Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 31.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Gidrologik hisoblashlar tadqiqot usullari va rivojlanish istiqboli

Sotib olish
GIDROLOGIK HISOBLASHLAR  TADQIQOT USULLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLI
Reja:
1. Tadqiqot usullari
2. Shakllanish va rivojlanish bosqichlari Tadqiqot usullari
Suv   havzalarida   kechadigan   hodisalar   qonuniyatlarini   to‘la   o‘rganish,
tegishli   xulosalar   chiqarish   va   ulardan   amalda   samarali   foydalanish   maqsadida
gidrologiyada   turli   tadqiqot   usullaridan   foydalaniladi.   Ular   ichida   eng   asosiylari
statsionar, ekspeditsiya  va  tajriba laboratoriya  usullaridir.
Statsionar   usulda   suv   ob’ektlari   (daryolar,   ko‘llar,   muzliklar)   ning
gidrologik   rejimi   elementlari   ko‘p   yillar   davomida   kunning   ma’lum   belgilangan
soatlarida muntazam ravishda kuzatib boriladi.
Ma’lumki, gidrologik rejim tabiiy geografik omillar, birinchi navbatda iqlim
ta’sirida   bo‘lib,   suv   sathi,   suv   sarfi,   suv   harorati,   muzlash   hodisalari,   erigan
moddalar   hamda   loyqa   oqiziqlar   oqimi   va   boshqa   elementlarning   kunlik,
mavsumiy, yillik va ko‘p yillik o‘zgarishlarida namoyon bo‘ladi.
Statsionar   usuldagi   kuzatish   ishlari   fan   va   amaliyot   ehtiyojlarini   hisobga
olib,   mutaxassislar   tomonidan   maxsus   tuzilgan   yagona   dastur   va   qo‘llanmalarga
qat’iy   amal   qilgan   holda   bajariladi.   Mamlakatimiz   daryolari,   ko‘llari,   suv
omborlari,   va   muzliklarida   bu   ishlar,   asosan,   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar
Mahkamasi   huzuridagi   Gidrometeorologiya   Bosh   Boshqarmasi   tizimiga   qarashli
180   ga   yaqin   gidrologik   stansiyalar   va   kuzatish   joylari   (postlar) da   amalga
oshiriladi.   Ayrim   hollarda   bu   usuldagi   tadqiqotlar   tegishli   muassasalar,   masalan,
Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligiga qarashli kuzatuv joylarida ham o‘tkaziladi.
Ekspeditsiya   usulida   ma’lum   hududdagi   nisbatan   kam   o‘rganilgan   yoki
umuman   o‘rganilmagan   suv   ob’ektlari,   to‘g‘ridan to‘g‘ri   dala   sharoitida,   umumiy
tarzda   yoki   aniq   bir   yo‘nalishdagi   maqsadni   ko‘zlab   tadqiq   etiladi.   Bu   usulda
bajarilishi   zarur   bo‘lgan   gidrologik   o‘lchov   va   kuzatuv   ishlari   majmui,
ekspeditsiya   oldiga   qo‘yiladigan   vazifalarga   bog‘liq   holda,   oldindan   tuzilgan
dasturda   batafsil   ko‘rsatilgan   bo‘ladi.   Ekspeditsiya   sharoitida,   asosan,   makonda
keng   miqyosda   o‘zgaruvchi,   lekin   ma’lum   vaqt   ichida   kam   o‘zgaradigan
gidrologik hodisa va jarayonlar tadqiq qilinadi. O‘rganilayotgan hudud gidrografik
tarmoqlarida   nisbatan   qisqa   muddatda   (bir   necha   oylardan   to   bir ikki   va   ba’zan
undan ham ko‘p yillarda) o‘lchov va kuzatuv ishlari bajarilib, kerakli ma’lumotlar to‘planadi.   Izlanishlar   natijasida   to‘plangan   barcha   ma’lumotlar   ekspeditsiya
hisobotida umumlashtiriladi va ulardan tegishli xulosalar chiqariladi. Bu xulosalar
asosida hududning suv zahiralaridan xalq xo‘jaligida foydalanish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ham beriladi.
Respublikamizda   har   yili   Boshgidromet,   Qishloq   va   suv   xo‘jaligi   vazirligi,
Fanlar   Akademiyasi   va   boshqa   suv   tadqiqotlari   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   muassasalar
tizimlarida   bir   qancha   maxsus   ekspeditsiyalar   tashkil   etilib,   ularning   har   biri
o‘zlarining ma’lum maqsad va vazifalariga ega bo‘ladi.
Tajriba laboratoriya   usuli  suvning  tabiiy va  ximiyaviy xossalarini  aniqlash,
gidrodinamik   hodisalarni   va   boshqa   jarayonlarni   modellash   sharoitida   o‘rganish
imkonini   beradi.   Tajribalar   loyiha ilmiy   tadqiqot   institutlarida,   maxsus   uskuna   va
qurilmalar   bilan   jihozlangan   laboratoriyalarda   amalga   oshiriladi.   Bu   usul   ayniqsa
gidrotexnik inshootlar (GES, suv omborlari, kanallar) ni  loyihalash vaqtida kerak
bo‘ladigan   ko‘pgina   asosiy   ko‘rsatkichlarni   va   kechishi   mumkin   bo‘ladigan
hodisalarni modellash orqali aniqlashda juda qo‘l keladi.
Yuqoridagilardan   tashqari   nazariy   tahlil   usuli   ham   mavjud   bo‘lib,   bu   usul
kuzatish   ma’lumotlaridan   va   boshqa   turdagi   axborotlardan   ilmiy   xulosalar
chiqarishga asoslangandir.
2. Shakllanish va rivojlanish bosqichlari
Taniqli   olim   O.A.Spenglerning   yozishicha   gidrologiya   haqidagi   ilk   fikrlar
bundan 6000 yil avval qadimgi Misrda paydo bo‘lgan. O‘sha paytdayoq misrliklar
oddiy gidrologik kuzatishlarni amalga oshirganlar. Ular hozirgi Asvon to‘g‘onidan
400   km   yuqorida   tog‘   qoyalarida   suv   sathining   o‘zgarishini   belgilaganlar.   Nil
daryosida   bo‘ladigan   har   yilgi   toshqinni   qaysi   vaqtda   kuzatilganligini   qayd   qilib
borganlar.   Keyinroq   esa   quyi   Nilda   30   ga   yaqin   o‘z   davriga   xos   bo‘lgan
"gidrologik"   kuzatish   joylari   (postlar)   tashkil   etilgan.   Ana   shulardan   biri   Qohira
yaqinida   saqlanib   qolgan   "Nilometr"   bo‘lib,   u   yuksak   did   bilan   ishlangan   ajoyib
arxitektura yodgorligi hisoblanadi.
Qadimgi   misrliklarni   yuqoridagi   ishlarni   bajarishga   hayot   talabi   majbur
qilgan, chunki hosil taqdiri daryodagi suvning oz yoki ko‘pligiga bog‘liq bo‘lgan. Demak, gidrologiya o‘sha davrdayoq inson ehtiyojini qondirishga xizmat qiladigan
hayotiy fan bo‘lgan.
Shuni ham ta’kidlash lozimki, gidrologiya qadimgi Misrdagi kuzatishlardan
boshlanib,   toki   alohida   fan   bo‘lgunga   qadar   bir   necha   ming   yillar   o‘tib   ketdi.
Gidrologiyaning   rivojlanish   tarixida   XVII   asr   oxirida   fransuz   olimlari   P.Perro   va
E.Mariott   amalga   oshirgan   ishlar   katta   ahamiyatga   ega   bo‘ldi.   Ular   Yuqori   Sena
daryosi   havzasiga   yoqqan   atmosfera   yog‘inlarini   va   daryodagi   suv   miqdorini
o‘lchadilar.   Natijada   ular   suv   muvozanatining   asosiy   tashkil   etuvchilari   orasidagi
munosabatni   aniqladilar   va   "daryolar   yer   osti   suvlaridan   yoki   qandaydir
manbalardan hosil bo‘ladi" degan chalkash fikrlarga barham berdilar.
Ana shu davrda ingliz astronom olimi E.Galley tajriba asosida suv yuzasidan
bo‘ladigan   bug‘lanish   miqdorini   (O‘rta   dengizda)   aniqladi.   Bu   bilan   u   Yer
kurrasida suvning aylanish sxemasini tuzishga yakun yasadi.
Yuqorida   nomlari   tilga   olingan   olimlarning   o‘lchov   ishlarida   va
hisoblashlarida   kamchiliklar   bo‘lishiga   qaramay,   ularning   ishi   ilmiy
gidrologiyaning kelgusi rivojlanishiga katta turtki bo‘ldi.
Xalqaro tashkilot-YUNESKO (Birlashgan Millatlar Tashkilotining maorif, fan,
madaniyat masalalari bilan shug‘ullanuvchi qo‘mitasi) taklifi bilan   1974 yilda ilmiy
gidrologiyaning   300   yilligining   nishonlanishi   yuqoridagi   fikrlarning   dalilidir.   Bu
sananing boshlanishi sifatida P. Perroning "Suv manbalarining kelib chiqishi haqida"
degan kitobi bosilib chiqqan sana-1674 yil qabul qilingan.
Birinchi marta "gidrologiya" atamasi XVII asr oxirida, aniqrog‘i 1694 yilda
nemis   olimi   E.Milxiorning   "Uch   qismdan   iborat   gidrologiya"   kitobida   ishlatildi.
Rus   tilidagi   adabiyotlarda   esa   bu   atama   XVIII   asrning   ikkinchi   yarmida   paydo
bo‘ldi.
I.Kant   Kenigsberg   universitetida   1774-1793 yillarda   tabiiy   geografiyadan
o‘qigan   ma’ruzalarida   "gidrologiya"   so‘zini   ishlatmasa   ham   daryolar,   ularning
hosil bo‘lishi, okeanlar, dengizlar haqidagi masalalarga keng to‘xtalgan.
XIX   asr   oxirida   gidrologiya   tabiiy   geografiyaning   bir   qismi   sifatida
o‘rganildi.   Bu   davrda   talabalar   gidrologiya   asoslari   bilan   iqlimshunoslik, melioratsiya kabi kurslar yordamida tanishgan.
XX asr boshlarida esa gidrologiyaning tadqiqot yo‘nalishi aniqlasha bordi va
bir   qancha   mamlakatlar-AQSH,   Fransiya,   Germaniya   va   Rossiyadagi   oliy   o‘quv
yurtlarida   gidrologiyadan   maxsus   kurslar   o‘qitila   boshlandi.   Shu   davrda
gidrologiyadan   bir   qancha   darsliklar   paydo   bo‘ldi.   Rossiyada   birinchi   marta
gidrologiya kursi 1914 yilda Peterburg politexnika institutida prof.S.P. Maksimov
tomonidan o‘qildi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida gidrologiya ha qidagi fikrlar
Yu.M. Shokalskiy, A.I. Voyeykov, E. Oldekop, A.Penk, V.M.Lelyavskiy kabi rus
olimlarining asarlarida umumlashtirildi.
Ba’zi   adabiyotlarda   sobiq   ittifoq   hududida   gidrologiya   fanining
taraqqiyotiga   1920   yilda   qabul   qilingan   GOELRO   rejasi   turtki   bo‘lganligi   qayd
etiladi.   Mamlakatni   elektrlashtirishni   ko‘zda   tutgan   bu   rejani   amalga   oshirish
uchun   hududdagi   suv   ob’ektlarida   gidrologik   postlar   va   stansiyalar   tashkil   etilib,
kompleks   kuzatishlar   boshlab   yuboriladi.   Rossiyada,   aniqrog‘i   Sankt Peterburgda
1919   yilda   V.G.Glushkov   rahbarligida   Davlat   Gidrologiya   Instituti   (DGI)   tashkil
etiladi.
Hozirgi paytda sobiq ittifoqdan ajralib chiqqan mustaqil davlatlardagi
gidrometeorologik   stansiyalar   va   postlar,   observatoriyalar,   gidrometeorologiya
institutlari   va   eksperimental   laboratoriyalar   Gidrometeorologiya   xizmati
markazlariga   birlashtirilgan.   Bulardan   tashqari   har   bir   mustaqil   davlat   Fanlar
Akademiyasiga   qarashli   Suv   muammolari   instituti   va   Geografiya   institutlari
(bo‘limlari)da   ham   gidrologiya   fanining   asosiy   muammolari   o‘rganiladi.   Amalga
oshirilgan ishlarga yakun yasash va kelgusidagi ilmiy tadqiqot ishlari yo‘nalishini
belgilash   uchun   muntazam   ravishda   ilmiy   anjuman   (s’ezd)lar   tashkil   etiladi.
Mustaqillik   sharofati   bilan   O‘zbekiston   olimlari   nafaqat   sobiq   ittifoq   hududida,
balki   jahon   miqyosida   uyushtiriladigan   ana   shunday   tadbirlarning   faol
ishtirokchilariga aylandilar. ADABIYOTLAR
1. Gandin   L.S.   Kogan   R.L.   Statisticheskiye   metodi   interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin   L.S.,   Danovich   A.M.   i     dr.   Praktikum   po   chislennim   metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.      
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975. 
5. Panovskiy   G.A.,   Brayer.   Statisticheskiye   metodi   v   meteorologii.   –L.
GMI, 1972. 
6. Grigorev   V.I.   Avtomatizirovannaya   obrabotka   gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Gidrologik hisoblashlar tadqiqot usullari va rivojlanish istiqboli

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский