Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 56.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Gidrologik hisoblashlarning alohida turlari

Sotib olish
GIDROLOGIK HISOBLASHLARNING ALOHIDA TURLARI
Reja:
1.   Gidrologik   hisoblashlarda   matematik   statistika   va   ehtimollar
nazariyasi usullaridan foydalanish
2. Gidrologik qator taminlanish egri chizig`i  "Gidrologik   hisoblashlar"   fani   matematik   statistika,   ehtimollar   nazariyasi
bilan   chambarchas   bog‘liq   holda   rivojlandi.   Jumladan,   ehtimollik   nazariyasi   va
matematika statistika  usullaridan  gidrologik  jarayonlarni  tadqiq etishda va oqim
xarakteristikalarining   statistik   elementlarini   hisoblashda   keng   foydalaniladi.
Ma’ruzaning maqsadi ana shu masalalarni ¸ritishga qaratilgan.
Gidrologik hodisalar va jarayonlar ko‘p hollarda bir qancha omillarga bog‘liq
holda   ro‘y   beradi.   Masalan,   yillik   oqim   yil   davomida   yoqqan   yog‘in   miqdoriga,
alohida   fasllar   bo‘yicha   yoqqan   yog‘in   miqdoriga,   havoning   haroratiga,
bug‘lanishga   va   hokazolarga   bog‘liq   bo‘ladi   [   Y=f   (  X
y ,    X
qish ,   t 0
  t....)].   Bu
omillarning har biri o‘z navbatida bir qator omillar ta’siri bilan aniqlanadi.
Gidrologiyada   statistik   qonuniyatlarni   tadbiq   etish   gidrologik   rejim
tavsiflarini   (Q
max ,   Q
min ,   Q
o‘rt ,   X,   ...)   tasodifiy   miqdorlar   yig‘indisi   deb   qarashga
asoslangan. Gidrologik qatorlarning tasodifiy miqdorlar yig‘indisi deb qarashning
asosi   bo‘lib   ehtimollik   nazariyasining   cheklangan   (predeluniye)   teoremalari
xizmat qiladi. Bu teoremalarning asosiy holati katta sonlar qonuniga bog‘liq bo‘lib,
bir   xil   hodisalar   ko‘p   qaytarilganda   ularning   o‘rtacha   qiymati   umuman   tasodifiy
bo‘lmay qoladi va yetarlicha aniqlik bilan bashorat qilish imkoni tug‘iladi.
Ta’minlanganlik va uning empirik formulalari
Gidrologik   tavsiflarning   ta’minlanganligi   ularning   boshqa   har   qanday
miqdorlaridan   oshib   ketish   ehtimolidir.   Agar   gidrologik   miqdorlar   qatorini
(masalan,  Qi)  kamayib borish tartibida joylashtirsak, ta’minlanganlik ehtimoli (P,
%) quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi.
m-qatorning kamayib borish tartibidagi tartib nomeri (1,2,3, n), n-qatordagi a’zolar
soni.P=	m
n−1⋅100	%
  formulasi   maksimal   suv   sarflarining   empirik
ta’minlanganligini   hisoblash   uchun   S.N.   Kritskiy   va   M.F.   Menkellar   tomonidan
tavsiya qilingan. P=	m−0,3	
n+0,4	⋅100	%  formulasi   o‘rtacha   yillik   suv   sarflarining   empirik
ta’minganligini hisoblash uchun N.N.Chegodayev tomonidan tavsiya qilingan.
Ta’minlanganlikning o‘rtacha miqdorlari uchun bu formulalar bir-biriga yaqin
natijalar   beradi.   Lekin   chetki,   ya’ni   kichik   qiymatlarda   farqi   katta   bo‘ladi.
Gidrologik   ma’lumotlarning   empirik   ta’minlanganligini   bilib,   ularning   yillar
davomida qaytarilishi ehtimolini hisoblab chiqsa bo‘ladi.
Gidrologik   miqdorning   qaytarilishi   deb   shunday   yillar   soniga   (N)   aytiladiki,
shu   davrda   olingan   miqdor   bir   marta   kuzatiladi.   Ta’minlanganlik   (P)   va
takrorlanganlik (N) o‘zaro quyidagicha bog‘langan:
P, % N yilda Suvlilik darajasi 1 marta
0,1 1000 favqulodda ko‘p suvli
1 100 juda ko‘p suvli
3 33 ko‘p suvli
5 20 ko‘p suvli
10 10 o‘rta suvli
50 2 mediana
90 10 o‘rtacha kam suvli
95 20 kam suvli
99 100 juda kam suvli
99,9 1000 favqulodda kam suvli 
Taqsimlanish egri chiziqlari va ularning parametrlari.
Gidrologik   miqdorlar   (suv   sarflarining   yillik,   maksimal   va   minimal
qiymatlari)   bo‘yicha   uzoq   muddatli   kuzatish   qatoriga   (n>30)   ega   bo‘lganda,
qatorning   har   bir   a’zosini   empirik   ta’minlanganligini   (P)   yuqorida   ko‘rsatilgan
formula yordamida hisoblab va uning empirik   taqsimlanish egri chizig‘ini   tuzish
mumkin. Taqsimlanish   egri   chizig‘i   tasodifiy   miqdorlarning   grafik   tasviridir.   Misol
uchun   N   davrdagi   yillar   uchun   o‘zgaruvchan   miqdor,   ya’ni   yillik   oqim   bo‘yicha
(Qi)   kuzatishlar   mavjud   deb   faraz   qilamiz.   Bu   miqdorlarni   nisbiy   qiymati
ko‘rinishida   ifodalaymiz   va   ularni   kamayish   tartibida   joylashgan   statistik,   qator
ko‘rinishida baholaymiz:
              
bu yerda  - qatorning o‘rtacha arifmetik qiymati.
Agar shunday qatordagi oqim miqdorini bir xil oraliqlarga bo‘lib chiqsak va
oqim   miqdorining   qaytarilish   soni   (chastotasi)   [n,   n
2   ...,   n
i ]ni   aniqlasak,
ehtimollikning taqsimlanishining pog‘onali grafigini tuzish mumkin.
Qator   a’zosining   qiymati   o‘rtacha   miqdorga   qancha   yaqin   bo‘lsa   (
i      )
ko‘tarilishi ko‘proq bo‘ladi va 
i  <   bo‘lsa, ya’ni o‘rtacha miqdordan chapga va
o‘ngga   uzoqlashgan   sari   ularning   qaytarilishi   kamayadi.   Agar   qator   a’zolari
cheksiz   ortsa   (n    )   va   oraliq   (  K)   kamayib   borsa,   taqsimlanish   gistogrammasi
silliq egri chiziqqa yoki ehtimollikning taqsimlanish egri chizig‘iga aylanadi.
Taqsimlanish   egri   chizig‘i   tasodifiy   miqdorlarning   taqsimlanish   qonuni
to‘g‘risida yaqqol tasavvur beradi. Unda quyidagi uch nuqta harakterlidir: 1-nuqta-
taqsimlanish   markazi,   u   qatorning   o‘rtacha   arifmetik   miqdoriga   teng   (shu   nuqta
orqali o‘tgan ordinata markaz deb ataladi), 2-nuqta-mediana, u qatorni teng ikkiga
bo‘ladi,   3-nuqta-moda   eng   katta   qaytarilish   chastotasiga   ega   bo‘lgan   qator
a’zolarining   miqdori.   Bu   nuqta   orqali   o‘tgan   ordinata   modal   deb   ataladi.
Taqsimlanish   egri   chiziqlari   simmetrik   va   asimmetrik   bo‘ladi.   Agar   markaziy
mediana   va  modal   ordinatalari   o‘zaro   bir   xil   bo‘lib,   simmetrik  o‘qni   tashkil   etsa,
bunday taqsimlanish egri chizig‘i simmetrik deb ataladi. Asimmetrik egri chiziqda
bu ordinatalar mos tushmaydi hamda markaziy va modal ordinata orasidagi masofa
asimmetriya radiusi (d) deb ataladi. Tajriba   shuni   ko‘rsatadiki,   gidrologik   hodisalar   odatda   asimmetrik
taqsimlanish   bilan   ifodalanadi   va   musbat   asimmetriyaga   ega,   ya’ni   moda   va
mediana markaziy ordinatadan chapda joylashgan bo‘ladi.
Taqsimlanishning   asosiy   parametrlariga   qatorning   o‘rtacha   arifmetik
miqdori, tarqoqligi va o‘zgaruvchanlik tavsiflari  (dispersiya, o‘rtacha kvadratik
og‘ish)   va   simmetriyalik   tavsiflari   ham   kiradi.   O‘rtacha   arifmetik   qiymat
quyidagicha hisoblanadi:
.
Statistik   qatorning   o‘zgaruvchanligi   turlicha   tavsiflar   bilan   baholanadi.
Ulardan eng oddiysi amplituda ko‘rinishida, ya’ni
A=X
max -X
min .
O‘zgaruvchanlik   darajasini   belgilovchi   sifatida   o‘rtacha   kvadratli   farqdan
foydalaniladi va ushbu ifoda bilan aniqlanadi:  
O‘rtacha   kvadratli   farqning   o‘rtacha   arifmetik   miqdorga   nisbati
o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti deb ataladi.
Agar xi	/x qiymatni  "K"  bilan almashtirsak, o‘zgaruvchanlik koeffitsiyenti	
C	v=√
∑	(K−1)2	
n
ifoda bilan, agar n < 30  bo‘lsa 
ifoda bilan hisoblanadi.
Qatorning   simmetriyasi   (asimmetriyasi)   tavsifi   sifatida   asimmetriya
koeffitsiyenti   qo‘llaniladi.   Uni   topish   uchun   kubdagi   o‘rtacha   og‘ish   miqdorini
kubdaga   o‘rtacha   kvadratli   og‘ishga   nisbati   olinadi.   Bunday   nisbat   asimmetriya
koeffitsiyenti  deb ataladi: CS=	
∑1
N	
(Xi	−	X
−
)
3	
n⋅σX3,
Yoki o‘lchovsiz qator uchun 
   .
Ta’minlanganlikning nazariy egri chiziqlari 
Taqsimlanish   gistogrammasini   boshqa   ko‘rinishda   tasavvur   etish   mumkin.
Buning   uchun   abtsissa   o‘qida   takrorlanishni,   ordinata   o‘qida   esa   modul
koeffitsiyenti K ni tushiramiz.
Taqsimlanish   gistogrammasidan   ta’minlanganlik   egri   chizig‘ini   hosil   qilish
uchun   ajratilgan   oraliq   ichida   o‘rganilayotgan   miqdorning   paydo   bo‘lish
chastotasini   birin-ketin   jamlaymiz,   ya’ni   taqsimlanish   egri   chizig‘ini
integrallaymiz.   Taqsimlanish   egri   chizig‘ining   integral   ko‘rinishi
ta’minlanganlikning nazariy egri chizig‘i  deb ataladi.
Gidrologiyada taqsimlanishning   binomial egri chizig‘i   (Pirson, S.N.Kritskiy
va M.F.Menkel ishlab chiqqan) dan keng foydalaniladi. Gidrologik hisoblashlarda
binomial   asimmetriya   egri   chizig‘ini   D.L.Sokolovskiy   1930   yili   tadbiq   etgan.
Ta’minlangan egri chizig‘ining asosiy parametrlari:  , S
v , S
s .
A.   Foster   1923   yili   ta’minlanganlik   egri   chizig‘i   ordinatalarining   jadvalini
tuzishga   muvaffaq   bo‘lgan,   buning   uchun   S
v   va   S
s   qiymatlaridan   foydalaniladi.
Foster tuzgan jadvalga keyinchalik S.I. Ribkin aniqlik kiritgan va bu jadval Foster-
Ribkin jadvali deb ataladi.
Shunday   qilib,   bevosita   kuzatish   ma’lumotlari   asosida   o‘zgaruvchanlik
koeffitsiyenti  S
v  ni va asimmetriya koeffitsiyenti S
s  larni hisoblab, ta’minlanganlik
nazariy egri chizig‘ini Foster - Ribkin jadvalidan foydalanib chizamiz, so‘ngra uni
kuzatish ma’lumotlari, ya’ni empirik nuqtalar bilan taqqoslash kerak.
Agar nazariy egri chiziq grafigiga empirik nuqtalar yaqin joylashsa, demak u
haqiqatga   yaqin   deb   topiladi.   Empirik   nuqtalarning   nazariy   egri   chiziqdan   uzoq joylashishiga barham berish uchun egri chiziq parametrlarini, birinchi navbatda Cs
ni aniqroq hisoblash tavsiya etiladi.
Korrelyatsiya (bog‘lanish)
Gidrologik   hodisalarni   tadqiq   etishda   ikki   va   undan   ortiq   o‘zgaruvchilar
o‘rtasidagi [U=f(X); U= f(X,Z,C...)] bog‘lanishni aniqlashga to‘g‘ri keladi.
Agar   U   funktsiya   faqat   X
1 ,   X
2   ...   X
n   o‘zgaruvchan   miqdorlarga   bog‘liq
bo‘lmasdan,   balki   boshqa   sabablarga   ham   bog‘langan   bo‘lsa,   U=   f(x)   bog‘lanish
funktsional   yokianiq   bog‘lanishga   bo‘ysinmaydi,   ya’ni   korrelyatsion
bog‘lanishga   bo‘ysinadi.   Bu   demakki,   funktsional   bog‘lanishda   Uning   bitta
qiymatiga X ning bitta qiymati to‘g‘ri keladi, korrelyatsion bog‘lanishda esa Uning
bitta qiymatiga X ning bir nechta qiymati to‘g‘ri keladi.
Shunday   qilib,   gidrologik   hodisalar   o‘rtasida   kuzatilgan   bog‘lanishlar   ko‘p
hollarda   korrelyatsion   bo‘ladi,   ular   orasidagi   bog‘lanish   zichligi   korrelyatsiya
koeffitsiyenti, "r" bilan ifodalanadi. Bu  koeffitsiyent  absolyut  miqdori  bo‘yicha 0
dan   1 gacha o‘zgaradi. ADABIYOTLAR
1. Gandin   L.S.   Kogan   R.L.   Statisticheskiye   metodi   interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin   L.S.,   Danovich   A.M.   i     dr.   Praktikum   po   chislennim   metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.      
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975. 
5. Panovskiy   G.A.,   Brayer.   Statisticheskiye   metodi   v   meteorologii.   –L.
GMI, 1972. 
6. Grigorev   V.I.   Avtomatizirovannaya   obrabotka   gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Gidrologik hisoblashlarning alohida turlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский