Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari

Купить
“FUQAROLIK HUQUQI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari Toshkent – 2025-yil 1 M U N D A R I J A : Kirish ……………………………………………...……………………….3-5 1-bob. Fuqarolik muomalasining subyektlari va ularning huquqiy holati ………………………………………………………………………………5-12 1.1 Fuqarolik muomalasining qatnashchilari: tushunchasi va turlari.. ……....6-8 1.2 Fuqarolik muomalasida subyektlarning huquqiy layoqati va muomala layoqati……………………………………………………………………...8-18 2-bob. Tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari……19-25 2.1 Tovarlar, ishlar va xizmatlar haqida tushuncha va ularning huquqiy tartibga solinishi…………………………………………………………………....19-22 2.2 Shaxsiylashtirish vositalari: tushunchasi, turlari va ularning huquqiy himoyasi …………………………………………………………………..23-25 Xulosa……………………………………………………………….....……26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………..27 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi : Bozor iqtisodiyoti sharoitida fuqarolik muomalasi – iqtisodiy va huquqiy munosabatlarning asosiy ko‘rinishlaridan biridir. Mazkur muomalada ishtirok etayotgan subyektlar o‘rtasidagi aloqalar fuqarolik qonunchiligi orqali tartibga solinadi. Bugungi kunda tovarlar, ishlar va xizmatlar hayotimizning ajralmas bo‘lagiga aylangan, ularning shaxsiylashtirish vositalari esa iqtisodiy muhitda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar fuqarolik muomalasi ishtirokchilari bilan bog`liq munosabatlarni huquqiy tartibga solish bilan bevosita bog`liqdir. Bozor munosabatlariga o`tish, iqtisodiyotda xususiy mulkning mavqeini oshirish, xususiy mulkdorlar sinfini shakllantirish, tadbirkorlik faoliyatiga keng yo`l ochib berish, bozor infratuzilmasi institutlarini tashkil etish, raqobat muhitini shakllantirish, tadbirkorlik faoliyati subyektlari huquq va manfaatlarini himoya qilish ayni kunda dolzarb masalalardan hisoblanadi. Darhaqiqat, ijtimoiy hayotimizning barcha sohalarida tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Iqtisodiyot liberallashib, islohotlar chuqurlashmoqda va kishilarning tafakkuri, huquqiy ong va huquqiy madaniyati yuksalmoqda, o`z mulkiy va shaxsiy huquqlarini himoya qilish borasida amaliy ko`nikmalarga ega bo`lmoqda. Huquqiy munosabat ishtirokchilarining yuridik jihatdan tengligiga asoslangan mulkiy, shaxsiy va tashkiliy munosabatlarni huquqiy tartibga solishda, shaxslar o`rtasidagi o`zaro aloqalarni shartnomaviy usulda tartibga solishda, ijodiy faoliyatni huquqiy muhofaza qilishda fuqarolik huquqi muhim o`rin tutadi. Zero, u kundalik amalga oshiradigan faoliyatimiz, o`zaro muloqotlar, tashkiliy-xo`jalik aloqalari, moddiy va ma’naviy ehtiyojlarimizni qondirish kabi ko`plab hayotiy munosabatlarni tartibga soladigan, o`rganadigan huquq sohasi sanaladi . Kurs ishi mavzusining ilmiy o’rganganlik darajasi: Majburiyatlarning bajarilishini ta’minlash instituti fuqarolik huquqining muhim elementlaridan biri sifatida ilmiy jamoatchilik e’tiborini doimiy jalb qilib kelmoqda. Ushbu soha bo‘yicha yurtimizda va xorijiy davlatlarda bir qator nazariy va amaliy tadqiqotlar amalga oshirilgan. 3 Jumladan, Alisher Xomidovich Borotov – Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi tomonidan yozilgan maqolada fuqarolik- huquqiy munosabat lar ob’ektlarining xususiyatlari va ularning tasnifi tahlilini yoritgan, Askar Xasanovich Djumanov – Toshkent davlat yuridik universitetida himoya qilingan PhD dissertatsiyasi fuqarolik-huquqiy maqomi, ularning subyekt sifatidagi huquqiy holati va amaliy muammolariga bag‘ishlangan,Vasyl Stefanyk Prekarpat universiteti professori Oliinyk “Fuqarolik huquqining subyektlari sifatidagi shaxslarning huquqiy maqomi” mavzusida ilmiy ish yozgan. Ushbu tadqiqotda fuqarolik huquqining subyektlari sifatida shaxslarning huquqiy maqomi tahlil qilgan. Kurs ishi mavzusining maqsad va vazifasi: Fuqarol ik muomalas i qatnashch ilari, tovarlar, ishlar va xizmatlar ni shaxsiylashtirish vositalari ga oid huquqiy vositalarni chuqur o‘rganish, ularning amaliyotdagi o‘rnini tahlil qilish hamda ushbu institutni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishi mavzusining asosiy vazifalari quyidagilarni o’z ichiga oladi: -Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalariga oid qonun hujjatlarini o’rganish; -Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari bo’yicha qabul qilingan yangi normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish; -Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalarining bajarilishini ta’minlashga oid asosiy qonun hujjatini o’rganish; -Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalarini ta’minlashga oid asosiy qonun hujjatining umumiy qoidalarini har tomonlama tahlil qilish; -Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalarini ta’minlash to’g’risidagi normalarni tahlil qilish. Kurs ishi mavzusining obyekti: Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalariga oid qonun hujjatlari. 4 Kurs ishi mavzusining predmeti: O’zbekiston Respublikasining qonunchilik tizimidagi Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalariga oid qonun hujjatlarini o’z o’rnini tadqiq etish. Kurs ishida qo’llanilgan uslublar tasnifi: Kurs ishida qiyosiy-huquqiy, deduksiya, tasniflash, analogiya, tahlil, sintez, statistik, umumlashtirish, tizimlashtirish va ilmiy bilishning boshqa uslublaridan foydalanildi. Kurs ishining nazariy ahamiyati: Ushbu kurs ishining nazariy ahamiyati, fuqarolik huquqi sohasida amalga oshirilgan tadqiqotlar asosida yangi bilimlarni yaratish va mavjud ilmiy-ustaviy qarashlarni kengaytirishdan iboratdir. Fuqarolik muomalasining subyektlari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari kabi tushunchalarni chuqur tahlil qilish, huquqiy tizimni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Bunday tahlillar amaldagi qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar orqali ko‘riladi va so‘ngra ilmiy izlanishlarda qo‘llanilishi mumkin. Kurs ishining amaliy ahamiyati: Kurs ishining amaliy ahamiyati, nazariy asoslardan kelib chiqqan holda, huquqiy amaliyotda qo‘llaniladigan masalalarga e'tibor qaratishdan iborat. Fuqarolik muomalasining subyektlari va shaxsiylashtirish vositalarining huquqiy tartibga solinishi, amaldagi qonunchilikka kiritiladigan o‘zgarishlar va takliflarning samarali va real muammolarni hal qilishga yordam berishi mumkin. Bu, o‘z navbatid a, fuqarolik huquqini ng rivojlanis higa, biznes munosabatlarining qonuniy shakllanishiga hamda iste’molchilarni huquqiy himoya qilishga xizmat qiladi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish va asosiy qism (ikki bob) xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Xar bitta bob ikkita paragrafdan tashkil topgan bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi __ betni qamrab olgan. 5 1-bob. Fuqarolik muomalasining subyektlari va ularning huquqiy holati. 1.1 Fuqarolik muomalasining qatnashchilari: tushunchasi va turlari Fuqarolik muomalasi ning qatnashchil ari deganda fuqarolik huquqiy munosabatlarida ishtirok etuvchi subyektlar tushuniladi. Ular jismoniy shaxslar (fuqarolar), yuridik shaxslar, davlat va davlat nomidan chiqish qiluvchi boshqa subyektlar bo‘lishi mumkin. Har bir ishtirokchi o‘z huquq va majburiyatlariga ega bo‘lgan holda muomala qilishi lozim. Fuqarolik kodeksi fuqarolik muomalasida barcha subyektlarning tengligini kafolatlaydi. Bu prinsip shundan dalolat beradiki, hatto davlat ham oddiy fuqaro yoki korxona bilan bir xil maqomda ishtirok etadi. Bunday yondashuv adolat va shaffoflikni ta'minlaydi. Har qanday fuqarolik huquqiy munosabatlar murakkab huquqiy hodisa bo‘lib, uchta zaruriy elementdan tashkil topgan: fuqarolik huquqiy munosabatlar subyekti, obyekti va mazmuni. Fuqarolik huquqiy munosabatlarning subyektlari deyilganda, unda qatnashuvchi fuqarolik huquqiy munosabatlar ishtirokchilari tushuniladi. FKning 2-moddasi, ikkinchi qismiga ko‘ra, fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlarning ishtirokchilari bo‘ladilar. Huquqiy munosabat ishtirokchilaridan biri huquqqa ega bo‘lsa, huquqli(vakolatli) shaxs, boshqasi majburiyatga ega bo‘lsa, bunda u majburiyatli shaxs deb yuritiladi. Fuqarolik huquqiy munosabatlarda vakolatli va majburiyatli shaxslar bir-biriga qarama-qarshi turadi va biri ikkinchisisiz mavjud bo‘lmaydi. Vakolatli taraf sifatida ham majburiyatli taraf sifatida ham bir yoki bir qancha shaxslar qatnashishi mumkin. 1 Masalan: bir qancha jinoyatchilar uch kishiga umumiy mulk asosida taalluqli bo‘lgan ashyoni o‘g‘irlab ketdi. Bu yerda zarar yetkazishdan kelib chiqadigan fuqarolik huquqiy majburiyat vujudga keladi. Bunda majburiyatli taraf (zarar yetkazuvchilar) va huquqli taraf jabrlangan uch kishi(bir qancha shaxslar). Ba’zi fuqarolik huquqiy munosabatlarda majburiyatli taraf sifatida soni noaniq bo‘lgan shaxslar o‘rtaga chiqishi mumkin. Masalan: mualliflik fuqarolik huquqiy munosabatlarida asar muallifining 1 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet. 6 mualliflik huquqini buzmaslik uchun majburiyat ostida noaniq shaxslar doirasi turadi. Fuqarolik huquqiy munosabatlarda ishtirok etish uchun uning subyektlari huquq layoqatiga ega bo‘lishi shart. Fuqarolik huquqiy munosabatlar ishtirokchilarining huquq layoqati davlat tomonidan beriladi hamda ularni huquqning subyekti sifatida e’tirof etadi (FK, 17, 41- moddalar). Fuqarolik huquqiy munosabat subyektlariga berilgan muomala layoqati orqali fuqarolar o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni bajarish imkoniyatiga ega bo‘ladi (FK, 22-modda). 2 Yuridik shaxslar huquqiy munosabatlarda umumiy va maxsus huquq layoqatiga ega bo‘lishi mumkin. Bu haqda keyingi boblarda batafsil to‘xtab o‘tilgan. Fuqarolik huquqiy munosabatlarning ishtirokchisi sifatida O‘zbekiston Respublikasi, ma’muriy-hududiy tuzilmalar ham fuqarolik huquq layoqatiga va muomala layoqatiga ega bo‘ladi. Ular fuqarolik huquqiy munosabatlarida hokimiyat vakili sifatida emas, balki boshqa ishtirokchilar(fuqarolar, yuridik shaxslar) bilan tenglik tamoyili asosida qatnashadi. Davlat fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlarda ularning boshqa ishtirokchilari bilan baravar asoslarda ishtirok etadi (FK, 79-modda). Rossiya Federasiyasi qonunchiligida fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solingan munosabatlarda yuridik shaxslarning ishtirokini belgilab bergan normalar, agar qonunchilikda yoki subyektlarning xususiyatlaridan kelib chiqib boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, davlat ishtirokidagi munosabatlarga ham qo‘llaniladi (GK, 124-modda). Bundan tashqari, fuqarolik huquqiy munosabat ishtirokchilarining tarkibi huquqiy vorislik natijasida almashinishi mumkin. Bunda bir shaxsning huquq va majburiyatlari ikkinchi shaxsga – huquqiy vorisga o‘tadi. Huquqiy vorislik universal (umumiy) va singulyar (xususiy) bo‘lishi mumkin. Umumiy huquqiy vorislikda, qonunda ta’qiqlanganlardan tashqari, huquq va majburiyatlarning barchasi huquqiy vorisga o‘tishi tushuniladi. 3 Masalan, FKning 50-moddasiga muvofiq, yuridik shaxslar har qanday shaklda (qo‘shib yuborish, bo‘lish, ajratib yuborish, boshqa yuridik shaxsga aylantirish) qayta tashkil etilganda, qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning huquq va 2 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 3 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet. 7 burchlari topshirish hujjatiga muvofiq yangidan vujudga kelgan yuridik shaxsga o‘tadi. Xususiy huquqiy vorislik bir yoki bir necha huquqiy munosabatlarda yuz beradi. FKning 313-moddasi birinchi qismiga ko‘ra, majburiyat asosida kreditorga tegishli bo‘lgan huquq (talab) uning tomonidan bitim bo‘yicha boshqa shaxsga o‘tkazilishi (talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish) yoki qonun asosida boshqa shaxsga o‘tishi mumkin. Biroq ba’zi bir huquqlar mavjudki, ular bir shaxsdan ikkinchisiga o‘tishi mumkin emas. Kreditorning shaxsi bilan chambarchas bog‘langan huquqlarning, xususan, alimentlar undirish to‘g‘risidagi, hayotga yoki sog‘liqqa yetkazilgan zararni to‘lash to‘g‘risidagi talablarning boshqa shaxsga o‘tishiga yo‘l qo‘yilmaydi (FK, 214 modda). 1.2 Fuqarolik muomalasida subyektlarning huquqiy layoqati va muomala layoqati. Fuqarolik huquqiy munosabat subyekti — bu fuqarolik huquqi bo‘yicha o‘z huquqlari va majburiyatlarini amalga oshirishga qodir bo‘lgan shaxs yoki tashkilot. Fuqarolik huquqi subyektlari insonlar (jismoniy shaxslar) hamda yuridik shaxslar bo‘lishi mumkin. Fuqarolar-fuqarolik huquqiy munosabatining subyektlari sifatida. Fuqarolarning huquq layoqati. Fuqarolik-huquqiy munosabat huquqiy normalar bilan tartibga solinuvchi ijtimoiy munosabat ishtirokchilari o‘rtasida yuz beradi. Bu ishtirokchilar munosabatga individual yoki guruh bo‘lib kirishishlari mumkin. Huquqiy munosabat avvalambor, insonlar (insonlar jamoasi) o‘rtasidagi aloqa, bog‘lanish, munosabatdir va huquqiy munosabat subyekti deganda, huquqiy normalar tufayli muayyan munosabatlar ishtirokchisi hamda subyektiv huquq va yuridik majburiyatlar egasi bo‘lgan insonlar yoki tashkilotlar tushuniladi . Har qanday fuqarolik huquqi subyekti uning subyekt sifatida fuqarolik huquqiy muomalada faol qatnashishi uchun huquq layoqati va muomala layoqatiga ega bo‘lishlari lozim. Fuqarolik huquqining asosiy subyektlaridan biri hisoblangan fuqarolar ham xuddi shunday belgilarga ega bo‘lishlari talab etiladi. 4 Ma’lumki, fuqarolik huquqining subyekti sifatida fuqarolar deganda O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari, boshqa 4 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 8 davlatlarning fuqarolari, shuningdek, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar tushuniladi. Fuqarolik huquqining subyekti bo‘lish uchun fuqarolar qonunlar asosida belgilangan ma’lum sifatlarga ega bo‘lishi kerak. Bunday sifatlarning yig‘indisi fuqarolik huquqi subyektivligini tashkil qiladi. Fuqarolarning huquq subyektivligi o‘zida huquq layoqati va muomala layoqatini namoyon qiladi. Fuqarolarning huquq layoqati davlat tomonidan e’tirof etilgan huquq va burchlariga ega bo‘lish imkoniyati hisoblanadi. Huquq layoqati fuqarolik bilan organik bog‘langan. O‘zbekiston fuqaroligini olishi bilan bu shaxs huquq subyektiga aylanadi. 5 Fuqarolik kodeksida jismoniy shaxslarning emas, balki fuqarolarning huquq layoqati haqida to‘xtab o‘tiladi. O‘zRning fuqarolariga Fuqarolik kodeksining 17-moddasiga ko‘ra, fuqarolik huquq va burchlariga ega bo‘lish layoqati (huquq layoqati) teng ravishda e’tirof etiladi. O‘zRning fuqarolaridan tashqari fuqarolik huquqining subyekti bo‘lib, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar ham bo‘lishi mumkin. FKning 2-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, fuqarolik qonunchiligida belgilab qo‘yilgan qoidalar chet ellik fuqarolar, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar hamda chet ellik yuridik shaxslar ishtirokidagi munosabatlarga qo‘llaniladi. Buning mohiyati shundan iboratki, chet elllik fuqarolar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquqlari O‘zR hududida O‘zRning qonunlari bilan belgilanadi. Chet ellik fuqarolarning huquq layoqatini cheklashga doir qoidalar milliy qonunchilikda belgilab qo‘yilishi mumkin. Fuqarolar huquq layoqatining mohiyati bu fuqarolik qonunchiligiga ko‘ra ular olishi mumkin bo‘lgan fuqarolik huquq va majburiyatlar yig‘indisi tushuniladi. FKning 18-moddasida fuqarolarga tegishli bo‘lgan huquq layoqatining asosiy mazmuni keltirilgan bo‘lib, unga asosan fuqarolar mulk huquqi asosida mol-mulkka ega bo‘lishlari; mol mulkni meros qilib olishlari va vasiyat qilib qoldirishlari; banklarda jamg‘armalarga ega bo‘lishlari; tadbirkorlik, dehqon (fermer) xo‘jaligi bilan hamda qonunda ta’qiqlab qo‘yilmagan boshqa faoliyat bilan shug‘ullanishlari; mehnatdan foydalanishlari; yuridik shaxslar tashkil etishlari; mashg‘ulot turini va yashash joyini tanlashlari; fan, adabiyot va san’at asarlarining, ixtironing, qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa intellektual faoliyat natijalarining mualliflik huquqiga hamda 5 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 9 boshqa mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo‘lishlari mumkin. 6 FKning 24-moddasiga muvofiq, fuqaro yuridik shaxs tashkil etmasdan turib, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishga haqli. Faqat yakka tadbirkor sifatida davlat xizmatlari ko‘rsatish markazlaridan ro‘yxatidan o‘tkazish lozim bo‘ladi. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunning 7-moddasiga ko‘ra, jismoniy shaxslar yuridik shaxs tashkil etmagan holda birgalikdagi tadbirkorlik faoliyatini oilaviy tadbirkorlik, oddiy shirkat va dehqon xo‘jaligi shakllarida amalga oshirishi mumkin. Fuqarolarning muomala layoqati. Fuqaroning muomala layoqati o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va ularni bajarish layoqatidir (FK, 22-modda). Muomala layoqati kishining o‘zi sodir etayotgan harakatlarni to‘la anglab yetishi va ularni to‘g‘ri baholashni nazarda tutadi. Ya’ni u fuqaroning ruhiy yetuklik darajasi bilan bog‘liq. Ruhiy yetuklik fuqaroning yoshi va ruhiy jihatdan sog‘lomligiga bog‘liq. Jismoniy shaxslarning ruhiy holati turlicha bo‘lgani holda, ularning muomala layoqati ham farq qiladi. FKning 22-moddasi birinchi qismi mazmuniga ko‘ra, fuqaroning muomala layoqati, u voyaga yetgach, ya’ni o‘n sakkiz yoshga to‘lgach, to‘la hajmda vujudga keladi. Muomala layoqati quyidagi elementlardan tashkil topadi: o‘ziga tegishli huquqni mustaqil amalga oshirish layoqati, bitimlar tuzish layoqati, o‘zi uchun yangi huquq va majburiyat olish layoqati, o‘zining noqonuniy harakati orqali yetkazgan zarar uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlikda bo‘lish layoqati(delikt layoqat). O‘zbekiston Respublikasining FKga muvofiq, fuqarolarning muomalaga layoqatini ularning yoshiga qarab quyidagicha klassifikasiyalanadi: 1. Olti yoshgacha bo‘lgan bolalar ruhiy jihatdan yetuk bo‘lmaganligi sababli muomalaga layoqatsiz hisoblanadilar. 2. Olti yoshdan o‘n to‘rt yoshgacha bo‘lgan kichik yoshdagilarning muomala layoqatini belgilaydi (FK, 29-modda). Ular quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshira oladilar: 6 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 10 a) mayda maishiy bitimlar tuzish. Masalan, kundalik ehtiyojlar uchun magazindan daftar, ruchka, kitob xarid qilishlari mumkin; b) tekin manfaat ko‘rishga qaratilgan notarial tasdiqlashni yoki davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni talab qilinmaydigan bitimlar tuzish. Masalan, yaqin kishilaridan sovg‘alar olish; v) qonuniy vakil yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomonidan muayyan maqsad yoki erkin tasarruf etish uchun berilgan mablag‘larni tasarruf etish borasidagi bitimlar tuzish. Masalan, paltosini haq evaziga tozalashga berish, pochta xizmatidan foydalanish uchun haq evaziga bitimlar tuzish, xalqaro telefon aloqalaridan foydalanish va h.k. Xulosa qiladigan bo‘lsak, bu yoshdagi bolalar qisman bitimlar tuzish va qisman fuqarolik huquqlarini amalga oshirish layoqatiga ega bo‘ladi. Ammo keltirgan zararlari uchun javobgarlik bevosita ularning ota onalari, farzandlikka oluvchilari yoki vasiylari zimmasida bo‘ladi. Shu sababli bu yoshdagilarni ba’zan muomalaga layoqatsiz ham deb hisoblaydilar. 3. O‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlarning muomala layoqati. Bular qisman muomala layoqatiga egadirlar, chunki ular bitimlarni o‘z ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziligi bilan tuzadilar. Shunga e’tibor qaratish lozimki, bu yoshdagilar ota-onalari, farzandlikka oluvchilar va homiylarining roziligisiz quyidagilarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqli: a) o‘z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish; b) fan, adabiyot yoki san’at asarining, ixtironing yoxud o‘z intellektual faoliyatining qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa natijasi muallifi huquqini amalga oshirish; v) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qo‘yish va ularni tasarruf etish; g) mayda maishiy bitimlarni tuzish. 7 Yetarli asoslar mavjud bo‘lganida sud ota-onalar, farzandlikka oluvchilar yoki homiyning yoxud vasiylik va homiylik organining iltimosnomasiga muvofiq o‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga 7 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 11 yetmaganning o‘z ish haqi, stipendiyasi yoki boshqa daromadlarini mustaqil tasarruf etish huquqini cheklab qo‘yishi yoki bu huquqdan mahrum qilishi mumkin O‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar delikt majburiyatlar yuzasidan mustaqil ravishda mulkiy javobgar bo‘ladilar. Ular javobgarligining hususiyati shundaki, Fuqarolik kodeksining 994-moddasiga muvofiq o‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganning zararni qoplash uchun yetarli mol-mulki yoki boshqa daromad manbalari bo‘lmagan taqdirda, zarar to‘lig‘icha yoki uning yetishmagan qismi voyaga yetmaganning ota- onasi (farzandlikka oluvchilari) yoki vasiyi tomonidan, agar ular zarar o‘zlarining aybi bilan yetkazilmaganligini isbotlay olmasalar, to‘laydilar. 4. To‘la hajmda muomala layoqati. Shaxs voyaga yetgach, ya’ni 18 yoshga to‘lgach yuzaga keladi ya’ni qonunchilik ruhiy jihatdan to‘liq yetishgan deb hisoblaydi. To‘liq muomala layoqati bu fuqaroning o‘z majburiyatlari yuzasidan o‘ziga qarashli butun mol-mulki bilan javob berishini ham nazarda tutadi. FKning 25-moddasiga ko‘ra, fuqaro o‘z majburiyatlari yuzasidan o‘ziga qarashli butun mol-mulki bilan javob beradi, qonunga muvofiq undiruvni qaratish mumkin bo‘lmagan mol mulk bundan mustasno. 8 FKning 26-moddasida, fuqaro - yakka tadbirkor sud tomonidan bankrot deb topilgan taqdirda, uning mulkiy javobgarligi tartibi mustahkamlangan. Shuning bilan birga, ba’zi hollarda, fuqarolar 18 yoshga to‘lmasdan ham to‘la muomala layoqatiga ega bo‘lishlari mumkin. Jumladan, 1) voyaga yetguncha qadar qonuniy asosda nikohdan o‘tgan fuqaro nikohdan o‘tgan vaqtdan e’tiboran. Nikoh tuzish natijasida ega bo‘lingan muomala layoqati o‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan turib nikoh bekor qilingan taqdirda ham, to‘la saqlanib qoladi. 2) Emansipasiya holatida. Bu ikki holatda yuzaga keladi: a) o‘n olti yoshga to‘lgan voyaga yetmagan shaxs mehnat shartno masi bo‘yicha ishlayotg an bo‘lsa; b) tadbirko rlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan bo‘lsa. Voyaga yetmagan shaxsni to‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilish (emansipasiya) ota-onaning, farzandlikka oluvchilarning yoki homiyning 8 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 12 roziligi bilan vasiylik va homiylik organining qaroriga muvofiq yoxud bunday rozilik bo‘lmagan taqdirda sudning qarori bilan amalga oshiriladi. 9 Yuridik shaxslar-fuqarolik huquqiy munosabatining subyektlari sifatida. Yuridik shaxslarning huquq layoqati . Davlat tomonidan yuridik shaxslar huquqning subyekti sifatida e’tirof etilgan taqdirda, fuqarolik huquqiy munosabatlarda ishtirok etishi mumkin. Fuqarolik kodeksi yuridik shaxslarning faqat huquq layoqatini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zida belgilab qo‘ygan (FK, 41-modda). Biroq huquqiy hujjatlarni, jumladan Fuqarolik kodeksini, sud qarorlarini o‘rganish va ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuridik shaxslar ham fuqarolar singari muomala layoqatiga (FK 39-moddaning birinchi qismi, “ega bo‘la oladigan….amalga oshira oladigan”), delikt layoqatiga (FK 56-moddasi, 48-moddaning birinchi qismi “majburiyatlarni bajara oladigan”), nomiga (FK 46-moddaning birinchi qismi, yuridik shaxs o‘zining tashkiliy huquqiy shaklini bildiradigan nomga ega bo‘ladi), joylashgan yeriga (FK 46-moddasi uchinchi qismi, yuridik shaxsning joylashgan yeri, agar qonunga muvofiq, yuridik shaxsning ta’sisi hujjatlarida boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, u davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan joy bilan belgilanadi) ega bo‘ladilar. 10 Yuridik shaxslarning huquq layoqati maxsus va umumiy bo‘lishi mumkin. Maxsus huquq layoqati deganda, yuridik shaxs faoliyatining o‘z ta’sis hujjatlarida, ustavida, nizomida nazarda tutilgan maqsadlarga muvofiq amalga oshirilishi tushuniladi. Masalan, oziq-ovqat mahsulotlari sotishga mo‘ljallangan savdo do‘konlari keng iste’molga mo‘ljallangan xo‘jalik mahsulotlarini sotishni amalga oshira olmaydi. Restoran xizmati ko‘rsatishga asoslangan korxonalar sayyohlik xizmatini amalga oshirishi ularning ta’sis hujjatlarida belgilanmagan bo‘lsa mumkin emas. Yuridik shaxsning ustavida yuridik shaxs shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan faoliyatning turlari aniq belgilangan bo‘ladi. Umumiy huquq layoqati deganda, yuridik shaxsning qonun bilan taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shug‘ullanishi, har qanday fuqarolik huquqiga ega bo‘lish va u bilan bog‘liq har qanday majbiriyatlarni bajarishni o‘z zimmasiga olishi mumkinligi 9 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 10 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 13 tushuniladi. 11 Bundan tashqari, yuridik shaxslarning huquq subyektivligining hajmi davlat va jismoniy shaxslarning huquq subyektivligi hajmidan farq qiladi. Yuridik shaxslar jismoniy shaxslardan farqli o‘z mulkini vasiyat qilib qoldirolmaydi. Huquqbuzarlik uchun mulkni davlat kabi musodara qila olmaydi. Biroq na jismoniy shaxslar va na davlat yuridik shaxslar kabi o‘zining filiallarini ocha olmaydi. Jismoniy shaxslar bilan yuridik shaxslarning huquq layoqatining farqi shundaki, huquq layoqati fuqarolarga teng hajmda tanilgan. Yuridik shaxslarda huquq layoqati turlicha bo‘lib, bunday notenglikni quyidagilar orqali baholash mumkin. Jismoniy shaxslar qonun normalariga zid bo‘lmagan har qanday fuqarolik huquqlariga ega bo‘lishi va amalga oshirishi, o‘zi uchun fuqarolik majburiyatlarini keltirib chiqarishi va bajarishi mumkin. Yuridik shaxslar esa faqat ta’sis hujjatlarida nazarda tutilgan faoliyati maqsadlariga muvofiq fuqarolik huquqlariga ega bo‘ladi va faoliyati maqsadi bilan bog‘liq fuqarolik majburiyatlarini oladi. 12 Yuridik adabiyotlarda yuridik shaxs organlarini turli belgilariga ko‘ra quyidagicha klassifikasiya qiladilar: 1) vakolatni egallash usuli yoki shakllant irish tartibiga ko‘ra: saylanadigan(aksiyadorlik jamiyatining direktorlar tayinlanadigan(Davlat unitar korxonasi direktori); kengashi), 2) javobgarlik yuklatilgan va qaror qabul qilishda ishtirok etadigan mansabdor shaxslar soniga ko‘ra: yakka tartibda (aksiyadorlik jamiyati direktorlar kengashining raisi), kollegial tartibda (aksiyadorlik jamiyatining umumiy yig‘ilishi); 3) vakolat va vazifalar xarakteriga ko‘ra: rahbariy (aksiyadorlik jamiyatida aksiyadorlarning umumiy majlisi), boshqa tuzilma organlari (tijorat bankida kredit bo‘limi); 4) faoliyat muddatiga ko‘ra: doimiy: (cheklangan faoliyat muddati bilan – aksiyadorlik jamiyatining direktori); vaqtinchalik (davriy faoliyat – aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi). Qonunda nazarda tutilgan hollarda yuridik shaxs o‘z ishtirokchilari yoki vakili orqali fuqarolik huquqlariga ega bo‘lishi va fuqarolik burchlarini o‘z 11 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., rohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 12 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A.,Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 14 zimmasiga olishi mumkin (FKning 45-moddasi ikkinchi va uchinchi qismi). Yuridik shaxslar fuqarolik huquqining subyekti sifatida boshqa huquq subyektlaridan farqli ravishda o‘zining vakolatxonalari va filiallarini tashkil etish imkoniyatiga egadirlar. Ular yuridik shaxsning organlari hisoblanmasdan, balki alohida ajratilgan bo‘limlari hisoblanadi. Vakolatxona yuridik shaxsning u turgan yerdan tashqarida joylashgan, yuridik shaxs manfaatlarini ifodalaydigan va ularni himoya qiladigan alohida bo‘linmasidir (FK, 47-modda birinchi qismi). Filial yuridik shaxsning u turgan yerdan tashqarida joylashgan hamda uning barcha vazifalarini yoki vazifalarining bir qismini, shu jumladan, vakolatxona vazifalarini bajaradigan alohida bo‘linmasidir (FK, 47 modda, ikkinchi qismi). Agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, vakolatxona va filiallar yuridik shaxs hisoblanmaydi. Masalan, “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi qonunning 9 moddasi uchinchi va to‘rtinchi qismiga normalariga ko‘ra, nodavlat notijorat tashkilotining vakolatxonalari va filiallari davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lishi mumkin. Bosh tashkiloti O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida joylashgan xalqaro nodavlat notijorat tashkilotlarining hamda chet el nodavlat notijorat tashkilotlarining vakolatxonalari va filiallari yuridik shaxslardir. 13 Davlat-fuqarolik huquqiy munosabat ishtirokchisi sifatida. Davlatning fuqarolik huquqining subekti sifatida o‘ziga xos xususiyatlari. Fuqarolik huquqiy munosabatlarning subyekti sifatida Fuqarolik kodeksi fuqarolar va yuridik shaxslar bilan bir qatorda O‘zbekiston Respublikasini ham e’tirof etadi. Huquqiy munosabatlarda davlat nomidan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari hamda ular maxsus vakil qilgan boshqa organlar ishtirok etadilar. Davlat nomidan ishtirok etayotgan subyektlar hokimiyat vakolatiga ega bo‘lishlaridan qat’iy nazar, ularga fuqarolik-huquqiy munosabatlarida hyech qanday ustunlik berilmaydi. Tenglik tamoyili amal qiladi. Davlat huquqiy munosabatlarda o‘zining ma’lum tuzilmalari orqali harakat qiladi. 14 Masalan, organ rahbari, vazir, boshliq, boshqaruvchi, uning o‘rinbosari, boshqa mansabdor shaxslar. Qonunchilik fuqarolik- huquqiy 13 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 14 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A.,Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 15 munosabatlarning subyekti sifatida davlatni alohida qayd qilib o‘tgan (FK, 79-80-moddalari). Fuqarolik huquqining alohida subyekti sifatida O‘zbekiston Respublikasi, Qaraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, shaharlar, tumanlar, qishloqlar, ovullar e’tirof etiladi. Davlat fuqarolik-huquqiy munosabatlarning alohida subyekti hisoblanadi. Huquqshunos olimlarning ta’kidlashicha, davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi alohida subyektligi quyidagi holatlar bilan belgilanadi: а) davlat fuqarolik-huquqiy munosabat subyekti sifatida fuqarolik huquqining subyektlari amal qiladigan qonunlarni o‘zi belgilaydi; б) qonunchilik fuqarolik huquq va burchlarining vujudga kelishining asosi sifatida davlat organlari yoki fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish organlarining hujjatlarini nazarda tutadi; в) davlat – immunitetdan foydalanadi. Ya’ni davlat mol-mulkidan haq undirishga davlat organlari rozi bo‘lgandagina yo‘l qo‘yiladi; г) huquq va muomala layoqatini cheklashga doir bo‘lgan boshqa qoidalar davlatga taaluqli bo‘lmaydi. 85 Davlat organlari fuqarolik huquqining boshqa subyektlaridan hokimiyat vakolatiga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi. Lekin fuqarolik- huquqiy munosabatlarda ular hokimiyat vakolatlaridan foydalanishi mumkin emas. FKning 1-moddasi, birinchi qismida (fuqarolik qonunchiligi ular tomonidan tartibga solinadigan munosabatlar ishtirokchilarning tengligini e’tirof etishga…. asoslanadi) degan qoida mustahkamlab quyilgan bo‘lsa-da, FKning 79-moddasi, birinchi qismi “Davlat fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan munosabatlarda ularning boshqa ishtirokchilari bilan barovar asoslarda ishtirok etadi”, deb yana bir bor mustahkamlaydi. Fuqarolik huquqiy faoliyatda davlat nomidan ko‘proq ijro hokimiyati organlari qatnashadilar. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi davlat mulkidan samarali foydalanishni tashkil etishda asosiy o‘rin tutadi. 15 Uning asosiy vazifalari davlat aktivlarini samarali boshqarish bo‘yicha yagona davlat siyosatini yuritish; o‘ziga berilgan davlat ishtirokidagi korxonalar ustav kapitalidagi davlat aksiyalari paketlari (ulushlari) bo‘yicha aksiyador (ta’sischi va ishtirokchi) huquqlarini amalga oshirish; ilg‘or xorijiy tajriba asosida davlat ishtirokidagi korxonalarda zamonaviy korporativ boshqaruv shakl va usullarini joriy qilish, ularni boshqarishda kuzatuv kengashi va 15 Topildiyev B.R. va boshqalar Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A.,Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet 16 aksiyadorlarning rolini tubdan oshirish; davlat ishtirokidagi korxonalarni, ichki va tashqi bozorlarda raqobatlasha oladigan, samarali korxonalarga aylantirishga ko‘maklashish; davlat ishtirokidagi korxonalar faoliyatining samaradorligi va shaffofligini ta’minlash, boshqaruv tuzilmasini optimallashtirish, yuqori daromadlilik va kapitalizasiyani oshirish, sohasiga kirmaydigan va foydalanilmayotgan aktivlarini chiqarib tashlashga qaratilgan rivojlantirish strategiyalarini ishlab chiqish va tasdiqlashni muvofiqlashtirish; davlat manfaatlarini ta’minlagan holda, shu jumladan davlat aksiya paketlarini (ulushlarini) ishonchli boshqaruvga berish orqali investisiya faoliyatini amalga oshirish; davlat ishtirokidagi korxonalarning obligasiya va aksiyalarini chiqarish va realizasiya qilish, davlat aktivlarini realizasiya qilish (xususiylashtirish) va ijaraga berishning ochiq va shaffof mexanizmini ta’minlash, investorlar tomonidan qabul qilingan investisiya va ijtimoiy majburiyatlar bajarilishi ustidan monitoring qilish, shuningdek davlat xususiy sheriklik bo‘yicha takliflarni tayyorlashda ishtirok etish va boshqalarni amalga oshiradi. Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki. Davlatning fuqarolik–huquqiy munosabatlaridagi ishtiroki quyidagilarda namoyon bo‘ladi: 1) davlat o‘ziga qarashli mol-mulkka nisbatan mulkdor sifatida harakat qilganida; 2) egasi bo‘lmagan yoki egasi noma’lum bo‘lgan ashyo egasiz hisoblanib, u sud qarori bilan davlat egaligiga o‘tkazilganida (FK, 191 modda); 3) FKning 193-moddasi, ikkinchi qismiga muvofiq ashyoni topib olgan shaxs topilgan ashyoni mulk qilib olishdan bosh tortsa, ashyo davlat mulkiga o‘tganda; 4) har bir fuqaro vasiyat bo‘yicha o‘zining butun mulkini yoki bir qismini davlatga vasiyat qilib meros tariqasida qoldirishida (FK, 1120 modda); 5) kredit, qarz, munosabatlarida; 6) rekvizisiya munosabatlarida; 7) mol-mulk musodara qilinganida, ya’ni qonunda nazarda tutilgan hollarda, mol-mulk sudning qaroriga muvofiq, jinoyat yoki o‘zga huquqbuzarlik qilganlik uchun haq to‘lamasdan mulkdordan olib qo‘yilishida (FK, 204-modda); 8) davlat ba’zi hollarda mualliflikka oid huquqiy munosabatlarda ham ishtirok etishi mumkin. Masalan, asarni nashr etish huquqini sotib olganida, ixtirochilik 17 munosabatlarida ixtiroga bo‘lgan patentni sotib olganida. Bunday huquqiy munosabatlarda davlatning ishtirok etishi natijasida olingan daromadlar ham davlat byudjetiga o‘tkaziladi. Shu bilan birga, davlat mablag‘lari hisobiga yaratilgan intellektual mulk huquqini qo‘lga kiritadi; 9) davlat konsessiya munosabatlarida ham qatnashadi. Unga ko‘ra, davlat chet el firmasi − xususiy shaxs bilan kelishib olingan shartlar asosida muayyan xo‘jalik faoliyatini amalga oshirish, yerosti boyliklarini ishlab chiqarish va foydali qazilmalarni kovlab olish: korxonalar qurish va ekspluatasiya qilish hamda boshqa huquqlarni beradi; 10) davlat chet mamlakatlarda ko‘chmas mulkni sotib olishda va h.k.da qatnashib fuqarolik-huquqiy munosabatlar subyektiga aylanadi. 16 16 Fuqarolik huquqi: Darslik. I qism/ Mualliflar jamoasi. Prof. O.Oqyulovning umumiy tahriri ostida. –T.: TDYU nashriyoti, 2016. -312 bet. 18 2-bob. Tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari. 2.1 Tovarlar, ishlar va xizmatlar haqida tushuncha va ularning huquqiy tartibga solinishi. Tovarlar, xizmatlar va moliyaviy mablag‘lar O‘zbekiston Respublikasining butun hududida erkin harakatda bo‘ladi. Biroq, xavfsizlikni ta’minlash, insonlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish, tabiatni va madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish uchun zarur bo‘lsa, tovarlar va xizmatlar harakatda bo‘lishini cheklash qonunchilikka muvofiq joriy etilishi mumkin. Fuqarolik muomalasida ashyolarni erkin ishtiroki darajasiga ko‘ra quyidagilarga ajratish mumkin: 1. Muomaladan chiqarilgan ashyolar (qonunda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatiladi). Masalan, harbiy qurollar, pirotexnika vositalari, narkotik moddalar. 2. Muomalada bo‘lishi cheklangan ashyolar (maxsus ruxsatnoma asosida). Masalan, aptekalardan ruxsatnoma asosida beriladigan dori vositalari, ov qurollariga egalik qilish. 3. Erkin muomalada bo‘lishi e’tirof etilgan ashyolar. Ashyolarni xususiyatlariga qarab quyidagicha klassifikasiyalash nazarda tutiladi: 17 1. Xususiy va turga xos alomatlari bilan belgilanadigan ashyolar. Alohida, faqat o‘zigagina xos, uni bir xil ashyolar orasidan ajratib turadigan va shu tariqa xususiy alomatlari bilan belgilangan ashyolar xususiy belgili ashyolar hisoblanadi. Xususiy alomatlari bilan belgilangan ashyolar jumlasiga noyob, ya’ni o‘zi bir dona bo‘lgan ashyolar, shuningdek, muayyan usul bilan ajratib qo‘yilgan ashyolar (muhr bosish, alohida belgilar tushirish, nomer, raqam berish va shu kabilar) kiradi. Masalan, “Farhod” firmasining muhri, Samarqand shahar, Amir Temur ko‘chasi, 18- uy. Bir turdagi hamma ashyolarga xos alomatlarga ega bo‘lgan hamda soni, og‘irligi, o‘lchovi va shu kabilar bilan belgilanadigan ashyolar turga xos alomatlari bilan belgilanadigan ashyolar hisoblanadi. Masalan, o‘n xalta guruch, uch kub taxta, o‘n dona qalam va b. 2. Bo‘linadigan va bo‘linmaydigan ashyolar. Bo‘lish natijasida har qaysi qismi butunining xossalarini o‘zida saqlab qoladigan va shu bilan birga o‘zining xo‘jalik 17 Fuqarolik huquqi: Darslik. I qism/ Mualliflar jamoasi. Prof. O.Oqyulovning umumiy tahriri ostida. –T.: TDYU nashriyoti, 2016. -312 bet. 19 (maqsadli) ahamiyatini yo‘qotmaydigan ashyo bo‘linadigan ashyo hisoblanadi. Bir qop kartoshka, ma’lum miqdordagi yog‘, uy-joy. Bo‘lish natijasida qismlari dastlabki ashyoning xossalarini yo‘qotadigan, uning xo‘jalik (maqsadli) ahamiyatini o‘zgartiradigan ashyo bo‘linmaydigan ashyo hisoblanadi. stol, stul, mashina. 3. Iste’mol qilinadigan va iste’mol qilinmaydigan ashyolar. Bir karra foydalanish natijasida yo‘qolib ketadigan yoki dastlabki holatda mavjud bo‘lmay qoladigan ashyolar (xomashyo, yoqilg‘i, oziq-ovqat mahsulotlari va shu kabilar) iste’mol qilinadigan ashyolar hisoblanadi. Qayta-qayta foydalanishga mo‘ljallangan, bunda o‘zining dastlabki holatini uzoq vaqt davomida saqlab qoladigan hamda asta-sekin yemirilib boradigan ashyolar (binolar, uskunalar, transport vositalari) iste’mol qilinmaydigan ashyolar hisoblanadi. 4. Ko‘char va ko‘chmas ashyolar. Ko‘chmas ashyolarga yer bilan bog‘liq bo‘lgan va unga zarar yetkazmagan holda ajratib bo‘lmaydigan ashyolar qiradi. Masalan, ko‘chmas mulk jumlasiga yer uchastkalari, yer osti boyliklari, binolar, inshootlar, ko‘p yillik dov-daraxtlar va yer bilan uzviy bog‘langan boshqa mol-mulk, ya’ni belgilangan maqsadiga nomutanosib zarar yetkazmagan holda joyini o‘zgartirish mumkin bo‘lmaydigan obyektlar kiradi. Qonunchilik tomonidan mulkiy kompleks sifatida korxona ham ko‘chmas mulk sifatida e’tirof etilgan (FK 85-modda, birinchi qism). Mulkiy kompleks bo‘lgan korxona tarkibiga uning faoliyati uchun mo‘ljallangan hamma mulk turlari, shu jumladan yer uchastkalari, binolar, inshootlar, uskuna, inventar, xom ashyo, mahsulot, talab qilish huquqi, qarzlar, shuningdek korxonani, uning mahsuloti, ishlari va xizmatlarini aks ettiruvchi xususiy alomatlarga (firma nomi, tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari) bo‘lgan huquqlar va boshqa mutlaq huquqlar, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, kiradi. 18 Ushbu masalada Qozog‘iston Grajdanlik kodeksiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, mazkur Kodeksning 117-moddasi ikkinchi qismiga ko‘ra, ko‘chmas mulklarga yer uchastkalari bilan bog‘liq obyektlardan tashqari havo va dengiz kemalari, ichki suv havzalarida suzadigan kemalar, “daryo-dengiz” suv kemalari, kosmik obyektlar, magistral truboprov odlarning liniya qismlari 18 Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet. 20 tenglashtirilgan. Ko‘chmas mulk jumlasiga kirmaydigan mol-mulk ko‘char mulk hisoblanadi. Ko‘char mulkka bo‘lgan huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazish talab etilmaydi, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno(avtomashinalar bilan bog‘liq bitimlar). 5. Asosiy va mansub ashyolar. Foydalanish tufayli vujudga keladigan munosabatlarning mohiyati bilan boshqa ashyoga bog‘liq mustaqil ashyo asosiy ashyo hisoblanadi. Asosiy ashyoga xizmat qilishi kerak bo‘lgan va u bilan umumiy xo‘jalik vazifasi orqali bog‘liq ashyo mansub ashyo hisoblanadi. I.Zokirov mansub ashyodan uning tarkibiy qismini ajratish lozimligi haqida fikr bildiradi: ashyodan uni zararlantirmay va qiymatini jiddiy ravishda tushirmay ajratilishi mumkin bo‘lmagan har narsa ashyoning tarkibiy qismi hisoblanadi. Agar, masalan, velosipedning nasosi mansub ashyo bo‘lsa, avtomashinaning radiatori ashyoning tarkibiy qismi hisoblanadi. Bunda tashqari, ashyolarning murakkab turi mavjud. 19 Agar turli xil ashyolar birikmaning mohiyati bilan belgilanadigan vazifasi bo‘yicha foydalanish imkoniyat beradigan yaxlit bir butunni tashkil etsa, ular bitta ashyo (murakkab ashyo) hisoblanadi. Murakkab ashyo xususida tuzilgan bitim, agar shartnomada boshqacha tartib belgilab qo‘yilgan bo‘lmasa, uning barcha tarkibiy qismlariga taalluqli bo‘ladi. Masalan, mebel garnituri. Shu bilan birga, ashyolarning sodda yoki oddiy ko‘rinishda ham mavjud bo‘lishini e’tirof etish mumkin. Oddiy ashyolar huquqiy jihatdan uni butun holda tashkil qilgan omillarning yig‘indisi hisoblanadi. Masalan, choynak, piyola, uy-ro‘zg‘or idishlari. Bu ashyolar aniq bir moddadan tashkil topgan. Bu ashyolarning parchalanishi huquqiy jihatdan o‘zining mazmunini yo‘qotadi. Mazkur masalada chet el qonunlariga havola qiladigan bo‘lsak, jumladan AQSh qonunchiligiga ko‘ra barcha mulklar moddiy(jismga oid) va ideal(jismsiz) mulklarga bo‘linadi. Moddiy mulklar moddiylashgan obyektlar bo‘lib, u shaxsning jismoniy hukmronligi bilan bog‘langan hamda undan maqsadiga muvofiq foydalanadi. Ideal mulklar deganda qiymat va pul bahosiga ega bo‘lgan huquqlar tushuniladi. Amerika doktrinasi bu mulklarga moddiy tusga ega bo‘lmagan, jumladan, patentga bo‘lgan huquq, o‘zganing yeridan foydalanish huquqi, tovar belgisi va boshqalarni kiritadi. Shuningdek 19 Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet. 21 mulklarni ko‘char va ko‘chmas mulk, fidusiar mulk (fiduciary ownership ishonchga asoslangan) institutlari ham e’tirof etiladi. 20 2.2 Shaxsiylashtirish vositalari: tushunchasi, turlari va ularning huquqiy himoyasi. Fuqarolik muomalasi qatnashchilari, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxs iylashtirish vositalari to‘g‘risidagi bob firma nomlari to‘g‘risidagi normalar bilan boshlanadi. Ta’kidlash joizki, obyektlarning ushbu guruhi ijodiy faoliyat natijalari (mualliflik huquqi, sanoat mulki) kabi an’anaviy obyekt larga o‘xshamaydi. Biroq, firma nomlari, tovar belgilari, tovar ishlab chiqarilgan joy nomi yuqoridagi obyektlar bilan bitta o‘xshash belgiga ega, ya’ni mutlaq huquq ulardan foydalanish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu obyekt larda intellektual mulk natijasi, yaratishning ijodiy tusi kabi boshqa belgilar (masalan, rang-barang bo‘yoqlardagi tovar belgisi) mavjud bo‘lishi mumkin, biroq ular huquqiy muhofaza uchun hech qanday ahamiyatga ega emas. «Firma nomlari to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respub likasining Qonuni1da Firma nomi yuridik shaxs bo‘lgan tijorat tashkilotining individual nomi bo‘lib, unga doir mutlaq huquq yuridik shaxs davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan vaqtda yuzaga keladi deb ta’kidlangan. Yuridik shaxs to‘liq firma nomi bilan birga qisqartirilgan firma nomiga ham ega bo‘lishi mumkin. Yuridik shaxs ning firma nomida uning tashkiliy-huquqiy shakli ko‘rsatilishi kerak.Qonunda nazarda tutilgan hollarda firma nomida yuridik shaxs faoliyatining xususiyati ko‘rsatilishi kerak. Shuningdek, firma nomida quyidagilar ko‘rsatilishi ta’qiqlanadi: 21 1) davlatning rasmiy nomi, xalqaro, hukumatlararo yoki nodavlat notijorat tashkilotining qisqartirilgan yoki to‘liq nomi; 2) tarixiy yoki O‘zbekiston Respub likasida mashhur bo‘lgan shaxsning to‘liq yoki qisqartirilgan ismi, belgilangan tartibda beriladigan ruxsatsiz; 3) firma nomining egasi, uning faoliyat turi yoki u kelib chiqqan mamlakat xususidagi soxta yoki iste’molchini chalg‘itishi mumkin bo‘lgan belgilar; 20 Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet. 21 Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексига шарҳ. 1-жилд. Адлия вазирлиги. – Т.: “Vektor- Press, 2010. – 618 б. 22 4) jamiyat manfaatlariga, insonparvarlik va axloq prinsiplariga zid bo‘lgan belgilar ko‘rsatilmasligi kerak. Firma nomida: ilgari O‘zbekiston Respub likasida boshqa yuridik shaxs nomiga ro‘yxatdan o‘tkazilgan yoki ro‘yxatdan o‘tkazish so‘rab talabnoma berilgan, ilgariroq ustuvorlikka ega bo‘lgan firma nomlari; ilgari O‘zbekiston Respub likasida boshqa shaxs nomiga ro‘yxatdan o‘tkazilgan yoki ro‘yxatdan o‘tkazish so‘rab talabnoma berilgan, shuningdek O‘zbekiston Respub likasining xalqaro shart nomalariga muvofiq ro‘yxatdan o‘tkazilmay muhofaza qilinadigan tovar belgilari (xizmat ko‘rsatish belgilari); belgilangan tartibda hammaga ma’lum deb e’tirof etilgan tovar belgilari (xizmat ko‘rsatish belgilari); belgilangan tartibda qonun hujjatlari bilan muhofaza qilinadigan tovarlar kelib chiqqan joylarning nomlari bilan, shunday nomdan foydalanish huquqiga ega bo‘lgan shaxs nomiga ro‘yxatdan o‘tkazish hollari bundan mustasno, adashtirib yuborish darajasida bir xil yoki ularga o‘xshash bo‘lgan belgilar ham ko‘rsatilmasligi kerak. Istisno tariqasida «Firma nomlari to‘g‘risida»gi qonunning 4-moddasi uchinchi qismida ko‘rsatib o‘tilganki, agar yuqoridagilarni firma nomida aks ettirish uchun tegishli davlat organining yoki tashkilotning ruxsati bo‘lsa, firma nomiga kiritilishi mumkin. Firma nomi bir tijorat tashkilotini boshqa tijorat tashkilotlaridan farqlash uchun xizmat qiladigan vositadir. 22 Firma nomiga qo‘yiladigan talablar umuman yuridik shaxslarning nomlari to‘g‘risidagi talab larni o‘z ichiga oladi. Xususan, firmaga nom tanlash vaqtida mazkur nom uning tashkiliy-huquqiy shaklini (shirkat, aksiyadorlik jamiyati, xususiy korxona va boshqa shu kabilar), mulk shaklini (xususiy, davlat mulki), faoliyat yo‘nalishini (ishlab chiqarish, ilmiy, savdo va boshqa shu kabilar) o‘z ichiga olishi shart ekanligini nazarda tutish zarur. Mazkur rasmiy qismdan tashqari noyob, xayoliy nomdan foydalanish mumkin. Xuddi mana shu hol ko‘pincha tijorat tashkilotini boshqa tashkilotlardan real farqlash imkonini beradi. Firma nomlariga nisbatan ham barcha yuridik shaxs larning nomlariga bo‘lgan umumiy talab 22 Firma nomlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasining qonuni. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y. 23 taalluqlidir — ularning tarkibida qonun hujjatlarining talab lariga yoki ijtimoiy axloq normalariga zid bo‘lgan nomlar (masalan, chet el tillariga mansub bo‘lib, o‘zbek yoki rustillarida talaffuz qilinganida haqorat yoki boshqa uyatsiz tovush); agar ular ishtirokchilarning ismlariga o‘xshash bo‘lmasa yoki ishtirokchilar ana shu shaxs lardan (ular vorislaridan) ularning nomidan foydalanishga ruxsat olmagan bo‘lsalar, shaxs larning o‘z nomlari bo‘lmasligi kerak. 2. Firma nomining yuridik shaxs larni individuallashtirish vositasi sifatidagi mazmun-mohiyatidan kelib chiqilsa, jismoniy shaxs tadbirkor firma nomiga ega bo‘lishi mumkin emas, uning uchun o‘z ismi va familiyasi yetarlidir. Aks holda munosabatlar subyektini aniqlash muammosi yuzaga kelishi mumkin. 3. Tijorat tashkiloti firma nomiga ega bo‘lishga nafaqat haqli, balki bunday nomga ega bo‘lishi shart. Bizning mamlakatimizda bir qator xorijiy mamlakatlarda (Finlyandiya, Italiya, Gretsiya va boshqalar) bo‘lgani kabi firma nomlarini ro‘yxatga olishning alohida tartib-taomili mavjud emas. Yuridik shaxs ro‘yxatga olinganda avtomatik ravishda firma nomi ham ro‘yxatga olinadi. Ta’kidlash kerakki, mohiyatan olganda bu yuridik shaxs ni ro‘yxatga olish demakdir, binobarin nomsiz yuridik shaxs ni ro‘yxatdan o‘tkazib bo‘lmaydi. 4. Firma nomlari, eng avvalo, iste’molchilar uchun, shuningdek davlat organlari uchun qulay bo‘lishi maqsadida joriy etilgan. Firma nomlarini muhofaza qilishning aniq-ravshan tizimi mavjud bo‘lsa, sifatsiz tovar ishlab chiqarganlik uchun javobgar tashkilotni, shuningdek boshqa huquqbuzarliklarni aniqlash va uni javobgarlikka tortish oson bo‘ladi. Shu munosabat bilan sharhlanayotgan moddaning uchinchi qismida yuridik shaxs ning firma nomi tegishli yuridik shaxs larni aynan bir deb hisoblashga olib kelishi mumkin bo‘lgan darajadagi nomga o‘xshab ketsa, u ro‘yxatga olinmasligi to‘g‘risidagi qoida bayon etilgan. Biroq bu hol, bir xil firma nomiga ega bo‘lgan yuridik shaxs larning mavjud bo‘lishi mumkin emas degan ma’noni anglatma ydi. Agar tashkilotla r faoliyatnin g boshqa- boshqa turlari bilan shug‘ullanayotgan bo‘lsa va ular tanlagan biznes sohalari o‘zaro aloqador bo‘lmasa, bir xil firma nomiga ega bo‘lgan ikkita yuridik shaxs mavjud bo‘lishi mumkin. Agar gap, masalan, maishiy turmush tovarlari ishlab chiqarish bilan shug‘ullanayotgan bir xil nomdagi ikkita yoki uchta firma haqida borayotgan bo‘lsa, bu boshqa masala. Bu 24 hol yuridik shaxs larning birxillashtirilib qo‘yilishiga, ishlab chiqarilayotgan tovarlar yoki ko‘rsatilayotgan xizmatlar borasida iste’molchilarni chalkashliklarga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda nomdan foydalanish huquqi firma nomini birinchi bo‘lib ro‘yxatdan o‘tkazgan firmaga tegishli bo‘ladi. 23 23 Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексига шарҳ. 1-жилд. Адлия вазирлиги. – Т.: “Vektor- Press, 2010. – 618 б. 25 Xulosa Ushbu kurs ishida fuqarolik muomalasining asosiy ishtirokchilari bo‘lgan subyektlar, ularning huquqiy maqomi va huquqiy layoqati, shuningdek, tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari chuqur tahlil qilindi. Fuqarolik muomalasining barqaror va samarali bo‘lishi, eng avvalo, uning qatnashchilarining huquqiy maqomi to‘g‘ri aniqlanishi va qonunchilik doirasida faoliyat yuritishiga bog‘liq. Jismoniy va yuridik shaxslarning huquqiy layoqati, ularning fuqarolik muomalasida qatnashish qobiliyatini belgilovchi muhim omil sifatida ko‘rib chiqildi. Kurs ishining ikkinchi bobida tovarlar, ishlar va xizmatlar tushunchalari yoritilib, ularning fuqarolik-huquqiy muomaladagi o‘rni tahlil qilindi. Ayniqsa, bugungi raqobatbardosh iqtisodiyot sharoitida tovarlar va xizmatlarni boshqa shunga o‘xshashlardan ajratib turuvchi vositalar – shaxsiylashtirish vositalari (masalan, tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgisi, firma nomi, kelib chiqish joyi nomi va boshqalar) alohida ahamiyat kasb etadi. Bu vositalar mahsulot yoki xizmatga nisbatan iste’molchi ishonchini shakllantirishda, firmaning obro‘sini saqlab qolishda va raqobatda ustunlikka erishishda beqiyos rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida tovar belgilarini huquqiy muhofaza qilishga oid alohida qonunchilik mavjud bo‘lib, u xalqaro standartlarga mos tarzda ishlab chiqilgan. Biroq amaliyotda hali ham ayrim muammolar – masalan, ro‘yxatdan o‘tmagan belgilarni noqonuniy ishlatish, soxta mahsulotlar muammosi, intellektual mulk huquqlarining buzilishi kabi holatlar uchrab turadi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish, ijro mexanizmlarini kuchaytirish va aholi o‘rtasida huquqiy madaniyatni oshirish zarur. Xulosa qilib aytganda, mazkur kurs ishi fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyotida muhim o‘rin tutuvchi mavzularni yoritishga xizmat qiladi. Unda bildirilgan tahlillar va tavsiyalar kelgusida ushbu sohadagi qonunchilikni rivojlantirish, biznes va intellektual mulk munosabatlarini tartibga solishda, shuningdek, ilmiy izlanishlar olib borishda amaliy asos bo‘la oladi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati I. O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari. 1.1. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 1-qism.Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 1.2. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi 2-qism.Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 22.04.2025-y., 03/25/1060/0373-son. 1.3. Firma nomlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasining qonuni. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y. II. Darslik va qo’shimcha adabiyotlar. 2.1.Fuqarolik huquqi (umumiy qism): Darslik. / Topildiyev B.R., Ahrorqulov A., Ibrohimov A.A., Rahimjonov A.B. – Farg‘ona davlat universiteti. – 2024. – 438 bet. 2.2.Fuqarolik huquqi: Darslik. I qism/ Mualliflar jamoasi. Prof. O.Oqyulovning umumiy tahriri ostida. –T.: TDYU nashriyoti, 2016. -312 bet. 2.3. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексига шарҳ. 1-жилд. Адлия вазирлиги. – Т.: “Vektor-Press, 2010. – 618 б. 2.4.Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексига шарҳ. 2-жилд. Адлия вазирлиги. – Т.: “Vektor-Press, 2010. – 523 б. III. Elektron ta’lim resurslari . 3.1. 3.2. 27

MUNDARIJA

Kirish

1-bob. Fuqarolik muomalasining subyektlari va ularning huquqiy holati

1.1 Fuqarolik muomalasining qatnashchilari: tushunchasi va turlari

1.2 Fuqarolik muomalasida subyektlarning huquqiy layoqati va muomala layoqati

2-bob. Tovarlar, ishlar va xizmatlarni shaxsiylashtirish vositalari

2.1 Tovarlar, ishlar va xizmatlar haqida tushuncha va ularning huquqiy tartibga solinishi

2.2 Shaxsiylashtirish vositalari: tushunchasi, turlari va ularning huquqiy himoyasi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить