Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 24.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Geografiya ta’lim jarayoni qisimlari, bilim, ko‘nokma va malaka

Sotib olish
MAVZU: GEOGRAFIYa TA’LIM JARAYoNI QISIMLARI, BILIM, 
KO‘NOKMA VA MALAKA
Reja:
1. Bilim.   Geografiya ta’limida bilim, tushuncha, sabab-oqibat, qonuniyat,
nazariya, tasavvur aloqadorligi. 
2. Bilimlarning turlari.
3. Ko‘nikma va malaka.  Geografiya ta’limida ko‘nikma va malakalarni 
shakllantirish.
4. Ko‘nikmalarni   shakllantirishda   amaliy   mashg‘ulotlar,     mustaqil
ishlarning o‘rni . Geografik   ko`nikma   va   malakalarni  shakllantirish   metodikasi  bilim
egallash,   ko`nikma   va   malakani   shakllanishlari   bilan   chambarchas
bog`li q .   O` q uv   ishlari   uslubiyatini   bilish   ko`nikmalarini   shakllantirish
uchun   asos   bo`lib   xizmat   q iladi.   Ilg`or   geografiya   o` q ituvchilari   va
metodistlar   o` q uvchilar   amaliy   tayyorgarligiga   katta   e`tibor   beradilar.
Maktab   geografiyasida   shakllantiriladigan   ko`nikmalar   mazmun
ji h atdan   emas,   balki   bajarilishi   murakabligi   bo`yicha   h am   far qq iladi.
Masalan: dunyo tomonlarini ani q lash oddiy ko`nikma bo`lsa, topografik
planni   o` q ish   va   uni   tuzish   esa   murakkab   ko`nikma   h isoblanadi.
Geografiya   ta`limi   metodikasi   shakllantiriladigan   ko`nikma   va
malakalarni   ta`lim   tarbiyaviy   a h amiyatini   to`laligicha   ochib   bergan   va
ular   o` q uvchilarga   etkazish   metodlarini   h am   ishlab   chi qq an.   Fa q at
geografiya   ta`limiga   xos   bo`lgan   amaliy   ko`nikma   va   malakalarga
q uyidagilar   kiradi:   joyda   mo`ljal   ola   bilish,   joy   planini   tushirish,
topografik   plan   va   turli   mazmundagi   geografik   kartalarini   o` q ish,
tabiatda   va   ishlab   chi q arishda   kuzatish,   kuzatish   materiallarini   yozib
borish va  q ayta ishlash, statstik i q tisodiy materiallar bilan ishlash va  h .k.
Har   bir   geografik   ko`nikmani   shakllantirish   murakkab   h arakat
tizmlarini   talab   q iladi.   Odatda   ko`nikma   va   malakalar   bir   paytning
o`zida shakllantiriladi. CHunki amaliy topshiri q larni bajarishda ularning
ayrimlari   ongli   ravishda,   ba`zilari   bevosita,   hammasi   ong   nazorati
ostida   bajariladi.   Masalan,   topografik   planni   o` q ish   ko`nikmasi   o`z
ichiga   yo`nalishlarni   ani q lash,   masshtab   yordamida   plandagi
masofalarni   o`lchash   topografik   belgilarni   o` q ish,   joyda   ob`ektlar o`rtasidagi   alo q alarni   o`rnatish   kabilarni   oladi.   Yu q oridagilardan
topografik belgilarni ishlatishni bilishgina malaka darajasini ko`rsatadi.
Ob- h avo   kuzatish   ko`nikmasi   deganda   termometr,   barometr,
flyuger bilan ishlash ko`z bilan bulutlar shakli va turlarini, ob- h avoning
bosh q a   alomatlarini   ani q lash   tushuniladi.   SHular   ichida   fa q at   ob- h avo
h aroratini   ani q lash   va   barometr   bilan   ishlash   malaka   darajasigacha
ko`tarilish mumkin.
Geografik   ko`nikma   va   malakalar   ko`p   h ollarda   bilim   sifatini
belgilaydi.   Tajribalar   shuni   ko`rsatayaptiki,   q aerda   o` q uvchilarda   karta
bilan   ishlash   ko`nikmasi   shakllantirilsa   ularning   javoblari   h am   karta
bilan   bog`langan   bo`ladi.   Karta   bilan   ishlash   ko`nikmasini   egallay
olmagan   o` q uvchilardagi   bilim   q uru q ,   o` q ituvchi   bayoni   yoki   kitobdan
o` q iganlarning takroridan iborat bo`lib  q oladi.
Geografik   kartalarni   o` q iy   olishga   o`rgatilgan   o` q uvchilardagi
h arakat   ya qq ol   ko`zga   tashlanib   turadi.   Aksariyat   o` q uvchilar   va
talabalar   javoblarini   kuzatish   geografiya   bo`yicha   olimpiadalarda
ishtirok   q ilgan   o` q uvchilarni   bilimlarini   ta h lil   q ilish   shuni   kursatadiki,
ular   kartadan   bilim   manbai   sifatida   foydalanadilar,   ularning   bergan
javoblari   to`li q   bo`lib,   biron   h ududning   tabiiy   sharoiti   va   xo`jaligi   karta
asosida   atroflicha   ochib   bera   oladilar.   Bosh q a   o` q uvchilarga   bu
h aslatlar xos emas.
Ko`nikma   va   malakalar   kelgusida   amaliy   h ayotga   tayyorlashda
ishlab   chi q arishdan   tabiatdan   turli   xil   ilmiy   ommabop   adabiyotlardan
kartalardan     bilimlarni   musta q il   egallashda   mu h im   a h amiyatga   ega.
O` q uvchilar   tomonidan   mazkur   ko`nikmalarning   egallanishini engillashtiradi,   masalan,   joyda   uf q   tomonlarini   ani q lash   ko`nikmasi,
kartada   mo`ljal   olish   ko`nikmasini   egallashga   yordam   beradi.
O` q uvchilarning   ko`nikma   va   malakalariga   ega   bo`lishi   va   ular
dunyo q arashini   shakllantirishga   h am   ijobiy   ta`sir   q iladi.   O` q uvchilar
ko`nikma   va   malakalarni   amalda   q o`llash   or q ali   geografik
q onuniyatlarning ob`ektivligiga ishonch  h osil  q iladilar.
Geografiya ta`limi metodikasida geografik ko`nikma va malakalarni
shakllantirish metodlari to`la ishlab chi q ilmagan desa bo`ladi. Masalan,
o` q uvchilarning   u   yoki   bu   mavzudagi   q aysi   h arakati   ko`nikma
darajasiga,   q aysilarini  malaka   darajasiga   ko`tarish   mumkin?   O` q ituvchi
o` q uvchilarga   nisbatan   q anday   yakka   tartibda   yondashishi   kerakligi
masalalari   geografiya   ta`limida   atroflicha   o`rganilgan.   Eng   mu h im
o` q ituvchi   ko`nikma   h osil   q ilishdagi   h arakat   metodlarini   ko`rsatibgina
q olmasdan,   balki   o` q uvchilar   uchun   (ko`nikma   egallash   uchun)   zarur
topshiri q larni ishlab chi q ish kerak.
Mash q lar   jarayonida   oddiy   ko`nikmalar   sekin-asta   malaka
oshiriladi.   Amaliy   ko`nikma   va   malakalar   shakllantirishning   metodik
shart   sharoitlari   o`ziga   h os   h ususiyatlarga   ega.   Ba`zi   ko`nikma   va
malakalar   oz   va q t   va   ko`p   kuch   talab   q ilsa   (gerbariylar   yig`ish,
kompasdan,   nivelerlardan   foydalanish   va   h .k.) ba`zilari  juda   murakkab
h arakat metodlarini va ko`p va q t talab  q iladi. Masalan, geografik kartani
o` q ish   ko`nikmasini   h osil   q ilish   ko`nikmasini   shakllantirish   q o`yidagi
murakkab jarayonlarni talab  q iladi. Masalan, mo`ljal olish, graduslar va
kilometrlar   h isobida   ani q lash,   punktlar,   h ududlar   o`rtasida   fazoviy
bog`li q liklarni   q iyoslash,   geografik   koordinatalarni   ani q lash,   kartada ko`rsatilgan   ob`ektlar   va   h odisalar   o`rtasidagi   sabab-o q ibatlar
alo q adorligini   o`rnatish,   alo h ida   ob`ektlar   (daryo,   ko`l,   suv   ombori,
bot q o q lik)ni   ta`riflash,   ko`rsatilgan   h ududni   mamlakat,   tuman,
sha h arning tabiiy geografik va i q tisodiy geografik ta`rifini yozish va  h .k.
Geografik   kartani   o` q ish   ko`nikmasi   sekin-asta   rivojlantiriladi,
barcha   sinflarda   davom   q iladi   (boshlang`ich   sinfda   h am).   O` q uvchilar
karta   bilan   ishlash   jarayonida   turli   mazmundagi   (umumgeografik,
i q lim,   tupro q ,   i q tisodiy)   kartalarning   shartli   belgilari   bilan   h am
tanishadilar va ko`nikmalar  h osil  q iladilar.
Ko`nikma   va   malakalar   shakllanishi   ko`pgina   sabablarga:   o` q uv
ji h ozlari   va   vositalari,   o` q uvchilarning   shaxsiy   xususiyatlariga   h am
bog`li q .   Lekin,   o` q ituvchi   asosiy   sabab   h isoblanadi.   O` q ituvchi
ra h barligining   mazmuni   shundan   iboratki,   ko`nikma   egallash
jarayonida   u   o` q uvchilar   h arakatini   ta h lil   q iladi.   Ushbu   ko`nikma   va
malakani   egallash   uchun   q anday   nazariy   bilimlar   zarurligini   ani q laydi.
Ko`nikmani   shakllantirishdagi   mu h im   omillardan   yana   biri   nazariy
materialni amalda   q o`llash va q ti va o`rni  h isoblanadi. Masalan, ma h alliy
kanal,  daryo  rejmi  (o q im  tezligi eni,  chu q urligi)ni o`lchash.  O`zbekiston
ichki suvlari mavzusini o`rgangunga  q adar amalga oshirilishi ma q sadga
muvofi q .   CHunki   o` q ituvchilar   buni   mexanik   tarzda   o`zlashtirib,   uning
mo h iyatiga   tushunmasliklari   h am   mumkin.   Demak,   ko`nikmalarni
shakllantirish   bevosita   mavzuni   o`rganish   jarayonida   bo`lsa   uning
sifatli   bo`lishini   ta`minlaydi.   Ko`nikma   va   malakalarni   shakllantirishda
bosh q a   fan   o` qit uvchilari   bilan   h amkorlik   q ilish   h am   yaxshi   natijalar
beradi. Har   bir   kurs   darslarini   rejalashtirishda   shakllantirilishi   lozim
bo`lgan   ko`nikma   va   malakalar   o`z   aksini   topishi,   ko`nikma   malakalar
ma q sadi   ani q   belgilanishi   lozim.   SHakllanadigan   ko`nikmalarni
rejalashtirishda   uning   kaerda   o`tkazilishini   ani q   belgilash   h am   mu h im
a h amiyatga   ega.   Darsda   shakllantirilayotgan   h ar   bir   ko`nikmaning
amaliy   a h amiyatini   uning   xal q   xo`jaligidagi   roli   ani q   ochib   berilishi
lozim.   SHundagina   o` q uvchilarda   ularni   egallashga   bo`lgan   h avas
q izi q ish oshadi. 
Amaliy   mazmundagi   ko`nikmalarni   shakllantirilishi   oldidan
o` q uvchilarga u yoki bu asbob bilan ishlash yo`llari tushuntirilishi kerak.
Ularni   ta`riflash   rejasi   berilashi   lozim.   Keyingi   paytlarda   ko`nikama   va
malakalar shakllantirishda  h ar bir ob`ekt va  h odisalarni o`rganish rejasi
ishlab   chi q ilgan.   Masalan,   daryoni   ta`riflash,   i q limni   ta`riflash,   tabiat
zonasi va TTKni ta`riflash, biron mamlakat yoki  h ududni ta`riflash va  h .k.
bunga misol bo`ladi. Rejaning  h ar bir bandi mazmuniji h atdan boyitilishi
kerak.
O` q ituvchi   bu   rejalardan   q ay   metodda   foydalanishni   o` q uvchilarga
doimo o`rgatib borish kerak. O` q uvchilarda ko`nikma va malakalar  h osil
q ilishda mash q lar tizimi katta a h amiyat kasb etadi. Mash q lar yordamida
ko`nikma   h osil   q ilishda   o` q ituvchilar   ularni   musta q il   ravishda,   ya`ni
o` q ituvchi   ra h barligida   bajariladilar.   Masalan,   masshtab   bo`yicha
darsda   bir   necha   mash q larni   bajarish   mumkin.   Bunga   turli   masshtab
yordamida   h ar   xil   uzunlikdagi   masofalarni   o`lchash   maktabdan
klubgacha,   pochtagacha   uygacha   bo`lgan   masofalarni   ani q lash   misol bo`la   oladi.   Ko`nikma   va   malakalar   shakllantirilishi   mazmuniga   ko`ra
uzo q  va  q is q a va q t talab  q ilishini yu q orida ko`rgan edik.
Geografik   koordinatalarni   ani q lashni   o`rganish   uzo q   va q t   talab
q ilinadigan   jarayon   bo`lib   u   asta-sekin   o`rgatilib   murakkablashib
boradi.   Geografik   nu q talarni   ani q lashda   osondan   q iyinga   boruvchi
mash q larni   o` q uvchilar   di qq atiga   h avola   q ilish   kerak.   Bunda   dastlab
o` q uvchilarni paralellar va meridianlarni topishga keyinchalik uzunlikni
ani q lashga   va   uni   kartadan   ko`rsata   olishga   undan   keyin   esa
koordinatalarni   topishrga   o`rgatiladi.   Eng   dastlabki   mash q lar   avval
globusda   keyin   yarim   sharlar   kartasida   bajarilishi   kerak.   O` q uvchilar
kartada   ko`rsatgan   ob`ektlarning   bir-biriga   nisbatan   necha   gradus
shimolda yoki janubda joylashganligini mash q lar asosida bajaradilar.
Geografik   koordinatalar   bo`yicha   mash q larni   muntazam   bajarishi
ko`nikmasi   sekin-asta   malakaga   aylanishi   mumkin.   YU q ori   sinflarga
ko`tarilgan   sari   ko`nikma   va   malakalar   shakllantirishi   borasidagi
mash q lar tizimi   h am takomillashib boradi. Bunda albatta   q uyi sinflarda
egallangan   ko`nikma   va   malakalarga   tayanadi.   YU q ori   sinflarda
i q tisodiy   geografik   kartalarni   o` q ish   ko`nikmasini   shakllantirish
birmuncha   q iyin   kechadi.   I q tisodiy   kartalarni   o` q ish   metodlari   tabiiy
geografik kartalarga birmuncha o`xshab ketadi.
Bu   erda   reja   asosida   ta`rif   berish   etakchi   rolni   o`ynaydi.   Masalan,
sanoat   tarmo q lariga   tavsif   berish   rejasi,   tarmo q lar,   sha h arlar,
davlatlarga ta`rif berish rejalari bunga misol bo`la oladi.
I q tisodiy   geografik   kartalarni   o` q ish   ko`nikmasini   shakllantirishda
o` q uvchilar   i q tisodiy   geografik   o`rin   tushunchasini   q iyinchilik   bilan egallaydilar.   Bu   borada   bir   necha   mash q larni   muntazam   ravishda
bajarish kartani o` q ishni osonlashtiradi.
Jamayatning   siyosiy   tuzumi,   tabiiy   sharoiti,   mamlakat   yoki   rayon
i q tisodiyotini   belgilashda   katta   rol`   o`ynaydi.   SHu   tufayli   h am   i q tisodiy
geografiyadan nazariy tayyorgarliksiz o` q uvchilar u yoki bu ob`ektning
i q tisodiy   geografik   tavsifini   tuzishda   q iynaladilar.   Sanoat,   q ishlo q
xo`jaligi,   transport   tarmo q lari   joylashishini   tushuntira   olmaydilar.
I q tisodiy   kartalarni   o`rgatish   ko`nikmasi   turli   metodlar   or q ali
shakllantirilishi   mumkin.   Masalan,   karta   or q ali   sha h arlarga   i q tisodiy
geografik   ta`rif   berilganda   o` q uvchilar   uning   xom   ashyo   va   tayyor
maxsulotlar   olishdagi   va   chi q arishdagi   alo q alarni,   kelajakdagi
rivojlanishiga   oid   ma`lumotlarga   oldindan   ega   bo`lishi   kerak.   Ammo
ko`pchilik   geografiya   o` q ituvchilari   bunga   ma`suliyatsizlik   bilan
q araydilar.   Karta   asosida   o` q ituvchilarning   ko`nikma   va   malakalarini
shakllantirish   uchun   bu   ishni   muntazam   ravishda   bajarish   lozimligiga
kam   e`tibor   beradilar.   Buning   uchun   sinf   jurnallarida   muddati
ko`rsatilmasdan   maxsus   grafa   ochib,   unga   katta   bilish   bo`yicha
ko`nikma ba h olar   q o`yib borilsa yanada samarali bo`ladi. Kartani o` q ish
borasidagi ko`nikma  va  malakalarni  o` q uvchilarda   to`g`ri  shakllantirish
maktabni   tugatgandan   keyin   h am   ularning   tabiiy,   i q tisodiy   va   siyosiy
kartalardan  q iynalmay mo`ljal ola b
ilishni ta`minlaydi. ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston ensikilopediyasi 1996.
2. Pedagogik ensiklopediyasi 1980.
3. O‘zbekiston pedagoklari antologiyasi 1995.
4. Qurboniyozov R. Geografiya ta’limi metodikasi.  Toshkent 1993.
5. «Ma’rifat», (Sovet maktabi) jurnallari.
«Geografiya v shkole» jurnallari.

Geografiya ta’lim jarayoni qisimlari, bilim, ko‘nokma va malaka

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский