jamiyat a’zolarining fuqarolik faolligi, milliy o‘z-o‘zini anglashi, siyosiy madaniyati, huquqiy ongini va yuksak ma’naviyatini shakllantirishga hamda uni doimiy ravishda rivojlatirib borishga ko‘maklashish, mustaqil fikrlash, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish, o‘z kelajagini o‘z xohishi bilan qurish istagini vujud kelishiga xizmat qiladi. Shuningdek, ushbu tashkilotlar hozirgi va ertangi kunimizga har tomonlama mas’uliyat bilan qaraydigan, xalqimizning orzu-umidlarini ro‘yobga chiqarishda va jamiyatning rivojiga amaliy ishlari bilan yordam berishga shay tashkilotlar majmuasi sifatida jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda ishonchli hamkor bo‘la oladi. Fuqarolik jamiyati institutlarining mamlakat hayotidagi o‘rni va ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: – aholini turli ijtimoiy guruhlari manfaatlarini ifoda etadi; 2 Odilqoriyev X. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 451-b. 3 Matyaqubov X. O ‘zbekistonning eng yangi tarixi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent. 2021. – 75-b. 8– fuqarolar ongida demokratik qadriyatlarni mustahkamlashda, ularning siyosiy va fuqarolik faolligini oshirishda, mamlakatda ro‘y berayotgan demokratik o‘zgarishlarning ko‘lamini kengaytirish va chuqurlashtirishda muhim omil sanaladi; – ular davlat va hokimiyat tuzilmalari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati olib borishning asosiy vositasi hisoblanadi; – butun jamiyat ahamiyatiga molik masalalarni hayotga tatbiq etishda ular davlatning teng huquqli ijtimoiy sherigi, hamkori hisoblanadi; – nodavlat notijorat tashkilotlarning rivojlangan tizimi jamiyatda manfaatlar uyg‘unligini qaror toptiradi va mustahkamlaydi 4 . Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zining “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” nomli asarida “Erkinlik va ochiq fuqarolik jamiyati” mavzusida fuqarolik jamiyati institutlariga to‘xtalib o‘tgan. Xususan, asarda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlar quyidagilardan iboratatligi keltirilgan: – davlatning va fuqarolik jamiyati institutlarining mamlakatni yanada jadal va har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlarini birlashtiruvchi zamonaviy, demokratik hamda ochiq-oshkora maydon sifatida ularning yuqori darajadagi tizimli va samarali muloqotini yo‘lga qo‘yish; – o‘rta va uzoq muddatli istiqbolda fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning strategik yo nalishlarini aniqlash va milliy modelini shakllantirish bo‘yichaʻ takliflar ishlab chiqish; – fuqarolik jamiyatini va keng jamoatchilikni tashvishlantirayotgan dolzarb masalalarni muhokama qilish, shuningdek, mazkur sektorning holati va rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish; – davlat organlarining fuqarolik jamiyati institutlari bilan samarali hamkorligining zamonaviy mexanizmlarini, ularning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish choralarini joriy qilish bo‘yicha takliflar tayyorlash; 4 Saydullayev Sh Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 234-b. 9 – ilmiy va ekspertlar guruhlari ishtirokida fuqarolik jamiyatini rivojlantirish sohasida fundamental va amaliy tadqiqotlarni tashkil etish yuzasidan tashabbus ko‘rsatish, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish borasidagi davlat siyosati va uning amaliy natijalari haqidagi jamoatchilik fikrini tizimli ravishda o‘rganish, umumlashtirish va tahlil qilishni tashkil etish; – fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining tashkiliy-huquqiy va iqtisodiy asoslarini takomillashtirish, ijtimoiy sheriklik va jamoatchilik nazoratini amalga oshirish, mazkur institutlarning jamiyat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytirish uchun qulay sharoitlar yaratish; – fuqarolik jamiyatining rivojlanishini, fuqarolik jamiyati institutlarining davlat organlari bilan hamkorligi darajasini, shuningdek, ularning mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga qo‘shayotgan hissasini baholovchi ko‘rsatkichlarni ishlab chiqish, bu ko‘rsatkichlar asosida davriy va maxsus, jumladan, muqobil ma’ruzalar tayyorlanishini tashkil etish; – fuqarolik jamiyati institutlariga ularning xalqaro hamkorligini rivojlantirishda, ilg‘or xalqaro tajribani o‘rganishda va ushbu tajribani O‘zbekiston sharoitida joriy etishda ko‘maklashish 5 . Yuqorida keltirib o‘tilgan davlatimizning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlari, ustuvor yo‘nalishlari va vazifalari yaqin kelajakda fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyati va davlat, jamiyat boshqaruvidagi rolini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi. Bundan tashqari 2021-yil 4-mart sanasida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 6181-sonli “2021-2025- yillarda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi” farmoni qabul qilindi. Ushbu konsepsiyaning 2-bobida fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari quyidagilar belgilandi: – fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning huquqiy asoslarini izchil takomillashtirish; 5 Sh.Mirziyoyev Yangi O ‘ zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O ‘ zbekiston, 2022. – 89-b. 10– fuqarolik jamiyati institutlariga ko‘mak berish hamda ularni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmini yanada takomillashtirish; – davlat va jamiyat boshqaruvida fuqarolik jamiyati institutlarining faol ishtirok etishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish; – davlat ijtimoiy loyihalarini amalga oshirishda fuqarolik jamiyati institutlarining ishtirokini yanada kengaytirish; – fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining ochiqligini ta’minlash. Konsepsiyadagi mamlakatimizning o‘z oldiga qo‘ygan bu kabi maqsad va vazifalar yaqin kelajakda ushbu institutlarning faoliyatida katta o‘zgarishlar amalga oshirilishidan dalolatdir. 2023-yil 1-maydan kuchga kirgan O‘zbekiston Respublikasi yangi tahrirdagi Konstitutsiyasining XIII bobining Fuqarolik jamiyati institutlari deb nomlanishi va konstitutsiyaviy institut darajasigacha ko‘tarilishi bu tashkilotlarning jamiyat hayotida qanchalik katta o‘rin egallashiga yana bir isbotdir. Xususan, konstitusiyaning 69-moddasida “Fuqarolik jamiyati institutlari, shu jumladan jamoat birlashmalari va boshqa nodavlat notijorat tashkilotlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, ommaviy axborot vositalari fuqarolik jamiyatining asosini tashkil etadi. Fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyati qonunga muvofiq amalga oshiriladi”, - deb belgilangan. Ushbu norma fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyatini bevosita tartibga soluvchi hamda ularning huquqlari va qonuniy manfaatlariga doir qonunchilik hujjatlarining tizimlashtirishga xizmat qilmoqda, shuningdek, bir qancha davlat funksiyalarini bosqichma bosqich ushbu institutlarga yuklatish natijasida ularning davlat ijtimoiy loyihalarini amalga oshirishda faolligini oshirishga turtki bo‘lmoqda. Fuqarolik jamiyati institutlarini quyidagi mezonlar bo‘yicha tasniflash mumkin: 1. Iqtisodiy sohadagi manfaatlarni qanoatlantiruvchi tuzilmalar: xususiy mulk asosida vujudga keladigan va faoliyat yuritadigan nodavlat tashkilotlari; tadbirkorlar uyushmalari (palatasi) va boshqalar. 112. Ijtimoiy sohadagi manfaatlarni ifodalovchi tuzilmalar: oila hamda uning manfaatlarini aks ettiruvchi maxsus tashkilotlar; ta’lim-tarbiya muassasalari (maktab, o‘rta maxsus va oliy ta’lim muassasalari); fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari; mustaqil ommaviy axborot vositalari; diniy tashkilotlar; milliy-madaniy markazlar; ixtiyoriy ko‘ngilli jamiyatlar; jamoatchilik fikrini aniqlash va o‘rganish institutlari; turli ijtimoiy ixtiloflarni adolatli hal etuvchi tuzilmalar va boshqalar. 3. Siyosiy sohadagi manfaatlarni aks ettiruvchi institutlar va tuzilmalar: siyosiy partiyalar; ijtimoiy-siyosiy harakatlar; inson huquqlarini himoya qiluvchi institutlar va boshqalar 6 . 6 Saydullayev Sh Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 235-b. 121.2. Nodavlat va notijorat tashkilotlar tushunchasi va ularning huquqiy asoslari So‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar ijtimoiy taraqqiyotda nodavlat sektorining ahamiyatini yaqqol ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda eng chekka hududda yashayotgan fuqaro bilan mamlakat rahbari o‘rtasida aloqani ta’minlashda aynan nodavlat sektori eng samarali mexanizm sifatida namoyon bo‘layotganiga guvoh bo‘lmoqdamiz. Hozirgi davrda nodavlat va notijorat tashkilotlari hamda fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari faoliyati amalga oshirilayotgan islohotlarga sezilarli ta‘sir qilmoqda. Chunki mamlakatda 10 mingdan ziyod nodavlat notijorat tashkilotlar mavjud va ular katta kuch bo‘lib, ularga yangi vazifalar ham yuklanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida buni shunday ifodaladi: “... nodavlat notijorat tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bugungi kunda aholining o‘ylantiradigan muammolarga davlat idorasi e‘tiborini qaratib, o‘zlarining asoslangan takliflarini berib borishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi” 7 . O‘zbekiston Respublikasida aynan shu tashkilotlarning faoliyatini tartibga solish uchun “Nodavlat, notijorat tashkilotlar to‘g‘risida” , “Nodavlat, notijorat tashkilotlarining foaliyatining kafolatlari to‘g‘risida” kabi normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, “Nodavlat, notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi qonunning 2- moddasida ularga jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriylik asosida tashkil etilgan, daromad (foyda) olishni o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan hamda olingan daromadlarni (foydani) o‘z qatnashchilari (a’zolari) o‘rtasida taqsimlamaydigan o‘zini o‘zi boshqarish tashkilotilari ekanligi keltirib o‘tilgan. O‘zbekiston Respublikasida nodavlat va notijorat tashkilotlar qonunchilikka ko‘ra quyidagi huquqlarga eg: – o‘z a’zolari va qatnashchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish; 7 Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 167-b. 13– ijtimoiy hayotning turli masalalariga doir tashabbuslar bilan chiqish, davlat hokimiyati va boshqaruv organlariga takliflar kiritish; – o‘z faoliyati to‘g‘risida axborot tarqatish; – ommaviy axborot vositalarini ta’sis etish hamda belgilangan tartibda noshirlik faoliyatini amalga oshirish; – ustavda belgilangan vazifalarni bajarish uchun tadbirkorlik tuzilmalarini tashkil etish; – o‘z ramziy belgilarini ta’sis etish; – o‘z faoliyatiga taalluqli masalalar yuzasidan yig‘ilishlar, konferensiyalar o‘tkazish; – qonunchilikka muvofiq vakolatxonalar ochish va filiallar tashkil etish 8 . Xususan, ushbu tashkilotlar o‘zlarining vakolatxonalarini ochish hamda filiallarini tashkil etishlari mumkin va ular davlat ro‘yxatidan belgilangan tartibda o‘tkazilgan paytdan e’tiboran yuridik shaxs maqomiga ega bo‘ladi. Nodavlat, notijorat tashkilotining manfaatlarini ifodalaydigan va himoya qiladigan, shuningdek, u turgan yerdan tashqarida joylashgan alohida bo‘linma nodavlat notijorat tashkilotining vakolatxonasi hisoblanadi. Nodavlat, notijorat tashkilotining filiali esa u turgan yerdan tashqarida joylashgan alohida bo‘linma bo‘lib, uning barcha vazifalarini yoki vazifalarining bir qismini, shu jumladan vakolatxona vazifalarini amalga oshiradi. O ‘ zbekiston Respublikasida n odavlat notijorat tashkilotlari jamoat birlashmasi, ijtimoiy fond, muassasa shaklida, shuningdek qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa shaklda tashkil etilishi mumkin. Ma’naviy yoki boshqa nomoddiy ehtiyojlarni qondirish uchun o‘z manfaatlarining mushtarakligi asosida qonunda belgilangan tartibda birlashgan fuqarolarning ixtiyoriy birlashmasi jamoat birlashmasi deb e’tirof etiladi. Jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriy mulkiy badallar qo‘shish asosida tashkil etilgan, xayriya, ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni ko‘zlaydigan, a’zoligi bo‘lmagan nodavlat notijorat 8 Nodavlat notijorat tashkilotlari to ‘ g ‘ risida – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son. 14tashkiloti jamoat fondi hisoblanadi. Shuningdek jamoat fondi har yili o‘z faoliyati to‘g‘risida hisobot e’lon qilib borishi shart. Nodavlat, notijorat tashkilotlarining navbatdagi tashkiliy-huquqiy shakli bu muassasa hisoblanib, u ijtimoiy, madaniy va boshqa notijorat tusdagi vazifalarni amalga oshirish uchun jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda tuziladi. Bundan tashqari xalqaro nodavlat, notijorat tashkilotlari ham mavjud bo‘lib, ular o‘z ustaviga va qonunchilikka muvofiq O‘zbekiston Respublikasi hududida hamda bitta yoki undan ko‘proq chet el davlati hududida faoliyat olib borishlari mumkin. “Nodavlat, notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi qonunda ushbu tashkilotlarni tuzish tartibi belgilab qo‘yilgan. Nodavlat notijorat tashkiloti uning muassislar (a’zolari) qarori asosida qonunchilikka muvofiq tuziladi. Nodavlat, notijorat tashkilotlar uyushmasi yoki ittifoqini tuzish ham mumkin. Bu kamida ikkida tashkilotning tashabbusi bilan amalga oshiriladi. Nodavlat va notijorat tashkilotining tashabbuskorlari yoki muassislari ta’sis syezdini (konferensiyasini) yoki umumiy yig‘ilishni chaqiradilar, unda ustav qabul qilinadi hamda rahbar organlari tuziladi. Syezda muassislar tomonidan tasdiqlangan ustav va qatnashchilar tomonidan tuzilgan ta’sis shartnoma, gar uyushma bo‘lsa ular tasdiqlagan ustav nodavlat, notijorat tashkilotlarining ta’sis hujjatlari hisoblanadi. Ushbu hujjatlardagi talablar muassislar, a’zolar va qatnashchilar uchun majburiydir. Tuzilgan tashkilotning ustavida quyidagilar belgilanadi: – nodavlat notijorat tashkilotining nomi, maqsad va vazifalari, uning tashkiliy-huquqiy shakli, u o‘z faoliyatini amalga oshiradigan hudud; – nodavlat notijorat tashkilotining tuzilmasi va rahbar organlari, zaruratga qarab uning nazorat-taftish organlari (ijtimoiy fondlar uchun — majburiy) yoki auditorlarni (auditorlik firmalarini) jalb etishning majburiyligi; – rahbar organlarning vakolat doirasi va ularni shakllantirish tartibi, ularning vakolat muddatlari, doimiy asosda ishlaydigan rahbar organ joylashgan hududi; 15– a’zolik belgilangan birlashmalar uchun — a’zo bo‘lish va a’zolikdan mahrum bo‘lish shartlari va tartibi, a’zolarning huquq va majburiyatlari; – pul mablag‘lari va boshqa mol-mulkni shakllantirish manbalari, nodavlat notijorat tashkiloti hamda uning tarkibiy bo‘linmalarining mol-mulkni boshqarish borasidagi huquqlari; – qayta tashkil qilish va tugatish tartibi; – ustavga o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar kiritish tartibi. Ustavda tashkilotning ramziy belgilar tavsifi, shuningdek, uning faoliyatiga taalluqli, qonunchilikka zid bo‘lmagan boshqa qoidalar ham nazarda tutilishi mumkin 9 . Ta’sis shartnomada esa taraflar nodavlat, notijorat tashkilotlari uyushmasini tuzish majburiyatini oladilar, uni tuzish sohasida birgalikda faoliyat ko‘rsatish tartibini, unga o‘z mol-mulkini berish hamda uning faoliyatida ishtirok etish, tashkilotning faoliyatini boshqarish, muassislarning uning tarkibidan chiqish shartlarini belgilab beradilar. Ta’sis shartnomasiga muassislarning kelishuviga binoan boshqa shartlar ham kiritilishi mumkin. Nodavlat notijorat tashkiloti davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran tuzilgan deb hisoblanadi. Bu jarayon adliya organlari tomonidan amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan xalqaro nodavlat notijorat tashkilotlari, bosh tashkiloti mamlakatdan tashqarida joylashgan xalqaro nodavlat notijorat tashkilotlarining hamda chet el nodavlat notijorat tashkilotlarining vakolatxonalari va filiallari, respublika, viloyatlararo nodavlat notijorat tashkilotlari O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilsa, viloyat, tuman, shahar, shaharcha, qishloq va ovul hududlarida faoliyat olib boradigan nodavlat notijorat tashkiloti esa Qoraqalpog‘iston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar adliya boshqarmalarida ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi nodavlat notijorat tashkilotlarining chet el fuqarolari bo‘lgan xodimlarini, shuningdek ularning qaramog‘idagi oila a’zolarini belgilangan tartibda akkreditatsiya qilishni amalga oshiradi. 9 Nodavlat notijorat tashkilotlari to ‘ g ‘ risida – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son. 16Nodavlat notijorat tashkilotini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun hujjatlarni qabul qilib olgan adliya organi ularni bir oylik muddat ichida ko‘rib chiqadi hamda nodavlat notijorat tashkilotini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qiladi va qaror qabul qilingan paytdan e’tiboran uch kun ichida muassislarga davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida guvohnomasini taqdim etadi. Adliya organi davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilishi ham mumkin. Ushbu vaziyatda qonunchilikning qaysi qoidalari buzilganligi davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etishga olib kelganligi haqida aniq ko‘rsatilgan hujjat beradi. Bunga quyidagi holatlar asos qilib olinishi mumkin: – nodavlat notijorat tashkilotining ta’sis hujjatlari O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini zo‘rlik bilan o‘zgartirishni, suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga putur yetkazishni, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini kamsitishni, urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ‘ib qilishni, fuqarolarning sog‘lig‘i va ma’naviyatiga tajovuz qilishni maqsad qilib qo‘ygan bo‘lsa; – hujjatlar ro‘yxat bo‘yicha to‘liq taqdim etilmagan yoki ular lozim darajada rasmiylashtirilmagan bo‘lsa; – hujjatlar ustav qabul qilingan paytdan boshlab ikki oylik muddat o‘tganidan keyin taqdim etilgan bo‘lsa; – ilgari xuddi shu nomdagi nodavlat notijorat tashkiloti ro‘yxatdan o‘tkazilgan bo‘lsa; – nodavlat notijorat tashkilotini tuzishning qonunda belgilangan tartibi buzilgan bo‘lsa yoki uning ta’sis hujjatlarida qonunga nomuvofiqliklar bo‘lsa; – ro‘yxatdan o‘tkazish uchun taqdim etilgan ta’sis hujjatlarida atayin noto‘g‘ri ma’lumotlar keltirilganligi aniqlangan bo‘lsa; – nodavlat notijorat tashkilotining nomi yoki ramziy belgilari ma’naviyatga, fuqarolarning milliy va diniy tuyg‘ulariga daxl qilsa; – nodavlat notijorat tashkilotining ta’sis hujjatlarida harbiylashtirilgan birlashmalar tuzish nazarda tutilgan bo‘lsa 10 . 10 Nodavlat notijorat tashkilotlari to ‘ g ‘ risida – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son. 17Shuningdek, nodavlat, notijorat tashkilotini tuzish maqsadga muvofiq emas degan vaj bilan uni ro‘yxatdan o‘tkazishni rad etishga yo‘l qo‘yilmaydi. Agar tashkilot rad etilganlik sabablarini bartaraf etgan taqdirda ro‘yxatdan o‘tish uchun takroran hujjat topshirishi mumkin. Muassislar nodavlat, notijorat tashkilotini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish rad etilganligi, shuningdek ro‘yxatdan o‘tkazish muddatlari buzilganligi ustidan tegishli sud organlariga shikoyat qilishga haqlidirlar. Nodavlat va notijorat tashkilotlarining foaliyati davlat tomonidan doimiy ravishda qo‘llab-quvvatlanadi. Bu jarayon turli xil subsidiyalar, grantlat va ijtimoiy buyurtmalar shaklida amalga oshiriladi. Shundan davlat subsidiyasi O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti, davlat maqsadli jamg‘armalari mablag‘lari hisobidan nodavlat notijorat tashkilotlarini qo‘llab-quvvatlash uchun beriladigan va maxsus loyihalar bilan bog‘liq bo‘lmagan moliyaviy yoki boshqa moddiy ko‘makdir. Keyingisi davlat granti hisoblanib u nodavlat notijorat tashkilotlariga ijtimoiy foydali maqsadlarga erishishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirish uchun tanlov asosida davlat budjeti mablag‘lari hisobidan beriladigan pul mablag‘lari va moddiy resurslardir. Sotsial va ijtimoiy ahamiyatga molik loyihalarni amalga oshirish uchun davlat organi va nodavlat notijorat tashkiloti o‘rtasida shartnoma tuzish orqali ishlarni bajarish yoki tadbirlar o‘tkazishga qaratilgan davlat topshirig‘i ijtimoiy buyurtma hisoblanadi. Bundan tashqari mamlakatda demokratik o‘zgarishlarni yanada rivojlantirishga va bunda nodavlat notijorat tashkilotlarining faol ishtirok etishiga ko‘maklashish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzurida Nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qo‘llab-quvvatlash jamoat fondi, shuningdek Fond mablag‘larini boshqarish bo‘yicha Parlament komissiyasi faoliyat olib boradi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 72-moddasida keltirilganidek davlat nodavlat notijorat tashkilotlarining huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini ta’minlaydi, ularga jamiyat hayotida ishtirok etish uchun teng huquqiy imkoniyatlar yaratadi. Davlat organlari va mansabdor shaxslarning nodavlat 18notijorat tashkilotlari faoliyatiga aralashishiga, shuningdek nodavlat notijorat tashkilotlarining davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyatiga aralashishiga yo‘l qo‘yilmaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari o‘rtasida ijtimoiy sheriklik munosabatlarini hamda dolzarb masalalarni hal etishda ularning hamkorligini kuchaytirish, barcha sohalarda amalga oshirilayotgan islohotlarda nodavlat notijorat tashkilotlarining tashabbuskorligi va faolligini ta’minlash ham fuqarolik jamiyati institutitutlarini rivojlantirish uchun xizmat qilishini ta’kidlab o‘tgan 11 . 11 Sh.Mirziyoyev Yangi O ‘ zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O ‘ zbekiston, 2022. – 91-b. 19II. BOB JAMOAT BIRLASHMALARI 2.1. Jamoat birlashmalari tushunchasi va ularning o ‘ziga xos xususiyatlari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 70-moddasiga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasida kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar tashkilotlari, faxriylar, yoshlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar hamda fuqarolarning boshqa birlashmalari jamoat birlashmalari sifatida e’tirof etiladi. Jamoat birlashmalari eng muhim demokratik institutlardan hisoblanib, ular fikrlar va g ‘ oyalar xilma-xilligini amalda ta’minlovchi muhim vositadir 12 . 1991-yil 15-fevralda qabul qilingan “O ‘zbekiston Respublikasi j amoat birlashmalari to ‘g‘risida”gi (keyingi o‘rinlarda qonunning) 223-XII-sonli O ‘zbekiston Respublikasi qonunining 1-moddasida jamoat birlashmalariga quyidagicha ta’rif berilgan: “O‘z huquqlari, erkinliklarini hamda siyosat, iqtisodiyot, ijtimoiy rivojlanish, fan, madaniyat, ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda ro‘yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolarning xohish-irodalarini erkin bildirishlari natijasida vujudga kelgan ixtiyoriy tuzilma jamoat birlashmasidir. Siyosiy partiyalar, ommaviy harakatlar, kasaba uyushmalari, xotin-qizlar, yoshlar va bolalar tashkilotlari, veteranlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkilotlari, ilmiy-texnikaviy, madaniy-ma’rifiy, jismoniy tarbiya-sport va boshqa ko‘ngilli jamiyatlar, ijodiy uyushmalar, yurtdoshlar uyushmalari, assotsiatsiyalar va fuqarolarning boshqa birlashmalari jamoat birlashmalari deb e’tirof etiladi”. Qonunning 6-moddasiga ko‘ra jamoat birlashmalari respublika (jumhuriyat) va mahalliy bo‘lishi mumkin. Ustavda belgilangan vazifalarga muvofiq faoliyati butun jumhuriyat hududida amalga oshiriladigan jamoat birlashmalari jumhuriyat jamoat birlashmalariga kiradi. Bunda siyosiy partiyaning kamida sakkizta hududiy subyektda (viloyatda), shu jumladan Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Toshkent 12 Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 165-b. 20shahrida yashayotgan kamida yigirma ming, kasaba uyushmasining esa, kamida uch ming a’zosi bo‘lishi kerak. Viloyat, nohiya, shahar, posyolka va qishloq jamoat birlashmalari mahalliy jamoat birlashmalariga kiradi. Ustavda belgilangan vazifalarga muvofiq faoliyati butun viloyat hududida, Toshkent shahrida esa butun shahar hududida amalga oshiriladigan jamoat birlashmalari viloyat, Toshkent shahar jamoat birlashmalariga kiradi. Ustavda belgilangan vazifalarga muvofiq faoliyati butun nohiya (shahar) hududida amalga oshiriladigan jamoat birlashmalari nohiya (shahar) jamoat birlashmalariga kiradi. Ustavda belgilangan vazifalarga muvofiq faoliyati posyolka, qishloq hududida amalga oshiriladigan jamoat birlashmalari posyolka, qishloq jamoat birlashmalariga kiradi. Zarurat paydo bo‘lgan hollarda viloyatlararo va nohiyalararo jamoat tashkilotlari tuzilishi mumkin. Qonunga ko‘ra jamoat birlashmasi kamida o‘n nafar fuqaroning tashabbusi bilan tuziladi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari jamoat birlashmasi a’zolari (qatnashchilari) bo‘ladilar. Jamoat birlashmasini tuzish tashabbuskorlari ta’sis syezdini (konferensiyasini) yoki umumiy yig‘ilishini chaqiradilar, unda ustav (nizom, o‘zga asosiy hujjat) qabul qilinadi va rahbar idoralar tuziladi. Jamoat birlashmalari fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar hamda erkinliklarni ro‘yobga chiqarish va himoya qilish; fuqarolarning faolligi va tashabbuskorligini, davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda ularning ishtirok etishini rivojlantirish; kasb-kor va havaskorlik qiziqishlarini qondirish; ilmiy, texnikaviy va badiiy ijodkorlikni rivojlantirish; aholining sihat-salomatligini saqlash, xayriya faoliyatida qatnashish; madaniy-ma’rifiy, jismoniy tarbiya- sog‘lomlashtirish va sport ishlarini amalga oshirish; tabiatni, madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish; vatanparvarlik va insonparvarlik tarbiyasi; respublikalararo va xalqaro aloqalarni kengaytirish, xalqlar o‘rtasida tinchlik va do‘stlikni mustahkamlash; qonunda taqiqlanmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish maqsadida tuziladi. Faoliyati jamiyatning axloqiy negizlarini, umumbashariy insonparvarlik qadriyatlarini buzishga qaratilgan, shuningdek konstitutsion tuzumni 21g‘ayriqonuniy yo‘l bilan o‘zgartirish yoki O‘zbekiston Respublikasi hududining birligini buzish, urushni, zo‘ravonlikni va shafqatsizlikni, jamiyatni parchalashga olib boradigan ijtimoiy, shu jumladan sinfiy, shuningdek irqiy, milliy va diniy adovatni avj oldirish, qonunchilik bilan taqiqlangan boshqa xatti-harakatlar qilish maqsadini ko‘zlaydigan jamoat birlashmalarining tuzilishiga yo‘l qo‘ymaydi. Harbiylashtirilgan jamoat birlashmalari va qurolli tuzilmalar, shuningdek diniy xarakterga ega partiyalar, ularning filiallari va boshqa struktura bo‘laklari tashkil etish taqiqlanadi. Siyosiy partiyalardan tashqari jamoat birlashmalarining ustavida chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning birlashmaga a’zo bo‘lishlari ko‘zda tutilishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasining o‘n sakkiz yoshga to‘lgan fuqarolari jumhuriyat siyosiy partiyalarining a’zolari bo‘lishlari mumkin. Bir siyosiy partiyaning a’zosi ayni vaqtda boshqa siyosiy partiyaning a’zosi bo‘la olmaydi. Siyosiy partiyalar va kasaba uyushmalaridan tashqari jamoat birlashmalarining faoliyatida ularning ustavlarida ko‘zda tutilgan hollarda jamoa a’zolari: korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning mehnat jamoatlari, fuqarolarning birlashmalari ishtirok etishlari mumkin. O‘zbekiston Respublikasida amal qiluvchi xalqaro jamoat tashkilotlarining, jumhuriyat, viloyatlararo birlashmalarining ustavlari O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro‘yxatga olinadi. Qoraqalpog‘iston Respublikasida jamoat birlashmasining ustavini ro‘yxatga olish tartibi Qoraqalpog‘iston Respublikasi qonunchiligi bilan belgilanadi. Viloyat, nohiya, shahar, posyolka, qishloq hududida yoki ikki va undan ortiq nohiya, shahar, posyolka, qishloq hududida faoliyatini amalga oshiradigan jamoat birlashmalarining ustavlari viloyatlar, Toshkent shahar hokimliklarining adliya boshqarmalari tomonidan ro‘yxatga olinadi. Jamoat birlashmasi ustavini ro‘yxatga olish uchun ustav qabul qilingan kundan boshlab bir oy muddat ichida mazkur jamoat birlashmasi rahbar idorasi a’zolari tomonidan imzolangan va shu a’zolar har birining familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan yili, istiqomat joyi ko‘rsatilgan ariza topshiriladi. Ustavni 22ro‘yxatga olish haqidagi ariza u topshirilgan kundan boshlab bir oy muddatda ko‘rib chiqiladi. Jamoat birlashmalari ustavlariga kiritilgan o‘zgarishlar, qo‘shimchalar ham ustavlarni ro‘yxatga olish tartibi va muddatlariga muvofiq ro‘yxatga olinishi lozim. Jamoat birlashmasi yoki uning tashkilotlari (idoralari) ularning ustavlari ro‘yxatga olingan kundan boshlab ushbu Qonunda belgilab qo‘yilgan tartibda o‘z faoliyatlarini amalga oshiradilar va fuqarolik qonunchiligiga muvofiq huquqiy shaxs deb tan olinishi mumkin. Xalqaro jamoat birlashmalarining, ularning bo‘linmalarining filiallari, shu jumladan ommaviy harakatlari va ularning tarmoq bo‘linmalarining, shuningdek jumhuriyat va mahalliy jamoat birlashmalari (shu jumladan ommaviy harakatlarning) O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida va uning joylaridagi idoralarida o‘z ustavlarini ro‘yxatdan o‘tkazmagan bo‘lsalar, O‘zbekiston Respublikasi hududida faoliyat ko‘rsatishlariga yo‘l qo‘yilmaydi. Jamoat birlashmasi ustavini, unga kiritilgan keyingi o‘zgartishlar va qo‘shimchalarni ro‘yxatdan o‘tkazganlik uchun O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan miqdorda davlat boji undiriladi 13 . 13 O ‘ zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari to ‘ g ‘ risidagi qonun – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son, 18.05.2022-y., 03/22/770/0424-son. 232.2. Jamoat birlashmalarining tizimi va faoliyatining asosiy yo ‘nalishlari O ‘ zbekistonda jamoat birlashmalari tizimiga kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin-qizlar, faxriylar va yoshlar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar va fuqarolarning boshqa uyushmalari kiradi, bu Konstitutsiyaning 70-moddasida belgilangan 14 . Jamoat birlashmalari kishilarni siyosiy qarashlari (siyosiy partiyalar), faoliyati yo ‘ nalishiga (kasaba uyushmalari), jinsiga (xotin-qizlar qo ‘ mitalari), yoshiga (Yoshlar Ittifoqi), qobiliyati, kasbiga (yozuvchilar, arxitektorlar ittifoqlari) qarab birlashtiradi. O ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 73-moddasiga ko‘ra kasaba uyushmalari xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini va manfaatlarini ifoda etadilar va himoya qiladilar. Kasaba uyushmalariga a’zo bo‘lish ixtiyoriydir. Kasaba uyushmalarining faoliyati “Kasaba uyushmalari to‘g‘risida”gi (keyingi o‘rinlarda qonunning) qonun bilan tartibga solinadi. Qonunda fuqarolarning o‘z faoliyati yoki o‘qishi turi bo‘yicha umumiy kasbiy manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lgan, ularning mehnatga oid, boshqa ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini ifodalash hamda himoya qilish maqsadida tuziladigan, o‘z ustavi asosida faoliyat ko‘rsatadigan ixtiyoriy jamoat birlashmasi kasaba uyushmasi ekanligi belgilangan. Bundan tashqari quyidagi tushunchalar ham keltirilgan: boshlang‘ich kasaba uyushmasi tashkiloti — bir yoki bir nechta ish beruvchida ishlaydigan yoki tegishli ta’lim muassasasida o‘qiydigan kasaba uyushmasi a’zolarining tegishli kasaba uyushmasi ustavi asosida faoliyat ko‘rsatadigan ixtiyoriy birlashmasi; kasaba uyushmalarining birlashmasi — xodimlarning kasbiy, mehnatga oid, ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini amalga oshirish hamda himoya qilishda harakatlarning muvofiqlashtirilishiga va birligiga erishish maqsadida tarmoqqa doir, hududiy yoki kasbiy o‘ziga xoslikni hisobga oluvchi boshqa belgi bo‘yicha tuziladigan ixtiyoriy birlashma; 14 Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 165-b. 24kasaba uyushmasining bo‘linmasi — kasaba uyushmasining ustaviga muvofiq tashkil etiladigan, tegishli hududda uning vazifalarini yoki vazifalarining bir qismini amalga oshiradigan bo‘linma. Kasaba uyushmalari faoliyatining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat: qonuniylik; ixtiyoriylik; kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik; mustaqillik va o‘zini o‘zi boshqarish; teng huquqlilik; oshkoralik va ochiqlik. Ular qonunga asosan quyidagi huquqlarga ega: — xodimlarning ijtimoiy-iqtisodiy huquq va manfaatlarini himoya qilish masalalarini hal qilishda ishtirok etadi; — normativ hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda ishtirok etadi; — jamoa muzokaralarini olib borishga hamda jamoa shartnomalari va kelishuvlarini tuzishda ishtirok etadi; — bandlikka ko'maklashadi; — xodimlarni ijtimoiy himoya qilishda ishtirok etadi; — axborot olish huquqiga ega; — mehnatni muhofaza qilishda qatnashadi; — jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda ishtirok etadi; — mehnat nizolarini ko‘rib chiqishda xodimlarning manfaatlarini himoya qiladi va boshqa qonun hujjatlarda belgilangan vakolatlarga ega. Jamoat birlashmalari, turidan qat’i nazar, xalqning erkin faoliyati va ijtimoiy hayotda ishtirokini ta’minlash vositasi hisoblanadi. Bu tashkilotlarning samarali faoliyatidan fuqarolar ham, davlat ham manfaatdor. Fuqarolar ularning faoliyati orqali jamiyat ishlarida, davlatni boshqarishda ishtirok etsa, o ‘ z qarashlarini bayon etib, manfaatlarni to ‘ la himoya qilsa, davlat o ‘ zining ayrim funksiyalarini ularga o ‘ tkazib, muhim masalalarni hal qilishga jalb etadi. Ya’ni, jamiyatni boshqarishda jamoat birlashmalariga tayanadi 15 . Konstitutsiyaning 74-moddasigi binoan s iyosiy partiyalar turli ijtimoiy tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o‘zlarining demokratik yo‘l bilan saylab qo‘yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok 15 Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 165-b. 25etadilar. Siyosiy partiyalar o‘z faoliyatining moliyalashtirilishi manbalari haqida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga yoki u vakolat bergan organga belgilangan tartibda oshkora hisobotlar taqdim etadilar. “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi qonunga ko’ra siyosiy partiya O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining qarashlar, manfaatlar va maqsadlar mushtarakligi asosida tuzilgan, davlat hokimiyati organlarini shakllantirishda jamiyat muayyan qismining siyosiy irodasini ro‘yobga chiqarishga intiluvchi hamda o‘z vakillari orqali davlat va jamoat ishlarini idora etishda qatnashuvchi ko‘ngilli birlashmasidir. Qonunga binoan O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi bir paytning o‘zida faqat bitta siyosiy partiyaga a’zo bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti respublika barcha fuqarolarining huquq va erkinliklariga rioya qilinishining kafili sifatida prezidentlik vakolatlarini bajarish muddati davomida siyosiy partiyaga a’zolikni yoki unda ishtirok etishni to‘xtatib turishi yoxud butunlay to‘xtatishi shart. Quyidagilar siyosiy partiyalarga a’zo bo‘la olmaydilar: — sudyalar; — O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasining mansabdor shaxslari; — prokurorlar va prokuratura tergovchilari; — ichki ishlar, O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi organlari, davlat xavfsizlik xizmati xodimlari; — harbiy xizmatchilar; — xorijiy davlatlarning fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar. Siyosiy partiyalarga a’zolik yakka tartibda qayd etiladi. Siyosiy partiyani tuzish uchun kamida sakkizta hududiy subyektda (viloyatda), shu jumladan Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Toshkent shahrida yashayotgan hamda partiyaga birlashish istagida bo‘lgan kamida yigirma ming fuqaroning imzosi bo‘lishi talab etiladi. Siyosiy partiya tuzish tashabbuskorlari kamida ellik kishidan iborat bo‘lishi lozim. Siyosiy partiyalar O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro‘yxatga olinadi. 26Diniy tashkilotlar ham jamoat birlashmasi hisoblanib, ularning faoliyati “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘rsida”gi qonun bilan tartibga solinadi. Ushbu qonunga binoan diniy tashkilot bu fuqarolarning belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilgan, birgalikda dinga e’tiqod qilish, ibodat qilish, diniy rasm- rusumlar va marosimlarni bajarish maqsadida tashkil etilgan, daromad (foyda) olishni o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan hamda olingan daromadlarni (foydani) o‘z ishtirokchilari (a’zolari) o‘rtasida taqsimlamaydigan ko‘ngilli birlashmasi. Davlat diniy tashkilotlar zimmasiga davlatning biror-bir vazifalarini bajarishni yuklamaydi, ularning qonunchilikka zid bo‘lmagan faoliyatiga aralashmaydi. Diniy tashkilotlar davlat vazifalarini bajarmaydi. Davlat diniy tashkilotlarning faoliyatini moliyalashtirmaydi va dinga e’tiqod qiluvchilarning din bilan bog‘liq his-tuyg‘ularini haqoratlaydigan faoliyatga yo‘l qo‘ymaydi. O‘zbekiston Respublikasida diniy ruhdagi siyosiy partiya va boshqa jamoat birlashmasining, respublikadan tashqarida tuziladigan diniy partiyalar vakolatxonalari va filiallarining tashkil etilishiga hamda faoliyatiga, siyosiy partiyalar va siyosiy maqsadlarni ko‘zlovchi boshqa jamoat birlashmalari faoliyatida diniy tashkilotlarning ishtirok etishiga, shuningdek ularga moliyaviy yoki boshqa yordam ko‘rsatishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Shuningdek, Konstitutsiyaning 75-moddasiga binoan diniy tashkilotlar davlatdan ajratilgan hamda qonun oldida tengdirlar. Davlat diniy tashkilotlarning faoliyatiga aralashmaydi. Davlat qonunda belgilangan tartibda faoliyat ko‘rsatayotgan diniy tashkilotlar faoliyatining erkinligini kafolatlaydi. XULOSA 27Umuman olganda fuqarolik jamiyati bu davlatdan mustaqil va undan holi munosabatlar tizimi hisoblanib, u aksariyat hollarda shaxs hamda jamoalarning insonlarning xususiy manfaat va ehtiyojlari sohasi tarzida ta’riflanadi. Fuqarolar huquq va erkinliklarining ko ‘ pchilik qismi mana shu xususiy hayot sohasida amalga oshiriladi. Biroq, bu shaxslarning ijtimoiy hayotdan ajralib qolganligini, begonalashtirilishini anglatmaydi, balki shaxslar o‘rtasidagi turli aloqalar, hamkorlik, hamjihatlikning ifodasidir. Mazkur mushtaraklik va hamjihatlik tashkiliy-institutsiyaviy ko‘rinishga ega bo‘lib, u turli ijtimoiy kuchlar, nodavlat tashkilotlar, birlashmalar mavjudligi bilan tavsiflanadi. Hozirgi kunda jamiyatni modernizatsiyalash sharoitida davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari bilan fuqarolik jamiyati tuzilmalarining hamkorligi hamda ijtimoiy sherikligini shakllantirish ham o‘ta dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, fuqarolik jamiyati institutlari, subyektlari va shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni huquqiy tartibga solish mazmuni tubdan o‘zgarib borayotganligini ham e’tiborga olish lozim. Lekin mukammal fuqarolik jamiyati shakllangan, fuqarolarning huquqiy ongi va madaniyati eng yuqori darajagacha rivojlanib, jinoyatchilik butunlay yo‘q bo‘lib ketgan, hayotning ko‘plab sohalarini (ta’lim, sog‘liqni saqlasha va boshqalar) amalga oshirishning fuqarolik jamiyati institutlariga berilgan, keng jamoatchilik nazorati o‘rnatilgan mamlakatda davlat butunlay yo‘q bo‘lib ketmaydi, chunki ushbu jamiyatning fuqarolarining mudofaasini, boshqa davlatlar bilan diplomatik aloqalarni, moddiy, ma’naviy ta’minotini amalga oshirish, iqtisodiy sohani tartibga solish uchun davlatning ahamiyati juda yuqori hisoblanadi. Davlatimizda ushbu institutni takomillashtirish uchun ko‘plab ishlar amalga oshirilmoqda va 2021-2025-yillarga mo‘ljallangan fuqarolik jamiyatini rivojlasntirish konsepsiyasining maqsadi mamlakatimizda erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish, inson huquqlari va qonuniy manfaatlarini, demokratik qadriyatlarni himoya qilish, aholining siyosiy madaniyati va huquqiy ongini oshirish, davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari o‘rtasida 28ijtimoiy sheriklik munosabatlarini hamda dolzarb masalalarni hal etishda hamkorligini kuchaytirish, respublikada barcha sohalarda amalga oshirilayotgan islohotlarda nodavlat, notijorat tashkilotlarining tashabbuskorligi va faolligini oshirish hisoblanadi. Masalan, hozirda mamlakatimizda ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi ijtimoiy sohalarda nodavlat va notijorat tashkilotlari ko‘paymoqda. Bu institutni yanada takomillashtirish uchun birinchidan davlat va ma’muriy organlarning ularning faoliyatini aralashuvini butunlay yo‘q qilish, iqtisodni va ijtimoiy sohalarda ularning faoliyatini erkinlashtirish, ularning huquqlarini mustahkam himoya qilish kerak. Ikkinchidan esa qachonki mahalliy hokimiyatning vakolatlari jamoat birlashmalariga, asosan, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari (mahallalar)ga o‘tkazilsa fuqarolik jamiyati shakllantirishda katta qadam tashlangan bo‘ladi. Agar mahalliy hokimiyatlarga ushbu institutlarining vakolatlari berilib borilsa fuqarolik jamiyati qurish qiyin hisoblanadi. 29FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. RAHBARIY ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. Asralar to’plami. 1-23 jildlar. 1996-2015 yillar. 2. Mirziyoyev Sh . M . Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta ’ minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi . 3. Mirziyoyev Sh . M . Yangi O ‘ zbekiston taraqqiyot strategiyasi . – Toshkent : O ‘ zbekiston , 2022. – 420 b . II . ME ’ YORIY HUQUQIY HUJJATLAR 1. O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ( yangi tahrir ) – O ‘ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni . 2023- yil 1- maydagi O ‘ RQ -837- son Qonuni bilan qabul qilingan . " Xalq so ' zi " gazetasi № 87. 02.05.2023- yil . 1-6 bet . Qonunchilik ma ’ lumotlari milliy bazasi , 01.05.2023- y ., 03/23/837/0241- son [ Elektron manba ] https :// lex . uz / docs /-6445145. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Nodavlat, notijorat tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1999 y., 763-I-son. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Nodavlat, notijorat tashkilotlari faoliyatining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2007 y., 76-son. 4. O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari to‘g‘risida”gi qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1991 y., 233-XII-son. 5. O‘zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2021 y., 699-son. 6. O‘zbekiston Respublikasining “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996 y., 337-I- son. 307. O‘zbekiston Respublikasining “Kasaba uyushmalari”gi qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2019 y., 588-son. III. DARSLIK, O’QUV QO’LLANMALAR. 1. Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 400 b. 2. Saydullayev Sh Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 250 b. 3. Odilqoriyev X. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 500 b. 4. Islomov Z. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. – Toshkent:, 2007. – 905 b. 5. TDYU Yangilanayotgan konstitutsiya 100 ta savolga 100 ta javob – Toshkent : Adolat , 2023. –180 b . 6. Matyaqubov X. O ‘zbekistonning eng yangi tarixi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent. 2021. – 290 b. IV. INTERNET SAHIFALARI. 1. www.ziyonet.uz. O’zbekiston Respublikasi elektron kutubxonasi. 2. www.uza.uz . O’zbekiston milliy matbuot agentligi. 3. www.gov.uz. O’zbekiston Respublikasi xukumat portali. 4. www.norma.uz. “NORMA” Axborot huquqiy tizimi. 5. www.lex.uz.

MUNDARIJA

KIRISH

I. FUQAROLIK JAMIYATI INSTITUTLARI TUSHUNCHASI

1.1. Fuqarolik jamiyati institutlarining mazmun-mohiyati va tasniflanishi

1.2. Nodavlat, notijorat tashkilotlar tushunchasi va ularning huquqiy asoslari

II. JAMOAT BIRLASHMALARI

2.1. Jamoat birlashmalari tushunchasi va ularning o‘ziga xos xususiyatlari

2.2. Jamoat birlashmalarining tizimi va faoliyatining asosiy yo‘nalishlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить